Binûn

Yûnus Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ (٩٩)

{ وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } “Eğer Rabbin dileseydi, yeryüzünde bulunanların hepsi topyekûn iman ederdi. Hal böyleyken insanları mümin olsunlar diye sen mi zorlayacaksın?”

وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ مشيئة القسر والإلجاء لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ على وجه الإحاطة والشمول جَمِيعاً مجتمعين على الإيمان مطبقين عليه لا يختلفون فيه. ألا ترى إلى قوله أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ يعنى إنما يقدر على إكراههم واضطرارهم إلى الإيمان هو لا أنت. وإيلاء الاسم حرف الاستفهام، للإعلام بأن الإكراه ممكن مقدور عليه، وإنما الشأن في المكره من هو؟ وما هو إلا هو وحده لا يشارك فيه، لأنه هو القادر على أن يفعل في قلوبهم ما يضطرّون عنده إلى الإيمان، وذلك غير مستطاع للبشر.

{ وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ } “Eğer Rabbin dileseydi” yani zorlama ve mecbur kılma dilemesiyle [dileseydi], { لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ } “yeryüzünde bulunanların hepsi” bütünü ve kapsamı gereği { جَمِيعاً } “topyekûn” imanda birleşmiş ve onda ittifak etmiş olarak, hiçbir ihtilafa düşmeksizin [iman ederdi]. { أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ } “İnsanları sen mi zorlayacaksın?” buyruğunu görmez misin? Yani onları imana zorlamaya ve mecbur bırakmaya ancak O kadirdir, sen değilsin. İstifham harfinin ardından ismin getirilmesi, zorlamanın mümkün ve güç yetirilebilir olduğunu bildirmek içindir; asıl mesele ise zorlayanın kim olduğudur. O da O'ndan başkası değildir, bunda ortağı da yoktur; zira kalplerinde onları imana mecbur kılacak şeyi yapmaya kadir olan yalnız O'dur ve bu, beşerin güç yetirebileceği bir şey değildir.

[سورة يونس (١٠) : آية ١٠٠]

[Yûnus Suresi (10): 100. Ayet]

وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ (١٠٠)

{ وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ } “Allah'ın izni olmadıkça hiçbir kimsenin iman etmesi mümkün değildir. O, akıllarını kullanmayanların üzerine pislik (azap) bırakır.” (100)

وَما كانَ لِنَفْسٍ يعنى من النفوس التي علم أنها تؤمن إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ أى بتسهيله وهو منح الألطاف وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ قابل الإذن بالرجس وهو الخذلان ، والنفس المعلوم إيمانها بالذين لا يعقلون وهم المصرون على الكفر، كقوله صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ وسمى الخذلان رجسا وهو العذاب لأنه سببه. وقرئ: الرجز، بالزاي. وقرئ ونجعل، بالنون.

{ وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ } “Hiçbir nefsin ... mümkün değildir” yani iman edeceği bilinen nefislerden hiçbirinin, { إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izni olmaksızın [iman etmesi]” yani O'nun kolaylaştırması ve lütuflar bahşetmesi olmaksızın. { وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ } “O, pisliği (azabı) akıllarını kullanmayanların üzerine bırakır” buyruğunda iznin karşılığı olarak ricsi (yani hızlanı / yardımsız bırakmayı), iman edeceği bilinen nefsin karşılığı olarak da akıllarını kullanmayanları -ki bunlar küfürde ısrar edenlerdir- koymuştur; nitekim { صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ } “Onlar sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; artık akletmezler” buyruğunda da böyledir. Hızlanı ise azap olan rics olarak adlandırmıştır; çünkü o, azabın sebebidir. Zâ harfiyle { الرِّجْزَ } şeklinde de okunmuştur. Nûn ile { وَنَجْعَلُ } şeklinde de okunmuştur.

[سورة يونس (١٠) : آية ١٠١]

[Yûnus Suresi (10): 101. Ayet]

قُلِ انْظُرُوا ماذا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ (١٠١)

{ قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا تُغْنِي الْآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ } “De ki: 'Göklerde ve yerde neler var, bir bakın!' Fakat iman etmeyecek bir topluluğa ayetler de uyarıcılar da hiçbir fayda sağlamaz.”

ماذا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ من الآيات والعبر وَما تُغْنِي الْآياتُ وَالنُّذُرُ والرسل المنذرون، أو الإنذارات عَنْ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ لا يتوقع إيمانهم، وهم الذين لا يعقلون وقرئ: وما يغنى، بالياء، و «ما» نافية، أو استفهامية.

{ مَاذَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde neler var” yani ayetlerden ve ibretlerden neler olduğuna [bakın]. { وَمَا تُغْنِي الْآيَاتُ وَالنُّذُرُ } “Ayetler de uyarıcılar da hiçbir fayda sağlamaz” [buradaki nüzür] uyarıcı elçiler veya yapılan uyarılardır; { عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ } “iman etmeyecek bir topluluğa” yani iman etmeleri beklenmeyen ve akıllarını kullanmayan kimselere. Yâ ile { وَمَا يُغْنِي } şeklinde de okunmuştur. { مَا } edatı olumsuzluk veya istifham bildirir.

[سورة يونس (١٠) : الآيات ١٠٢ الى ١٠٣]

[Yûnus Suresi (10): 102-103. Ayetler]

فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلاَّ مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (١٠٢) ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا كَذلِكَ حَقًّا عَلَيْنا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٣)

{ فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ ۝ ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا كَذَلِكَ حَقًّا عَلَيْنَا نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ } “Onlar kendilerinden önce gelip geçmişlerin günleri (başlarına gelen felaket günleri) gibisinden başkasını mı bekliyorlar? De ki: 'Bekleyin bakalım, şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim!' Sonra biz peygamberlerimizi ve iman edenleri kurtarırız. İşte böyle; müminleri kurtarmak üzerimize bir haktır.”

أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ وقائع الله تعالى فيهم، كما يقال «أيام العرب» لو قائعها ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنا معطوف على كلام محذوف يدل عليه قوله إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ كأنه قيل: نهلك الأمم ثم ننجي رسلنا، على حكاية الأحوال الماضية وَالَّذِينَ آمَنُوا ومن آمن معهم، كذلك نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ مثل ذلك الإنجاء ننجي المؤمنين منكم، ونهلك المشركين.

{ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ } “kendilerinden önce gelip geçmişlerin günleri” yani Allah Teâlâ'nın onların başına getirdiği felaketlerdir; nitekim Arapların savaşları ve felaketleri için de “Eyyâmü'l-Arab” denilir. { ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنَا } “Sonra biz peygamberlerimizi kurtarırız” ifadesi, { إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ } “kendilerinden önce gelip geçmişlerin günleri gibisinden başkasını” sözünün delalet ettiği hazfedilmiş bir söze matuftur; geçmişteki hallerin hikaye edilmesi kabilinden sanki: ‘Ümmetleri helak eder, sonra peygamberlerimizi kurtarırız’ denilmiştir. { وَالَّذِينَ آمَنُوا } “ve iman edenleri” yani onlarla birlikte iman edenleri de [kurtarırız]. { كَذَلِكَ نُنْجِ الْمُؤْمِنِينَ } “İşte böyle; müminleri kurtarırız” yani işte bu kurtarış gibi sizden olan müminleri de kurtarır, müşrikleri ise helak ederiz.

وحَقًّا عَلَيْنا اعتراض، يعنى: حقّ ذلك علينا حقاً. وقرئ: ننجّ، بالتشديد.

{ حَقًّا عَلَيْنَا } “üzerimize bir haktır” ifadesi bir itirazdır (ara cümledir); yani: Bu, üzerimize kesin bir hak olarak vacip olmuştur. Şedde ile { نُنَجِّ } şeklinde de okunmuştur.

[سورة يونس (١٠) : آية ١٠٤]

[Yûnus Suresi (10): 104. Ayet]

قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي فَلا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٤)

{ قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي فَلَا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “De ki: 'Ey insanlar! Eğer benim dinimden şüphede iseniz, [bilin ki] ben Allah'tan başka taptıklarınıza tapmam. Lakin sizin canınızı alacak olan Allah'a kulluk ederim ve bana müminlerden olmam emredildi.'”

يا أَيُّهَا النَّاسُ يا أهل مكة إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي وصحته وسداده، فهذا دينى فاسمعوا وصفه، واعرضوه على عقولكم، وانظروا فيه بعين الإنصاف، لتعلموا أنه دين

{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ } “Ey insanlar!” [Yani] ey Mekke halkı! { إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي } “Eğer benim dinimden”, onun doğruluğundan ve sıhhatinden [şüphede iseniz], işte bu benim dinimdir; onun vasfını dinleyin, onu akıllarınıza arz edin ve onun [hak bir] din olduğunu anlamak için ona insaf gözüyle bakın,

لا مدخل فيه للشك، وهو أنى لا أعبد الحجارة التي تعبدونها من دون من هو إلهكم وخالقكم وَلكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ وإنما وصفه بالتوفى، ليريهم أنه الحقيق بأن يخاف ويتقى، فيعبد دون مالا يقدر على شيء وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ يعنى أنّ الله أمرنى بذلك، بما ركب فىّ من العقل، وبما أوحى إلىّ في كتابه. وقيل: معناه إن كنتم في شك من دينى ومما أنا عليه- أثبت عليه أم أتركه وأوافقكم- فلا تحدّثوا أنفسكم بالمحال ولا تشكوا في أمرى، واقطعوا غنى أطماعكم، واعلموا أنى لا أعبد الذين تعبدون من دون الله، ولا أختار الضلالة على الهدى، كقوله قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ، لا أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ. أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أصله:

kendisinde şüpheye hiçbir yer bulunmayan [bir din olduğunu bilesiniz]. O da şudur: Ben ilahınız ve yaratıcınız olan Zât'ı bırakıp sizin taptığınız taşlara tapmam. { وَلَكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ } “Lakin sizin canınızı alacak olan Allah'a kulluk ederim”. O'nu can alıcı olarak vasfetmesi, korkulmaya ve sakınılmaya layık olanın O olduğunu, dolayısıyla hiçbir şeye gücü yetmeyen şeyler yerine O'na kulluk edilmesi gerektiğini onlara göstermek içindir. { وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “ve bana müminlerden olmam emredildi” yani Allah, bendeki akıl donanımıyla ve Kitabı'nda bana vahyettiğiyle bana bunu emretti demektir. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası; eğer dinimden ve üzerinde bulunduğum halden -onda sebat mı edeceğim yoksa onu bırakıp size mi uyacağım hususunda- şüphe içindeyseniz, boş kuruntulara kapılmayın, benim durumumdan şüphe etmeyin, benden yana umutlarınızı kesin ve bilin ki ben sizin Allah'tan başka taptıklarınıza asla tapmam, hidayete karşılık sapıklığı seçmem demektir; tıpkı { قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ ۝ لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ } “De ki: Ey kâfirler! Ben sizin taptıklarınıza tapmam” buyruğunda olduğu gibi. { أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ } ifadesinin aslı:

بأن أكون، فحذف الجار، وهذا الحذف يحتمل أن يكون من الحذف المطرد الذي هو حذف الحروف الجارّة مع «إن» و «أن» . وأن يكون من الحذف غير المطرد، وهو قوله: أمرتك الخير فاصدع بما تؤمر.

{ بأن أكون } şeklindedir ve cer harfi hazfedilmiştir. Bu hazif, cer harflerinin “in” ve “en” ile birlikte hazfedilmesi gibi kurallı (muttarid) bir hazif olabileceği gibi, [şairin]: “Sana hayrı emrettim, artık emrolunduğun şeyi açıkça yap” sözündeki gibi kuralsız (gayri muttarid) bir hazif de olabilir.

[سورة يونس (١٠) : آية ١٠٥]

[Yûnus Suresi (10): 105. Ayet]

وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٥)

{ وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Ve [bana şöyle emredildi]: Yüzünü dosdoğru dine çevir ve sakın müşriklerden olma!”

فإن قلت، عطفُ قوله وَأَنْ أَقِمْ على أَنْ أَكُونَ فيه إشكال، لأنّ «أن» لا تخلو من أن تكون التي للعبارة، أو التي تكون مع الفعل في تأويل المصدر، فلا يصح أن تكون للعبارة وإن كان الأمر مما يتضمن معنى القول، لأنّ عطفها على الموصولة يأبى ذلك. والقول بكونها موصولة مثل الأولى، لا يساعد عليه لفظ الأمر، وهو أَقِمْ لأنّ الصلة حقها أن تكون جملة تحتمل الصدق والكذب. قلت: قد سوّغ سيبويه أن توصل «أن» بالأمر والنهى، وشبه ذلك بقولهم:

Eğer dersen ki: { وَأَنْ أَقِمْ } sözünün { أَنْ أَكُونَ } üzerine atfedilmesinde bir müşkillik vardır; zira “en” edatı ya ibare (tefsir) için olandır ya da fiille birlikte mastar tevilinde olandır. Emir kipi söz anlamı içerse bile tefsir edatı olması sahih değildir; çünkü onun sıla olan “en” edatına atfedilmesi buna engeldir. İlki gibi sıla edatı olduğunu söylemeye ise emir lafzı olan { أَقِمْ } elvermez; zira sıla cümlesinin hakkı doğru veya yalan olma ihtimali taşıyan bir cümle olmasıdır. Derim ki: Sîbeveyhi “en” edatının emir ve nehiy ile sıla yapılmasını caiz görmüş ve bunu şu sözlerine benzetmiştir:

أنت الذي تفعل، على الخطاب، لأنّ الغرض وصلها بما تكون معه في معنى المصدر. والأمر والنهى دالان على المصدر دلالة غيرهما من الأفعال أَقِمْ وَجْهَكَ استقم إليه ولا تلتفت يميناً ولا شمالا. وحَنِيفاً حال من الدين، أو من الوجه.

Hitap üzere söylenen “Sen yapan kişisin” sözü böyledir; çünkü asıl amaç, onu kendisiyle birlikte mastar anlamı verecek bir şeye bitiştirmektir. Emir ve nehiy kipleri de diğer fiiller gibi mastara delalet ederler. { أَقِمْ وَجْهَكَ } “Yüzünü çevir” yani ona dosdoğru yönel, sağa sola iltifat etme. { حَنِيفاً } “dosdoğru olarak” ifadesi dinden veya yüzden hâldir.

[سورة يونس (١٠) : آية ١٠٦]

[Yûnus Suresi (10): 106. Ayet]

وَلا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُكَ وَلا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذاً مِنَ الظَّالِمِينَ (١٠٦)

{ وَلَا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذًا مِنَ الظَّالِمِينَ } “Allah'ı bırakıp da sana ne fayda ne de zarar verebilecek olan şeylere yalvarma! Eğer böyle yaparsan, şüphesiz o takdirde sen zalimlerden olursun.”

فَإِنْ فَعَلْتَ معناه: فإن دعوت من دون الله مالا ينفعك ولا يضرّك، فكنى عنه بالفعل إيجازاً فَإِنَّكَ إِذاً مِنَ الظَّالِمِينَ إذاً جزاء للشرط وجواب لسؤال مقدّر، كأنّ سائلا سأل عن تبعة عبادة الأوثان. وجعل من الظالمين، لأنه لا ظلم أعظم من الشرك، إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ.

{ فَإِنْ فَعَلْتَ } ifadesinin manası şudur: Eğer Allah'ı bırakıp da sana ne fayda ne de zarar vermeyen şeylere yalvarırsan demektir; vecizlik (îcâz) amacıyla bu durum “yaparsan” fiiliyle kinaye edilmiştir. { فَإِنَّكَ إِذًا مِنَ الظَّالِمِينَ } “şüphesiz o takdirde sen zalimlerden olursun” cümlesinde “o takdirde (izen)” lafzı şartın cezasıdır ve takdirî bir sorunun cevabıdır; sanki birisi putlara tapmanın vebalini sormuş gibidir. Zalimlerden kılınmıştır; çünkü şirkten daha büyük bir zulüm yoktur: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk pek büyük bir zulümdür”.

[سورة يونس (١٠) : آية ١٠٧]

[Yûnus Suresi (10): 107. Ayet]

وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلاَّ هُوَ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (١٠٧)

{ وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلَا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } “Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa, onu O'ndan başka giderecek yoktur. Eğer senin için bir hayır dilerse, O'nun lütfunu geri çevirecek de yoktur. O, bunu kullarından dilediğine nasip eder. O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

أتبع النهى عن عبادة الأوثان ووصفها بأنها لا تنفع ولا تضر، أنّ الله ﷿ هو الضارّ النافع، الذي إن أصابك بضرّ لم يقدر على كشفه إلا هو وحده دون كل أحد، فكيف بالجماد الذي لا شعور به. وكذلك إن أرادك بخير لم يردّ أحد ما يريده بك من فضله وإحسانه، فكيف بالأوثان؟ فهو الحقيق إذاً بأن توجه إليه العبادة دونها، وهو أبلغ من قوله إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ، أَوْ أَرادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ. فان قلت: لم ذكر المس في أحدهما، والإرادة في الثاني؟ قلت: كأنه أراد أن يذكر الأمرين جميعاً: الإرادة والإصابة في كل واحد من الضرّ والخير، وأنه لا رادّ لما يريده منهما، ولا مزيل لما يصيب به منهما، فأوجز الكلام بأن ذكر المسّ وهو الإصابة في أحدهما، والإرادة في الآخر، ليدلّ بما ذكر على ما ترك، على أنه قد ذكر الإصابة بالخير في قوله تعالى يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ والمراد بالمشيئة: مشيئة المصلحة.

Putlara tapmaktan menetmenin ve onların fayda da zarar da veremeyeceklerini nitelendirmenin ardından, zarar verenin de fayda verenin de aziz ve celil olan Allah olduğunu zikretti; zira O, sana bir zarar dokundursa onu O'ndan başka -hiç kimse değil- gidermeye kadir olamaz; nerede kaldı şu şuursuz cansız varlıklar! Aynı şekilde senin için bir hayır dilerse, O'nun senin için dilediği lütuf ve ihsanını kimse geri çeviremez; nerede kaldı putlar! O halde ibadetin onlara değil yalnızca O'na yöneltilmesine layık olan Zât O'dur. Bu ifade, { إِنْ أَرَادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كَاشِفَاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرَادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكَاتُ رَحْمَتِهِ } “Eğer Allah bana bir zarar dilerse, onlar O'nun zararını giderebilirler mi? Yahut bana bir rahmet dilerse, onlar O'nun rahmetini engelleyebilirler mi?” buyruğundan daha beliğdir. Eğer dersen ki: ‘Neden birinde dokunmayı (mess), diğerinde ise iradeyi zikretti?’ Derim ki: Sanki hem zarar hem de hayır konusunda her iki hususu, yani iradeyi ve isabet etmeyi; O'nun bunlardan dilediğini kimsenin geri çeviremeyeceğini ve isabet ettirdiğini de kimsenin gideremeyeceğini birlikte zikretmek istedi. Böylece zikrettiğiyle terk ettiğine delalet etsin diye birinde dokunmayı yani isabet etmeyi, diğerinde ise iradeyi zikrederek sözü veciz kıldı. Kaldı ki hayrın isabet etmesini de Teâlâ'nın { يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ } “O, bunu kullarından dilediğine nasip eder” buyruğunda zaten zikretmiştir. Meşietten kasıt ise maslahat iradesidir.

[سورة يونس (١٠) : آية ١٠٨]

[Yûnus Suresi (10): 108. Ayet]

قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (١٠٨)

{ قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ } “De ki: 'Ey insanlar! İşte size Rabbinizden hak gelmiştir. Artık kim doğru yolu seçerse, o ancak kendi lehine doğru yolu seçmiş olur; kim de saparsa, o da ancak kendi aleyhine sapmış olur. Ben sizin üzerinize bir vekil değilim.'”

قَدْ جاءَكُمُ الْحَقُّ فلم يبق لكم عذر ولا على الله حجة، فمن اختار الهدى واتباع الحق فما نفع باختياره إلا نفسه، ومن آثر الضلال فما ضرّ إلا نفسه، واللام وعلى: دلا على معنى النفع والضر. وكل إليهم الأمر بعد إبانة الحق وإزاحة العلل. وفيه حث على إيثار الهدى واطراح الضلال مع ذلك وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ بحفيظ موكول إلىّ أمركم وحملكم على ما أريد، إنما أنا بشير ونذير.

{ قَدْ جَاءَكُمُ الْحَقُّ } “İşte size hak gelmiştir” artık ne sizin için bir mazeret kalmıştır ne de Allah'a karşı bir hüccet. Kim hidayeti ve hakka uymayı seçerse bu seçimiyle ancak kendi nefsine fayda sağlamış olur; kim de sapıklığı tercih ederse ancak kendi nefsi aleyhine zarar vermiş olur. Lâm ve alâ harfleri fayda ve zarar anlamına delalet etmektedir. Hakkı açıkladıktan ve mazeretleri ortadan kaldırdıktan sonra işi onlara havale etmiştir. Bununla beraber ayette hidayeti tercih etmeye ve sapıklığı terk etmeye bir teşvik vardır. { وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ } “Ben sizin üzerinize bir vekil değilim” yani işiniz bana bırakılmış ve sizi istediğim şeye zorlayacak bir koruyucu değilim; ben sadece bir müjdeleyici ve bir uyarıcıyım.

[سورة يونس (١٠) : آية ١٠٩]

[Yûnus Suresi (10): 109. Ayet]

وَاتَّبِعْ ما يُوحى إِلَيْكَ وَاصْبِرْ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ (١٠٩)

{ وَاتَّبِعْ مَا يُوحَى إِلَيْكَ وَاصْبِرْ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ } “Sana vahyolunana uy ve Allah hükmünü verinceye kadar sabret! O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır.”

وَاصْبِرْ على دعوتهم واحتمال أذاهم وإعراضهم حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ لك بالنصرة عليهم والغلبة. وروى أنها لما نزلت جمع رسول الله ﷺ الأنصار فقال «إنكم ستجدون بعدي أثرة، فاصبروا حتى تلقوني » يعنى أنى أُمرت في هذه الآية بالصبر على ما سامتنى الكفرة فصبرت فاصبروا أنتم على ما يسومكم الأمراء الجورة، قال أنس: فلم نصبر. وروى أنّ أبا قتادة تخلف عن تلقى معاوية حين قدم المدينة وقد تلقته الأنصار، ثم دخل عليه من بعد، فقال له: مالك لم تتلقنا؟ قال: لم تكن عندنا دواب. قال: فأين النواضح؟ قال: قطعناها

{ وَاصْبِرْ } "[Onları dine] davet etmeye, eziyetlerine ve yüz çevirmelerine katlanmaya sabret; { حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ } Allah, onlara karşı sana yardım ve zafer nasip etmek suretiyle hükmünü verinceye kadar." Rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ensar'ı toplamış ve şöyle buyurmuştur: « إِنَّكُمْ سَتَجِدُونَ بَعْدِي أَثَرَةً، فَاصْبِرُوا حَتَّى تَلْقَوْنِي » «Şüphesiz siz benden sonra kayırmacılık/bencillik göreceksiniz; [bana (havzın başında)] kavuşuncaya kadar sabredin!» Yani: "Ben bu ayette kâfirlerin bana reva gördüğü eziyetlere sabretmekle emrolundum ve sabrettim; siz de zalim yöneticilerin size reva göreceği haksızlıklara sabredin." Enes [radıyallâhu anh] der ki: "Fakat biz sabredemedik." Yine rivayet edildiğine göre Muâviye Medine'ye geldiğinde ve Ensar onu karşıladığında Ebû Katâde karşılamaya gitmeyip geride kalmıştı. Daha sonra huzuruna girdiğinde Muâviye ona: "Seni bizi karşılamaktan alıkoyan neydi?" dedi. Ebû Katâde: "Bineklerimiz yoktu" dedi. Muâviye: "Peki, su taşıyan develeriniz [nevâzıh] neredeydi?" deyince Ebû Katâde: "Biz onları...

في طلبك وطلب أبيك يوم بدر، وقد قال ﷺ: يا معشر الأنصار، إنكم ستلقون بعدي أثره. قال معاوية: فماذا قال؟ قال: قال «فاصبروا حتى تلقوني» قال فاصبر. قال: إذن نصبر. فقال عبد الرحمن بن حسان :

‘Onları Bedir günü senin ve babanın peşine düşerken yorduk ve tükettik. Nitekim [Peygamber] (sallallâhu aleyhi ve sellem): Ey Ensar topluluğu! Şüphesiz siz benden sonra kayırmacılık göreceksiniz buyurmuştu’ dedi. Muâviye: ‘Peki [sonra ne yapmanızı] söyledi?’ diye sordu. Ebû Katâde: ‘Bana kavuşuncaya kadar sabredin buyurdu’ dedi. Muâviye: ‘Öyleyse sabredin!’ dedi. Ebû Katâde: ‘O halde sabrederiz’ dedi. Bunun üzerine Abdurrahman b. Hassân şöyle demiştir:

أَلَا أبْلِغْ مُعَاوِيَةَ بْنَ حَرْبٍ … أمِيرَ الظّالِمِينَ نَثَا كَلَامِى

Haber verin Harb'in oğlu Muâviye'ye, / O zalimlerin emirine sözlerimi ulaştırın:

بِأَنّا صَابِرُونَ فَمُنْظِرُوكُمْ … إلَى يَوْمِ التَّغَابُنِ وَالْخِصَامِ

Bilin ki biz sabrediyoruz ve size mühlet tanıyoruz, / O aldanma ve hesaplaşma gününe kadar!

عن رسول الله ﷺ «من قرأ سورة يونس أعطى من الأجر عشر حسنات بعدد من صدق بيونس وكذب به، وبعدد من غرق مع فرعون

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den [rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur]: « مَنْ قَرَأَ سُورَةَ يُونُسَ أُعْطِيَ مِنَ الْأَجْرِ عَشْرَ حَسَنَاتٍ بِعَدَدِ مَنْ صَدَّقَ بِيُونُسَ وَكَذَّبَ بِهِ، وَبِعَدَدِ مَنْ غَرِقَ مَعَ فِرْعَوْنَ » «Kim Yûnus Sûresi'ni okursa, Yûnus'u tasdik edenlerin ve onu yalanlayanların sayısınca, ayrıca Firavun ile birlikte boğulanların sayısınca kendisine onar sevap verilir.»