Binûn

Yûsuf Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَراوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها عَنْ نَفْسِهِ وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ وَقالَتْ هَيْتَ لَكَ قالَ مَعاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٢٣)

{ وَراوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها عَنْ نَفْسِهِ وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ وَقالَتْ هَيْتَ لَكَ قالَ مَعاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٢٣) } “Evinde bulunduğu kadın, onun nefsinden murad almak istedi, kapıları sımsıkı kapattı ve «Gelsene bana!» dedi. [Yûsuf]: «Allah’a sığınırım! Şüphesiz o benim efendimdir, bana güzel bir konak yeri verdi. Gerçek şu ki zalimler asla kurtuluşa eremezler» dedi. (23)”

المراودة: مفاعلة، من راد يرود إذا جاء وذهب، كأن المعنى: خادعته عن نفسه، أى:

Mürâvede (مُرَاوَدَة) kelimesi müfâale (مُفَاعَلَة) kalıbındadır; gidip gelmek anlamına gelen [râde yerûdü] (رَادَ يَرُودُ) kökünden türemiştir. Sanki anlamı: Nefsi hususunda onu aldattı, yani:

فعلت ما يفعل المخادع لصاحبه عن الشيء الذي لا يريد أن يخرجه من يده، يحتال أن يغلبه عليه ويأخذه منه، وهي عبارة عن التحمل لمواقعته إياها وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ قيل: كانت سبعة.

Elden çıkarmak istemediği bir şey hususunda bir hilebazın arkadaşına yaptığı gibi, onu alt edip o şeyi ondan almak için tuzak kurdu; bu ise onunla cinsel ilişkide bulunmaya çabalama ifadesidir. { وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ } [kapıları sımsıkı kapattı] Kapıların yedi tane olduğu söylenmiştir.

وقرئ هَيْتَ بفتح الهاء وكسرها مع فتح التاء، وبناؤه كبناء أين، وعيط. وهيت كجير وهيت كحيث. وهثت بمعنى تهيأت. يقال: هاء يهيء، كجاء يجيء: إذا تهيأ. وهيئت لك. واللام من صلة الفعل. وأما في الأصوات فللبيان كأنه قيل: لك أقول هذا، كما تقول: هلم لك مَعاذَ اللَّهِ أعوذ بالله معاذاً إِنَّهُ إن الشأن والحديث رَبِّي سيدي ومالكى، يريد قطفير أَحْسَنَ مَثْوايَ حين قال لك أكرمى مثواه، فما جزاؤه أن أخلفه في أهله سوء الخلافة وأخونه فيهم إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ الذين يجازون الحسن بالسيئ. وقيل: أراد الزناة لأنهم ظالمون أنفسهم.

Hâ harfinin fethası ve kesresiyle beraber tâ'nın fethasıyla { هَيْتَ } şeklinde de okunmuştur; onun mebnîliği [eyne] (أَيْنَ) ve [ayte] (عَيْطَ) kelimelerinin mebnîliği gibidir. [Ceyri] (جَيْرِ) gibi { هَيْتِ } ve [haysü] (حَيْثُ) gibi { هَيْتُ } şeklinde de okunmuştur. [Hazırlandım] manasında { هِئْتُ } şeklinde de okunmuştur. Nitekim bir kimse hazırlandığında [câe yecîü] (جَاءَ يَجِيءُ) gibi [hâe yehîü] (هَاءَ يَهِىءُ) denir. { هُيِّئْتُ لَكَ } [senin için hazırlandım] şeklinde de okunmuştur. [Leke] ifadesindeki lâm harfi fiilin sılasıdır (tümlecidir). Seslenme/ünlem lafızlarında ise beyan içindir; sanki 'Bunu sana söylüyorum' denilmiş gibidir; nitekim 'Sana gel [diyorum]' [helümme leke] (هَلُمَّ لَكَ) dersin. { مَعاذَ اللَّهِ } 'Sığınma olarak Allah'a sığınırım' [eûzü billâhi meâzen]. { إِنَّهُ } Durum ve hadise şudur ki: { رَبِّي } Efendim ve sahibim –bununla Kıtfîr'i kastetmektedir– { أَحْسَنَ مَثْوايَ } sana 'Onun makamını şerefli tut' dediğinde [bana iyi baktı]. Durum böyleyken onun ailesi hususunda ona kötü bir halef olmak ve ailesi hakkında ona hıyanet etmek onun mükafatı mıdır? { إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } İyiliğe kötülükle karşılık verenler [iflah olmazlar]. Kendi nefislerine zulmettikleri için zânîleri (zina edenleri) kastettiği de söylenmiştir.

وقيل: أراد الله تعالى، لأنه مسبب الأسباب.

Yüce Allah'ı kastettiği de söylenmiştir; çünkü sebepleri var eden O'dur.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٢٤]

[Yûsuf Suresi (12): Ayet 24]

وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ (٢٤)

{ وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ (٢٤) } “Andolsun kadın ona meyletti; eğer Rabbinin burhanını görmemiş olsaydı o da kadına meyledecekti. İşte böylece biz, ondan kötülüğü ve fuhşu uzaklaştıralım diye [yaptık]. Çünkü o, ihlasa erdirilmiş kullarımızdandı. (24)”

همّ بالأمر إذا قصده وعزم عليه. قال:

Bir kimse bir şeyi kastettiğinde ve ona azmettiğinde [hemme bi'l-emri] (هَمَّ بِالْأَمْرِ) denir. [Şair] şöyle demiştir:

هَمَمْتُ وَلَمْ أفْعَلْ وَكِدْتُ وَلَيْتَنِى … تَرَكْتُ عَلَى عُثْمانَ تَبْكى حَلَائِلُهْ

Niyetlendim ama yapmadım, neredeyse yapacaktım; keşke / Osman'ın ardından hanımları ağlar halde bıraksaydım!

ومنه قولك: لا أفعل ذلك ولا كيداً ولا هما. أى ولا أكاد أن أفعله كيداً، ولا أهم بفعله هماً، حكاه سيبويه، ومنه: الهمام وهو الذي إذا همّ بأمر أمضاه ولم ينكل عنه. وقوله وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ معناه. ولقد همت بمخالطته وَهَمَّ بِها وهمّ بمخالطتها لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ جوابه محذوف، تقديره: لولا أن رأى برهان ربه لخالطها، فحذف، لأنّ قوله وَهَمَّ بِها يدل

Bunun bir örneği senin şu sözündür: 'Bunu ne yapmaya yaklaşırım ne de niyetlenirim' (لا أفعل ذلك ولا كيداً ولا هما); yani 'Bunu ne yapmaya neredeyse yaklaşırım ne de yapmaya niyetlenirim.' Bunu Sîbeveyh nakletmiştir. Bir şeyi yapmaya niyetlendiğinde onu yerine getiren ve ondan geri durmayan kimseye el-Hümâm (الْهُمَام) denmesi de bundandır. Cenâb-ı Hakk'ın { وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ } “Andolsun [kadın] ona meyletti” ifadesinin anlamı 'andolsun [kadın] onunla birlikte olmaya meyletti' demektir; { وَهَمَّ بِها } “o da ona meyletti” [ifadesinin anlamı ise] 'o da onunla birlikte olmaya meyletti' demektir. { لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ } “Eğer Rabbinin delilini görmemiş olsaydı” ifadesinin cevabı mahzuftur (düşürülmüştür); takdiri ise 'eğer Rabbinin delilini görmemiş olsaydı elbette onunla birlikte olurdu' şeklindedir. { وَهَمَّ بِها } “o da ona meyletti” sözü buna delalet ettiği için [cevap] hazfedilmiştir...

عليه، كقولك: هممت بقتله لولا أنى خفت الله، معناه لولا أنى خفت الله. فإن قلت:

[cevap] hazfedilmiştir; tıpkı 'Eğer Allah'tan korkmasaydım onu öldürmeye niyetlenmiştim' sözün gibi ki anlamı 'eğer Allah'tan korkmasaydım [onu öldürürdüm]' demektir. Eğer dersen ki:

كيف جاز على نبىّ الله أن يكون منه هم بالمعصية وقصد إليها؟ قلت: المراد أنّ نفسه مالت إلى المخالطة ونازعت إليها عن شهوة الشباب وقرمه ميلا يشبه الهم به والقصد إليه، وكما تقتضيه صورة تلك الحال التي تكاد تذهب بالعقول والعزائم، وهو يكسر ما به ويردّه بالنظر في برهان الله المأخوذ على المكلفين من وجوب اجتناب المحارم، ولو لم يكن ذلك الميل الشديد المسمى هماً لشدّته لما كان صاحبه ممدوحا عند الله بالامتناع، لأن استعظام الصبر على الابتلاء، على حسب عظم الابتلاء وشدته. ولو كان همه كهمها عن عزيمة، لما مدحه الله بأنه من عباده المخلصين. ويجوز أن يريد بقوله وَهَمَّ بِها وشارف أن يهم بها، كما يقول الرجل: قتلته لو لم أخف الله، يريد مشارفة القتل ومشافهته . كأنه شرع فيه فإن قلت: قوله وَهَمَّ بِها داخل تحت حكم القسم في قوله وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ أم هو خارج منه؟ قلت: الأمران جائزان، ومن حق القارئ إذا قدّر خروجه من حكم القسم وجعله كلاما برأسه أن يقف على قوله وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ ويبتدئ قوله وَهَمَّ بِها لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ وفيه أيضا إشعار بالفرق بين الهمين. فإن قلت: لم جعلت جواب لولا محذوفاً يدل عليه هم بها، وهلا جعلته هو الجواب مقدما؟ قلت: لأن لولا لا يتقدم عليها جوابها، من قبل أنه في حكم الشرط، وللشرط صدر الكلام وهو مع ما في حيزه من الجملتين مثل كلمة واحدة، ولا يجوز تقديم بعض الكلمة على بعض. وأما حذف بعضها إذا دلّ الدليل عليه فجائز، فإن قلت: فلم جعلت «لولا» متعلقة بهمّ بها وحده ولم تجعلها متعلقة بجملة قوله وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها لأن الهمّ لا يتعلق بالجواهر ولكن بالمعاني، فلا بدّ من تقدير المخالطة والمخالطة لا تكون إلا من اثنين معا، فكأنه قيل: ولقد هما بالمخالطة لولا أن منع مانع أحدهما؟ قلت: نعم ما قلت، ولكنّ الله ﷾ قد جاء بالهمين على سبيل التفصيل حيث قال وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها فكان إغفاله إلغاء له، فوجب أن يكون التقدير. ولقد همت بمخالطته وهم بمخالطتها، على أنّ المراد بالمخالطتين توصلها إلى ما هو حظها من قضاء شهوتها منه، وتوصله إلى ما هو حظه من قضاء شهوته منها، لولا أن رأى برهان ربه، فترك التوصل إلى حظه من الشهوة، فلذلك كانت «لولا» حقيقة بأن تعلق بهمّ بها وحده، وقد فسرهمّ يوسف بأنه حل الهميان وجلس منها مجلس المجامع، وبأنه حل تكة سراويله وقعد بين شعبها الأربع وهي مستلقية على قفاها، وفسر البرهان بأنه سمع صوتاً: إياك وإياها، فلم يكترث له، فسمعه ثانياً فلم يعمل به، فسمع ثالثاً: أعرض عنها، فلم ينجع فيه حتى مثل له يعقوب

Allah'ın bir peygamberinde masiyete yönelik bir azim ve kastın bulunması nasıl caiz olabilir? dersen; derim ki: Kastedilen, akılları ve azimleri neredeyse alıp götüren o halin tabiatının gerektirdiği üzere ve gençlik şehveti ile onun aşırı arzusu sebebiyle [Yûsuf'un] nefsinin [cinsel] birlikteliğe meyletmesi, ona çekilmesi ve bu meylin de ona azmetmeye ve kastetmeye benzemesidir. Oysa o, mükelleflerden alınan haramlardan sakınma yükümlülüğüne dair Allah'ın burhanına bakarak nefsindeki bu meyli kırmakta ve onu geri püskürtmektedir. Şiddetinden ötürü 'hemm' olarak isimlendirilen bu şiddetli meyil olmasaydı, sahibi [bu günahtan] kaçınmasından ötürü Allah katında övülmezdi. Çünkü imtihana sabretmenin büyüklüğü, imtihanın büyüklüğü ve şiddeti nispetindedir. Şayet onun hemm'i (meyli), kadınınki gibi kesin bir azimden ibaret olsaydı, Allah onu ihlasa erdirilmiş kullarından sayarak övmezdi. { وَهَمَّ بِها } ifadesiyle 'neredeyse ona meyledecekti' anlamının kastedilmiş olması da caizdir; tıpkı bir kimsenin 'Eğer Allah'tan korkmasaydım onu öldürüyordum' demesi gibi ki burada öldürmeye yaklaşmayı ve ona girişmeyi kastediyordur; sanki ona fiilen başlamış gibi... Eğer dersen ki: { وَهَمَّ بِها } ifadesi { وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ } kavlindeki yeminin hükmüne dahil midir, yoksa onun dışında mıdır? Derim ki: İki durum da caizdir. Okuyucunun, bu cümlenin yeminin hükmünden çıktığını takdir edip onu müstakil bir kelam sayması halinde { وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ } kavlinde durması ve { وَهَمَّ بِها لَوْلا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ } kavliyle başlaması gerekir. Bunda ayrıca iki tarafın hemm'i (meyli) arasındaki farka da bir dikkat çekme vardır. Eğer dersen ki: Niçin 'levlâ'nın cevabını hazfedilmiş ve 'hemme bihâ' kavlinin de buna delalet ettiğini kabul ettin de onu öne geçmiş bir cevap kılmadın? Derim ki: Çünkü 'levlâ'nın önüne cevabı geçemez. Zira o, şart hükmündedir. Şart ise kelamın başında yer alır ve kapsadığı iki cümle ile birlikte tek bir kelime gibidir; bir kelimenin bir kısmının diğerinin önüne geçirilmesi ise caiz değildir. Fakat bir delil bulunduğunda onun bir kısmının hazfedilmesi caizdir. Eğer dersen ki: Niçin 'levlâ'yı sadece 'hemme bihâ' ifadesine bağladın da onu { وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها } cümlesinin tamamına bağlamadın? Çünkü hemm (kast ve niyet), zatlara değil ancak manalara taalluk eder; bu yüzden birlikteliğin takdir edilmesi gerekir, birliktelik ise ancak ikisinden birden meydana gelir; dolayısıyla sanki 'Bir engel birinin önüne geçmeseydi ikisi de birlikteliğe niyetlenmişlerdi' denilmiş gibi midir? Derim ki: Çok güzel söyledin; lâkin aziz ve celil olan Allah, { وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها } buyurarak iki hemm'i tafsilatlı bir şekilde zikretmiştir. Dolayısıyla bunu ihmal etmek, onu hükümsüz kılmak olur. Bu yüzden takdirin: 'Kadın onunla birlikteliğe azmetti, Yûsuf da -eğer Rabbinin burhanını görmeseydi- onunla birlikteliğe azmedecekti' şeklinde olması gerekmiştir. Şöyle ki; iki birliktelikten maksat, kadının ondan şehvetini tatmin etme payına ulaşması; Yûsuf'un da -Rabbinin burhanını görmeseydi- kadından şehvetini tatmin etme payına ulaşmasıdır. Fakat [Yûsuf], şehvetten olan payına ulaşmayı terk etti. İşte bu yüzden 'levlâ'nın sadece 'hemme bihâ' ifadesine bağlanması hakikate uygun düşmüştür. Yûsuf'un hemm'i; kuşağını/kese bağını çözmesi ve kadınla cinsel ilişki pozisyonu alması, şalvarının uçkurunu çözüp kadın sırtüstü yatmış haldeyken bacakları arasına oturması şeklinde tefsir edilmiştir. Burhan ise; 'Ondan sakın!' diye bir ses işitip buna aldırmaması, ikinci kez işitip gereğini yapmaması, üçüncü kez 'Ondan yüz çevir!' sesini işitip bunun da bir tesir etmemesi ve nihayet Ya‘kûb'un

عاضا على أنملته. وقيل: ضرب بيده في صدره فخرجت شهوته من أنامله. وقيل: كل ولد يعقوب له اثنا عشر ولداً إلا يوسف، فإنه ولد له أحد عشر ولداً من أجل ما نقص من شهوته حين همّ، وقيل: صيح به: يا يوسف، لا تكن كالطائر: كان له ريش، فلما زنى قعد لا ريش له. وقيل:

ısırır halde karşısına dikildi. Şöyle de denilmiştir: Eliyle göğsüne vurdu ve şehveti parmak uçlarından çıktı. Denildi ki: Ya‘kûb'un çocuklarının her birinin on ikişer çocuğu oldu; ancak Yûsuf müstesnadır, zira meyil gösterdiği andaki şehvetinden eksilen miktar sebebiyle onun on bir çocuğu oldu. Şöyle de denilmiştir: Ona şöyle seslenildi: 'Ey Yûsuf! Kanatları olan, zina edince kanatsız kalan bir kuş gibi olma.' Şöyle de denilmiştir:

بدت كف فيما بينهما ليس لها عضد ولا معصم، مكتوب فيها وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ كِراماً كاتِبِينَ فلم ينصرف، ثم رأى فيها وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلًا فلم ينته، ثم رأى فيها وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ فلم ينجع فيه، فقال الله لجبريل ﵇:

Aralarında pazusu ve bileği olmayan bir el belirdi; içinde { وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ كِراماً كاتِبِينَ } “Şüphesiz üzerinizde koruyucular, şerefli kâtipler vardır” yazılıydı, vazgeçmedi. Sonra içinde { وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلًا } “Zinaya yaklaşmayın; çünkü o, bir hayasızlıktır ve çok kötü bir yoldur” yazılı gördü, yine vazgeçmedi. Sonra içinde { وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ } “Allah'a döndürüleceğiniz bir günden sakının” yazılı gördü, yine fayda etmedi. Bunun üzerine Allah Cebrail aleyhisselâm'a:

أدرك عبدى قبل أن يصيب الخطيئة، فانحط جبريل وهو يقول: يا يوسف، أتعمل عمل السفهاء وأنت مكتوب في ديوان الأنبياء؟ وقيل: رأى تمثال العزيز. وقيل: قامت المرأة إلى صنم كان هناك فسترته وقالت: أستحيى منه أن يرانا. فقال يوسف استحييت ممن لا يسمع ولا يبصر، ولا أستحيى من السميع البصير، العليم بذوات الصدور. وهذا ونحوه. مما يورده أهل الحشو والجبر الذين دينهم بهت الله تعالى وأنبيائه، وأهل العدل والتوحيد ليسوا من مقالاتهم ورواياتهم بحمد الله بسبيل، ولو وجدت من يوسف ﵇ أدنى زلة لنعيت عليه وذكرت توبته واستغفاره، كما نعيت على آدم زلته، وعلى داود، وعلى نوح، وعلى أيوب. وعلى ذى النون، وذكرت توبتهم واستغفارهم، كيف وقد أثنى عليه وسمى مخلصاً، فعلم بالقطع أنه ثبت في ذلك المقام الدحض، وأنه جاهد نفسه مجاهدة أولى القوّة والعزم، ناظراً في دليل التحريم ووجه القبح، حتى استحق من الله الثناء فيما أَنزل من كتب الأولين، ثم في القرآن الذي هو حجة على سائر كتبه ومصداق لها، ولم يقتصر إلا على استيفاء قصته وضرب سورة كاملة عليها، ليجعل له لسان صدق في الآخرين، كما جعله لجدّه الخليل إبراهيم ﵇، وليقتدى به الصالحون إلى آخر الدهر في العفة وطيب الإزار والتثبت في مواقف العثار، فأخزى الله أولئك في إيرادهم ما يؤدّى إلى أن يكون إنزال الله السورة التي هي أحسن القصص في القرآن العربي المبين ليقتدى بنبي من أنبياء الله، في القعود بين شعب الزانية وفي حل تكته للوقوع عليها، وفي أن ينهاه ربه بثلاث كرّات ويصاح به من عنده ثلاث صيحات بقوارع القرآن، وبالتوبيخ العظيم، وبالوعيد الشديد، وبالتشبيه بالطائر الذي سقط ريشه حين سفد غير أنثاه، وهو جاثم في مربضه لا يتحلحل ولا ينتهى ولا ينتبه، حتى يتداركه الله بجبريل وبإجباره. ولو أن أوقح الزناة وأشطرهم وأحدهم حدقة وأصلحهم وجهاً لقى بأدنى ما لقى به

[Allah Teâlâ Cebrail'e şöyle dedi:] 'Kulum günaha düşmeden önce ona yetiş!' Bunun üzerine Cebrail [yere] indi ve: 'Ey Yûsuf! Sen peygamberler divanında yazılı iken beyinsizlerin amelini mi işleyeceksin?' dedi. Şöyle de denilmiştir: [Yûsuf] Azîz'in suretini gördü. Şöyle de denilmiştir: Kadın orada bulunan bir puta yönelip üzerini örttü ve: 'Bizi görmesinden utanırım' dedi. Yûsuf da: 'Sen işitmeyen ve görmeyen bir varlıktan utandın da ben işiten, gören ve göğüslerin özünü hakkıyla bilen [Allah]'tan mı utanmayacağım?' dedi. Bu ve benzeri [rivayetler], dinleri Allah Teâlâ'ya ve O'nun peygamberlerine iftira etmek olan haşviyye ve cebriyye ehlinin aktardığı şeylerdendir. Adalet ve tevhid ehli (Mu'tezile) ise Allah'a hamdolsun onların bu söz ve rivayetlerinden tamamen uzaktır. Şayet Yûsuf'tan (aleyhisselâm) en küçük bir zelle (hata) meydana gelmiş olsaydı; tıpkı Âdem'in, Dâvûd'un, Nûh'un, Eyyûb'un ve Zünnûn'un zelleleri kendilerine hatırlatılıp tövbe ve istiğfarları zikredildiği gibi, onun da aleyhine hatırlatılır ve tövbesiyle istiğfarı zikredilirdi. Nasıl olmasın ki; [Allah] onu övmüş ve 'muhlas' (ihlâsa erdirilmiş) olarak isimlendirmiştir! Böylece kesin olarak bilinmiştir ki o, bu kaygan ve tehlikeli makamda sebat göstermiş; haram kılınış deliline ve fiilin çirkinliğine bakarak nefsine karşı kuvvet ve azim sahiplerinin mücadelesi gibi bir mücadele vermiştir. Nihayetinde Allah'ın, öncekilere indirdiği kitaplarda ve ardından diğer bütün kitaplarına hüccet ve onları tasdik edici olan Kur'an'da yer verdiği övgüye hak kazanmıştır. [Allah], sonraki nesiller nezdinde onun için bir doğruluk lisanı (güzel bir nam) kılmak —tıpkı dedesi Halîl İbrâhîm (aleyhisselâm) için kıldığı gibi— ve kıyamete kadar salih kimselerin iffette, namus temizliğinde ve ayağın kayacağı yerlerde sebat göstermede ona uymalarını temin etmek üzere onun kıssasını eksiksizce anlatmış ve bu kıssa için müstakil bir sure indirmiştir. Allah onları; apaçık Arapça Kur'an'daki kıssaların en güzeli olan bu surenin indiriliş gayesini, bir fahişenin bacakları arasında oturmakta, onun üzerine çullanmak için uçkurunu çözmekte, Rabbinin kendisini Kur'an'ın sarsıcı tehditleriyle, büyük azarlamalarla, şiddetli tehditlerle ve kendi eşinden başkasıyla çiftleştiğinde tüyleri dökülen kuşa benzeterek katından üç defa haykırıp üç defa men etmesine rağmen bulunduğu yerde çakılıp kalan, ne yerinden kımıldayan ne vazgeçen ne de kendine gelen, ta ki Allah'ın Cebrail vasıtasıyla ve onu mecbur bırakmasıyla yetiştiği Allah'ın peygamberlerinden bir peygambere uyulması gerektiği sonucuna vardıran böylesi rivayetleri nakletmelerinden ötürü rezil etsin! Şayet zinakârların en yüzsüzü, en arsızı, gözü en kara ve yüzü en pişkin olanı, Allah'ın peygamberinin maruz kaldığını iddia ettikleri bu şeylerin en küçüğüyle bile

نبى الله مما ذكروا، لما بقي له عرق ينبض ولا عضو يتحرّك. فيا له من مذهب ما أفحشه، ومن ضلال ما أبينه كَذلِكَ الكاف منصوب المحل، أى مثل ذلك التثبيت ثبتناه. أو مرفوعه، أى الأمر مثل ذلك لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ من خيانة السيد وَالْفَحْشاءَ من الزنا إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ الذين أخلصوا دينهم لله، وبالفتح. الذين أخلصهم الله لطاعته بأن عصمهم.

karşılaşsaydı onda ne atacak bir damar ne de hareket edecek bir uzuv kalırdı. Ne çirkin bir mezhep ve ne kadar apaçık bir sapıklıktır bu! { كَذلِكَ } Kâf harfi mansub konumdadır, yani: 'İşte böylesi bir sebatla onu sebatkâr kıldık.' Yahut merfudur, yani: 'Hadise böyledir.' { لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ } Efendisine hıyanet etme [kötülüğünü], { وَالْفَحْشاءَ } zinayı [ondan uzaklaştıralım diye]. { إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ } Dinlerini Allah'a has kılan; fetha ile [okunuşuna göre ise] Allah'ın onları masum kılarak itaati için seçtiği kullarımızdandır.

ويجوز أن يريد بالسوء. مقدّمات الفاحشة، من القبلة والنظر بشهوة، ونحو ذلك. وقوله مِنْ عِبادِنَا معناه بعض عبادنا، أى: هو مخلص من جملة المخلصين. أو هو ناشئ منهم، لأنه من ذرية إبراهيم الذين قال فيهم إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ.

Kötülükten (es-sû') kastın; öpme, şehvetle bakma ve benzeri fuhşun öncü fiilleri olması da caizdir. { مِنْ عِبادِنَا } ifadesinin anlamı 'kullarımızdan bir kısmı' demektir; yani o, ihlaslı kılınanların bütünü içinden seçkin bir kimsedir. Yahut onlardan neşet etmiştir; çünkü o, haklarında { إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ } “Biz onları katıksız bir hasletle ihlasa erdirdik” buyurulan İbrahim'in zürriyetindendir.

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٢٥ الى ٢٩]

[Yûsuf Suresi (12): Ayetler 25-29]

وَاسْتَبَقَا الْبابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَأَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبابِ قالَتْ ما جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً إِلاَّ أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٢٥) قالَ هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الْكاذِبِينَ (٢٦) وَإِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٢٧) فَلَمَّا رَأى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ (٢٨) يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخاطِئِينَ (٢٩)

{ وَاسْتَبَقَا الْبابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَأَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبابِ قالَتْ ما جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً إِلاَّ أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٢٥) قالَ هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها إِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الْكاذِبِينَ (٢٦) وَإِنْ كانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٢٧) فَلَمَّا رَأى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ (٢٨) يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخاطِئِينَ (٢٩) } “İkisi de kapıya doğru koştular. Kadın onun gömleğini arkadan yırttı ve kapının yanında kadının efendisine rastladılar. Kadın: «Senin ailene kötülük etmek isteyen birinin cezası, zindana atılmaktan veya acı bir azaptan başka nedir?» dedi. (25) [Yûsuf]: «O benim nefsimden murad almak istedi» dedi. Kadının ailesinden bir şahit de şöyle şahitlik etti: «Eğer onun gömleği önden yırtılmışsa kadın doğru söylemiştir, o ise yalancılardandır. (26) Yok eğer onun gömleği arkadan yırtılmışsa kadın yalan söylemiştir, o ise doğru söyleyenlerdendir.» (27) [Kocası] gömleğin arkadan yırtıldığını görünce: «Şüphesiz bu, siz kadınların tuzağındandır. Gerçekten sizin tuzağınız pek büyüktür!» dedi. (28) «Yûsuf! Sen bundan vazgeç [bunu kimseye söyleme]! [Ey kadın], sen de günahının bağışlanmasını dile; çünkü sen günahkârlardan oldun.» (29)”

وَاسْتَبَقَا الْبابَ وتسابقا إلى الباب على حذف الجارّ وإيصال الفعل، كقوله وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ على تضمين «استبقا» معنى «ابتدرا» نفر منها يوسف، فأسرع يريد الباب ليخرج وأسرعت وراءه لتمنعه الخروج. فإن قلت: كيف وحد الباب، وقد جمعه في قوله وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ؟ قلت: أراد الباب البراني الذي هو المخرج من الدار والمخلص من العار، فقد روى كعب أنه لما هرب يوسف جعل فراش القفل يتناثر ويسقط حتى خرج من الأبواب وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ اجتذبته من خلفه فانقد، أى انشق حين هرب منها إلى الباب وتبعته تمنعه وَأَلْفَيا سَيِّدَها وصادفا بعلها وهو قطفير، تقول المرأة لبعلها: سيدي.

{ وَاسْتَبَقَا الْبابَ } Harf-i cer hazfedilip fiil mef'ûle ulaştırılarak [kapıya doğru yarıştılar] manasındadır; nitekim [istebekâ] fiiline [ibtedarâ] (yöneldiler) manası tazmin edilerek söylenmiş olan { وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ } ayeti gibidir. Yûsuf kadından kaçtı, çıkmak için hızla kapıya yöneldi; kadın da çıkmasına engel olmak için arkasından koştu. Eğer dersen ki: { وَغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ } sözünde çoğul zikrettiği halde kapıyı burada niçin tekil getirdi? Derim ki: Evden çıkış ve ayıptan kurtuluş yeri olan en dış kapıyı kastetmiştir. Nitekim Kâ‘b'dan rivayet edildiğine göre Yûsuf kaçtığında kilitlerin sürgüleri dökülüp düşmeye başladı ve nihayet kapılardan dışarı çıktı. { وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ } [Kadın onun gömleğini arkadan yırttı] Onu arkasından çekti; Yûsuf kadından kapıya doğru kaçtığında ve kadın da ona engel olmak için peşinden gittiğinde gömlek yarıldı, yani yırtıldı. { وَأَلْفَيا سَيِّدَها } Kadının efendisine yani kocası Kıtfîr'e rastladılar. Kadın kocasına 'efendim' [seyyidî] der.

وقيل: إنما لم يقل سيدهما، لأنّ ملك يوسف لم يصح، فلم يكن سيداً له على الحقيقة. قيل:

Yûsuf'un mülkiyeti sahih olmadığından ve hakikatte onun efendisi sayılmadığından 'ikisinin efendisi' denmediği söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:

ألفياه مقبلا يريد أن يدخل. وقيل جالساً مع ابن عمّ للمرأة. لما اطلع منها زوجها على تلك

[İkisi] onu içeri girmek ister halde gelirken buldular. [Kocasının] kadının bir amcaoğluyla birlikte oturmakta olduğu da söylenmiştir. Kocası kadının o

الهيئة المريبة وهي مغتاظة على يوسف إذ لم يؤاتها جاءت بحيلة جمعت فيها غرضيها: وهما تبرئة ساحتها عند زوجها من الريبة والغضب على يوسف، وتخويفه طمعاً في أن يؤاتيها خيفة منها ومن مكرها، وكرها لما أيست من مؤاتاته طوعا. ألا ترى إلى قولها وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ ما آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ و «ما» نافية، أى: ليس جزاؤه إلا السجن. ويجوز أن تكون استفهامية، بمعنى: أى شيء جزاؤه إلا السجن، كما تقول: من في الدار إلا زيد. فإن قلت: كيف لم تصرح في قولها بذكر يوسف، وإنه أراد بها سوءا قلت:

şüpheli vaziyetine şahit olunca kadın, Yûsuf kendisine boyun eğmediği için ona öfkeli bir halde iki amacını birden gerçekleştirecek bir hileye başvurdu: Bunlar kocasının nezdinde kendisini şüpheden ve kocanın öfkesinden aklamak; ayrıca Yûsuf'u, isteyerek razı olmasından ümidini kesince kendisinden ve hilesinden korkup zoraki de olsa boyun eğmesi ümidiyle korkutmaktı. Kadının: { وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ ما آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ } “Eğer emrettiğimi yapmazsa mutlaka zindana atılacaktır” sözünü görmez misin? Ayetteki [mâ] nefiy (olumsuzluk) edatıdır; yani: 'Onun cezası zindandan başkası değildir.' [Mâ] edatının istifhamiye (soru) olması da caizdir; tıpkı 'Evde Zeyd'den başka kim var?' sözün gibi 'Onun cezası zindandan başka ne olabilir?' manasındadır. Eğer dersen ki: Kadın sözünde niçin Yûsuf'un ismini açıkça zikretmedi ve onun kendisine kötülük etmek istediğini doğrudan söylemedi? Derim ki:

قصدت العموم، وأنّ كل من أراد بأهلك سوءاً فحقه أن يسجن أو يعذب، لأنّ ذلك أبلغ فيما قصدته من تخويف يوسف. وقيل: العذاب الأليم الضرب بالسياط. ولما أغرت به وعرّضته للسجن والعذاب وجب عليه الدفع عن نفسه فقال: هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي ولولا ذلك لكتم عليها وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها قيل كان ابن عمّ لها، إنما ألقى الله الشهادة على لسان من هو من أهلها، لتكون أوجب للحجة عليها، وأوثق لبراءة يوسف، وأنفى للتهمة عنه. وقيل: هو الذي كان جالساً مع زوجها لدى الباب. وقيل كان حكيما يرجع إليه الملك ويستشيره ويجوز أن يكون بعض أهلها كان في الدار فبصر بها من حيث لا تشعر، فأغضبه الله ليوسف بالشهادة له والقيام بالحق. وقيل: كان ابن خال لها صبيا في المهد. وعن النبي ﷺ «تكلم أربعة وهم صغار: ابن ماشطة فرعون، وشاهد يوسف، وصاحب جريج، وعيسى»

[Kadın bu ifadesiyle] genellemeyi kastetmiştir; yani 'Senin ehline kötülük etmek isteyen herkesin hakkı [ve cezası] zindana atılmak veya azap görmektir' [demek istemiştir]. Çünkü bu, Yûsuf'u korkutma maksadına daha uygundur. Acı azabın (el-azâbü'l-elîm) kamçılanmak olduğu da söylenmiştir. Kadın onu kışkırtıp zindana ve azaba maruz bırakınca, Yûsuf'un kendisini savunması zorunlu hale geldi ve: { هِيَ راوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي } “Beni kendine o çağırdı” dedi. Böyle olmasaydı onun [bu çirkinliğini] örter, gizlerdi. { وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها } “Kadının ailesinden bir şahit de şahitlik etti.” [Bu şahidin] kadının amcasının oğlu olduğu söylenmiştir. Allah Teâlâ, kadına karşı hüccetin daha bağlayıcı, Yûsuf'un masumiyetinin daha kesin ve töhmetin ondan tamamen bertaraf edilmesi için şahitliği kadının ailesinden birinin diliyle nasip etmiştir. Bir rivayete göre o, kocasıyla birlikte kapının yanında oturan kişidir. Bir diğer görüşe göre o, kralın danışıp istişare ettiği hikmet ehli bir kimsedir. Kadının ailesinden birinin evde bulunup kadının fark etmediği bir yerden olayı görmüş olması da mümkündür; nitekim Allah onu, Yûsuf lehine şahitlik yapması ve hakkı ikame etmesi için öfkelendirmiştir. Kadının dayısının oğlu olan beşikteki bir bebek olduğu da söylenmiştir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «تكلم أربعة وهم صغار: ابن ماشطة فرعون، وشاهد يوسف، وصاحب جريج، وعيسى» «Dört kişi küçükken konuşmuştur: Firavun'un kızının kuaförünün çocuğu, Yûsuf'un şahidi, Cüreyc'in [aklanmasına vesile olan] çocuk ve Îsâ.»

فإن قلت: لم سمى قوله شهادة وما هو بلفظ الشهادة؟ قلت: لما أدّى مؤدّى الشهادة في أن ثبت به قول يوسف وبطل قولها سمى شهادة: فإن قلت: الجملة الشرطية كيف جازت حكايتها بعد فعل الشهادة؟ قلت: لأنها قول من القول، أو على إرادة القول، كأنه قيل:

Eğer dersen ki: Şahitlik lafzıyla olmadığı halde onun sözü niçin şahitlik olarak isimlendirildi? Derim ki: Yûsuf'un sözünün sabit olması ve kadının sözünün boşa çıkması hususunda şahitliğin yerine getirdiği işlevi gördüğü için şahitlik olarak isimlendirilmiştir. Eğer dersen ki: Şart cümlesinin şahitlik fiilinden sonra aktarılması nasıl caiz oldu? Derim ki: Çünkü o da bir sözdür yahut sözün kastedilmesi yoluyladır; sanki şöyle denilmiştir:

وشهد شاهد فقال إن كان قميصه. فإن قلت: إن دل قدّ قميصه من دبر على أنها كاذبة وأنها هي التي تبعته واجتبذت ثوبه إليها فقدّته، فمن أين دل قدّه من قبل على أنها صادقة، وأنه كان تابعها؟

'Bir şahit şahitlik etti ve dedi ki: Eğer onun gömleği...' Eğer dersen ki: Gömleğin arkadan yırtılması onun yalancı olduğuna ve arkasından gidip elbisesini kendisine doğru çeken ve yırtanın kendisi olduğuna delalet ettiyse, gömleğin önden yırtılması nasıl kadının doğru söylediğine ve Yûsuf'un onu takip ettiğine delalet eder?

قلت: من وجهين، أحدهما: أنه إذا كان تابعها وهي دافعته عن نفسها قدت قميصه من قدّامه بالدفع. والثاني: أن يسرع خلفها ليلحقها فيتعثر في مقادم قميصه فيشقه . وقرئ: من قبل،

Derim ki: İki vecihten [ötürü böyledir]; birincisi: Eğer Yûsuf onun peşine düşmüş ve kadın da onu kendisinden defetmişse, defetmesi sebebiyle gömleğini ön tarafından yırtmış olur. İkincisi ise: Kadına yetişmek için arkasından koşup hızlanmış ve bu esnada gömleğinin eteklerine takılarak onu yırtmış olabilir. Ayrıca gayeler mezhebi üzere [zamme ile] { مِنْ قُبُلٍ } [min gubülü],

ومن دبر، بالضم على مذهب الغايات. والمعنى: من قبل القميص ومن دبره. وأما التنكير فمعناه من جهة يقال لها قبل، ومن جهة يقال لها دبر. وعن ابن أبى إسحاق أنه قرأ: من قبل ومن دبر بالفتح، كأنه جعلهما علمين للجهتين فمنعهما الصرف للعلمية والتأنيث. وقرئا بسكون العين. فإن قلت: كيف جاز الجمع بين «إن» الذي هو للاستقبال وبين «كان» ؟ قلت: لأنّ المعنى أن يعلم أنه كان قميصه قدّ، ونحوه كقولك: إن أحسنت إلىّ فقد أحسنت إليك من قبل، لمن يمتن عليك بإحسانه، تريد: إن تمتن علىَّ أمتنَّ عليك فَلَمَّا رَأَى يعنى قطفير وعلم براءة يوسف وصدقه وكذبها قالَ إِنَّهُ إن قولك ما جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً أو إنّ الأمر وهو طمعها في يوسف مِنْ كَيْدِكُنَّ الخطاب لها ولأمتها. وإنما استعظم كيد النساء لأنه وإن كان في الرجال، إلا أنّ النساء ألطف كيداً وأنفذ حيلة. ولهنّ في ذلك نيقة ورفق، وبذلك يغلبن الرجال. ومنه قوله تعالى وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثاتِ فِي الْعُقَدِ والقصريات من بينهنّ معهنّ ما ليس مع غيرهنّ من البواتق وعن بعض العلماء: أنا أخاف من النساء أكثر ما أخاف من الشيطان، لأنّ الله تعالى يقول إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً وقال للنساء إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ. يُوسُفُ حذف منه حرف النداء لأنه منادى قريب مفاطن للحديث وفيه تقريب له وتلطيف لمحله أَعْرِضْ عَنْ هذا الأمر واكتمه ولا تحدّث به وَاسْتَغْفِرِي أنت لِذَنْبِكِ إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخاطِئِينَ من جملة القوم المتعمدين للذنب. يقال:

{ مِنْ قُبُلٍ } ve { مِنْ دُبُرٍ } şeklinde [min gubülü] ve [min dübürü] olarak da okunmuştur. Manası: Gömleğin ön tarafından ve arka tarafındandır. Nekre olarak okunması ise; ön denilen taraftan ve arka denilen taraftan demektir. İbn Ebî İshâk'tan fetha ile [min gubele ve min dübere] şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir; sanki o bu iki kelimeyi iki yöne özel isim yapmış ve özel isimlik ile müenneslik sebebiyle gayrimunsarif kılmıştır. İki kelime ayn harfinin sükûnu ile de okunmuştur. Eğer dersen ki: Gelecek için olan [in] şart edatı ile geçmiş zaman ifade eden [kâne] fiilinin bir araya getirilmesi nasıl caiz olmuştur? Derim ki: Çünkü mana, gömleğinin yırtılmış olduğunun bilinmesidir. Bu durum, yaptığı iyiliği başına kakan kimseye 'Eğer bana iyilik edersen ben sana daha önce iyilik etmişimdir' demen gibidir ki anlamı 'Eğer başıma kakarsan ben de senin başına kakarım' demektir. { فَلَمَّا رَأى } Yani Kıtfîr [görünce] ve Yûsuf'un suçsuzluğunu, doğruluğunu ve kadının yalancılığını bilince; { قالَ إِنَّهُ } şüphesiz senin { ما جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً } “Ailene kötülük etmek isteyenin cezası nedir?” sözün yahut bu iş yani kadının Yûsuf'a meyletmesi { مِنْ كَيْدِكُنَّ } [siz kadınların tuzağındandır] dedi. Hitap kadına ve onun cinsinedir. Kadınların tuzağını büyük görmesinin sebebi şudur: Tuzak erkeklerde de bulunmakla beraber, kadınların tuzağı daha ince ve hileleri daha etkilidir. Onların bu hususta bir titizliği ve zarafeti vardır; bu sayede erkeklere galip gelirler. Yüce Allah'ın { وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثاتِ فِي الْعُقَدِ } “Ve düğümlere üfleyenlerin şerrinden” ayeti de bundandır. Saray kadınları diğer kadınlarda bulunmayan türlü hilelere sahiptir. Bazı alimlerden rivayetle: «Ben kadınlardan, şeytandan korktuğumdan daha çok korkarım; çünkü Yüce Allah: { إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً } “Şüphesiz şeytanın tuzağı zayıftır” buyururken, kadınlara hitaben: { إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ } “Doğrusu sizin tuzağınız büyüktür” buyurmuştur.» { يُوسُفُ } Nida harfi hazfedilmiştir; çünkü muhatap yakın ve konuşulanın farkındadır; bunda ona bir yakınlık ve konumuna bir nezaket vardır. { أَعْرِضْ عَنْ هذا } Bu işten vazgeç, onu gizle ve kimseden bahsetme. { وَاسْتَغْفِرِي } Sen de [bağışlanma dile] { لِذَنْبِكِ إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخاطِئِينَ } günahı kasten işleyen kimseler topluluğundan oldun. Denilir ki:

خطئ، إذا أذنب متعمداً، وإنما قال مِنَ الْخاطِئِينَ بلفظ التذكير تغليبا للذكور على الإناث، وما كان العزيز إلا رجلا حليما. وروى أنه كان قليل الغيرة.

[Kişi] bilerek ve kasten günah işlediğinde hati'e (خَطِئَ) denir. Ayette { مِنَ الْخَاطِئِينَ } “günahkârlardan” ifadesinin müzekker (eril) kalıpta gelmesi, erkeklerin kadınlara tağlîb edilmesi (baskın sayılması) sebebiyledir. Azîz ise son derece halîm (yumuşak huylu) bir adamdı. Onun kıskançlığı az (gayretsiz) bir kimse olduğu da rivayet edilmiştir.

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٣٠ الى ٣٢]

[Yûsuf Suresi (12): Ayetler 30-32]

وَقالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَها حُبًّا إِنَّا لَنَراها فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٠) فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَآتَتْ كُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّيناً وَقالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ حاشَ لِلَّهِ ما هذا بَشَراً إِنْ هذا إِلاَّ مَلَكٌ كَرِيمٌ (٣١) قالَتْ فَذلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ ما آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ (٣٢)

{ وَقالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَها حُبًّا إِنَّا لَنَراها فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٠) فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَآتَتْ كُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّيناً وَقالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ حاشَ لِلَّهِ ما هذا بَشَراً إِنْ هذا إِلاَّ مَلَكٌ كَرِيمٌ (٣١) قالَتْ فَذلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَلَقَدْ راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ ما آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُوناً مِنَ الصَّاغِرِينَ (٣٢) } “Şehirdeki bazı kadınlar: «Azîz'in karısı, delikanlısının nefsinden murad almak istiyormuş; sevdası yüreğine işlemiş! Doğrusu biz onu apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz» dediler. (30) [Kadın] onların dedikodularını işitince onlara [davetçi] gönderdi, onlar için dayanacak yerler hazırladı ve her birine birer bıçak verdi; [Yûsuf'a]: «Çık karşılarına!» dedi. Kadınlar onu görünce gözlerinde pek büyüttüler ve ellerini kestiler. «Hâşâ Allah için! Bu bir insan değil, ancak pek şerefli bir melektir» dediler. (31) [Kadın]: «İşte beni hakkında kınadığınız kişi budur! Andolsun ben onun nefsinden murad almak istedim de o iffetini korudu. Şayet kendisine emrettiğimi yapmazsa, mutlaka zindana atılacak ve zelillerden olacaktır!» dedi. (32)”

وَقالَ نِسْوَةٌ وقال جماعة من النساء وكنّ خمسا: امرأة الساقي، وامرأَة الخباز، وامرأَة صاحب الدواب، وامرأة صاحب السجن، وامرأة الحاجب. والنسوة: اسم مفرد لجمع المرأة وتأنيثه غير حقيقى كتأنيث اللمة، ولذلك لم تلحق فعله تاء التأنيث. وفيه لغتان: كسر النون وضمها فِي الْمَدِينَةِ في مصر امْرَأَتُ الْعَزِيزِ يردن قطفير، والعزيز: الملك بلسان العرب فَتاها غلامها. يقال: فتاي وفتأتي، أى غلامى وجاريتي شَغَفَها خرق حبه شغاف قلبها حتى وصل إلى الفؤاد، والشغاف حجاب القلب، وقيل جلدة رقيقة يقال لها لسان القلب.

{ وَقالَ نِسْوَةٌ } Bir grup kadın dedi ki; bunlar beş kadındı: Sakinin karısı, fırıncının karısı, binek sorumlusunun karısı, zindancının karısı ve mabeyincinin karısı. [Nisve] (نِسْوَة) kelimesi [imra'e] lafzının tekil yapılı ism-i cemidir; müennesliği hakiki olmayıp [limme] (لِمَّة) kelimesinin müennesliği gibidir; bundan dolayı fiiline müenneslik tâ'sı bitişmemiştir. Nûn harfinin kesresi ve zammesiyle iki lügati vardır. { فِي الْمَدِينَةِ } Mısır'da. { امْرَأَتُ الْعَزِيزِ } Kıtfîr'i kastetmektedirler; 'el-Azîz' Arap dilinde hükümdar demektir. { فَتاها } Kölesi demektir. [Fetâye] ve [fetâtî] (فَتَايَ وَفَتَاتِي) denir; yani kölem ve cariyem demektir. { شَغَفَها } Sevgisi kalbinin zarını yarıp yüreğine kadar ulaştı. [Şeğaf] (شَغَاف) kalbin perdesidir; kalbin dili denilen ince bir deri olduğu da söylenmiştir.

قال النابغة:

Nâbiga şöyle demiştir:

وَقَدْ حَالَ هَمٌّ دُونَ ذَلِكَ وَالِجٌ … مَكَانَ الشِّغَافِ تَبْتَغِيِه الأَصَابِعُ

Bunun önüne, kalp zarının yerine nüfuz eden ve parmakların aradığı bir gam/tasa geçti.

وقرئ: شعفها، بالعين، من شعف البعير إذا هنأه فأحرقه بالقطران، قال:

Ayn harfiyle { شَعَفَها } şeklinde de okunmuştur; bu, deveyi katranla uyuz tedavisi yapıp katranın yakmasından [şe'afe'l-ba'îr] kökünden gelir. Şair şöyle demiştir:

كَمَا شَعَفَ المَهْنُوءَةَ الرَّجُلُ الطّالِى

Katran süren adamın katranlanmış deveyi yaktığı gibi.

وحُبًّا نصب على التمييز فِي ضَلالٍ مُبِينٍ في خطإ وبُعدٍ عن طريق الصواب بِمَكْرِهِنَّ باغتيابهنّ وسوء قالتهنّ، وقولهنّ: امرأة العزيز عشقت عبدها الكنعانى ومقتها، وسمى الاغتياب مكراً لأنه في خفية وحالى غيبة، كما يخفى الماكر مكره. وقيل: كانت استكتمتهنّ سرّها فأفشينه عليها أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ دعتهنّ. قيل: دعت أربعين امرأة منهنّ الخمس المذكورات وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً ما يتكئن عليه من نمارق، قصدت بتلك الهيئة وهي فعودهنّ متكئات والسكاكين في أيديهنّ: أن يدهشن ويبهتن عند رؤيته، ويشغلن عن نفوسهنّ فتقع أيديهنّ على أيديهنّ فيقطعنها، لأن المتكئ إذا بهت لشيء وقعت يده على يده، ولا يبعد أن تقصد الجمع بين المكر به وبهنّ، فتضع الخناجر في أيديهنّ ليقطعن أيديهنّ، فتبكتهنّ بالحجة، ولنهول يوسف من مكرها إذا خرج على أربعين نسوة مجتمعات في أيديهنّ الخناجر، وتوهمه أنهنّ يثبن عليه. وقيل: متكأ:

{ حُبًّا } Temyîz olarak mansubdur. { فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } [Apaçık bir sapıklık içindedir] Bir hata ve doğru yoldan uzaklık içindedir. { بِمَكْرِهِنَّ } Onların gıybetlerini, kötü sözlerini ve 'Azîz'in hanımı Ken‘anlı kölesine aşık olmuş ve ona tutulmuş' demelerini [işitince]. Gıybet, tıpkı hilekârın tuzağını gizlemesi gibi gizlilik ve arkadan konuşma şeklinde yapıldığı için tuzak (mekr) olarak isimlendirilmiştir. Kadının onlara sırrını gizli tutmalarını söylediği fakat onların bunu yaydıkları da söylenmiştir. { أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ } Onları davet etti. Zikredilen bu beş kadının da aralarında bulunduğu kırk kadını davet ettiği söylenmiştir. { وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً } Üzerine yaslanacakları minderler hazırladı. Kadınların ellerinde bıçaklarla yaslanıp oturdukları bu vaziyetle; Yûsuf'u gördüklerinde şaşkına dönüp donakalmalarını, kendilerinden geçerek ellerinin diğer ellerine isabet edip onları kesmelerini hedeflemiştir; zira bir şeye şaşırıp kalan yaslanmış kimsenin eli diğer elinin üzerine kayar. Hem Yûsuf'a hem de kadınlara hile kurmayı kastedip ellerine hançerler vererek ellerini kesmelerini sağlamayı, böylece hüccetle onları susturmayı ve ayrıca ellerinde hançer bulunan toplanmış kırk kadının karşısına çıktığında Yûsuf'u dehşete düşürüp kadınların üzerine atılacaklarını vehmettirmeyi amaçlamış olması da uzak bir ihtimal değildir. [Mütteke'] kelimesi hakkında:

مجلس طعام لأنهم كانوا يتكؤن للطعام والشراب والحديث كعادة المترفين، ولذلك «نهى أن يأكل الرجل متكئا» وآتتهنّ السكاكين ليعالجن بها ما يأكلن. وقيل مُتَّكَأً طعاما، من قولك اتكأنا عند فلان: طعمنا ، على سبيل الكناية، لأن من دعوته ليطعم عندك اتخذت له

[veya] bir yemek meclisi [hazırladı]. Zira onlar, refah ve bolluk içinde yaşayanların âdeti olduğu üzere yemek, içmek ve sohbet etmek için yaslanırlardı. İşte bu sebeple «نهى أن يأكل الرجل متكئا» «Kişinin yaslanarak yemek yemesi yasaklanmıştır». [Ayrıca] yiyecekleri şeyleri kessinler diye onlara bıçaklar verdi. { مُتَّكَأً } kelimesinin kinaye yoluyla "yemek" anlamına geldiği de söylenmiştir; nitekim "Falancanın yanında yaslandık" ifadesi, "Yemek yedik" demektir. Çünkü bir kimseyi yanına yemek yemeye davet ettiğinde onun için...

تكأة يتكئ عليها. قال جميل:

üzerine yaslanacağı bir yastık hazırlarsın. Cemîl şöyle demiştir:

فَظَلَلْنَا بِنِعْمَةٍ وَاتَّكَأْنَا … وَشَرِبْنَا الْحَلَالَ مِنْ قُلَلِهْ

Nimet içinde gölgelendik ve yaslandık / Testilerden helal içeceği içtik.

وعن مجاهد مُتَّكَأً طعاما يحزّ حزّا، كأن المعنى يعتمد بالسكين، لأنّ القاطع يتكئ على المقطوع بالسكين. وقرئ متكا بغير همز. وعن الحسن: متكاء بالمدّ، كأنه مفتعال، وذلك لإشباع فتحة الكاف، كقوله «بُمْنتَزاحِ» بمعنى بمنتزح. ونحوه «يَنْبَاعُ» بمعنى ينبع. وقرئ:

Mücâhid'den { مُتَّكَأً } ifadesinin kesilerek yenen yemek olduğu rivayet edilmiştir; sanki mana bıçakla üzerine dayanılan şeydir; zira kesen kimse bıçakla kesilen şeyin üzerine dayanır. Hemzesiz olarak { متكا } şeklinde de okunmuştur. Hasen'den med ile { متكاء } şeklinde rivayet edilmiştir; sanki [müfte'âl] veznindedir ve bu, şairin [müntezeh] manasında «bı-müntezâh» ve [yenbeu] manasında «yenbâu» demesi gibi kâf harfinin fethasının doyrulması (işbâı) sebebiyledir. Şöyle de okunmuştur:

متكا وهو الأترج، وأنشد:

[Metken] (مَتْكًا) şeklinde ki o da ağaçkavunudur (turunçgillerden bir meyve). Şair şöyle demiştir:

فَأَهْدَتْ مَتْكَةً لِبَنِى أبِيهَا … تَخُبُّ بِهَا العثَمْثَمَةُ الْوِقَاحُ

Babasının oğullarına bir ağaçkavunu hediye etti / Onu sert ve güçlü bir dişi deve hızlı adımlarla taşımaktadır.

وكانت أهدت أترجة على ناقة، وكأنها الأترجة التي ذكرها أبو داود في سننه أنها شقت بنصفين، وحملا كالعدلين على جمل. وقيل: الزماورد وعن وهب: أترجا وموزاً وبطيخا.

Deve üzerinde bir ağaçkavunu hediye etmişti; sanki o, Ebû Dâvûd'un Sünen'inde zikrettiği, ikiye bölünüp bir deveye iki denk gibi yüklenen ağaçkavunudur. Zümâverd (dürüm) olduğu da söylenmiştir. Vehb'den ise ağaçkavunu, muz ve karpuz olduğu rivayet edilmiştir.

وقيل: أعتدت لهنَّ ما يقطع، من متك الشيء بمعنى بتكه إذا قطعه. وقرأ الأعرج: مُتَّكَأً مفعلا، من تكئ يتكأ، إذا اتكأ أَكْبَرْنَهُ أعظمنه وهبن ذلك الحسن الرائع والجمال الفائق.

Bir şeyi kestiğinde [betekahu] manasında [meteke'ş-şey'e] denilmesinden hareketle 'onlar için kesilecek şey hazırladı' anlamında olduğu da söylenmiştir. A‘rec [müfte'al] vezninde değil [müf'al] vezninde yaslandı manasına gelen [tekie yetkeu] kökünden { مُتَّكَأً } okumuştur. { أَكْبَرْنَهُ } Onu gözlerinde pek büyüttüler ve o göz alıcı güzellik ile eşsiz cemal karşısında heybete kapıldılar.

قيل: كان فضل يوسف على الناس في الحسن كفضل القمر ليلة البدر على نجوم السماء. وعن النبي ﷺ: «مررت بيوسف الليلة التي عرج بى إلى السماء، فقلت لجبريل: من هذا؟

Yûsuf'un güzellikte insanlara olan üstünlüğünün, dolunay gecesindeki ayın gökyüzündeki yıldızlara olan üstünlüğü gibi olduğu söylenmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Göğe yükseltildiğim gece Yûsuf'a uğradım ve Cebrail'e: Bu kimdir? dedim.

فقال يوسف» فقيل: يا رسول الله، كيف رأيته؟ قال «كالقمر ليلة البدر » وقيل كان يوسف إذا سار في أزقة مصر يرى تلألؤ وجهه على الجدران، كما يرى نور الشمس من الماء عليها.

[Cebrail:] «Yûsuf'tur» dedi.» Bunun üzerine: "Ey Allah'ın Resûlü, onu nasıl gördün?" diye soruldu. [Resûlullah:] «Dolunay gecesindeki ay gibiydi» buyurdu. Yûsuf'un Mısır sokaklarında yürüdüğünde, güneş ışığının sudan duvarlara yansıması gibi yüzünün parıltısının duvarlar üzerinde görüldüğü de söylenmiştir.

وقيل: ما كان أحد يستطيع وصف يوسف. وقيل: كان يشبه آدم يوم خلقه ربه. وقيل: ورث الجمال من جدّته سارة. وقيل: أكبرن بمعنى حضن، والهاء للسكت. يقال: أكبرت المرأة إذا حاضت، وحقيقته: دخلت في الكبر لأنها بالحيض تخرج من حدّ الصغر إلى حدّ الكبر، وكأن أبا الطيب أخذ من هذا التفسير قوله:

Hiç kimsenin Yûsuf'u vasfetmeye güç yetiremediği de söylenmiştir. Rabbinin yarattığı günkü Âdem'e benzediği de söylenmiştir. Güzelliği ninesi Sâre'den tevarüs ettiği de söylenmiştir. [Ekberne] kelimesinin 'hayız gördüler' anlamına geldiği ve sonundaki hâ harfinin sekte hâ'sı olduğu da söylenmiştir; nitekim kadın hayız gördüğünde [ekberati'l-mer'etü] denir, hakikati ise büluğ çağına girmektir, zira hayız görmekle küçüklük sınırından büyüklük sınırına geçer. Sanki Ebü't-Tayyib şu sözünü bu tefsirden almıştır:

خَفِ اللَّهَ وَاسْتُرْ ذَا الْجَمَالَ بِبُرْقُعٍ … فَإنْ لُحْتَ حَاضَتْ فِى الْخُدُورِ الْعَوَاتِقُ

Allah'tan kork ve bu güzelliği bir peçe ile ört / Eğer görünürsen, çadırlardaki genç kızlar hayız görür.

قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ جرحنها، كما تقول: كنت أقطع اللحم فقطعت يدي، تريد: جرحتها حاشَ كلمة تفيد معنى التنزيه في باب الاستثناء. تقول: أساء القوم حاشا زيد. قال:

{ قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ } [Ellerini kestiler] Onları yaraladılar; nitekim 'Eti doğruyordum da elimi kestim' derken elimi yaraladım demek istersin. { حاشَ } İstisna babında tenzih manası ifade eden bir kelimedir. 'Zeyd hariç topluluk kötülük etti' [esâe'l-kavmü hâşâ zeydin] dersin. [Şair] şöyle demiştir:

حَاشَا أَبِى ثَوْبَانَ إنَّ بِهِ … ضَنَّا عَنِ المَلْحَاةِ وَالشَّتْمِ

Ebû Sevbân müstesnadır; zira o, münakaşadan ve sövmekten titizlikle sakınır

وهي حرف من حروف الجر، فوضعت موضع التنزيه والبراءة، فمعنى «حاشا الله» براءة الله وتنزيه الله، وهي قراءة ابن مسعود، على إضافة حاشا إلى الله إضافة البراءة. ومن قرأ:

Bu [kelime] harf-i cerlerden bir harftir; tenzih ve berî kılma yerine konulmuştur. Dolayısıyla "Hâşâllah"ın manası, Allah'ın berî kılınması ve tenzih edilmesidir. Bu, İbn Mes‘ûd'un, hâşâ [kelimesini] beraet tamlaması kabilinden Allah'a izafe ederek yaptığı kıraattir. Kim de:

حاشا لله، فنحو قولك: سقيا لك، كأنه قال: براءة، ثم قال: لله، لبيان من يبرأ وينزه.

{ حاشا لله } şeklinde okursa, bu senin "Sakyen lek (Sana su verilsin/hayır dualar olsun)" sözün gibidir; sanki önce "beraet" demiş, sonra da kimin berî ve tenzih kılındığını beyan etmek için "lillâh (Allah için)" demiştir.

والدليل على تنزيل «حاشا» منزلة المصدر: قراءة أبى السمال: حاشَ لِلَّهِ، بالتنوين. وقراءة أبى عمرو حاشَ لِلَّهِ بحذف الألف الآخرة. وقراءة الأعمش حاشَ لِلَّهِ بحذف الألف الأولى.

"Hâşâ" [kelimesinin] masdar konumuna indirildiğinin delili; Ebü's-Semmâl'in tenvin ile { حاشَ لِلَّهِ } [hâşen lillâh] şeklindeki kıraati, Ebû Amr'ın sonundaki elifi hazfederek { حاشَ لِلَّهِ } [hâşe lillâh] kıraati ve A‘meş'in ilk elifi hazfederek { حاشَ لِلَّهِ } [haşâ lillâh] kıraatidir.

وقرئ حاشَ لِلَّهِ بسكون الشين، على أن الفتحة تبعت الألف في الإسقاط، وهي ضعيفة لما فيها من التقاء الساكنين على غير حدّه. وقرئ: حاشا الإله. فإن قلت: فلم جاز في حاشا لله أن لا ينوّن بعد إجرائه مجرى: براءة لله؟ قلت: مراعاة لأصله الذي هو الحرفية. ألا ترى إلى

Ayrıca elifin düşürülmesine bağlı olarak fethanın da düşürülmesiyle şîn harfinin sükûnu ile { حاشَ لِلَّهِ } şeklinde de okunmuştur; fakat bu [kıraat], kural dışı bir iltikâ-i sâkineyn (iki sâkin harfin yan yana gelmesi) barındırdığından zayıftır. [Yine] { حاشا الإله } şeklinde de okunmuştur. Şayet: "«Beraetün lillâh» (Allah için berî kılmak) yerine kâim kılındıktan sonra «hâşâ lillâh» [ifadesinin] tenvinlenmemesi nasıl caiz olmuştur?" dersen; derim ki: Aslı olan harfiyyet [durumu] gözetildiği içindir. Görmez misin...

قولهم: جلست من عن يمينه، كيف تركوا «عن» غير معرب على أصله؟ وعلى في قوله «غدت من عليه» منقلب الألف إلى الياء مع الضمير؟ والمعنى: تنزيه الله تعالى من صفات العجز، والتعجب من قدرته على خلق جميل مثله. وأما قوله حاشَ لِلَّهِ ما عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ فالتعجب من قدرته على خلق عفيف مثله ما هذا بَشَراً نفين عنه البشرية لغرابة جماله ومباعدة حسنه ، لما عليه محاسن الصور، وأثبتن له الملكية وبتتن بها الحكم، وذلك لأن الله ﷿ ركز في الطباع أن لا أحسن من الملك، كما ركز فيها أن لا أقبح من الشيطان، ولذلك يشبه كل متناه في الحسن والقبح بهما، وما ركز ذلك فيها إلا لأنّ الحقيقة كذلك، كما ركز في الطباع أن لا أدخل في الشر من الشياطين، ولا أجمع للخير من الملائكة، إلا ما عليه الفئة الخاسئة المجبرة من تفضيل الإنسان على الملك، وما هو إلا من تعكيسهم للحقائق، وجحودهم للعلوم الضرورية، ومكابرتهم في كل باب، وإعمال «ما» عمل «ليس» هي اللغة القدمى الحجازية وبها ورد القرآن. ومنها قوله تعالى ما هُنَّ أُمَّهاتِهِمْ ومن قرأ على سليقته من بنى تميم، قرأ «بشر» بالرفع. وهي في قراءة ابن مسعود. وقرئ: ما هذا بشرى، أى ما هو بعبد مملوك لئيم إِنْ هذا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ تقول هذا بشرى، أى حاصل بشرى، بمعنى: هذا مشرى. وتقول: هذا لك بشرى أم بكرى؟

Arapların 'Sağ tarafından oturdum' [celestü min an yemînihî] sözlerinde 'an' [kelimesini] aslı üzere mebni bırakıp nasıl irap etmediklerine ve «Günün başlangıcında üzerinden geldi» [ğadet min aleyhi] sözündeki 'alâ'da zamir ile birlikte elifin ya harfine dönüştüğüne [bakmaz mısın?] Mana ise Allah Teâlâ'yı acizlik sıfatlarından tenzih etmek ve O'nun gibi bir güzeli yaratmaya olan kudretine hayranlık duymaktır. { حاشَ لِلَّهِ ما عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ } “Hâşâ Allah için! Biz onun hakkında hiçbir kötülük bilmedik” sözüne gelince; bu da O'nun Yûsuf gibi iffetli birini yaratmaya olan kudretine hayranlıktır. { ما هذا بَشَراً } “Bu bir insan değildir” [ifadesiyle] güzelliğinin eşsizliği ve hüsnünün sûretlerin güzelliklerinden çok uzak olması sebebiyle ondan beşeriyeti nefyetmişler, onun melek olduğunu kesin bir hükümle ispat etmişlerdir. Çünkü Allah azze ve celle fıtratlara melekten daha güzel bir varlığın olmadığını yerleştirdiği gibi, şeytandan daha çirkin bir varlığın olmadığını da yerleştirmiştir; bu sebeple güzellikte ve çirkinlikte son noktaya varan her şey bu ikisine benzetilir. Allah bunu fıtratlara ancak hakikat böyle olduğu için yerleştirmiştir; nitekim fıtratlara şerre şeytanlardan daha yatkın ve hayrı meleklerden daha çok kendinde toplayan bir varlık olmadığı da yerleştirilmiştir. İnsanı meleğe üstün tutan o aşağılık Mücbire fırkası müstesnadır; bu ise onların sırf hakikatleri tersyüz etmelerinden, zarûrî bilgileri inkâr etmelerinden ve her konuda inatlaşmalarından kaynaklanmaktadır. 'Mâ' harfinin 'leyse' gibi amel ettirilmesi en eski Hicaz lehçesidir ve Kur'an da bu lehçe ile inmiştir. { ما هُنَّ أُمَّهاتِهِمْ } “Onlar anaları değildir” ayeti de bundandır. Temîm kabilesinden kendi tabii lisanı üzere okuyanlar 'beşer' kelimesini merfû olarak okumuştur; İbn Mes‘ûd'un kıraatinde de böyledir. 'Mâ hâzâ bi-şirâ' yani: 'Bu zelil bir köle değildir' manasında { إِنْ هذا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ } “Bu ancak değerli bir melektir” şeklinde de okunmuştur; nitekim: 'Bu benim satın aldığım şeydir' manasında [hâzâ bi-şirâî] ve: 'Bu sana satın alınmış köle midir yoksa doğuştan köle midir?' anlamında [hâzâ leke bi-şirâin em bikrin] denir.

والقراءة هي الأولى، لموافقتها المصحف، ومطابقة بشر لملك قالَتْ فَذلِكُنَّ ولم تقل فهذا وهو حاضر ، رفعاً لمنزلته في الحسن، واستحقاق أن يحب ويفتتن به، وربئاً بحاله واستبعاداً

Ve bu kıraat; mushafın [yazılışına] uygunluğu ve { بَشَرًا } lafzının { مَلَكٌ } kelimesiyle olan mutabakatı sebebiyle [diğerine göre] daha tercihe şayandır. { قالَتْ فَذلِكُنَّ } “[Kadın] dedi ki: İşte bu...” [ifadesinde kadın], o hazır bulunduğu halde 'işte bu' [fe-hâzâ] dememiştir; [bunu], onun güzellikteki mertebesini, sevilmeye ve kendisine meftun olunmaya liyakatini yüceltmek, durumunu üstün tutmak ve [ulaşılamazlığını] uzak görmek...

لمحله. ويجوز أن يكون إشارة إلى المعنىّ بقولهنّ: عشقت عبدها الكنعانى. تقول: هو ذلك العبد الكنعانى الذي صوّرتن في أنفسكنّ، ثم لمتنني فيه. تعنى: أنكن لم تصوّرنه بحق صورته، ولو صوّرتنه بما عاينتن لعذرتننى في الافتنان به. الاستعصام: بناء مبالغة يدل على الامتناع البليغ والتحفظ الشديد، كأنه في عصمة وهو يجتهد في الاستزادة منها. ونحوه استمسك واستوسع الفتق واستجمع الرأى واستفحل الخطب. وهذا بيان لما كان من يوسف ﵇ لا مزيد عليه، وبرهان لا شيء أنور منه، على أنه بريء مما أضاف إليه أهل الحشو مما فسروا به الهمّ والبرهان. فإن قلت: الضمير في آمُرُهُ راجع إلى الموصول، أم إلى يوسف؟ قلت: بل إلى الموصول. والمعنى: ما آمر به، فحذف الجار كما في قولك: أمرتك الخير، ويجوز أن تجعل «ما» مصدرية، فيرجع إلى يوسف. ومعناه: ولئن لم يفعل أمرى إياه، أى موجب أمرى ومقتضاه. قرئ وَلَيَكُوناً بالتشديد والتخفيف. والتخفيف أولى، لأنّ النون كتبت في المصحف ألفاً على حكم الوقف، وذلك لا يكون إلا في الخفيفة.

O kadınların: "Kenanlı kölesine âşık olmuş" sözlerindeki kastedilen kişiye işaret olması da caizdir. Kadın şöyle demektedir: "Kendi zihninizde tasavvur edip sonra da hakkında beni kınadığınız o Kenanlı köle işte budur." Yani: "Siz onu gerçek suretiyle tasavvur etmediniz; eğer onu şu bizzat gördüğünüz haliyle tasavvur etseydiniz, ona meftun olmam hususunda beni mazur görürdünüz" demek istemektedir. İsti‘sâm (namusunu koruma çabası): Kuvvetli bir sakınmayı ve son derece titiz korunmayı ifade eden mübalağa kalıbıdır; sanki o zaten bir korunma (ismet) içindedir de bunu daha da artırmak için gayret sarf etmektedir. "İstemseke (sımsıkı tutundu)", "istevefa'l-fetku (yırtık genişledikçe genişledi)", "istecmea'r-re'y (fikir iyice olgunlaştı)" ve "istefhale'l-hatb (iş gittikçe vahimleşti)" tabirleri de böyledir. Bu, Yûsuf aleyhisselâm'ın haline dair daha ötesi bulunmayan bir beyan; 'hem' (meyletme) ve 'bürhan' (delil) kelimelerini tefsir ederken Haşviyye ehlinin ona isnat ettiği şeylerden onun berî olduğuna dair bundan daha aydınlığı olmayan kesin bir delildir. Şayet: "{ آمُرُهُ } [ifadesindeki] zamir mevsûle mi yoksa Yûsuf'a mı dönmektedir?" dersen, derim ki: Bilakis mevsûle dönmektedir. Mana: "Kendisine emrettiğim şeyi [yapmazsa]" şeklindedir; nitekim senin "Emertüke'l-hayra (Sana hayrı emrettim)" sözünde olduğu gibi harf-i cer hazfedilmiştir. "Mâ"yı masdariyye kılman da caizdir, o zaman [zamir] Yûsuf'a döner ve manası: "Eğer ona yönelik emrimi, yani emrimin gereğini ve icabını yerine getirmezse" olur. { وَلَيَكُوناً } şeddeli ve şeddesiz (hafif nun ile) okunmuştur. Hafif nun ile olması daha evladır; zira Mushaf'ta nun, vakıf kuralı gereğince elif olarak yazılmıştır ki bu ancak hafif nun için geçerlidir.

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٣٣ الى ٣٤]

[Yûsuf Suresi (12), 33-34. Âyetler]

قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ وَإِلاَّ تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجاهِلِينَ (٣٣) فَاسْتَجابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٤)

{ قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ وَإِلاَّ تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجاهِلِينَ (٣٣) فَاسْتَجابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٤) } “[Yûsuf] dedi ki: 'Rabbim! Zindan bana, bunların beni davet ettiği şeyden daha sevimlidir. Eğer onların tuzaklarını benden savmazsan, onlara meyleder ve cahillerden olurum.' Rabbi onun duasını kabul etti ve onların tuzağını ondan savdı. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”

وقرئ السِّجْنُ بالفتح، على المصدر. وقال يَدْعُونَنِي على إسناد الدعوة إليهنّ جميعاً، لأنهنّ تنصحن له وزيّن له مطاوعتها، وقلن له: إياك وإلقاء نفسك في السجن والصغار، فالتجأ إلى ربه عند ذلك وقال: ربِّ نزولُ السجن أحبّ إلى من ركوب المعصية. فإن قلت: نزول السجن مشقة على النفس شديدة، وما دعونه إليه لذة عظيمة، فكيف كانت المشقة أحبّ إليه من اللذة؟ قلت: كانت أحبّ إليه وآثر عنده نظراً في حسن الصبر على احتمالها لوجه الله، وفي قبح المعصية، وفي عاقبة كل واحدة منهما، لا نظراً في مشتهى النفس ومكروهها وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ فزع منه إلى ألطاف الله وعصمته، كعادة الأنبياء والصالحين فيما عزم عليه ووطن عليه نفسه من الصبر، لا أن يطلب منه الإجبار على التعفف والإلجاء إليه أَصْبُ إِلَيْهِنَّ أمل إليهنّ. والصبوة: الميل إلى الهوى. ومنها: الصبا، لأنّ النفوس تصبو إليها لطيب نسيمها وروحها. وقرئ: أصب إليهنّ، من الصبابة مِنَ الْجاهِلِينَ من الذين لا يعملون بما يعلمون. لأنّ من لا جدوى لعلمه فهو ومن لا يعلم سواء. أو من السفهاء، لأنّ الحكيم لا يفعل القبيح. وإنما ذكر الاستجابة ولم يتقدّم الدعاء، لأنّ قوله وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي

{ السِّجْنُ } masdar kabilinden fetha ile [es-secnü] şeklinde de okunmuştur. { يَدْعُونَنِي } “beni davet ediyorlar” buyurarak daveti hepsine birden isnat etmiştir; çünkü kadınlar ona nasihat eder görünmüş, kadına boyun eğmesini süslemiş ve: "Kendini zindana ve zillete atmaktan sakın!" demişlerdi. Yûsuf o anda Rabbine sığınarak: "Rabbim! Zindana girmek bana günahı irtikâp etmekten daha sevimlidir" dedi. Şayet: "Zindana girmek nefis için çok ağır bir meşakkattir, onların kendisini davet ettiği şey ise büyük bir lezzettir; nasıl olur da meşakkat ona lezzetten daha sevimli olabilmektedir?" dersen, derim ki: Nefsin arzuladığı ve hoşlanmadığı şeyler açısından değil; Allah rızası için o meşakkate tahammüldeki sabrın güzelliği, günahın çirkinliği ve her ikisinin akıbeti göz önünde bulundurulduğunda [zindan] ona daha sevimli ve daha tercihe şayan gelmiştir. { وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ } “Eğer onların tuzaklarını benden savmazsan” ifadesi, peygamberlerin ve salihlerin sabretmeye azmettikleri ve nefislerini alıştırdıkları hususlarda yaptıkları gibi, Allah'ın lütuflarına ve korumasına (ismetine) sığınmasıdır; yoksa iffetli olmaya mecbur bırakılmayı ve buna zorlanmayı talep etmesi demek değildir. { أَصْبُ إِلَيْهِنَّ } Onlara meylederim. Sabve (صَبْوَة); heva ve arzuya meyletmektir. Sabâ rüzgârı da bundandır; zira nefisler onun tatlı esintisine ve ferahlığına meyleder. Sabâbet (aşırı sevgi ve meyil) kökünden [esubbe ileyhinne] şeklinde de okunmuştur. { مِنَ الْجاهِلِينَ } Bildikleriyle amel etmeyenlerden [olurum]. Zira ilminin faydası olmayan kimse, bilmeyen kimseyle birdir. Yahut beyinsizlerden [olurum]; çünkü hikmet sahibi kimse çirkin iş yapmaz. Öncesinde zahiren bir dua geçmediği halde icabetin (duayı kabulün) zikredilmesinin sebebi ise, onun { وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي } “Eğer benden savmazsan” sözünün;

فيه معنى طلب الصرف والدعاء باللطف السَّمِيعُ لدعوات الملتجئين إليه الْعَلِيمُ بأحوالهم وما يصلحهم.

[tuzakların] savulmasını talep etme ve lütuf dileme manasını içermesindendir. { السَّمِيعُ } Kendisine sığınanların dualarını hakkıyla işiten, { الْعَلِيمُ } hallerini ve kendilerine neyin iyi geleceğini hakkıyla bilendir.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٣٥]

[Yûsuf Suresi (12), 35. Âyet]

ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما رَأَوُا الْآياتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ (٣٥)

{ ثُمَّ بَدا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما رَأَوُا الْآياتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ (٣٥) } “Sonra [bütün bu] delilleri gördükten sonra, onu bir süreye kadar mutlaka zindana atmaları [fikri] kendilerine uygun göründü.”

بَدا لَهُمْ فاعله مضمر، لدلالة ما يفسره عليه وهو: ليسجننه، والمعنى: بدا لهم بداء، أى: ظهر لهم رأى ليسجننه، والضمير في لَهُمْ للعزيز وأهله مِنْ بَعْدِ ما رَأَوُا الْآياتِ وهي الشواهد على براءته، وما كان ذلك إلا باستنزال المرأة لزوجها، وفتلها منه في الذروة والغارب وكان مطواعة لها وجميلا ذلولا زمامه في يدها، حتى أنساه ذلك ما عاين من الآيات وعمل برأيها في سجنه وإلحاق الصغار به كما أو عدته به، وذلك لما أيست من طاعته لها، أو لطمعها في أن يذلله السجن ويسخره لها. وفي قراءة الحسن: لتسجننه، بالتاء على الخطاب: خاطب به بعضهم العزيز ومن يليه، أو العزيز وحده على وجه التعظيم حَتَّى حِينٍ إلى زمان، كأنها اقترحت أن يسجن زماناً حتى تبصر ما يكون منه. وفي قراءة ابن مسعود: عتى حين، وهي لغة هذيل. وعن عمر رضى الله عنه أنه سمع رجلا يقرأ «عتى حين» فقال: من أقرأك؟ قال:

{ بَدا لَهُمْ } [Onlara uygun göründü/açıkça belirdi] fiilinin faili gizlidir; zira onu açıklayan 'onu mutlaka zindana atacaklar' ifadesi buna delalet etmektedir. Mana: Onlara bir fikir zahir oldu, yani onu zindana atmaları yönünde bir görüş belirdi, demektir. { لَهُمْ } [onlara] ifadesindeki zamir, Azîz ve ailesine aittir. { مِنْ بَعْدِ ما رَأَوُا الْآياتِ } Yani onun suçsuzluğuna dair delilleri gördükten sonra. Bu durum ancak kadının kocasını ikna etmesi, onu evirip çevirmesi ve her istediğini yaptırmasıyla gerçekleşmiştir; zira adam kadının sözünden çıkmayan, yuları onun elinde olan uysal ve yumuşak başlı biriydi. Öyle ki bu durum, bizzat müşahede ettiği delilleri ona unutturdu ve kadının tehdit ettiği gibi onu zindana atıp zillete uğratma hususunda onun fikrine uyarak hareket etti. Bu da kadının, Yûsuf'un kendisine itaat etmesinden ümidini kesmesi yahut zindanın onu zelil kılıp kendisine boyun eğdireceği ümidi sebebiyledir. Hasan'ın kıraatinde; hitap kipi olarak tâ harfiyle { لَتَسْجُنُنَّهُ } [onu mutlaka zindana atacaksınız] şeklinde okunmuştur; bu sözle onlardan bazıları Azîz'e ve yanındakilere, yahut tazim maksadıyla yalnızca Azîz'e hitap etmiştir. { حَتَّى حِينٍ } [Bir süreye kadar] Yani bir vakte kadar; sanki kadın ondan ne sadır olacağını görünceye dek bir müddet zindana atılmasını teklif etmiştir. İbn Mes‘ûd'un kıraatinde ise Hüzeyl lehçesiyle 'atâ hîn' şeklindedir. Hz. Ömer radıyallâhu anh'ın bir adamın 'atâ hîn' şeklinde okuduğunu işitince: 'Bunu sana kim okuttu?' dediği, onun da:

ابن مسعود. فكتب إليه: إن الله أنزل هذا القرآن فجعله عربيا وأنزله بلغة قريش، فأقرئ الناس بلغة قريش ولا تقرئهم بلغة هذيل، والسلام.

"İbn Mes‘ûd" cevabını vermesi üzerine İbn Mes‘ûd'a: "Şüphesiz Allah bu Kur'an'ı Arapça kılmış ve onu Kureyş lehçesiyle indirmiştir. İnsanlara Kureyş lehçesiyle okut, Hüzeyl lehçesiyle okutma. Vesselâm" diye yazdığı rivayet edilmiştir.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٣٦]

[Yûsuf Suresi (12), 36. Âyet]

وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ قالَ أَحَدُهُما إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً وَقالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزاً تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٣٦)

{ وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيانِ قالَ أَحَدُهُما إِنِّي أَرانِي أَعْصِرُ خَمْراً وَقالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزاً تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٣٦) } “Onunla birlikte zindana iki delikanlı daha girdi. Biri dedi ki: 'Ben rüyamda kendimi şarap sıkarken görüyorum.' Diğeri de dedi ki: 'Ben de kendimi başımın üstünde ekmek taşırken ve kuşların da ondan yediğini görüyorum. Bize bunun yorumunu haber ver. Şüphesiz biz seni iyilik edenlerden görüyoruz.'”

«مع» يدل على معنى الصحبة واستحداثها. تقول: خرجت مع الأمير، تريد مصاحبا له، فيجب أن يكون دخولهما السجن مصاحبين له فَتَيانِ عبدان للملك: خبازه وشرابيه: رقى إليه أنهما يسمانه، فأمر بهما إلى السجن، فأدخلا ساعة أدخل يوسف ﵇ إِنِّي أَرانِي يعنى في المنام، وهي حكاية حال ماضية أَعْصِرُ خَمْراً يعنى عنباً، تسمية للعنب بما يؤول إليه. وقيل: الخمر- بلغة عمان-: اسم للعنب. وفي قراءة ابن مسعود: أعصر عنبا مِنَ الْمُحْسِنِينَ من الذين يحسنون عبارة الرؤيا، أمى: يجيدونها، رأياه يقصّ عليه بعض أهل السجن

«مع» [Maa / ile] kelimesi, beraberlik ve bu beraberliğin yeni gerçekleştiği anlamına delalet eder. 'Emir ile çıktım' dersin; onunla beraber olduğunu kastedersin. Buna göre onların zindana girişleri de Yûsuf'a eşlik eder şekilde [onunla birlikte] olmalıdır. { فَتَيانِ } Kralın iki kölesi [olan iki delikanlıydı]: Biri ekmekçisi (fırıncısı), diğeri ise sakisi (şarap sunucusu) idi. Krala, ikisinin kendisini zehirlemeye çalıştığı haberi ulaştırıldı; bunun üzerine ikisinin zindana atılmasını emretti ve Yûsuf aleyhisselâm'ın içeri sokulduğu anda onlar da içeri sokuldular. { إِنِّي أَرانِي } Yani 'rüyada kendimi görüyorum' [demektir]; bu geçmiş bir durumun hikaye edilmesidir (hikâye-i hâl-i mâzî). { أَعْصِرُ خَمْراً } Yani 'üzüm [sıkıyorum]' [demektir]; dönüşeceği şeyin adıyla üzümün isimlendirilmesidir (mecâz-ı mürsel). Umman lügatinde 'hamr' kelimesinin doğrudan üzümün adı olduğu da söylenmiştir. İbn Mes‘ûd'un kıraatinde { أعصر عنبا } 'üzüm sıkıyorum' şeklindedir. { مِنَ الْمُحْسِنِينَ } 'Rüya tabirini iyi yapanlardan', yani onda mahir olanlardan [görüyoruz demektir]. Zindan ehlinden bazılarının ona rüyasını

رؤياه فيؤوّلها له، فقالا له ذلك. أو من العلماء، لأنهما سمعاه يذكر للناس ما علما به أنه عالم.

rüyasını anlattığını ve onun da bunu tabir ettiğini görmüşler ve bu sebeple ona böyle demişlerdi. Yahut: "Âlimlerdensin", zira insanlara anlattığı şeyleri işitmiş ve onun âlim biri olduğunu anlamışlardı.

أو من المحسنين إلى أهل السجن. فأحسن إلينا بأن تفرّج عنا الغمة بتأويل ما رأينا إن كانت لك يد في تأويل الرؤيا. روى أنه كان إذا مرض رجل منهم قام عليه، وإذا أضاق وسع له، وإذا احتاج جمع له. وعن قتادة: كان في السجن ناس قد انقطع رجاؤهم وطال حزنهم، فجعل يقول: أبشروا. اصبروا تؤجروا، إنّ لهذا لأجرا، فقالوا: بارك الله عليك ما أحسن وجهك وما أحسن خلقك! لقد بورك لنا في جوارك، فمن أنت يا فتى؟ قال، أنا يوسف ابن صفىّ الله يعقوب ابن ذبيح الله إسحاق ابن خليل الله إبراهيم، فقال له عامل السجن: لو استطعت خليت سبيلك، ولكنى أحسن جوارك، فكن في أى بيوت السجن شئت. وروى أن الفتيين قالا له إنا لنحبك من حين رأيناك، فقال: أنشد كما بالله أن لا تحبانى، فو الله ما أحبنى أحد قط إلا دخل علىّ من حبه بلاء، لقد أحبتنى عمتي فدخل علىّ من حبها بلاء، ثم أحبنى أبى فدخل علىّ من حبه بلاء، ثم أحبتنى زوجة صاحبي فدخل علىّ من حبها بلاء، فلا تحبانى- بارك الله فيكما- وعن الشعبي أنهما تحالما له ليمتحناه فقال الشرابي، إنى أرانى في بستان، فإذا بأصل حبلة عليها ثلاثة عناقيد من عنب، فقطفتها وعصرتها في كأس الملك، وسقيته. وقال الخباز: إنى أرانى وفوق رأسى ثلاث سلال فيها أنواع الأطعمة، وإذا سباع الطير تنهش منها. فإن قلت: إلام يرجع الضمير في قوله نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ؟ قلت: إلى ما قصا عليه. والضمير يجرى مجرى اسم الإشارة في نحوه كأنه قيل: نبئنا بتأويل ذلك.

Yahut: Zindan ehline ihsanda bulunanlardan [görüyoruz]. 'Rüya tabirinde bir ehliyetin varsa, gördüğümüz şeyin tabiriyle bizim hüznümüzü gidererek bize iyilik et' [demek istediler]. Zindandakilerden biri hastalandığında onunla ilgilendiği, darlığa düştüğünde ona genişlik sağladığı, muhtaç olduğunda da onun için yardım topladığı rivayet edilmiştir. Katâde'den rivayet edildiğine göre: Zindanda ümitleri kesilmiş ve kederleri uzamış insanlar vardı. Yûsuf onlara: 'Müjdelenin, sabredin ki mükafatlandırılasınız; şüphesiz bunun bir ecri vardır' demeye başladı. Bunun üzerine onlar: 'Allah seni mübarek kılsın, yüzün ne kadar güzel, ahlakın ne kadar güzel! Seninle komşuluk bize bereket getirdi. Ey delikanlı, sen kimsin?' dediler. Yûsuf: 'Ben, Allah'ın seçkin kulu Ya‘kûb'un oğlu, Allah'ın kurbanlığı İshak'ın oğlu, Allah'ın dostu İbrâhim'in oğlu Yûsuf'um' dedi. Zindan görevlisi ona: 'Eğer gücüm yetseydi seni serbest bırakırdım; fakat sana güzel komşuluk edeceğim, zindanın hangi koğuşunda istersen orada kal' dedi. Yine rivayet edildiğine göre bu iki delikanlı ona: 'Seni gördüğümüz andan itibaren seni gerçekten çok sevdik' dediler. Yûsuf da: 'Allah aşkına beni sevmeyin; zira vallahi beni her kim sevdiyse onun sevgisinden dolayı başıma bir bela geldi. Halam beni sevdi, sevgisinden dolayı başıma bir bela geldi. Sonra babam beni sevdi, sevgisinden dolayı başıma bir bela geldi. Sonra efendimin karısı beni sevdi, sevgisinden dolayı başıma bir bela geldi. Allah sizi mübarek kılsın, beni sevmeyin' dedi. Şa‘bî'den rivayet edildiğine göre, onu denemek için rüya görmüş gibi davrandılar. Saki: 'Ben kendimi bir bahçede görüyorum; derken üzerinde üç salkım üzüm bulunan bir asma kökü gördüm; onları koparıp hükümdarın kadehine sıktım ve ona içirdim' dedi. Ekmekçi ise: 'Ben kendimi, başımın üzerinde içinde çeşitli yiyecekler bulunan üç sepet taşırken görüyorum; yırtıcı kuşlar gelip onlardan gagalıyor' dedi. Şayet: '{ نَبِّئْنا بِتَأْوِيلِهِ } [ifadesindeki] zamir nereye dönmektedir?' dersen; derim ki: Kendisine anlattıkları şeye dönmektedir. Zamir bu gibi durumlarda işaret ismi yerine kaim olur; sanki 'Bize bunun tabirini haber ver' denilmiştir.

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٣٧ الى ٣٨]

[Yûsuf Suresi (12), 37-38. Âyetler]

قالَ لا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلاَّ نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُما ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ (٣٧) وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ ما كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا وَعَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ (٣٨)

{ قالَ لا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلاَّ نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُما ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ (٣٧) وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ ما كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا وَعَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ (٣٨) } “[Yûsuf] dedi ki: 'Rızıklanacağınız bir yemek size gelmeden önce, onun ne olduğunu daha o size gelmeden size haber veririm. Bu, Rabbimin bana öğrettiği şeylerdendir. Şüphesiz ben, Allah'a inanmayan ve ahireti de inkâr eden bir kavmin dinini terk ettim. Atalarım İbrâhim, İshak ve Ya‘kûb'un dinine uydum. Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmak bize yakışmaz. Bu, Allah'ın bize ve insanlara olan lütfundandır; fakat insanların çoğu şükretmezler.'”

لما استعبراه ووصفاه بالإحسان، افترص ذلك فوصل به وصف نفسه بما هو فوق

Onlar kendisinden rüyalarını tabir etmesini isteyip kendisini ihsan sahibi [bir kimse] olarak nitelediklerinde, [Yûsuf] bunu fırsat bilerek bunun akabinde kendisini [diğer] âlimlerin ilminin üstünde olan...

علم العلماء، وهو الإخبار بالغيب، وأنه ينبئهما بما يحمل إليهما من الطعام في السجن قبل أن يأتيهما ويصفه لهما، ويقول: اليوم يأتيكما طعام من صفته كيت وكيت، فيجدانه كما أخبرهما، وجعل ذلك تخلصاً إلى أن يذكر لهما التوحيد ويعرض عليهما الإيمان ويزينه لهما، ويقبح إليهما الشرك بالله، وهذه طريقة على كل ذى علم أن يسلكها مع الجهال والفسقة، إذا استفتاه واحد منهم أن يقدم الهداية والإرشاد والموعظة والنصيحة أولا، ويدعوه إلى ما هو أولى به وأوجب عليه مما استفتى فيه ثم يفتيه بعد ذلك، فيه أنّ العالم إذا جهلت منزلته في العلم فوصف نفسه بما هو بصدده- وغرضه أن يقتبس منه وينتفع به في الدين- لم يكن من باب التزكية بِتَأْوِيلِهِ ببيان ماهيته وكيفيته، لأنّ ذلك بشبه تفسير المشكل والإعراب عن معناه ذلِكُما إشارة لهما إلى التأويل، أى ذلك التأويل والإخبار بالمغيبات مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي وأوحى به إلىّ ولم أقله عن تكهن وتنجم إِنِّي تَرَكْتُ يجوز أن يكون كلاماً مبتدأ، وأن يكون تعليلا لما قبله. أى علمني ذلك وأوحى إلىّ، لأنى رفضت ملة أولئك واتبعت ملة الأنبياء المذكورين وهي الملة الحنيفية، وأراد بأولئك الذين لا يؤمنون: أهل مصر ومن كان الفتيان على دينهم، وتكريرهم للدلالة على أنهم خصوصاً كافرون بالآخرة، وأنّ غيرهم كانوا قوماً مؤمنين بها، وهم الذين على ملة إبراهيم، ولتوكيد كفرهم بالجزاء تنبيهاً على ما هم عليه من الظلم والكبائر التي لا يرتكبها إلا من هو كافر بدار الجزاء. ويجوز أن يكون فيه تعريض بما منى به من جهتهم حين أودعوه السجن، بعد ما رأوا الآيات الشاهدة على براءته، وأنّ ذلك ما لا يقدم عليه إلا من هو شديد الكفر بالجزاء وذكر آباءه ليريهما أنه من بيت النبوّة بعد أن عرّفهما أنه نبىّ يوحى إليه، بما ذكر من إخباره بالغيوب ليقوى رغبتهما في الاستماع إليه واتباع قوله ما كانَ لَنا ما صحّ لنا معشر الأنبياء أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ أى شيء كان من ملك أو جنىّ أو إنسىّ، فضلا أن نشرك به صنما لا يسمع ولا يبصر، ثم قال ذلِكَ التوحيد مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا وَعَلَى النَّاسِ أى على الرسل وعلى المرسل إليهم، لأنهم نبهوهم عليه وأرشدوهم إليه وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ المبعوث إليهم لا يَشْكُرُونَ فضل الله فيشركون ولا يتنبهون. وقيل: إنَّ ذلك من فضل الله علينا لأنه نصب لنا الأدلة التي ننظر فيها ونستدلّ بها. وقد نصب مثل تلك الأدلة لسائر الناس من غير تفاوت، ولكن أكثر الناس لا ينظرون ولا يستدلون اتباعا لأهوائهم، فيبقون كافرين غير شاكرين.

o da gaybı haber vermektir. Şöyle ki, zindanda kendilerine getirilecek yemeği daha onlara gelmeden önce haber verip nitelerdi; "Bugün size şu ve şu nitelikte yemek gelecek" der, onlar da tam haber verdiği gibi bulurlardı. Yûsuf bunu, onlara tevhidi anlatmaya, imanı teklif edip sevdirmeye ve Allah'a ortak koşmayı çirkin göstermeye bir vesile (hüsn-i tahallus) kıldı. Bu yol, cahillerle ve fasıklarla karşılaştığında her ilim sahibinin tutması gereken yoldur; onlardan biri kendisine bir şey danıştığında, önce hidayeti, irşadı, vaazı ve nasihati öne almalı, onu danıştığı şeyden daha evla ve daha vacip olan şeye çağırmalı, ardından fetvayı vermelidir. Bu ayette; âlimin ilimdeki derecesi bilinmediğinde, kendisinden istifade edilmesi ve dinde yararlanılması gayesiyle kendi ehliyetini vasfetmesinin tezkiye (kendini övme) sayılmayacağına delil vardır. { بِتَأْوِيلِهِ } Mahiyetini ve keyfiyetini beyan ederek [haber veririm]; zira bu, kapalı bir sözü tefsir etmeye ve manasını açıklamaya benzer. { ذلِكُما } İkisine yönelik olarak tabire yapılan bir işarettir; yani: "Bu tabir ve gaybları haber verme, { مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي } Rabbimin bana öğrettiği ve bana vahyettiği şeylerdendir; ben bunu kâhinlik ve astroloji yoluyla söylemedim." { إِنِّي تَرَكْتُ } Yeni bir başlangıç cümlesi olması da, öncesinin gerekçesi olması da caizdir. Yani: "Bunu bana öğretti ve bana vahyetti; çünkü ben onların dinini reddettim ve zikredilen peygamberlerin dini olan Hanîf dinine uydum." İman etmeyen o kimselerle Mısır halkını ve o iki gencin mensup olduğu dini kastetmiştir. { هُمْ } zamirinin tekrarı ise onların bilhassa ahireti inkâr eden kimseler olduğuna, başkalarının -yani İbrâhim'in dini üzere olanların- ise ona inanan bir topluluk olduğuna delalet etmek ve ceza gününü inkâr etmeyen birinin cüret edemeyeceği zulüm ve büyük günahlar içinde bulunduklarına dikkat çekerek ceza gününü inkârlarını tekit etmek içindir. Beraatine şahitlik eden delilleri gördükten sonra onu zindana attıklarında, onların tarafından maruz kaldığı duruma bir tariz (dokundurma) olması da caizdir; zira buna ancak ceza gününü şiddetle inkâr eden kimse cüret edebilir. Gaybları haber verdiğini zikrederek vahiy alan bir peygamber olduğunu onlara bildirdikten sonra, peygamberlik hanedanından olduğunu göstermek, böylece kendisini dinlemeye ve sözüne tabi olmaya yönelik heveslerini güçlendirmek için atalarını zikretti. { ما كانَ لَنا } Biz peygamberler topluluğuna yakışmaz ve caiz olmaz ki; { أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ } melek, cin veya insan her ne olursa olsun Allah'a ortak koşalım; nerede kaldı ki işitmeyen ve görmeyen bir puta O'nu ortak koşalım! Sonra buyurdu ki: { ذلِكَ } Bu tevhid, { مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا وَعَلَى النَّاسِ } Allah'ın bizim ve insanların -yani peygamberlerin ve kendilerine peygamber gönderilenlerin- üzerindeki lütfundandır; zira peygamberler onları buna yöneltmiş ve irşad etmiştir. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ } Ancak kendilerine elçi gönderilen insanların çoğu { لا يَشْكُرُونَ } Allah'ın lütfuna şükretmezler; bu yüzden şirk koşar ve gerçeği fark etmezler. Şöyle de denilmiştir: "Bu, Allah'ın bizim üzerimizdeki bir lütfudur; çünkü inceleyip delil çıkaracağımız kanıtları bizim için koymuştur. Aynı delilleri hiçbir fark olmaksızın diğer insanların önüne de koymuştur; fakat insanların çoğu hevalarına uyarak bakmaz ve delil çıkarmazlar, böylece inkârcı ve nankör olarak kalırlar."

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٣٩ الى ٤٠]

[Yûsuf Suresi (12), 39-40. Âyetler]

يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (٣٩) ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ أَمَرَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٤٠)

{ يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (٣٩) ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ أَمَرَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٤٠) } “Ey zindan arkadaşlarım! Ayrı ayrı rabler mi daha hayırlıdır, yoksa her şeye galip gelen bir tek Allah mı? O'nu bırakıp taptıklarınız, sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden ibarettir; Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir. Hüküm ancak Allah'ındır. O, yalnız kendisine kulluk etmenizi emretmiştir. İşte dosdoğru din budur; fakat insanların çoğu bilmezler.”

يا صاحِبَيِ السِّجْنِ يريد يا صاحبيَّ في السجن، فأضافهما إلى السجن كما تقول: يا سارق الليلة، فكما أن الليلة مسروق فيها غير مسروقة، فكذلك السجن مصحوب فيه غير مصحوب، وإنما المصحوب غيره وهو يوسف ﵇، ونحوه قولك لصاحبيك: يا صاحبي الصدق فتضيفهما إلى الصدق، ولا تريد أنهما صحبا الصدق، ولكن كما تقول رجلا صدق، وسميتهما صاحبين لأنهما صحباك. ويجوز أن يريد: يا ساكني السجن، كقوله أَصْحابُ النَّارِ وَأَصْحابُ الْجَنَّةِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ يريد التفرّق في العدد والتكاثر. يقول أأن تكون لكما أرباب شتى، يستعبد كما هذا ويستعبد كما هذا خَيْرٌ لكما أَمِ أن يكون لكما رب واحد قهار لا يغالب ولا يشارك في الربوبية، بل هو الْقَهَّارُ الغالب، وهذا مثل ضربه لعبادة الله وحده ولعبادة الأصنام ما تَعْبُدُونَ خطاب لهما ولمن على دينهما من أهل مصر إِلَّا أَسْماءً يعنى أنكم سميتم ما لا يستحق الإلهية آلهة، ثم طفقتم تعبدونها، فكأنكم لا تعبدون إلا أسماء فارغة لا مسميات تحتها. ومعنى سَمَّيْتُمُوها سميتم بها. يقال: سميته بزيد، وسميته زيداً ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها أى بتسميتها مِنْ سُلْطانٍ من حجة إِنِ الْحُكْمُ في أمر العبادة والدين إِلَّا لِلَّهِ ثم بين ما حكم به فقال أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ الثابت الذي دلت عليه البراهين.

{ يا صاحِبَيِ السِّجْنِ } "Ey zindandaki iki arkadaşım!" demek istemektedir. Nitekim senin "Ey gecenin hırsızı" demen gibi onları zindana izafe etmiştir. Gece, içinde hırsızlık yapılan bir zaman olup çalınan nesne olmadığı gibi, zindan da içinde arkadaşlık edilen yer olup arkadaş olunan şey değildir; arkadaş olunan zat ise Yûsuf aleyhisselâm'dır. Tıpkı senin iki arkadaşına "Ey doğruluğun iki arkadaşı" demen gibidir; onları doğruluğa izafe edersin ama doğruluğa arkadaşlık ettiklerini kastetmezsin, bilakis "doğru iki adam" dersin ve sana arkadaşlık ettikleri için onları arkadaş (sahip) diye isimlendirirsin. { أَصْحابُ النَّارِ وَأَصْحابُ الْجَنَّةِ } “Cehennem ehli ve cennet ehli” ayetinde olduğu gibi "Ey zindanın sakinleri!" anlamını kastetmiş olması da caizdir. { أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ } Sayıca çokluğu ve dağınıklığı kastetmektedir. Şöyle demektedir: "Sizin, birinin de diğerinin de sizi köleleştirdiği parça parça rablerinizin olması mı sizin için { خَيْرٌ } daha hayırlıdır, yoksa yenilgiye uğratılamayan, rabliğinde ortak tanımayan, bilakis mutlak galip olan bir tek kahhâr Rabbinizin olması mı?" Bu, yalnız Allah'a ibadet etmek ile putlara tapmak hususunda getirdiği bir temsildir. { ما تَعْبُدُونَ } Bu, o iki gence ve Mısır halkından onların dininde olanlaradır. { إِلَّا أَسْماءً } Yani siz ilah olmayı hak etmeyen şeylere ilahlar adını taktınız, sonra da onlara tapmaya başladınız; sanki siz altında hakiki varlığı bulunmayan kuru isimlerden başkasına tapmıyorsunuz. { سَمَّيْتُمُوها } [ifadesinin] manası "onlarla isimlendirdiğiniz" demektir; nitekim hem "Semmeytühû bi-Zeydin" hem de "Semmeytühû Zeyden" denir. { ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها } Yani bu isimlendirmeye dair, { مِنْ سُلْطانٍ } hiçbir delil ve hüccet [indirmemiştir]. İbadet ve din hususunda { إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ } hüküm ancak Allah'ındır. Sonra neye hükmettiğini beyan ederek buyurdu ki: { أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } “O, yalnız kendisine kulluk etmenizi emretmiştir.” { ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ } Kesin delillerin gösterdiği sarsılmaz ve dosdoğru dindir.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٤١]

[Yûsuf Suresi (12), 41. Âyet]

يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُما فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ (٤١)

{ يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُما فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ (٤١) } “Ey zindan arkadaşlarım! Biriniz efendisine şarap sunacak; diğeri ise asılacak ve kuşlar başından yiyecektir. Hakkında fetva istediğiniz iş olup bitmiştir.”

أَمَّا أَحَدُكُما يريد الشرابي فَيَسْقِي رَبَّهُ سيده. وقرأ عكرمة: فيسقى ربه، أى يسقى ما يروى به على البناء للمفعول. روى أنه قال للأوّل: ما رأيت من الكرمة وحسنها هو الملك وحسن حالك عنده، وأما القضبان الثلاثة فإنها ثلاثة أيام تمضى في السجن، ثم تخرج وتعود إلى ما كنت عليه، وقال للثاني: ما رأيت من السلال ثلاثة أيام ثم تخرج فتقتل قُضِيَ الْأَمْرُ قطع وتم ما تَسْتَفْتِيانِ فيه من أمر كما وشأنكما. فإن قلت: ما استفتيا في أمر واحد، بل في أمرين مختلفين، فما وجه التوحيد؟ قلت: المراد بالأمر ما اتهما به من سمّ الملك وما سجنا من أجله، وظنا أنّ ما رأياه في معنى ما نزل بهما، فكأنهما كانا يستفتيانه في الأمر الذي نزل بهما أعاقبته نجاة أم هلاك، فقال لهما: قضى الأمر الذي فيه تستفتيان، أى: ما يجرّ إليه من العاقبة، وهي هلاك أحدهما ونجاة الآخر. وقيل: جحدا وقالا: ما رأينا شيئاً، على ما روى

{ أَمَّا أَحَدُكُما } Sakiyi kastetmektedir; { فَيَسْقِي رَبَّهُ } Efendisine içirecektir. İkrime meçhul sîga ile [fe-yüskâ rabbehû / efendisine su verilecek] şeklinde okumuştur. Rivayet edildiğine göre birinciye şöyle demiştir: "Gördüğün asma ve onun güzelliği hükümdardır ve senin onun yanındaki iyi halindir. Üç çubuk ise zindanda geçecek üç gündür; sonra çıkıp eski vazifene döneceksin." İkinciye ise şöyle dedi: "Gördüğün sepetler üç gündür; sonra çıkacaksın ve öldürüleceksin." { قُضِيَ الْأَمْرُ } İkinizin durumu ve meselesi hususunda { تَسْتَفْتِيانِ } hakkında fetva istediğiniz şey kesinleşmiş ve bitmiştir. Şayet: "Onlar tek bir işte değil, iki ayrı işte fetva istediler; [el-emr kelimesinin] tekil getirilmesinin vechi nedir?" dersen, derim ki: "İş (el-emr)" ile kastedilen, hükümdarı zehirleme ithamı ve uğruna hapsedildikleri durumdur. Gördükleri rüyanın da başlarına gelen bu durumla ilgili olduğunu zannetmişlerdi; sanki başlarına gelen bu durumun akıbetinin kurtuluş mu yoksa helak mi olduğu hususunda ondan fetva istiyorlardı. Yûsuf da onlara: "Hakkında fetva istediğiniz iş, yani bunun varacağı akıbet kesinleşmiştir ki o da birinizin helaki, diğerinizin ise kurtuluşudur" dedi. Rüyayı uydurdukları rivayetine binaen inkâr edip: "Biz hiçbir şey görmedik" dedikleri;

أنهما تحالما له، فأخبرهما أن ذلك كائن صدقتما أو كذبتما.

Yûsuf'un da onlara: "Doğru da söyleseniz, yalan da söyleseniz bu gerçekleşecektir" diye haber verdiği de söylenmiştir.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٤٢]

[Yûsuf Suresi (12), 42. Âyet]

وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ (٤٢)

{ وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ (٤٢) } “İkisinden kurtulacağını bildiği kimseye dedi ki: 'Efendinin yanında beni an.' Fakat şeytan ona, efendisine anmayı unutturdu; böylece [Yûsuf] birkaç yıl zindanda kaldı.”

ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ الظانّ هو يوسف إن كان تأويله بطريق الاجتهاد، وإن كان بطريق الوحى فالظان هو الشرابي، ويكون الظنّ بمعنى اليقين اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ صنفي عند الملك بصفتى، وقص عليه قصتي لعله يرحمني وينتاشنى من هذه الورطة فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ فأنسى الشرابي ذِكْرَ رَبِّهِ أن يذكره لربه. وقيل فأنسى يوسف ذكر الله حين وكل أمره إلى غيره بِضْعَ سِنِينَ البضع ما بين الثلاث إلى التسع، وأكثر الأقاويل على أنه لبث فيه سبع سنين. فإن قلت: كيف يقدر الشيطان على الإنسان؟ قلت: يوسوس إلى العبد بما يشغله عن الشيء من أسباب النسيان، حتى يذهب عنه ويزل عن قلبه ذكره. وأما الإنساء ابتداء فلا يقدر عليه إلا الله ﷿ ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها. فإن قلت: ما وجه إضافة الذكر إلى ربه إذا أريد به الملك؟ وما هي بإضافة المصدر إلى الفاعل ولا إلى المفعول؟ قلت: قد لابسه في قولك: فأنساه الشيطان ذكر ربه، أو عند ربه فجازت إضافته إليه، لأنّ الإضافة تكون بأدنى ملابسة. أو على تقدير: فأنساه الشيطان ذكر أخبار ربه، فحذف المضاف الذي هو الإخبار. فإن قلت: لم أنكر على يوسف الاستغاثة بغير الله في كشف ما كان فيه، وقد قال الله تعالى وَتَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى وقال حكاية عن عيسى ﵇ مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ وفي الحديث «الله في عون العبد ما دام العبد في عون أخيه المسلم» «من فرّج عن مؤمن كربة فرّج الله عنه كربة من كربات الآخرة» وعن عائشة رضى الله عنها: أنّ رسول الله ﷺ لم يأخذه النوم ليلة من الليالي، وكان يطلب من يحرسه حتى جاء سعد فسمعت غطيطه . وهل ذلك إلا مثل التداوى بالأدوية والتقوّى بالأشربة والأطعمة. وإن كان ذلك لأنّ الملك كان كافراً، فلا خلاف في جواز أن يستعان بالكفار في دفع الظلم والغرق والحرق ونحو ذلك من المضارّ؟

{ ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ } [Kurtulacağını bildiği/zannettiği]; tabiri ictihad yoluyla yapmışsa zanneden Yûsuf'tur; şayet vahiy yoluyla yapmışsa zanneden sakidir ve zan burada kesin bilgi (yakîn) manasındadır. { اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ } [Efendinin yanında beni an]; beni hükümdarın yanında vasfımla anlat, başımdan geçenleri ona naklet ki bana merhamet etsin ve beni bu çıkmazdan kurtarsın. { فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ } [Fakat şeytan ona unutturdu]; şeytan sakiye { ذِكْرَ رَبِّهِ } [efendisine anmayı] yani Yûsuf'u efendisine hatırlatmayı unutturdu. İşini Allah'tan başkasına havale ettiği için şeytanın Yûsuf'a Allah'ı anmayı unutturduğu da söylenmiştir. { بِضْعَ سِنِينَ } [Birkaç yıl]; bıd‘, üç ile dokuz arasındaki sayıdır. Görüşlerin çoğuna göre zindanda yedi yıl kalmıştır. Şayet: 'Şeytan insana bunu nasıl yapabilir?' dersen, derim ki: Kulun aklını o şeyden çelecek unutma sebeplerini ona fısıldar; ta ki o şey aklından çıkıp gitsin ve onu anmak kalbinden kayıp düşsün. Baştan unutturmaya gelince, buna Allah azze ve celle'den başkası güç yetiremez: { ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها } “Biz bir ayeti nesheder veya unutturursak”. Şayet: 'Rabb kelimesiyle hükümdar kastedildiğinde zikrin Rabb'e izafe edilmesinin vechi nedir? Zira bu, masdarın faile veya mef'ûle izafesi kabilinden değildir' dersen; derim ki: 'Şeytan ona Rabbini anmayı veya Rabbinin yanında anmayı unutturdu' sözünde onunla bir irtibat (mülâbese) bulunmuştur; izafe ise en küçük bir irtibatla dahi caiz olur. Yahut takdiri 'Şeytan ona Rabbinin haberlerini anmayı unutturdu' şeklinde olup haber verme anlamına gelen muzâf hazfedilmiştir. Şayet: 'Allah Teâlâ { وَتَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى } “İyilik ve takva üzere yardımlaşın” buyurmuşken, Hz. İsa aleyhisselâm'ın dilinden { مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ } “Allah yolunda benim yardımcılarım kimdir?” sözünü nakletmişken, hadiste «Kul müslüman kardeşinin yardımında olduğu müddetçe Allah da o kulun yardımındadır» ve «Kim bir müminin sıkıntısını giderirse Allah da onun ahiret sıkıntılarından birini giderir» buyrulmuşken ve Hz. Âişe radıyallâhu anhâ'dan: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gece uyuyamamış, kendisini koruyacak birini istemişti; nihayet Sa‘d gelince uyku sesini işitmiştim' rivayeti gelmişken, içinde bulunduğu sıkıntının giderilmesi için Yûsuf'un Allah'tan başkasından yardım istemesi niçin kınanmıştır? Bu durum ilaçlarla tedavi olmak, yiyecek ve içeceklerle güç toplamak gibi değil midir? Eğer bu kınama hükümdarın kâfir olmasından dolayı ise zulmü, boğulmayı, yanmayı ve benzeri zararları savmak için kâfirlerden yardım istemenin caiz olduğunda ihtilaf yoktur?' dersen,

قلت: كما اصطفى الله تعالى الأنبياء على خليقته فقد اصطفى لهم أحسن الأمور وأفضلها وأولاها

Derim ki: Allah Teâlâ peygamberleri yarattıklarına üstün kılıp seçtiği gibi, onlar için işlerin en güzelini, en faziletlisini ve en evla olanını da seçmiştir.

والأحسن والأولى بالنبي أن لا يكل أمره إذا ابتلى ببلاء إلا إلى ربه، ولا يعتضد إلا به، خصوصاً إذا كان المعتضد به كافراً، لئلا يشمت به الكفار ويقولوا لو كان هذا على الحق وكان له رب يغيثه لما استغاث بنا. وعن الحسن أنه كان يبكى إذا قرأها ويقول: نحن إذا نزل بنا أمر فزعنا إلى الناس.

Peygambere en güzel ve en evla olan ise bir belaya maruz kaldığında işini yalnızca Rabbine havale etmesi ve yalnız O'ndan destek almasıdır; bilhassa destek istenen kimse kâfir olduğunda böyledir, ta ki kâfirler onun haline sevinip 'Eğer bu hak üzere olsaydı ve kendisine yardım eden bir Rabbi bulunsaydı bize sığınmazdı' demesinler. Hasan[-ı Basrî]'nin bu ayeti okuduğunda ağladığı ve: "Başımıza bir iş geldiğinde biz insanlara koşuyoruz!" dediği rivayet edilmiştir.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٤٣]

[Yûsuf Suresi (12), 43. Âyet]

وَقالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرى سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ (٤٣)

{ وَقالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرى سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ (٤٣) } “Hükümdar dedi ki: 'Ben [rüyada] yedi semiz ineği, onları yiyen yedi zayıf ineği; ayrıca yedi yeşil başak ve bir o kadar da kuru başak görüyorum. Ey ileri gelenler! Eğer rüya tabir ediyorsanız, bu rüyam hakkında bana fetva verin.'”

لما دنا فرج يوسف، رأى ملك مصر «الريان بن الوليد» رؤيا عجيبة هالته: رأى سبع بقرات سمان خرجن من نهر يابس. وسبع بقرات عجاف، فابتلعت العجاف السمان. ورأى سبع سنبلات خضر قد انعقد حبها، وسبعاً أخر يابسات قد استحصدت وأدركت، فالتوت اليابسات على الخضر حتى غلبن عليها، فاستعبرها فلم يجد في قومه من يحسن عبارتها سِمانٍ جمع سمين وسمينة، وكذلك رجال ونسوة كرام. فإن قلت: هل من فرق بين إيقاع سِمانٍ صفة للميز وهو بَقَراتٍ دون المميز وهو سَبْعَ وأن يقال: سبع بقرات سمانا؟ قلت:

Yûsuf'un kurtuluş vakti yaklaşınca, Mısır Hükümdarı Reyyân b. Velîd kendisini dehşete düşüren acayip bir rüya gördü: Kurumuş bir nehirden çıkan yedi semiz inek ile yedi zayıf inek gördü; zayıf inekler semiz olanları yutuverdi. Ayrıca taneleri olgunlaşmış yedi yeşil başak ve hasat edilip kurumuş yedi kuru başak gördü; kuru başaklar yeşillere sarılıp onlara galebe çaldı. Hükümdar bunun tabirini istedi, fakat kavmi arasında bunu iyi tabir edecek kimse bulamadı. { سِمانٍ } [kelimesi] semîn (semiz erkek) ve semînetün (semiz dişi) kelimelerinin çoğuludur; nitekim hem "ricâlün kirâmün" hem de "nisvetün kirâmün" denir. Şayet: "{ سِمانٍ } [kelimesinin], mümeyyiz olan { سَبْعَ } kelimesine değil de mümeyyez olan { بَقَراتٍ } kelimesine sıfat kılınması ile 'Seb‘a bakarâtin simânen' denilmesi arasında bir fark var mıdır?" dersen, derim ki:

إذا أوقعتها صفة لبقرات. فقد قصدت إلى أن تميز السبع بنوع من البقرات وهي السمان منهنّ لا بجنسهنّ. ولو وصفت بها السبع لقصدت إلى تمييز السبع بجنس البقرات لا بنوع منها، ثم رجعت فوصفت المميز بالجنس بالسمن. فإن قلت: هلا قيل: سبع عجاف على الإضافة؟

Onu bakarât kelimesine sıfat kıldığında, yedi sayısını ineklerin bizzat cinsiyle değil, ineklerin bir türü olan semizleriyle temyiz etmeyi kastetmiş olursun. Şayet onunla seb‘ kelimesini vasfetsen, yedi sayısını ineklerin bir türüyle değil cinsinin tamamıyla temyiz etmeyi kasteder, sonra dönüp cinsle temyiz edilen o yedi sayısını semizlik ile vasfetmiş olurdun. Şayet: "İzafetle 'Seb‘u icâfin' denilseydi olmaz mıydı?" dersen;

قلت، التمييز موضوع لبيان الجنس، والعجاف وصف لا يقع البيان به وحده. فإن قلت:

Derim ki: Temyiz cinsi beyan etmek için konulmuştur; 'icâf' ise bir vasıftır ve tek başına onunla beyan gerçekleşmez. Şayet:

فقد يقولون: ثلاثة فرسان وخمسة أصحاب. قلت: الفارس والصاحب والراكب ونحوها:

"Onlar bazen 'Selâsetü fürsânin (üç süvari)' ve 'Hamsetü ashâbin (beş arkadaş)' diyorlar ya?" dersen, derim ki: Fâris (süvari), sâhib (arkadaş), râkib (binici) ve benzerleri,

صفات جرت مجرى الأسماء فأخذت حكمها وجاز فيها ما لم يجر في غيرها. ألا تراك لا تقول:

isim mesabesine geçmiş ve onların hükmünü almış sıfatlardır; bu sebeple diğerlerinde caiz olmayan şeyler bunlarda caiz kılınmıştır. Görmez misin ki sen:

عندي ثلاثة ضخام وأربعة غلاظ. فإن قلت: ذاك مما يشكل وما نحن بسبيله لا إشكال فيه.

"İndî selâsetü dıhâmin ve erbaatü gılâzın (Yanımda üç iri ve dört kaba kimse var)" demezsin. Şayet: "Bu kapalılık doğuran bir şeydir, bizim bahsettiğimizde ise kapalılık yoktur;

ألا ترى أنه لم يقل بقرات سبع عجاف، لوقوع العلم بأنّ المراد البقرات؟ قلت: ترك الأصل لا يجوز مع وقوع الاستغناء عما ليس بأصل، وقد وقع الاستغناء بقولك سَبْعٌ عِجافٌ عما تقترحه من التمييز بالوصف. والعجف: الهزال الذي ليس بعده، والسبب في وقوع «عجاف» جمعا «لعجفاء» وأفعل وفعلاء لا يجمعان على فعال: حمله على سمان، لأنه نقيضه، ومن دأبهم حمل النظير على النظير، والنقيض على النقيض. فإن قلت: هل في الآية دليل على أنّ السنبلات اليابسة كانت سبعاً كالخضر؟ قلت: الكلام مبنى على انصبابه إلى هذا العدد

görmez misin ki kastedilenin inekler olduğu bilindiği için 'bakarâtün seb‘un icâfun' dememiştir?" dersen, derim ki: Asıl olmayan bir şeye ihtiyaç kalmadığı durumlarda aslı terk etmek caiz değildir; { سَبْعٌ عِجافٌ } sözünle, senin teklif ettiğin vasıf ile temyiz yapma şeklinden müstağni olunmuştur. Acaf (عَجَف); ötesi olmayan aşırı zayıflıktır. Ef‘al ve fa‘lâ vezinlerinin çoğulu fi‘âl kalıbında gelmediği halde 'icâf'ın 'acfâ' kelimesinin çoğulu olmasının sebebi, zıddı olan 'simân' kelimesine hamledilmesidir; Arapların âdeti benzeri benzerine, zıddı da zıddına hamletmektir. Şayet: "Ayette kuru başakların da yeşiller gibi yedi tane olduğuna dair bir delil var mıdır?" dersen, derim ki: Söz, bu sayıya odaklanacak şekilde kurulmuştur;

في البقرات السمان والعجاف والسنابل الخضر، فوجب أن يتناول معنى الأخر السبع، ويكون قوله وَأُخَرَ يابِساتٍ بمعنى وسبعاً أخر. فإن قلت: هل يجوز أن يعطف قوله وَأُخَرَ يابِساتٍ على سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ فيكون مجرور المحل؟ قلت: يؤدى إلى تدافع، وهو أن عطفها على سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ يقتضى أن تدخل في حكمها فتكون معها مميزاً للسبع المذكورة، ولفظ الأخر يقتضى أن تكون غير السبع، بيانه: أنك تقول: عندي سبعة رجال قيام وقعود، بالجرّ، فيصح، لأنك ميزت السبعة برجال موصوفين بالقيام والقعود، على أنّ بعضهم قيام وبعضهم قعود، فلو قلت: عنده سبعة رجال قيام وآخرين قعود، تدافع ففسد يا أَيُّهَا الْمَلَأُ كأنه أراد الأعيان من العلماء والحكماء. واللام في قوله لِلرُّءْيا إما أن تكون للبيان، كقوله وَكانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ وإما أن تدخل، لأنّ العامل إذا تقدّم عليه معموله لم يكن في قوّته على العمل فيه مثله إذا تأخر عنه، فعضد بها كما يعضد بها اسم الفاعل، إذا قلت: هو عابر للرؤيا، لانحطاطه عن الفعل في القوة. ويجوز أن يكون للرؤيا خبر كان، كما تقول: كان فلان لهذا الأمر إذا كان مستقلا به متمكنا منه. وتَعْبُرُونَ خبر آخر. أو حال، وأن يضمن تَعْبُرُونَ معنى فعل يتعدى باللام، كأنه قيل: إن كنتم تنتدبون لعبارة الرؤيا. وحقيقة «عبرت الرؤيا» ذكرت عاقبتها وآخر أمرها، كما تقول: عبرت النهر، إذا قطعته حتى تبلغ آخر عرضه وهو عبره . ونحوه: أولت الرؤيا إذا ذكرت مآلها وهو مرجعها. وعبرت الرؤيا- بالتخفيف، هو الذي اعتمده الأثبات، ورأيتهم ينكرون «عبرت» بالتشديد والتعبير والمعبر. وقد عثرت على بيت أنشده المبرد في كتاب الكامل لبعض الأعراب:

semiz ve zayıf ineklerde ve yeşil başaklarda [geçmektedir]; dolayısıyla 'daha diğer' kelimesinin de yedi manasını içermesi ve { وَأُخَرَ يابِساتٍ } ifadesinin 've diğer yedi [başak]' manasında olması vacip olur. Şayet: '{ وَأُخَرَ يابِساتٍ } sözünün { سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ } üzerine atfedilmesi ve mahallinin mecrûr olması caiz midir?' dersen, derim ki: Bu bir çelişkiye yol açar. Zira onun { سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ } üzerine atfedilmesi, onun hükmüne girmesini ve zikredilen yedi sayısının onunla birlikte temyizi olmasını gerektirir; 'ühar' (diğer) lafzı ise bu yedinin dışında olmasını iktiza eder. Bunun açıklaması şudur: Sen 'Yanımda ayakta ve oturmakta olan yedi adam vardır' [indî seb‘atü ricâlin kıyâmin ve kuûdin] dersin ve cer ile caiz olur; zira sen yedi sayısını bir kısmı ayakta, bir kısmı oturan adamlar vasfıyla temyiz etmiş olursun. Fakat 'Yanında ayakta duran yedi adam ve oturan diğerleri vardır' desen çelişki doğar ve cümle bozulur. { يا أَيُّهَا الْمَلَأُ } [Ey ileri gelenler!] Sanki âlim ve bilge olan ileri gelenleri kastetmiştir. { لِلرُّءْيا } [rüyayı] lafzındaki lâm harfi ya { وَكانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ } ayetinde olduğu gibi beyan içindir, ya da âmilin mef'ûlü öne geçtiğinde sonra geldiğindeki gibi amelde kuvvetli olamaması sebebiyle eklenmiştir; nitekim fiilden kuvvetçe daha aşağıda olduğu için 'O rüyayı tabir edendir' [hüve âbirun li'r-ru'yâ] dediğinde ism-i failin lâm ile desteklenmesi gibidir. { لِلرُّءْيا } ifadesinin 'kâne'nin haberi olması da caizdir; nitekim bir kimse bir işi yapmaya tam muktedir ve yetkin olduğunda 'Filanca bu iş içindir' [kâne fülânün li-hâze'l-emr] denir. { تَعْبُرُونَ } ise diğer bir haber yahut haldir. Veyahut { تَعْبُرُونَ } fiili lâm ile müteaddi olan bir fiilin manasını tazammun etmiştir; sanki: 'Eğer rüya tabirine ehilseniz' denilmiştir. 'Rüyayı tabir ettim' [abertü'r-ru'yâ] sözünün hakikati, onun akıbetini ve sonucunu zikrettim demektir; nitekim nehri bir ucundan diğer ucuna kadar aşıp karşı kıyısına [ibr] ulaştığında 'nehri geçtim' [abertü'n-nehra] dersin. Rüyayı tevil ettim sözü de böyledir; onun varacağı yeri (meâlini) zikrettiğinde kullanılır. Şeddesiz olarak 'abertü'r-ru'yâ' güvenilir dil âlimlerinin benimsediği kullanımdır; onların şeddeli 'abbertü', 'ta'bîr' ve 'muabbir' kelimelerini reddettiklerini gördüm. el-Müberred'in el-Kâmil adlı kitabında bedevî bir şairden naklettiği şu beyte rastladım:

رَأَيْتُ رُؤْيَا ثُمَّ عَبَّرْتُهَا … وَكُنْتُ لِلْأحْلَامِ عَبَّارَا

Bir rüya gördüm ve sonra onu tabir ettim / Zaten ben rüyaları çokça tabir eden biriydim

[سورة يوسف (١٢) : آية ٤٤]

[Yûsuf Suresi (12), 44. Âyet]

قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ وَما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِينَ (٤٤)

{ قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ وَما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِينَ (٤٤) } “Dediler ki: 'Bunlar karmakarışık düşlerdir. Biz böyle düşlerin tabirini bilen kimseler değiliz.'”