Binûn

Yûsuf Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَضْغاثُ أَحْلامٍ تخاليطها وأباطيلها، وما يكون منها من حديث نفس أو وسوسة شيطان.

أَضْغاثُ أَحْلامٍ [karmakarışık düşler]; rüyaların karışıkları, asılsız olanları ile nefsin kuruntusu veya şeytanın vesvesesinden kaynaklananlarıdır.

وأصل الأضغاث: ما جمع من أخلاط النبات وحزم، الواحد: ضغث، فاستعيرت لذلك،

Ezgâs (أضغاث) kelimesinin aslı; çeşitli bitkilerden toplanıp demet haline getirilen şeydir. Tekili dığs (ضغث) gelir. [Karmakarışık rüyalar için de] buradan istiare (eğretileme) yapılmıştır.

والإضافة بمعنى «من» أى أضغاث من أحلام. والمعنى: هي أضغاث أحلام. فإن قلت: ما هو إلا حلم واحد، فلم قالوا: أضغاث أحلام فجمعوا؟ قلت: هو كما تقول: فلان يركب الخيل ويلبس عمائم الخز، لمن لا يركب إلا فرساً واحداً وما له إلا عمامة فردة، تزيدا في الوصف، فهؤلاء أيضاً تزيدوا في وصف الحلم بالبطلان، فجعلوه أضغاث أحلام. ويجوز أن يكون قد قص عليهم مع هذه الرؤيا رؤيا غيرها وَما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِينَ إما أن يريدوا بالأحلام المنامات الباطلة خاصة، فيقولوا: ليس لها عندنا تأويل، فإن التأويل إنما هو للمنامات الصحيحة الصالحة، وإما أن يعترفوا بقصور علمهم وأنهم ليسوا في تأويل الأحلام بنحارير .

İzafet "min" (-den/-dan) anlamındadır; yani "düşlerden karmakarışık demetler" demektir. Manası: "Bunlar karmakarışık düşlerdir" şeklindedir. Eğer: "Görülen sadece tek bir rüya idi, öyleyse niçin 'karmakarışık düşler' deyip çoğul kullandılar?" dersen, derim ki: Bu, yalnızca tek bir ata binen ve tek bir sarığı olan kimse hakkında vasıfta mübalağa yaparak "Filanca atlara biner, ipek sarıklar sarar" demen gibidir. Onlar da rüyanın asılsızlığını nitelemede aşırıya gidip onu karmakarışık düşler kıldılar. Ayrıca bu rüya ile birlikte onlara başka rüyalar anlatmış olması da muhtemeldir. { وَما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِينَ } [Biz böyle düşlerin tabirini bilen kimseler değiliz] ifadesinde, ya 'ahlâm' ile özellikle asılsız rüyaları kastetmişlerdir; yani: 'Bizim katımızda bunların bir tabiri yoktur, zira tabir ancak doğru ve sahih rüyalar için geçerlidir' demek istemişlerdir. Ya da ilimlerinin yetersizliğini ve rüya tabirinde mahir/üstat olmadıklarını itiraf etmişlerdir.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٤٥]

[Yûsuf Suresi (12), 45. Âyet]

وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ (٤٥)

{ وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ (٤٥) } “O iki kişiden kurtulmuş olanı, uzun bir zaman sonra [Yûsuf'u] hatırladı ve: 'Ben size onun tabirini haber veririm, hemen beni [zindana] gönderin' dedi.”

قرئ وَادَّكَرَ بالدال وهو الفصيح. وعن الحسن: واذكر، بالذال المعجمة. والأصل:

{ وَادَّكَرَ } dâl harfiyle okunmuştur ki fasih olan budur. Hasan'dan ise noktalı zâl ile "vezzekere" (واذكر) şeklinde rivayet edilmiştir. Kelimenin aslı:

تذكر، أى تذكر الذي نجا من الفتيين من القتل يوسف وما شاهد منه بَعْدَ أُمَّةٍ بعد مدّة طويلة، وذلك أنه حين استفتى الملك في رؤياه وأعضل على الملأ تأويلها، تذكر الناجي يوسف وتأويله رؤياه ورؤيا صاحبه، وطلبه إليه أن يذكره عند الملك. وقرأ الأشهب العقيلي بَعْدَ أُمَّةٍ بكسر الهمزة، والإمّة النعمة. قال عدى:

"Tezekkere"dir; yani o iki gençten öldürülmekten kurtulanı, Yûsuf'u ve onda gördüklerini { بَعْدَ أُمَّةٍ } uzun bir süre sonra hatırladı. Bu da kral rüyasının yorumunu sorup ileri gelenler bunu tabir etmekten aciz kaldıklarında gerçekleşti; kurtulan kişi Yûsuf'u, onun kendi rüyasını ve arkadaşının rüyasını tabir edişini ve kralın yanında kendisini anmasını istemesini hatırladı. el-Eşheb el-Ukaylî { بَعْدَ أُمَّةٍ } ibaresini hemzenin kesresiyle [i'mmetin] şeklinde okumuştur; 'immet' nimet demektir. Adiyy şöyle demiştir:

ثُمَّ بَعْدَ الْفَلَاحِ وَالْمُلْكِ وَ … الْإِمَّةِ وَارَتْهُمُ هُنَاكَ الْقُبُورُ

"Sonra kurtuluşun [ve bekânın], saltanatın ve nimetin ardından orada onları kabirler örttü."

أى بعد ما أنعم عليه بالنجاة. وقرئ بَعْدَ أُمَّةٍ بعد نسيان . يقال: أمه يأمه أمها، إذا نسى. ومن قرأ بسكون الميم فقد خطئ أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ أنا أخبركم به عمن عنده علمه.

Yani kendisine kurtuluş nimeti verildikten sonra [demektir]. { بَعْدَ أُمَّةٍ } ifadesi "bir unutmanın ardından" anlamında da okunmuştur. Unuttuğu zaman 'emehe ye'mehu emhen' denir. Mîm harfinin sükûnu ile okuyan kimse ise hata etmiştir. { أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ } [Ben size onun tabirini haber veririm]; yani onun ilmine sahip olan kimseden [öğrenerek] size haber veririm [demektir].

وفي قراءة الحسن: أنا آتيكم بتأويله فَأَرْسِلُونِ فابعثونى إليه لأسأله، ومرونى باستعباره.

Hasan'ın kıraatinde: "Ben size onun tabirini getiririm" [şeklindedir]. { فَأَرْسِلُونِ } [Beni gönderin]; yani ona sormam için beni yanına gönderin ve benden onun rüyayı tabir etmesini istememi emredin.

وعن ابن عباس: لم يكن السجن في المدينة.

İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre zindan şehrin içinde değildi.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٤٦]

[Yûsuf Suresi (12), 46. Âyet]

يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنا فِي سَبْعِ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ (٤٦)

{ يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنا فِي سَبْعِ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ (٤٦) } “[Zindana varınca dedi ki:] 'Yûsuf! Ey dosdoğru insan! Yedi semiz ineği yedi zayıf ineğin yemesi, yedi yeşil başak ve bir o kadar da kuru başak hakkında bize fetva ver (bunu tabir et). Umarım ki insanlara dönerim de onlar da [bunun tabirini] öğrenirler.'”

المعنى فأرسلوه إلى يوسف، فأتاه فقال يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أيها البليغ في الصدق، وإنما قال له ذلك لأنه ذاق أحواله وتعرف صدقه في تأويل رؤياه ورؤيا صاحبه حيث جاء كما أوّل، ولذلك كلمه كلام محترز فقال لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ لأنه ليس على يقين من الرجوع، فربما اخترم دونه ولا من علمهم فربما لم يعلموا. أو معنى لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ لعلهم يعلمون فضلك ومكانك من العلم، فيطلبوك ويخلصوك من محنتك.

Manası: Bunun üzerine onu Yûsuf'a gönderdiler. O da Yûsuf'un yanına varıp: { يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ } [Yûsuf! Ey dosdoğru insan!] yani 'doğrulukta son derece ileri olan' dedi. Ona böyle hitap etmesinin sebebi, onun hallerini tecrübe etmiş olması ve kendi rüyası ile arkadaşının rüyasını tabir edişindeki doğruluğunu, rüyanın aynen tevil ettiği gibi çıkmasıyla öğrenmiş olmasıdır. Bu yüzden onunla ihtiyatlı bir dille konuşarak { لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ } [Umarım ki insanlara dönerim de onlar da öğrenirler] demiştir; zira geri dönebileceğinden kesin emin değildir, belki dönmeden önce eceli gelir; insanların bileceğinden de emin değildir, zira belki de bilmezler/öğrenmezler. Veyahut { لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ } ifadesinin manası: "Senin faziletini ve ilimdeki yerini bilsinler de seni talep edip bu sıkıntından kurtarsınlar" demektir.

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٤٧ الى ٤٩]

[Yûsuf Suresi (12), 47-49. Âyetler]

قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تَأْكُلُونَ (٤٧) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ سَبْعٌ شِدادٌ يَأْكُلْنَ ما قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تُحْصِنُونَ (٤٨) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ (٤٩)

{ قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تَأْكُلُونَ (٤٧) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ سَبْعٌ شِدادٌ يَأْكُلْنَ ما قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تُحْصِنُونَ (٤٨) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ (٤٩) } “[Yûsuf] dedi ki: 'Âdetiniz üzere yedi yıl ekin ekersiniz. Biçtiğinizi, yiyeceğiniz az bir miktar dışında başağında bırakın. Sonra bunun ardından, saklayacağınız az bir miktar hariç, onlar için önceden biriktirdiğinizi yiyip tüketecek yedi kurak yıl gelecektir. Sonra bunun ardından öyle bir yıl gelecek ki, onda insanlara bol yağmur verilecek ve onda [ürünlerini] sıkıp sağacaklar.'”

تَزْرَعُونَ خبر في معنى الأمر، كقوله: تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُجاهِدُونَ وإنما يخرج الأمر في صورة الخبر للمبالغة في إيجاب إيجاب المأمور به، فيجعل كأنه يوجد، فهو يخبر عنه.

{ تَزْرَعُونَ } [ekersiniz] emrin haber suretinde gelmesidir; nitekim { تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُجاهِدُونَ } [Allah'a ve Resulüne inanır ve cihad edersiniz] ayetinde de böyledir. Emrin haber kılığında getirilmesi, emredilen şeyin gerekliliğini vurgulamada mübalağa içindir; öyle ki sanki o fiil gerçekleşmekteymiş gibi kabul edilir de ondan haber verilir.

والدليل على كونه في معنى الأمر قوله فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ. دَأَباً بسكون الهمزة وتحريكها، وهما مصدرا: دأب في العمل، وهو حال من المأمورين، أى دائبين: إمّا على تدأبون دأباً، وإمّا على إيقاع المصدر حالا، بمعنى: ذوى دأب فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ لئلا يتسوس. ويَأْكُلْنَ

Bunun emir anlamında olduğunun delili { فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ } “onu başağında bırakın” buyruğudur. { دَأَباً } [kelimesi] hemzenin sükûnuyla ve harekesiyle okunmuştur; her ikisi de «işte devamlı çalıştı» (دَأَبَ فِي الْعَمَلِ) fiilinin masdarlarıdır. Bu [kelime], emredilenlerin hâlidir; yani 'sürekli gayret gösterenler' [anlamındadır]: Ya [takdiri] «ted’ebûne de’ben» [olan fiilin mef'ûl-i mutlakı olması] ya da masdarın 'zât-ı de’b' (gayret sahibi kimseler) manasında hâl kılınması suretiyledir. { فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ } “Onu başağında bırakın” [ifadesi], kurtlanıp böceklenmesin diyedir. { وَيَأْكُلْنَ } [ifadesi ise]...

من الإسناد المجازى: جعل أكل أهلهنّ مسنداً إليهنّ تُحْصِنُونَ تحرزون وتخبؤن يُغاثُ النَّاسُ من الغوث أو من الغيث. يقال: غيثت البلاد، إذا مطرت. ومنه قول الأعرابية: غثنا ما شئنا.

mecaz-ı aklîdir (isnâd-ı mecâzî): O yılların halkının yemesi yıllara isnat edilmiştir. { تُحْصِنُونَ } muhafaza edip saklarsınız [demektir]. { يُغاثُ النَّاسُ } [insanlara yağmur/yardım verilir] ifadesi 'gavs' (yardım) ya da 'ğays' (yağmur) kökündendir. Memlekete yağmur yağdığında 'ğıyseti'l-bilâd' denir. Bedevî kadının 'İstediğimiz kadar yağmura kavuştuk' sözü de bundandır.

يَعْصِرُونَ بالياء والتاء: يعصرون العنب والزيتون والسمسم. وقيل: يحلبون الضروع.

{ يَعْصِرُونَ } yâ ve tâ ile [ya'sırûne / ta'sırûne] okunmuştur: Üzümü, zeytini ve susamı sıkarlar [demektir]. Memeleri sağarlar da denilmiştir.

وقرئ: يعصرون، على البناء للمفعول، من عصره إذا أنجاه، وهو مطابق للإغاثة. ويجوز أن يكون المبنى للفاعل بمعنى ينجون، كأنه قيل: فيه يغاث الناس وفيه يغيثون أنفسهم، أى يغيثهم الله ويغيث بعضهم بعضاً وقيل يَعْصِرُونَ يمطرون، من أعصرت السحابة. وفيه وجهان: إمّا أن يضمن أعصرت معنى مطرت، فيعدّى تعديته. وإمّا أن يقال: الأصل أعصرت عليهم فحذف الجار وأوصل الفعل. تأوّل البقرات السمان والسنبلات الخضر بسنين مخاصيب، والعجاف واليابسات بسنين مجدبة، ثم بشرهم بعد الفراغ من تأويل الرؤيا بأنّ العام الثامن يجيء مباركا خصيباً كثير الخير غزير النعم، وذلك من جهة الوحى. وعن قتادة: زاده الله علم سنة.

Meçhul fiil kalıbında "yu'sarûn" şeklinde de okunmuştur ki birini kurtardığında kullanılan 'aserehû' fiilinden gelir ve bu da 'iğâse' (yardıma erme) ile tam uyumludur. Malum fiil kalıbının kurtulurlar manasında olması da caizdir; sanki: "Onda insanlara yardım edilir ve onda kendilerini kurtarırlar", yani Allah onlara yardım eder ve onlar da birbirlerine yardım ederler denilmiştir. { يَعْصِرُونَ } ifadesinin bulutun yağmur vermesi anlamına gelen 'a'sarati's-sehâbetü' ifadesinden hareketle "yağmura kavuşturulurlar" manasında olduğu da söylenmiştir. Bunda iki vecih vardır: Ya 'a'sarat' fiili 'matarat' (yağdırdı) manasını tazammun etmiştir ve onun gibi müteaddi olmuştur, ya da aslı 'a'sarat aleyhim' idi de harf-i cer hazfedilip fiil mef'ûle bitiştirilmiştir. [Yûsuf] semiz inekleri ve yeşil başakları bolluk ve bereket dolu yıllarla, zayıf inekleri ve kuru başakları da kuraklık yıllarıyla tabir etti. Ardından rüyanın tabirini bitirdikten sonra sekizinci yılın bereketli, verimli, hayrı çok ve nimeti bol olarak geleceğini onlara müjdeledi ki bu ancak vahiy yoluyladır. Katâde'den: "Allah ona bir yıllık ilim daha ziyade etti" dediği rivayet edilmiştir.

فإن قلت: معلوم أنّ السنين المجدبة إذا انتهت كان انتهاؤها بالخصب، وإلا لم توصف بالانتهاء، فلم قلت إنّ علم ذلك من جهة الوحى؟ قلت: ذلك معلوم علماً مطلقاً لا مفصلا. وقوله فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ تفصيل لحال العام، وذلك لا يعلم إلا بالوحي.

Eğer: "Malumdur ki kuraklık yılları sona erdiğinde bu sona eriş bollukla olur; aksi takdirde sona ermiş olarak nitelenmezdi. Öyleyse bunun vahiy yoluyla bilindiğini niçin söyledin?" dersen, derim ki: Bu durum tafsilatlı olarak değil, mutlak (genel) bir bilgi olarak bilinir. { فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ } [onda insanlara bol yağmur verilecek ve onda ürünlerini sıkıp sağacaklar] ifadesi ise o yılın durumunun tafsilatıdır ve bu da ancak vahiy ile bilinir.

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٥٠ الى ٥١]

[Yûsuf Suresi (12), 50-51. Âyetler]

وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ فَسْئَلْهُ ما بالُ النِّسْوَةِ اللاَّتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ (٥٠) قالَ ما خَطْبُكُنَّ إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ ما عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ (٥١)

{ وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ فَسْئَلْهُ ما بالُ النِّسْوَةِ اللاَّتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ (٥٠) قالَ ما خَطْبُكُنَّ إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ ما عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ (٥١) } “Kral: 'Onu bana getirin!' dedi. Elçi ona geldiğinde [Yûsuf] dedi ki: 'Efendine dön de ellerini kesen o kadınların zoru neydi, ona bir sor. Şüphesiz Rabbim onların tuzaklarını hakkıyla bilendir.' [Kral kadınlara]: 'Yûsuf'un nefsinden murad almaya kalkıştığınızda durumunuz neydi?' dedi. [Kadınlar]: 'Hâşâ, Allah için! Biz onda hiçbir kötülük görmedik' dediler. Azizin karısı da: 'Şimdi hak ortaya çıktı. Onun nefsinden murad almak isteyen bendim. O ise şüphesiz doğru söyleyenlerdendir' dedi.”

إنما تأنى وتثبت في إجابة الملك، وقدّم سؤال النسوة ليظهر براءة ساحته عما قرف به وسجن فيه، لئلا يتسلق به الحاسدون إلى تقبيح أمره عنده، ويجعلوه سلماً إلى حط منزلته لديه، ولئلا يقولوا ما خلد في السجن سبع سنين إلا لأمر عظيم وجرم كبير حق به أن يسجن ويعذب ويستكف شرّه.

[Yûsuf], kralın davetine icabet etmekte acele etmeyip temkinli davrandı ve kendisine isnat edilen ve hapsedilmesine sebep olan şeyden masum olduğunu ortaya çıkarmak için önce kadınların durumunun sorulmasını öne sürdü; ta ki hasetçiler onun durumunu kralın gözünde çirkinleştirmeye kalkışmasınlar, bunu kral katındaki mertebesini düşürmek için bir basamak yapmasınlar ve "O zindanda yedi yıl boyunca ancak hapsedilmeyi, azap görmeyi ve şerrinden korunulmayı hak ettirecek büyük bir mesele ve ağır bir cürüm sebebiyle kalmıştır" demesinler.

وفيه دليل على أنّ الاجتهاد في نفى التهم واجب وجوب اتقاء الوقوف في مواقفها، قال ﵇:

Bunda, töhmetleri bertaraf etmek için çaba göstermenin, töhmet mevzilerinde bulunmaktan sakınmak gibi vacip olduğuna bir delil vardır. [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur:

«من كان يؤمن بالله واليوم الآخر فلا يقفنّ مواقف التهم » ومنه قال رسول الله ﷺ للمارّين به في معتكفه وعنده بعض نسائه- «هي فلانة» اتقاء للتهمة، وعن النبي ﷺ: «لقد عجبت من يوسف وكرمه وصبره- والله يغفر له- حين سئل عن البقرات العجاف والسمان، ولو كنت مكانه ما أخبرتهم حتى أشترط أن يخرجونى. ولقد عجبت منه حين أتاه الرسول فقال: ارجع إلى ربك. ولو كنت مكانه ولبثت في السجن ما لبث، لأسرعت الإجابة وبادرتهم الباب ولما ابتغيت العذر، إن كان لحليما ذا أناة» . وإنما قال: سل الملك عن حال النسوة ولم يقل سله أن يفتش عن شأنهن، لأنّ السؤال مما يهيج الإنسان ويحركه للبحث عما سئل عنه، فأراد أن يورد عليه السؤال ليجدّ في التفتيش عن حقيقة القصة وفصّ الحديث حتى يتبين له براءته بياناً مكشوفاً يتميز فيه الحق من الباطل. وقرئ النِّسْوَةِ بضم النون ومن كرمه وحسن أدبه: أنه لم يذكر سيدته مع ما صنعت به وتسببت فيه من السجن والعذاب، واقتصر على ذكر المقطعات أيديهنّ إِنَّ رَبِّي إنّ الله تعالى بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ أراد أنه كيد عظيم لا يعلمه إلا الله، لبعد غوره. أو استشهد بعلم الله على أنهنّ كدنه، وأنه بريء مما قرف به. أو أراد الوعيد لهنّ، أى: هو عليم بكيدهنّ فمجازيهنّ عليه ما خَطْبُكُنَّ ما شأنكنّ إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ هل وجدتنّ منه ميلا إليكنّ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ تعجباً من عفته وذهابه بنفسه عن شيء من الريبة ومن نزاهته عنها قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أى ثبت واستقرّ وقرئ حَصْحَصَ على البناء للمفعول، وهو من حصحص البعير إذا ألقى ثفناته للإناخة. قال

«Kim Allah'a ve ahiret gününe inanıyorsa, töhmet mevkilerinde asla durmasın!» Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, itikâfta bulunduğu sırada yanında hanımlarından biri varken yanından geçen kimselere töhmetten sakınmak maksadıyla: «O [yanımdaki], falandır» buyurmuştur. Yine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Zayıf ve semiz sığırlar hakkında kendisine sorulduğunda Yûsuf'a, onun keremine ve sabrına -Allah onu bağışlasın- hayran kaldım! Şayet ben onun yerinde olsaydım, beni [zindandan] çıkarmalarını şart koşmadıkça onlara haber vermezdim. Elçi kendisine gelip de "Efendine dön" dediğindeki haline de hayran kaldım! Eğer ben onun yerinde olsaydım ve zindanda onun kaldığı kadar kalsaydım, [çağrıya] hemen icabet ederdim, kapıya doğru koşar ve mazeret [araştırılmasını] aramazdım. Şüphesiz o, son derece hilim sahibi ve pek temkinli biriydi!» [Yûsuf]'un, kadınların durumunu araştırmasını istemeyip de yalnızca "Krala kadınların durumunu sor" demesinin sebebi şudur: Soru sormak, insanı tahrik edip hakkında soru sorulan şeyi araştırmaya sevk eder. Bu sebeple [Yûsuf], meselenin hakikatini ve işin özünü ciddiyetle araştırması, böylece hakkın batıldan ayırt edileceği açık bir şekilde suçsuzluğunun ortaya çıkması için soruyu krala yöneltmek istemiştir. { النِّسْوَةِ } kelimesi nûn harfinin dammesiyle ({ النُّسْوَةِ }) de okunmuştur. Onun kereminden ve yüksek edebindendir ki, kendisine yaptıklarına ve zindana atılıp eziyet çekmesine sebep olmasına rağmen hanımefendisini zikretmemiş, sadece ellerini kesen kadınları anmakla yetinmiştir. { إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Rabbim onların tuzaklarını hakkıyla bilendir” ifadesiyle, bunun son derece derin ve ancak Allah'ın bilebileceği büyük bir tuzak olduğunu kastetmiştir; yahut kadınların kendisine tuzak kurduklarına ve kendisine isnat edilen şeyden masum olduğuna Allah'ın ilmini şahit tutmuştur; ya da onlara gözdağı vermek istemiştir ki bu takdirde anlam: "O, onların tuzaklarını bilir ve bunun cezasını kendilerine verecektir" demektir. { مَا خَطْبُكُنَّ } “Durumunuz neydi?” yani meseleniz neydi, { إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ } “Yûsuf'un nefsinden murat almak istediğiniz zaman”, [onun da] size karşı bir meylini gördünüz mü? { قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ } “[Kadınlar:] 'Hâşâ, Allah için!' dediler”. Bu sözü, onun iffetine, nefsini her türlü şüpheli şeyden uzak tutmasına ve bunlardan bütünüyle münezzeh oluşuna hayran kalarak söylediler. { قَالَتِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ } “Aziz'in karısı dedi ki: 'Şimdi hak ortaya çıktı/yerini buldu'”; yani hak sabit oldu ve yerine oturdu. { حَصْحَصَ } kelimesi meçhul sîgada ({ حُصْحِصَ }) da okunmuştur. Bu kelime, devenin çökmek için nasırlarını/dizlerini yere koyması anlamına gelen "حصحص البعير" (deve çöktü) ifadesinden gelmektedir. [Şair] şöyle demiştir:

فَحَصْحَصَ فِى صُمِّ الصَّفَا ثَفَنَاتِهِ … وَنَاءَ بِسَلْمَى نَوْءَةً ثُمَّ صَمَّمَا

Sert kayalıklara nasırlarını bastırıp çöktü / Selmâ'yı [üzerinde taşıyarak] zorla kalktı, sonra [yoluna] azmetti

ولا مزيد على شهادتهنّ له بالبراءة والنزاهة واعترافهنّ على أنفسهنّ بأنه لم يتعلق بشيء مما قرفنه به، لأنهنّ خصومه. وإذا اعترف الخصم بأنّ صاحبه على الحق وهو على الباطل، لم يبق لأحد مقال. وقالت المجبرة والحشوية نحن قد بقي لنا مقال، ولا بدّ لنا من أن ندق في فروة من ثبتت نزاهته.

Kadınların onun lehine masumiyet ve nezihliğine şahitlik etmelerinin ve ona isnat ettikleri şeylerin hiçbirine bulaşmadığını kendi aleyhlerine itiraf etmelerinin ötesinde bir delil yoktur; çünkü onlar onun hasımlarıdır. Hasmın kendisi karşısındakinin haklı, kendisinin ise haksız/batıl olduğunu itiraf ettiğinde artık hiç kimseye söylenecek söz kalmaz. Mücbire ve Haşviyye ise: "Bizim söyleyecek sözümüz kaldı; masumiyeti sabit olmuş kimsenin aleyhinde konuşup kusur aramak zorundayız" demişlerdir.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٥٢]

[Yûsuf Suresi (12), 52. Âyet]

ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ (٥٢)

{ ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ (٥٢) } “[Yûsuf dedi ki:] 'Bu, gıyabında ona hainlik etmediğimi ve Allah'ın hainlerin tuzağını başarıya ulaştırmayacağını [Azizin] bilmesi içindir.'”

ذلِكَ لِيَعْلَمَ من كلام يوسف، أى ذلك التثبت والتشمر لظهور البراءة ليعلم العزيز أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بظهر الغيب في حرمته. ومحل بِالْغَيْبِ الحال من الفاعل أو المفعول، على معنى: وأنا غائب عنه خفى عن عينه أو وهو غائب عنى خفى عن عينى. ويجوز أن يكون ظرفا، أى بمكان الغيب، وهو الخفاء والاستتار وراء الأبواب السبعة المغلقة وَليعلم أَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ لا ينفذه ولا يسدّده، وكأنه تعريض بامرأته في خيانتها أمانة زوجها، وبه في خيانته أمانة الله حين ساعدها بعد ظهور الآيات على حبسه. ويجوز أن يكون تأكيداً لأمانته، وأنه لو كان خائناً لما هدى الله كيده ولا سدّده.

{ ذلِكَ لِيَعْلَمَ } “[Bu,] bilmesi içindir” [ifadesi], Yûsuf’un sözüdür. Yani [Yûsuf şunu kastetmiştir:] [Suçsuzluğumun] açığa çıkması için yapılan bu tahkikat ve gösterilen bu gayret; Aziz'in, arkasından (gıyabında) mahremi konusunda kendisine hıyanet etmediğimi bilmesi içindir. { بِالْغَيْبِ } “gıyabında” [ifadesinin iraptaki] yeri, fâilden veya mef‘ûlden hâldir. [Fâilden hâl olmasına göre] anlam: “Ben ondan uzakta, gözünden gizli iken...”; [mef‘ûlden hâl olmasına göre ise] “O benden uzakta, gözümden gizli iken...” şeklindedir. [Bu ifadenin] zarf olması da caizdir; yani [yedi kilitli kapının ardındaki] gizlilik ve örtünme mekânında [ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir]. Ve [şunu da] bilsin ki { أَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ } “Allah hainlerin tuzağını başarıya ulaştırmaz”; yani [tuzaklarını] geçerli kılmaz ve hedefine ulaştırmaz. Bu ifade sanki kocasının emanetine hıyanet etmesi sebebiyle kadına; [açık] deliller ortaya çıktıktan sonra kadına uyup Yûsuf’un hapsedilmesine yardım ederek Allah’ın emanetine hıyanet etmesi sebebiyle de kocasına üstü kapalı bir sitem ve tarizdir. [Ayrıca bu cümlenin,] Yûsuf’un dürüstlüğünün ve güvenilirliğinin bir teyidi olması da caizdir; zira o hâin olsaydı, Allah onun hilesini/tuzağını başarıya ve hedefine ulaştırmazdı.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٥٣]

[Yûsuf Suresi (12), 53. Âyet]

وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ ما رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٣)

{ وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ ما رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٣) } “'Ben nefsimi temize çıkarmam. Çünkü Rabbimin merhamet ettiği hariç, nefis aşırı derecede kötülüğü emreder. Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.'”

ثم أراد أن يتواضع لله ويهضم نفسه، لئلا يكون لها مزكيا وبحالها في الأمانة معجباً ومفتخراً، كما قال رسول الله ﷺ «أنا سيد ولد آدم ولا فخر» وليبين أنّ ما فيه من الأمانة ليس به وحده، وإنما هو بتوفيق الله ولطفه وعصمته فقال وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي من الزلل، وما أشهد لها بالبراءة الكلية ولا أزكيها. ولا يخلو، إمّا أن يريد في هذه الحادثة، لما ذكرنا من الهمّ الذي هو ميل النفس عن طريق الشهوة البشرية لا عن طريق القصد والعزم. وإمّا أن يريد به عموم الأحوال إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ أراد الجنس، أى إنّ هذا الجنس يأمر بالسوء ويحمل عليه بما فيه من الشهوات إِلَّا ما رَحِمَ رَبِّي إلا البعض الذي رحمه ربى بالعصمة كالملائكة. ويجوز أن يكون ما رَحِمَ في معنى الزمن، أى: إلا وقت رحمة ربى، يعنى أنها أمّارة بالسوء في كل وقت وأوان، إلا وقت العصمة. ويجوز أن يكون استثناء منقطعاً، أى:

Sonra [Yûsuf], nefsini temize çıkaran, onun emanetteki haline hayran olup övünen biri olmamak için -nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ben Âdemoğlunun efendisiyim, övünmek yok” buyurmuştur- ve kendisindeki sadakat ve güvenilirliğin yalnızca kendisinden kaynaklanmadığını, bilakis Allah'ın tevfiki, lütfu ve ismeti (koruması) ile olduğunu açıklamak üzere Allah'a tevazu göstermek ve nefsini alçaltmak istedi de şöyle dedi: { وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي } [Ben nefsimi temize çıkarmam]; hatadan beri tutmam, onun tam anlamıyla masum olduğuna şahitlik etmem ve onu aklamam. Bu durum iki ihtimalden uzak değildir: Ya bu hadisede -kast ve azim yoluyla değil, beşerî şehvet yoluyla nefsin meyletmesi şeklinde zikrettiğimiz hemm (meyil) sebebiyle- nefsini kastetmiştir, ya da bununla hallerin genelini kastetmiştir. { إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ } [Çünkü nefis aşırı derecede kötülüğü emreder]; cinsi kastetmiştir, yani bu cins taşıdığı şehvetler sebebiyle kötülüğü emreder ve ona sevk eder. { إِلَّا ما رَحِمَ رَبِّي } [Rabbimin merhamet ettiği hariç]; melekler gibi Rabbimin ismet ile merhamet ettiği kısım müstesnadır. { ما رَحِمَ } ifadesinin zaman manasında olması da caizdir; yani: Rabbimin merhamet ettiği vakit müstesna; demek ki nefis ismet vakti hariç her vakit ve zamanda kötülüğü çokça emredendir. Munkatı istisna olması da caizdir; yani:

ولكن رحمة ربى هي التي تصرف الإساءة، كقوله وَلا هُمْ يُنْقَذُونَ إِلَّا رَحْمَةً وقيل معناه: ذلك ليعلم أنى لم أخنه لأنّ المعصية خيانة. وقيل: هو من كلام امرأة العزيز، أى ذلك الذي قلت ليعلم

...fakat kötülüğü defeden Rabbimin rahmetidir. Nitekim { وَلا هُمْ يُنْقَذُونَ إِلَّا رَحْمَةً } “[Bizden] bir rahmet olmadıkça kurtarılamazlar da” buyrulduğu gibidir. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; 'Bu, [Rabbimin] O'na hıyanet etmediğimi bilmesi içindir; çünkü günah bir hıyanettir.' Bir diğer görüşe göre ise bu, Azîz'in hanımının sözüdür; yani: 'Bu söylediğim [Yûsuf] bilsin diyedir...

يوسف أنى لم أخنه ولم أكذب عليه في حال الغيبة وجئت بالصحيح والصدق فيما سئلت عنه وما أبرئ نفسي مع ذلك من الخيانة، فإنى قد خنته حين قرفته وقلت «جزاء من أراد بأهلك سوءاً إلا أن يسجن وأودعته السجن- تريد الاعتذار مما كان منها- إنّ كل نفس لأمّارة بالسوء إلا ما رحم ربى: إلا نفساً رحمها الله بالعصمة كنفس يوسف إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ استغفرت ربها واسترحمته مما ارتكبت. فإن قلت: كيف صح أن يجعل من كلام يوسف ولا دليل على ذلك؟

Yûsuf gıyabında ona hainlik etmediğimi, hakkında yalan söylemediğimi ve bana sorulan hususta gerçeği ve doğruyu getirdiğimi bilsin [diyedir]. Bununla birlikte nefsimi hıyanetten temize çıkarmam; zira ona iftira attığımda ve 'Senin ehline kötülük etmek isteyenin cezası zindana atılmaktan başka nedir?' deyip onu zindana attırdığımda ona hıyanet etmiştim -bununla kendisinden sadır olan davranıştan ötürü özür dilemek istemektedir-. Şüphesiz her nefis kötülüğü çokça emreder, ancak Rabbimin merhamet ettiği, yani Allah'ın Yûsuf'un nefsi gibi ismet ile merhamet buyurduğu nefis müstesnadır. { إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ } [Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir]; işlediği günahtan ötürü Rabbinden bağışlanma ve merhamet dilemiştir. Eğer: "Bunun Yûsuf'un sözü kılınması buna dair bir delil yokken nasıl sahih olur?" dersen,

قلت: كفى بالمعنى دليلا قائدا إلى أن يجعل من كلامه. ونحوه قوله قالَ لِلْمَلَإِ حَوْلَهُ إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِيمٌ يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِ ثم قال فَماذا تَأْمُرُونَ وهو من كلام فرعون يخاطبهم ويستشيرهم. وعن ابن جريج: هذا من تقديم القرآن وتأخيره، ذهب إلى أن ذلِكَ لِيَعْلَمَ متصل بقوله فَسْئَلْهُ ما بالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ ولقد لفقت المبطلة روايات مصنوعة، فزعموا أن يوسف حين قال أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ قال له جبريل: ولا حين هممت بها، وقالت له امرأة العزيز: ولا حين حللت تكة سراويلك يا يوسف، وذلك لتهالكهم على بهت الله ورسله .

Derim ki: Mananın kendisi bunun onun sözü kılınmasına sevk eden yeterli bir delildir. Nitekim { قالَ لِلْمَلَإِ حَوْلَهُ إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِيمٌ يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِ } “[Firavun] etrafındaki ileri gelenlere: 'Şüphesiz bu bilgin bir büyücüdür; büyüsüyle sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor' dedi” ayetinden sonra { فَماذا تَأْمُرُونَ } “'Öyleyse ne buyurursunuz?'” buyurması da böyledir; bu Firavun'un onlara hitap eden ve onlarla istişare eden sözüdür. İbn Cüreyc'den rivayet edildiğine göre bu, Kur'an'ın takdim ve tehîrlerindendir; o, { ذلِكَ لِيَعْلَمَ } ifadesinin { فَسْئَلْهُ ما بالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ } [Ona ellerini kesen o kadınların zoru neydi, bir sor] sözüne bağlı olduğu görüşündedir. Batıl ehli uydurma rivayetler düzmüşlerdir; Yûsuf { أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ } [gıyabında ona hainlik etmediğimi] dediğinde Cebrail'in ona: "Ona meylettiğinde de mi değil?" dediğini, Azizin karısının da ona: "Şalvarının bağını çözdüğün zaman da mı değil ey Yûsuf?" dediğini iddia etmişlerdir. Bu ise onların Allah'a ve peygamberlerine iftira etme konusundaki düşkünlüklerindendir.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٥٤]

[Yûsuf Suresi (12), 54. Âyet]

وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ قالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ (٥٤)

{ وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ قالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ (٥٤) } “Kral: 'Onu bana getirin, onu kendime özel danışman edineyim' dedi. Onunla konuşunca da: 'Şüphesiz sen bugün yanımızda yüksek mevki sahibi, güvenilir birisin' dedi.”

يقال استخلصه واستخصه، إذا جعله خالصاً لنفسه وخاصاً به فَلَمَّا كَلَّمَهُ وشاهد منه ما لم يحتسب قالَ أيها الصديق إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ ذو مكانة ومنزلة أَمِينٌ مؤتمن على كل شيء. روى أنّ الرسول جاءه فقال: أحب الملك، فخرج من السجن ودعا لأهله: اللهم أعطف عليهم قلوب الأخيار ولا تعمّ عليهم الأخبار، فهم أعلم الناس بالأخبار في الواقعات.

Bir kimseyi sırf kendisi için ayırıp özelleştirdiğinde 'istehlasehû ve'stehassa' denir. { فَلَمَّا كَلَّمَهُ } [Onunla konuşunca] ve kendisinde ummadığı şeyleri görünce { قالَ } [dedi ki]: 'Ey doğru sözlü kişi! { إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ } [Şüphesiz sen bugün yanımızda yüksek mevki sahibisin], yani itibar ve mertebe sahibisin, { أَمِينٌ } [güvenilirsin], her konuda emniyet edilen birisin.' Rivayet edildiğine göre elçi Yûsuf'a gelip: 'Kralın davetine icabet et' dedi. Yûsuf da zindandan çıktı ve zindandakiler için şöyle dua etti: 'Allah'ım! Hayırlı insanların kalplerini onlara şefkatli kıl ve haberleri onlardan gizli tutma.' Bu yüzden onlar hadiselerdeki haberleri insanların en iyi bilenidir.

وكتب على باب السجن: هذه منازل البلوى وقبور الأحياء وشماتة الأعداء وتجربة

Zindanın kapısına da şöyle yazdı: "Burası belalar yurdu, diriler kabri, düşmanların sevinç [vesilesi] ve dostların sınanma [yeridir]."

الأصدقاء، ثم اغتسل وتنظف من درن السجن، ولبس ثيابا جدداً»

dostların denendiği yerdir." Sonra yıkandı, zindanın kirinden temizlendi ve yeni elbiseler giydi.

فلما دخل على الملك قال:

Kralın huzuruna girdiğinde şöyle dedi:

اللهمّ إنى أسألك بخيرك من خيره، وأعوذ بعزتك وقدرتك من شره، ثم سلم عليه ودعا له بالعبرانية، فقال: ما هذا اللسان؟ قال: لسان آبائي، وكان الملك يتكلم بسبعين لساناً، فكلمه بها فأجابه بجميعها، فتعجب منه وقال: أيها الصدّيق، إنى أحب أن أسمع رؤياى منك. فقال:

“Allah'ım! Senin hayrınla onun hayrından dilerim ve Senin izzetin ve kudretinle onun şerrinden Sana sığınırım.” Sonra krala İbranice selam verdi ve dua etti. Kral: “Bu hangi dildir?” dedi. Yûsuf: “Atalarımın dilidir” dedi. Kral yetmiş dil konuşabiliyordu; onunla bu dillerde konuştu, Yûsuf da hepsine cevap verdi. Kral buna hayran kaldı ve: “Ey dosdoğru kişi, rüyamı senden dinlemek isterim” dedi. Yûsuf da:

رأيت بقرات فوصف لونهنّ وأحوالهنّ ومكان خروجهنّ، ووصف السنابل وما كان منها على الهيئة التي رآها الملك لا يخرم منها حرفا، وقال له: من حقك أن تجمع الطعام في الأهراء ، فيأتيك الخلق من النواحي يمتارون منك، ويجتمع لك من الكنوز ما لم يجتمع لأحد قبلك.

“Şöyle inekler gördün...” diyerek ineklerin rengini, hallerini, çıktıkları yeri tarif etti; başakları ve kralın gördüğü şekliyle her şeyi tek bir harfini bile eksiltmeden anlattı ve ona: “Senin yapman gereken şey, yiyecekleri ambarlarda toplamak olmalıdır; böylece insanlar her taraftan gelip senden erzak satın alacaklar ve senin için senden önce hiç kimseye nasip olmayan hazineler birikecektir” dedi.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٥٥]

[Yûsuf Suresi (12), 55. Âyet]

قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ (٥٥)

{ قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ (٥٥) } “[Yûsuf]: 'Beni ülkenin hazineleri üzerine [görevli] kıl; çünkü ben [onları] hakkıyla koruyan ve [yönetimini] iyi bilen biriyim' dedi.”

اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ ولنى خزائن أرضك إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ أمين أحفظ ما تستحفظنيه، عالم بوجوه التصرف، وصفا لنفسه بالأمانة والكفاية اللتين هما طلبة الملوك ممن يولونه، وإنما قال ذلك ليتوصل إلى إمضاء أحكام الله تعالى وإقامة الحق وبسط العدل، والتمكن مما لأجله تبعث الأنبياء إلى العباد، ولعلمه أنّ أحدا غيره لا يقوم مقامه في ذلك، فطلب التولية ابتغاء وجه الله لا لحب الملك والدنيا. وعن النبي ﷺ «رحم الله أخى يوسف، لو لم يقل اجعلنى على خزائن الأرض، لاستعمله من ساعته، ولكنه أخر ذلك، سنة فإن قلت: كيف جاز أن يتولى عملا من يد كافر ويكون تبعاً له وتحت أمره وطاعته؟

{ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ } [Beni ülkenin hazineleri üzerine görevli kıl]; ülkenin hazinelerinin idaresini bana ver. { إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ } [çünkü ben hakkıyla koruyan ve iyi bilen biriyim]; benden korumamı istediğin şeyleri koruyan güvenilir biriyim, tasarruf yollarını iyi bilen biriyim. Kralların yetki verdikleri kimsede aradıkları iki vasıf olan güvenilirlik ve liyakatle kendisini nitelemiştir. Bunu yalnızca Yüce Allah'ın hükümlerini yürütmek, hakkı ikame etmek, adaleti yaymak ve peygamberlerin kullara gönderiliş gayesi olan şeyleri gerçekleştirmeye muktedir olmak ve kendisinden başka hiç kimsenin bu hususta onun yerini dolduramayacağını bildiği için söylemiştir; dolayısıyla yöneticiliği mülk ve dünya sevgisi için değil, Allah rızası için istemiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Allah kardeşim Yûsuf'a rahmet etsin; eğer 'Beni ülkenin hazineleri üzerine görevli kıl' demeseydi, kral onu derhal görevlendirirdi; fakat o bunu [söyleyince kral] bir yıl tehir etti.” Eğer: 'Bir kâfirin elinden vazife alması, ona tâbi olup emri ve itaati altında bulunması nasıl caiz oldu?' dersen,

قلت: روى مجاهد أنه كان قد أسلم: وعن قتادة. هو دليل على أنه يجوز أن يتولى الإنسان عملا من يد سلطان جائر، وقد كان السلف يتولون القضاء من جهة البغاة ويرونه. وإذا علم النبي أو العالم أنه لا سبيل إلى الحكم بأمر الله ودفع الظلم إلا بتمكين الملك الكافر أو الفاسق. فله أن يستظهر به. وقيل: كان الملك يصدر عن رأيه ولا يعترض عليه في كل ما رأى، فكان في حكم التابع له والمطيع.

Derim ki: Mücâhid'den kralın Müslüman olduğu rivayet edilmiştir. Katâde'den ise: Bu, insanın zâlim bir sultanın elinden vazife almasının caiz olduğuna delildir; nitekim Selef de bâğîlerin tarafından kadılık vazifesini kabul eder ve bunu caiz görürlerdi. Bir peygamber veya âlim, Allah'ın emriyle hükmetmenin ve zulmü defetmenin kâfir veya fâsık kralın yetki vermesinden başka bir yolu olmadığını bildiğinde, onun desteğinden faydalanabilir. Ayrıca kralın Yûsuf'un görüşüne göre hareket ettiği, onun uygun gördüğü hiçbir şeye itiraz etmediği, dolayısıyla [kralın] ona tâbi ve itaatkâr hükmünde olduğu da söylenmiştir.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٥٦]

[Yûsuf Suresi (12), 56. Âyet]

وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦)

{ وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “İşte böylece Yûsuf'a o yerde [Mısır'da] dilediği şekilde yerleşip konaklaması için güç ve imkân verdik. Biz rahmetimizi dilediğimize nasip ederiz ve güzel davranıp iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmeyiz.” (56)

وَكَذلِكَ ومثل ذلك التمكين الظاهر مَكَّنَّا لِيُوسُفَ في أرض مصر. روى أنها كانت أربعين فرسخا في أربعين يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ قرئ بالنون والياء، أى: كل مكان أراد أن يتخذه منزلا ومتبوّأ له، لم يمنع منه لاستيلائه على جميعها ودخوله تحت ملكته وسلطانه. روى أنّ الملك توّجه، وختمه بخاتمه، ورداه بسيفه. ووضع له سريراً من ذهب مكللا بالدرّ والياقوت. روى أنه قال له: أمّا السرير فأشدّ به ملكك. وأمّا الخاتم فأدبر به أمرك، وأمّا التاج فليس من لباسى ولا لباس آبائي. فقال: قد وضعته إجلالا لك وإقراراً بفضلك. فجلس على السرير ودانت له الملوك، وفوّض الملك إليه أمره وعزل قطفير، ثم مات بعده، فزوّجه الملك امرأته زليخا، فلما دخل عليها قال: أليس هذا خيراً مما طلبت؟ فوجدها عذراء، فولدت له ولدين: إفراثيم وميشا، وأقام العدل بمصر، وأحبته الرجال والنساء، وأسلم على يديه الملك وكثير من الناس، وباع من أهل مصر في سنى القحط الطعام بالدنانير والدراهم في السنة الأولى حتى لم يبق معهم شيء منها، ثم بالحلى والجواهر، ثم بالدواب، ثم بالضياع والعقار، ثم برقابهم حتى استرقهم جميعاً، فقالوا: والله ما رأينا كاليوم ملكا أجلّ ولا أعظم منه، فقال للملك: كيف رأيت صنع الله بى فيما خوّلنى فما ترى؟ قال: الرأى رأيك:

{ وَكَذلِكَ } [İşte böylece]; böylesi açık bir imkân ile { مَكَّنَّا لِيُوسُفَ } [Yûsuf'a güç ve iktidar verdik], Mısır topraklarında. Rivayet edildiğine göre [Mısır ülkesi] kırka kırk fersah idi. { يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ } [orada dilediği yerde konaklar]; nûn ve yâ ile [netebevve’u / yetebevve’u şeklinde] okunmuştur. Yani, nereyi kendine konak ve ikametgâh edinmek istediyse, ülkenin tamamına hâkim olması ve oranın mülkü ve otoritesi altına girmesi sebebiyle bundan alıkonulmadı. Rivayet edildiğine göre kral ona taç giydirdi, kendi mührünü bastı ve kılıcını kuşandırdı. Onun için inci ve yakutlarla süslenmiş altından bir taht koydu. Kralın ona şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Tahta gelince, onunla mülkünü pekiştiririm; mühre gelince, onunla işlerini çekip çevirirsin; taca gelince, o ne benim ne de atalarımın giysisidir.” Yûsuf ise: “Onu sana saygımdan ve faziletini ikrar ettiğimden dolayı koydum” demiştir. Yûsuf tahta oturdu ve melikler ona boyun eğdi. Kral bütün işlerini ona havale edip Kıtfîr'i azletti. Daha sonra Kıtfîr vefat edince kral Yûsuf'u onun karısı Züleyha ile evlendirdi. Yûsuf onun yanına girince: “Bu, senin talep ettiğinden daha hayırlı değil midir?” dedi. Onu bakire olarak buldu; [Züleyha] ona Efrâîm ve Mîşâ adında iki çocuk doğurdu. Yûsuf Mısır'da adaleti tesis etti; erkekler ve kadınlar onu sevdi. Kral ve halktan pek çok kişi onun vesilesiyle Müslüman oldu. Kıtlık yıllarının ilk senesinde Mısır halkına yiyecekleri dinar ve dirhem karşılığında sattı; öyle ki ellerinde bunlardan hiç kalmadı. Sonra takı ve mücevherler karşılığında, sonra binek hayvanları, sonra çiftlik ve gayrimenkuller, daha sonra da bizzat kendi canları karşılığında sattı ve nihayetinde hepsini mülkiyeti altına aldı. Bunun üzerine halk: “Vallahi bugünkü gibi daha ulu ve daha büyük bir hükümdar görmedik” dediler. Yûsuf krala: “Bana bahşettiği şeyler hususunda Allah'ın bana yaptığı muameleyi nasıl gördün, fikrin nedir?” dedi. Kral: “Karar senindir” dedi.

قال: فإنى أشهد الله وأشهدك أنى أعتقت أهل مصر عن آخرهم. ورددت عليهم أملاكهم، وكان لا يبيع من أحد من الممتارين أكثر من حمل بعير، تقسيطاً بين الناس. وأصاب أرض كنعان وبلاد الشام نحو ما أصاب أرض مصر، فأرسل يعقوب بنيه ليمتاروا واحتبس بنيامين بِرَحْمَتِنا بعطائنا في الدنيا من الملك والغنى وغيرهما من النعم مَنْ نَشاءُ من اقتضت الحكمة أن نشاء له ذلك وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ أن نأجرهم في الدنيا.

[Yûsuf]: “Ben Allah'ı ve seni şahit tutuyorum ki Mısır halkının tamamını azat ettim ve mülklerini kendilerine geri verdim” dedi. İnsanlar arasında adil paylaştırma adına erzak almaya gelen hiç kimseye bir deve yükünden fazlasını satmıyordu. Mısır topraklarına isabet eden durumun bir benzeri Kenan diyarına ve Şam beldelerine de isabet etti. Bunun üzerine Yâkub erzak temin etsinler diye oğullarını gönderdi, Bünyâmîn'i ise alıkoydu. { بِرَحْمَتِنا } [rahmetimizle]; dünyada mülk, zenginlik ve diğer nimetlerden verdiğimiz bağışımızla, { مَنْ نَشاءُ } [dilediğimiz kimseye]; hikmetin bunu kendisine dilediğimiz kimseye, { وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } [ve güzel davrananların mükâfatını zayi etmeyiz]; dünyada onları mükâfatlandırmayı ihmal etmeyiz.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٥٧]

[Yûsuf Suresi (12), 57. Âyet]

وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٥٧)

{ وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٥٧) } “İman edip de takvâya erenler için ahiret mükâfatı elbette daha hayırlıdır.”

وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لهم. قال سفيان بن عيينة: المؤمن يثاب على حسناته في الدنيا والآخرة، والفاجر يعجل له الخير في الدنيا، وما له في الاخرة من خلاق، وتلا هذه الآية.

{ وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ } [Ahiret mükâfatı elbette daha hayırlıdır], onlar için. Süfyân b. Uyeyne şöyle demiştir: “Mümine iyiliklerinin karşılığı hem dünyada hem de ahirette verilir; fâsık/fâcir kimsenin iyiliği ise dünyada peşin verilir ve ahirette onun hiçbir nasibi yoktur.” Ardından bu ayeti okumuştur.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٥٨]

[Yûsuf Suresi (12), 58. Âyet]

وَجاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٨)

{ وَجاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٨) } “Yûsuf'un kardeşleri gelip huzuruna girdiler; [Yûsuf] onları hemen tanıdı, onlar ise onu tanıyamadılar.”

لم يعرفوه لطول العهد ومفارقته إياهم في سنّ الحداثة، ولاعتقادهم أنه قد هلك، ولذهابه عن أوهامهم لقلة فكرهم فيه واهتمامهم بشأنه، ولبعد حاله التي بلغها من الملك والسلطان

Araya uzun bir zamanın girmesi, henüz çocukluk çağındayken onlardan ayrılmış olması, helâk olup gittiğine inanmaları, onu pek az düşündükleri ve durumuna ehemmiyet vermedikleri için akıllarından dahi geçirmemeleri ve ulaştığı mülk ile saltanat durumunun...

عن حاله التي فارقوه عليها طريحاً في البئر، مشرياً بدراهم معدودة، حتى لو تخيل لهم أنه هو لكذبوا أنفسهم وظنونهم، ولأنّ الملك مما يبدّل الزىّ ويلبس صاحبه من التهيب والاستعظام ما ينكر له المعروف. وقيل: رأوه على زىّ فرعون عليه ثياب الحرير جالساً على سرير في عنقه طوق من ذهب وعلى رأسه تاج، فما خطر ببالهم أنه هو. وقيل: ما رأوه إلا من بعيد بينهم وبينه مسافة وحجاب، وما وقفوا إلا حيث يقف طلاب الحوائج، وإنما عرفهم لأنه فارقهم وهم رجال ورأى زيهم قريبا من زيهم إذ ذلك، ولأنّ همته كانت معقودة بهم وبمعرفتهم، فكان يتأمّل ويتفطن. وعن الحسن: ما عرفهم حتى تعرّفوا له.

Kuyuya atılmış ve birkaç dirheme satılmış olarak bıraktıkları halinden [o kadar uzaktı ki], onun o olduğu hayallerine gelse bile kendilerini ve zannlarını yalanlarlardı. Zira hükümdarlık kılık kıyafeti değiştirir ve sahibine, bilinen simaların bile tanınmasını engelleyen bir heybet ve ululuk giydirir. Şöyle de denilmiştir: Onu Firavun'un kılığında, üzerinde ipek giysilerle, tahtta oturmuş, boynunda altın bir gerdanlık ve başında bir taç ile gördüler; bu yüzden onun o olabileceği akıllarının ucundan bile geçmedi. Bir diğer görüşe göre: Onu ancak uzaktan, aralarında bir mesafe ve perde varken gördüler ve sadece ihtiyaç sahiplerinin durduğu yerde durdular. Yûsuf'un onları tanımasına gelince; çünkü onlardan ayrıldığında onlar yetişkin adamlardı ve o günkü kılık kıyafetlerini de o zamanki hallerine yakın gördü; ayrıca onun zihni onlarla ve onları tanımakla meşguldü, bu sebeple dikkatle bakar ve fark ederdi. Hasan[-ı Basrî]'den ise şöyle rivayet edilmiştir: Onlar kendilerini tanıtıncaya kadar Yûsuf da onları tanımamıştı.

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٥٩ الى ٦٠]

[Yûsuf Suresi (12), 59-60. Âyetler]

وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ قالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ (٥٩) فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلا تَقْرَبُونِ (٦٠)

{ وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ قالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ (٥٩) فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلا تَقْرَبُونِ (٦٠) } “[Yûsuf] onların yüklerini hazırlatınca dedi ki: 'Bana baba bir kardeşinizi getirin. Görmüyor musunuz, ben ölçeği tam dolduruyorum ve ben konukseverlerin en hayırlısıyım. Eğer onu bana getirmezseniz, artık benim yanımda size verilecek hiçbir ölçek [zahire] yoktur ve bana yaklaşmayın bile!'”

وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ أى أصلحهم بعدّتهم وهي عدّة السفر من الزاد وما يحتاج إليه المسافرون وأوقر ركائبهم بما جاءوا من الميرة. وقرئ بِجَهازِهِمْ بكسر الجيم قالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ لا بد من مقدمة سبقت له معهم، حتى اجتر القول هذه المسألة. روى أنه لما رآهم وكلموه بالعبرانية قال لهم: أخبرونى من أنتم وما شأنكم؟ فإنى أنكركم. قالوا: نحن قوم من أهل الشام رعاة، أصابنا الجهد فجئنا نمتار، فقال، لعلكم جئتم عيونا تنظرون عورة بلادي؟ قالوا: معاذ الله، نحن إخوة بنو أب واحد، وهو شيخ صدّيق نبى من الأنبياء، اسمه يعقوب. قال: كم أنتم؟ قالوا كنا اثنى عشر، فهلك منا واحد. قال: فكم أنتم هاهنا؟

{ وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ } [Onların yüklerini hazırlatınca]; yani azık ve yolcuların ihtiyaç duyduğu şeylerden oluşan yol hazırlıklarını tamamlayıp bineklerini getirdikleri erzakla yükleyince. { بِجَهازِهِمْ } kelimesi cîm harfinin kesresiyle [bicihâzihim şeklinde] de okunmuştur. { قالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ } [Bana baba bir kardeşinizi getirin dedi]; sözün bu talebe varması için aralarında geçen bir ön konuşmanın bulunması gerekir. Rivayet edildiğine göre Yûsuf onları görüp de kendisiyle İbranice konuştuklarında onlara: “Bana kim olduğunuzu ve durumunuzun ne olduğunu haber verin, zira sizden şüphelendim” dedi. Onlar: “Biz Şam ahalisinden çoban bir topluluğuz; darlığa düştük ve erzak almak için geldik” dediler. Yûsuf: “Belki de siz ülkemin açıklarını gözetleyen casuslar olarak geldiniz?” dedi. Onlar: “Hâşâ! Biz bir babanın oğulları olan kardeşleriz; o, peygamberlerden biri olan Yakub adında dosdoğru bir ihtiyardır” dediler. Yûsuf: “Kaç kişisiniz?” dedi. Onlar: “On iki kişiydik, birimiz helak oldu” dediler. Yûsuf: “Peki burada kaç kişisiniz?” dedi.

قالوا: عشرة. قال: فأين الأخ الحادي عشر؟ قالوا: هو عند أبيه يتسلى به من الهالك. قال: فمن يشهد لكم أنكم لستم بعيون وأنّ الذي تقولون حق؟ قالوا: إنا ببلاد لا يعرفنا فيها أحد فيشهد لنا. قال: فدعوا بعضكم عندي رهينة وائتوني بأخيكم من أبيكم، وهو يحمل رسالة من أبيكم حتى أصدقكم، فاقترعوا بينهم فأصابت القرعة شمعون- وكان أحسنهم رأيا في يوسف- فخلفوه عنده، وكان قد أحسن إنزالهم وضيافتهم وَلا تَقْرَبُونِ فيه وجهان، أحدهما: أن يكون داخلا في حكم الجزاء مجزوماً، عطفا على محل قوله فَلا كَيْلَ لَكُمْ كأنه قيل: فإن لم تأتونى به تحرموا ولا تقربوا، وأن يكون بمعنى النهى.

Onlar: "On kişiyiz" dediler. [Yûsuf]: "Peki on birinci kardeş nerede?" dedi. Onlar: "O, helak olanın acısını unuttursun diye babasının yanındadır" dediler. [Yûsuf]: "Sizin casus olmadığınıza ve söylediğiniz şeyin hak olduğuna dair lehinize kim şahitlik edecek?" dedi. Onlar: "Biz, bizi kimsenin tanımadığı ve lehimize şahitlik edemeyeceği bir memleketteyiz" dediler. [Yûsuf]: "O hâlde içinizden birini yanımda rehin bırakın ve baba bir kardeşinizi bana getirin; size inanmam için o da babanızdan bir mektup getirsin" dedi. Bunun üzerine kendi aralarında kura çektiler ve kura -Yûsuf hakkında görüşü en güzel olanları olan- Şem‘ûn'a çıktı; böylece onu Yûsuf'un yanında bıraktılar. [Yûsuf ise] onları güzelce konaklatmış ve layıkıyla ağırlamıştı. { وَلا تَقْرَبُونِ } [ve bana yaklaşmayın] ifadesinde iki vecih (ihtimal) vardır: Birincisi; { فَلا كَيْلَ لَكُمْ } [artık sizin için ölçek yoktur] ifadesinin mahalline atfedilerek ceza (şartın cevabı) hükmüne dâhil ve meczum olmasıdır; sanki "Eğer onu bana getirmezseniz mahrum kalırsınız ve [bana] yaklaşamazsınız" denilmiş gibidir. İkincisi ise nehiy (yasaklama) anlamında olmasıdır.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٦١]

[Yûsuf Suresi (12), 61. Âyet]

قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ وَإِنَّا لَفاعِلُونَ (٦١)

{ قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ وَإِنَّا لَفاعِلُونَ (٦١) } “Dediler ki: 'Onu babasından [izin alıp getirmek için] ikna etmeye çalışacağız ve bunu mutlaka yapacağız.'”

سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ سنخادعه عنه، وسنجتهد ونحتال حتى تنتزعه من يده وَإِنَّا لَفاعِلُونَ وإنا لقادرون على ذلك لا نتعايى به. أو وإنا لفاعلون ذلك لا محالة لا نفرط فيه ولا نتوانى.

{ سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ } [Onu babasından ikna etmeye çalışacağız]; onu babasından almaya çalışacağız, onu babasının elinden çekip alıncaya kadar gayret edip çareler arayacağız. { وَإِنَّا لَفاعِلُونَ } [ve bunu mutlaka yapacağız]; ve biz bunu yapmaya muktediriz, bunda acze düşmeyiz. Veya: Biz bunu ne olursa olsun mutlaka yapacak kimseleriz; bunda kusur etmez ve gevşeklik göstermeyiz.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٦٢]

[Yûsuf Suresi (12), 62. Âyet]

وَقالَ لِفِتْيانِهِ اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ فِي رِحالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها إِذَا انْقَلَبُوا إِلى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٦٢)

{ وَقالَ لِفِتْيانِهِ اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ فِي رِحالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها إِذَا انْقَلَبُوا إِلى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٦٢) } “[Yûsuf] uşaklarına dedi ki: 'Onların [erzak karşılığı verdikleri] sermayelerini yüklerinin içine koyun; umulur ki ailelerine döndüklerinde onu fark ederler de belki yine gelirler.'”

لِفِتْيانِهِ وقرئ «لفتيانه» وهما جمع فتى، كإخوة وإخوان في أخ، و «فعلة» للقلة.

{ لِفِتْيانِهِ } [uşaklarına]; “lifityânihi” şeklinde de okunmuştur. Her ikisi de tıpkı “ah” (kardeş) kelimesinin “ihve” ve “ihvân” şeklinde çoğul yapılması gibi “fetâ” kelimesinin çoğuludur; “fi‘le” vezni azlık içindir.

و «فعلان» للكثرة، أى لغلمانه الكيالين لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها لعلهم يعرفون حق ردّها وحق التكرّم بإعطاء البدلين إِذَا انْقَلَبُوا إِلى أَهْلِهِمْ وفرغوا ظروفهم لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ لعل معرفتهم بذلك تدعوهم إلى الرجوع إلينا، وكانت بضاعتهم النعال والأدم. وقيل: تخوّف أن لا يكون عند أبيه من المتاع ما يرجعون به. وقيل: لم ير من الكرم أن يأخذ من أبيه وإخوته ثمناً. وقيل: علم أن ديانتهم تحملهم على ردّ البضاعة لا يستحلون إمساكها فيرجعون لأجلها.

“Fi‘lân” vezni ise çokluk içindir; yani erzak ölçen genç hizmetçilerine [böyle dedi]. { لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها } [umulur ki onu fark ederler]; umulur ki onun geri verilme hakkını ve karşılık olarak iki bedelin birden verilmesindeki kerem hakkını takdir ederler, { إِذَا انْقَلَبُوا إِلى أَهْلِهِمْ } [ailelerine döndüklerinde] ve kaplarını boşalttıklarında, { لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } [belki yine gelirler]; umulur ki bunu fark etmeleri onları bize geri dönmeye sevk eder. Onların sermayeleri ayakkabılar ve işlenmiş derilerdi. Bir görüşe göre Yûsuf, babasının yanında geri dönmelerini sağlayacak başka bir meta bulunmamasından endişe etmiştir. Bir diğer görüşe göre, babasından ve kardeşlerinden bedel almayı cömertliğe yakıştıramamıştır. Yine denildi ki: Dindarlıklarının onları bu sermayeyi geri getirmeye sevk edeceğini, onu yanlarında tutmayı helal görmeyeceklerini ve bu sebeple geri döneceklerini bilmiştir.

وقيل: معنى لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ لعلهم يردّونها.

Şöyle de denilmiştir: { لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } ifadesinin anlamı, “umulur ki onu geri verirler” demektir.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٦٣]

[Yûsuf Suresi (12), 63. Âyet]

فَلَمَّا رَجَعُوا إِلى أَبِيهِمْ قالُوا يا أَبانا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا نَكْتَلْ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ (٦٣)

{ فَلَمَّا رَجَعُوا إِلى أَبِيهِمْ قالُوا يا أَبانا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا نَكْتَلْ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ (٦٣) } “Babalarına döndüklerinde dediler ki: 'Ey babamız! Bizden ölçek [ile zahire verilmesi] menedildi. Artık kardeşimizi bizimle gönder de zahire alalım; biz onu mutlaka koruruz.'”

مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ يريدون قول يوسف فإن لم تأتونى به فلا كيل لكم عندي، لأنهم إذا أنذروا بمنع الكيل فقد منع الكيل نَكْتَلْ نرفع المانع من الكيل، ونكتل من الطعام ما نحتاج إليه. وقرئ «يكتل» بمعنى يكتل. أخونا، فينضم اكتياله إلى اكتيالنا. أو يكن سبباً للاكتيال فإن امتناعه بسببه.

{ مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ } [Bizden ölçek menedildi]; Yûsuf'un “Eğer onu bana getirmezseniz, artık benim yanımda size verilecek hiçbir ölçek yoktur” sözünü kastediyorlar. Çünkü zahirenin menedileceği ile tehdit edildiklerinde, ölçek menedilmiş demektir. { نَكْتَلْ } [zahire alalım]; ölçeğin menedilme engelini kaldıralım ve ihtiyacımız olan yiyeceği ölçtürüp alalım. “Yektel” şeklinde de okunmuştur ki anlamı: “Kardeşimiz de zahire alsın ve onun alacağı pay bizim alacağımıza eklensin” yahut “zahire almaya vesile olsun; zira menedilmesi onun yüzündendir” demektir.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٦٤]

[Yûsuf Suresi (12), 64. Âyet]

قالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلاَّ كَما أَمِنْتُكُمْ عَلى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٦٤)

{ قالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلاَّ كَما أَمِنْتُكُمْ عَلى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٦٤) } “[Yâkub] dedi ki: 'Daha önce kardeşi hakkında size güvendiğim gibi, onun hakkında da size güvenir miyim hiç? Ama Allah en hayırlı koruyucudur ve O, merhametlilerin en merhametlisidir.'”

هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ يريد أنكم قلتم في يوسف وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ كما تقولونه في أخيه، ثم خنتم بضمانكم، فما يؤمنني من مثل ذلك. ثم قال فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً فتوكل على الله فيه ودفعه إليهم. وحافِظاً تمييز، كقولك: هو خيرهم رجلا، ولله درّه فارساً. ويجوز أن يكون حالا.

{ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ } [Onun hakkında size güvenir miyim hiç?]; demek istiyor ki: Kardeşi hakkında söylediğiniz gibi Yûsuf hakkında da { وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } [Biz onu mutlaka koruruz] demiştiniz, sonra da teminatınıza hıyanet ettiniz; beni benzer bir durumdan ne güvende kılabilir ki? Sonra { فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً } [Ama Allah en hayırlı koruyucudur] diyerek onun hakkında Allah'a tevekkül etti ve onu kendilerine teslim etti. { حافِظاً } kelimesi, senin: “O, adam olarak onların en hayırlısıdır” ve “Binici olarak Allah onun mükâfatını versin” sözlerindeki gibi temyizdir. Hâl olması da caizdir.

وقرئ «حفظا» وقرأ الأعمش: فالله خير حافظ. وقرأ أبو هريرة: خير الحافظين وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ فأرجوا أن ينعم علىّ بحفظه ولا يجمع علىّ مصيبتين.

“Hıfzan” şeklinde de okunmuştur. A‘meş: “Fallâhu hayru hâfizin” şeklinde okumuştur. Ebû Hureyre ise: “Hayru'l-hâfizîn” şeklinde okumuştur. { وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ } [Ve O, merhametlilerin en merhametlisidir]; bu sebeple O'nun beni [oğlumu] korumakla lütuflandırmasını ve başıma iki musibeti birden sarmamasını umuyorum.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٦٥]

[Yûsuf Suresi (12), 65. Âyet]

وَلَمَّا فَتَحُوا مَتاعَهُمْ وَجَدُوا بِضاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قالُوا يا أَبانا ما نَبْغِي هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا وَنَمِيرُ أَهْلَنا وَنَحْفَظُ أَخانا وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ (٦٥)

{ وَلَمَّا فَتَحُوا مَتاعَهُمْ وَجَدُوا بِضاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قالُوا يا أَبانا ما نَبْغِي هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا وَنَمِيرُ أَهْلَنا وَنَحْفَظُ أَخانا وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ (٦٥) } “Yüklerini açtıklarında sermayelerinin kendilerine geri verilmiş olduğunu gördüler. Dediler ki: 'Ey babamız! Daha ne isteriz? İşte sermayemiz de bize geri verilmiş. [Onunla] ailemize yine erzak getiririz, kardeşimizi koruruz ve bir deve yükü zahire de fazladan alırız; bu [aldığımız], az bir ölçektir.'”

وقرئ رُدَّتْ إِلَيْنا بالكسر، على أن كسرة الدال المدغمة نقلت إلى الراء، كما في: قيل وبيع، وحكى قطرب ضرب زيد. على نقل كسرة الراء فيمن سكنها إلى الضاد ما نَبْغِي للنفي، أى: ما نبغى في القول، وما نتزيد فيما وصفنا لك من إحسان الملك وإكرامه، وكانوا قالوا له: إنا قدمنا على خير رجل، أنزلنا وأكرمنا كرامة لو كان رجلا من آل يعقوب ما أكرمنا كرامته. أو ما نبتغى شيئاً وراء ما فعل بنا من الإحسان. أو على الاستفهام، بمعنى أى شيء نطلب وراء هذا؟ وفي قراءة ابن مسعود. ما تبغى، بالتاء على مخاطبة يعقوب، معناه: أى شيء تطلب وراء هذا من الإحسان، أو من الشاهد على صدقنا؟ وقيل: معناه ما نريد منك بضاعة أخرى. وقوله هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا جملة مستأنفة موضحة لقوله ما نَبْغِي والجمل بعدها معطوفة عليها، على معنى: إن بضاعتنا ردّت إلينا، فنستظهر بها وَنَمِيرُ أَهْلَنا في رجوعنا إلى الملك وَنَحْفَظُ أَخانا فما يصيبه شيء مما تخافه، ونزداد باستصحاب أخينا وسق بعير زائداً على أو ساق أباعرنا، فأى شيء نبتغى وراء هذه المباغى التي نستصلح بها أحوالنا ونوسع ذات أيدينا: وإنما قالوا وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ لما ذكرنا أنه كان لا يزيد للرجل على حمل بعير للتقسيط. فإن قلت: هذا إذا فسرت البغي بالطلب، فأما إذا فسرته بالكذب والتزيد في القول، كانت الجملة الأولى وهي قوله هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا بياناً لصدقهم وانتفاء التزيد عن قيلهم، فما تصنع بالجمل البواقي؟ قلت: أعطفها على قوله ما نَبْغِي على معنى: لا نبغى فيما نقول وَنَمِيرُ أَهْلَنا ونفعل كيت وكيت. ويجوز أن يكون كلاماً مبتدأ، كقولك: وينبغي أن نمير أهلنا، كما تقول: سعيت في حاجة فلان، واجتهدت في تحصيل غرضه. ويجب أن أسعى، وينبغي لي أن لا أقصر. ويجوز أن يراد: ما نبغى وما ننطق إلا بالصواب فيما نشير به عليك من تجهيزنا مع أخينا، ثم قالوا: هذه بضاعتنا نستظهر بها ونمير أهلنا ونفعل ونصنع، بياناً لأنهم لا يبغون في رأيهم وأنهم مصيبون فيه، وهو وجه حسن واضح ذلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ أى ذلك مكيل قليل لا يكفينا، يعنون: ما يكال لهم، فأرادوا أن يزدادوا إليه ما يكال لأخيهم. أو يكون ذلك إشارة إلى كيل بعير، أى ذلك الكيل شيء قليل يجيبنا إليه الملك ولا يضايقنا فيه، أو سهل عليه

{ رُدَّتْ إِلَيْنا } kelimesi, tıpkı “kîle” ve “bî‘a” kelimelerinde olduğu gibi idgamlı dâl harfinin kesresinin râ harfine nakledilmesiyle kesreli olarak [riddet şeklinde] de okunmuştur. Kutrub, râ harfini sakin kılan kimselerin telaffuzunda bu kesrenin dâd harfine nakledilerek “duribe Zeydun” şeklinde okunduğunu nakletmiştir. { ما نَبْغِي } [Daha ne isteriz?] ifadesi nefy (olumsuzluk) için olup: “Sözümüzde haksızlık etmiyoruz/yalan söylemiyoruz; kralın ihsanı ve bize ikramı konusunda sana anlattığımız şeylerde aşırıya kaçmıyoruz” demektir. Nitekim babalarına şöyle demişlerdi: “Biz öyle hayırlı bir adamın yanına vardık ki, bizi öyle bir ağırladı ve ikramda bulundu ki, Yakub ailesinden bir adam olsaydı bize onun ikramı gibi ikramda bulunmazdı.” Ya da: “Bize yapılan bu iyiliğin ötesinde başka bir şey istemiyoruz” demektir. Yahut istifham (soru) anlamında olup: “Bundan öte daha ne isteyebiliriz ki?” demektir. İbn Mes‘ûd'un kıraatinde Yâkub'a hitap olarak tâ ile “mâ tebgî” şeklinde yer almıştır ve anlamı: “Bundan öte daha hangi ihsanı yahut doğruluğumuza dair hangi şahidi arıyorsun?” demektir. Şöyle de denilmiştir: “Senden başka bir sermaye istemiyoruz.” { هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا } [İşte sermayemiz bize geri verilmiş] sözü, { ما نَبْغِي } sözünü açıklayan yeni bir cümledir; sonraki cümleler de buna atfedilmiştir. Anlamı şudur: “Sermayemiz bize geri verildi; onunla güç kazanırız, { وَنَمِيرُ أَهْلَنا } krala döndüğümüzde ailemize erzak getiririz, { وَنَحْفَظُ أَخانا } kardeşimizi koruruz, böylece korktuğun şeylerden hiçbiri onun başına gelmez; ve kardeşimizi yanımıza almamız sayesinde develerimizin yüküne ilaveten fazladan bir deve yükü zahire daha alırız. Durumumuzu düzelteceğimiz ve elimizdekini genişleteceğimiz bu kazanımların ötesinde daha ne isteyebiliriz ki?” Nitekim { وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ } [bir deve yükü fazladan alırız] demeleri, daha önce belirttiğimiz üzere Yûsuf'un adil dağıtım için bir kişiye bir deve yükünden fazlasını vermemesinden dolayıdır. Eğer: “Bu açıklama bağy (talebi aşmak) kelimesini talep etmek şeklinde tefsir ettiğin takdirdedir; fakat onu yalan söylemek ve sözde aşırıya kaçmak şeklinde tefsir edersen, birinci cümle olan { هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا } onların sadakatini ve sözlerinde aşırılık olmadığını beyan etmiş olur; peki bu durumda geri kalan cümleleri ne yapacaksın?” dersen; derim ki: Onları { ما نَبْغِي } sözüne atfederim; anlamı şöyle olur: “Söylediklerimizde haksızlık etmiyoruz/yalan söylemiyoruz, { وَنَمِيرُ أَهْلَنا } ailemize erzak getiririz ve şöyle şöyle yaparız.” Bunun müstakil bir başlangıç sözü olması da caizdir; tıpkı: “Filanın işi için koşturdum, amacını gerçekleştirmek için gayret ettim; şimdi de koşmam gerekir ve kusur etmemem icap eder” demen gibi: “Ailemize erzak getirmemiz gerekir” anlamındadır. Şunun kastedilmiş olması da caizdir: “Kardeşimizle birlikte bizi hazırlayıp göndermen hususunda sana tavsiye ettiğimiz şeyde doğru olandan başkasını istemiyor ve haktan başkasını söylemiyoruz.” Sonra görüşlerinde haksız olmadıklarını ve onda isabet ettiklerini beyan etmek üzere: “İşte bu sermayemizdir; onunla güç kazanırız, ailemize erzak getiririz, şöyle yapar böyle ederiz” demişlerdir ki bu, gayet güzel ve açık bir vecihtir. { ذلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ } [bu, az bir ölçektir]; yani o ölçülen miktar azdır, bize yetmez; kendileri için ölçülen miktarı kastetmişlerdir; bu yüzden buna kardeşleri için ölçülecek olanı da eklemek istemişlerdir. Veya bu, bir deve yüküne işaret olabilir; yani bu kadarcık bir ölçek kralın bize vermeyi kabul edeceği, bizi onda sıkboğaz etmeyeceği az bir şeydir veya ona kolay,

متيسر لا يتعاظمه. ويجوز أن يكون من كلام يعقوب، وأن حمل بعير واحد شيء يسير لا يخاطر لمثله بالولد، كقوله ذلِكَ لِيَعْلَمَ

rahatça verebileceği, gözünde büyütmeyeceği bir şeydir. Bu sözün Yâkub'un sözü olması da caizdir; yani bir tek deve yükü az bir şeydir, onun gibisi için evlat tehlikeye atılmaz; tıpkı { ذلِكَ لِيَعْلَمَ } ayetinde olduğu gibi.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٦٦]

[Yûsuf Suresi (12), 66. Âyet]

قالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلاَّ أَنْ يُحاطَ بِكُمْ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قالَ اللَّهُ عَلى ما نَقُولُ وَكِيلٌ (٦٦)

{ قالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلاَّ أَنْ يُحاطَ بِكُمْ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قالَ اللَّهُ عَلى ما نَقُولُ وَكِيلٌ (٦٦) } “[Yâkub] dedi ki: 'Kuşatılıp çaresiz kalmanız müstesna, onu bana mutlaka getireceğinize dair Allah adına sağlam bir teminat vermedikçe onu sizinle göndermem.' Onlar teminatlarını verince [Yâkub]: 'Allah söylediklerimize vekildir' dedi.”

لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ مناف حالى - وقد رأيت منكم ما رأيت- إرساله معكم حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ حتى تعطوني ما أتوثق به من عند الله، أراد أن يحلفوا له بالله: وإنما جعل الحلف بالله موثقاً منه لأن الحلف به مما تؤكد به العهود وتشدّد. وقد أذن الله في ذلك فهو إذن منه لَتَأْتُنَّنِي بِهِ جواب اليمين، لأن المعنى: حتى تحلفوا لتأتننى به إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ إلا أن تغلبوا فلم تطيقوا الإتيان به. أو إلا أن تهلكوا. فإن قلت: أخبرنى عن حقيقة هذا الاستثناء ففيه إشكال؟ قلت: أَنْ يُحاطَ بِكُمْ مفعول له، والكلام المثبت الذي هو قوله لَتَأْتُنَّنِي بِهِ في تأويل النفي. معناه: لا تمتنعون من الإتيان به إلا للإحاطة بكم، أى: لا تمتنعون منه لعلة من العلل إلا لعلة واحدة: وهي أن يحاط بكم، فهو استثناء من أعم العام في المفعول له، والاستثناء من أعم العام لا يكون إلا في النفي وحده، فلا بد من تأويله بالنفي. ونظيره من الإثبات المتأوّل بمعنى النفي قولهم: أقسمت بالله لما فعلت وإلا فعلت، تريد: ما أطلب منك إلا الفعل عَلى ما نَقُولُ من طلب الموثق وإعطائه وَكِيلٌ رقيب مطلع.

{ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ } “Onu sizinle göndermem” [ifadesinin anlamı]: -Sizden gördüklerimi görmüşken- onu sizinle göndermem benim durumuma aykırıdır (uygun düşmez). { حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ } “Bana Allah adına sağlam bir teminat verinceye kadar...” Yani bana Allah katından kendisiyle güven duyacağım bir teminat verinceye kadar... Onların Allah adına kendisine yemin etmelerini kastetmiştir. Allah adına yemin etmeyi O'ndan bir teminat kılması, O'nun adına yapılan yeminin ahitleri pekiştirip sağlamlaştıran şeylerden olmasındandır. Nitekim Allah buna izin vermiştir; dolayısıyla bu, O'ndan bir izindir. { لَتَأْتُنَّنِي بِهِ } “Onu bana mutlaka getireceğinize dair...” [ifadesi] yeminin cevabıdır; çünkü anlam: 'Onu bana mutlaka getireceğinize dair yemin edinceye kadar...' şeklindedir. { إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ } “Kuşatılıp çaresiz kalmanız müstesna” Yani mağlup edilmeniz ve onu getirmeye güç yetirememeniz durumu müstesna. Yahut: Helak olmanız müstesna. Eğer: 'Bana bu istisnanın hakikatini haber ver; zira bunda bir kapalılık/müşkillik vardır?' dersen, derim ki: { أَنْ يُحاطَ بِكُمْ } mef‘ûlün leh’tir (gerekçe bildiren tümleçtir). { لَتَأْتُنَّنِي بِهِ } şeklindeki olumlu söz ise nefy (olumsuzluk) tevilindedir. Anlamı şudur: 'Kuşatılıp çaresiz kalmanız hariç, onu getirmekten geri durmayacaksınız.' Yani: 'Hiçbir gerekçeyle onu getirmekten geri durmayacaksınız; sadece tek bir gerekçe hariç: O da kuşatılıp çaresiz bırakılmanızdır.' Dolayısıyla bu, mef‘ûlün leh konusunda en umumi olandan (a‘amm-ı âmm) yapılmış bir istisnadır. En umumi olandan istisna ise ancak ve ancak nefyde (olumsuzlukta) olur; bu sebeple sözün nefy ile tevil edilmesi zorunludur. Olumlu olup da nefy anlamında tevil edilen sözlerin benzeri, [Arapların] şu sözleridir: «أقسمت بالله لما فعلت وإلا فعلت» [Bununla] 'Senden yapmandan başkasını istemiyorum' [demek] istersin. { عَلى ما نَقُولُ } “Söylediklerimize” Teminat isteme ve onu verme hususundaki sözlerimize... { وَكِيلٌ } “Şahittir / Vekildir” Gözetleyen ve her şeyi bilip görendir.

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٦٧ الى ٦٨]

[Yûsuf Suresi (12), 67-68. Âyetler]

وَقالَ يا بَنِيَّ لا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ (٦٧) وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ ما كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ حاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٦٨)

{ وَقالَ يا بَنِيَّ لا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ (٦٧) وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ ما كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ حاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٦٨) } “Ve dedi ki: 'Oğullarım! [Şehre] tek bir kapıdan girmeyin, ayrı ayrı kapılardan girin. Bununla beraber Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi sizden savamam. Hüküm ancak Allah'ındır. Ben O'na tevekkül ettim. Tevekkül edenler de yalnız O'na tevekkül etsinler.' Babalarının kendilerine emrettiği şekilde [ayrı kapılardan] girdiklerinde, bu durum Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi onlardan savamadı; ancak Yâkub'un içindeki bir dileği yerine getirmiş oldu. Şüphesiz o, kendisine öğrettiğimiz için bir ilim sahibiydi; fakat insanların çoğu bilmezler.”

وإنما نهاهم أن يدخلوا من باب واحد، لأنهم كانوا ذوى بهاء وشارة حسنة، اشتهرهم أهل مصر بالقربة عند الملك والتكرمة الخاصة التي لم تكن لغيرهم، فكانوا مظنة لطموح الأبصار إليهم من بين الوفود، وأن يشار إليهم بالأصابع. ويقال هؤلاء أضياف الملك، انظروا إليهم ما أحسنهم من فتيان، وما أحقهم بالإكرام، لأمر مّا أكرمهم الملك وقرّبهم وفضلهم على الوافدين عليه، فخاف لذلك أن يدخلوا كوكبة واحدة، فيعانوا لجمالهم وجلالة أمرهم في الصدور، فيصيبهم ما يسوؤهم، ولذلك لم يوصهم بالتفرق في الكرّة الأولى، لأنهم كانوا مجهولين مغمورين بين الناس. فإن قلت: هل للإصابة بالعين وجه تصحّ عليه؟ قلت: يجوز أن يحدث الله ﷿ عند النظر إلى الشيء والإعجاب به، نقصاناً فيه وخللا من بعض الوجوه، ويكون ذلك ابتلاء من الله وامتحاناً لعباده، ليتميز المحققون من أهل الحشو فيقول المحقق:

Onların tek bir kapıdan girmelerini yasaklamasının sebebi; onların gösterişli, güzel simalı ve güzel giyimli kimseler olmalarıydı. Mısır halkı onları kralın yanındaki yakınlıkları ve başkasına nasip olmayan özel ikram ile tanımıştı; bu sebeple gelen heyetler arasından gözlerin onlara dikilmesine ve parmakla gösterilmelerine müsait bir durumdaydılar. “Şunlar kralın misafirleridir; bakın ne kadar güzel delikanlılar ve ikrama ne kadar da layıklar! Kral önemli bir sebepten ötürü onlara ikram etti, onları yakınına aldı ve gelen diğer heyetlere üstün tuttu” denilirdi. İşte bu yüzden tek bir topluluk halinde girmelerinden, güzellikleri ve gönüllerdeki heybetleri sebebiyle kendilerine nazar değmesinden ve başlarına hoşlanmayacakları bir şey gelmesinden korktu. İlk seferde onlara ayrı ayrı girmelerini tembihlemeyişinin sebebi, o zamanlar insanlar arasında tanınmayan, dikkat çekmeyen kimseler olmalarıydı. Eğer: “Nazar değmesinin geçerli kabul edilebileceği doğru bir vechi var mıdır?” dersen; derim ki: Allah azze ve celle'nin bir şeye bakılıp hayran kalındığında o şeyde bir noksanlık ve bir yönden bir kusur yaratması caizdir; bu da hakikat ehli olanlar ile haşviyye fırkasının birbirinden ayrılması için Allah'tan kullarına bir iptilâ ve imtihan olur. Böylece hakikat ehli olan kimse:

هذا فعل الله، ويقول الحشوى: هو أثر العين، كما قال تعالى: وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا الآية. وعن النبي ﷺ «أنه كان يعوّذ الحسن والحسين فيقول: أعيذ كما بكلمات الله التامّة، من كل عين لامّة، ومن كل شيطان وهامّة» وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ يعنى إن أراد الله بكم سوءاً لم ينفعكم ولم يدفع عنكم ما أشرت به عليكم من التفرق، وهو مصيبكم لا محالة إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ ثم قال وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ أى متفرقين ما كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ رأى يعقوب ودخولهم متفرّقين شيئاً قط، حيث أصابهم ما ساءهم مع

Bu Allah'ın fiilidir; haşviyye ise: "Bu nazarın (göz değmesinin) etkisidir" der; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “Biz onların sayısını inkâr edenler için bir imtihandan başka bir şey yapmadık.” Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre «أنه كان يعوّذ الحسن والحسين فيقول: أعيذ كما بكلمات الله التامّة، من كل عين لامّة، ومن كل شيطان وهامّة» «O, Hasan ile Hüseyin'e sığınma duası okur ve şöyle derdi: 'Sizi her türlü kem gözden, her şeytandan ve zehirli haşereden Allah'ın tastamam kelimelerine emanet ederim.'» { وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Bununla beraber Allah’tan gelecek hiçbir şeyi sizden savamam.”; yani şayet Allah sizin hakkınızda bir kötülük murat ederse, size tavsiye ettiğim bu ayrı ayrı girme durumu size hiçbir fayda sağlamaz ve [takdiri] sizden savamaz; o başınıza mutlaka gelecektir. { إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ } “Hüküm ancak Allah’ındır.” Sonra [şöyle] buyurdu: { وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ } “Babalarının kendilerine emrettiği şekilde [farklı kapılardan] girdiklerinde...”; yani ayrı ayrı [girdiklerinde], { ما كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ } “[bu] onlardan hiçbir şeyi savamazdı”; [yani] Yâkub'un görüşü ve onların ayrı kapılardan girmesi kendilerine kesinlikle hiçbir fayda vermedi; nitekim

تفرّقهم، من إضافة السرقة إليهم وافتضاحهم بذلك، وأخذ أخيهم بوجدان الصواع في رحله، وتضاعف المصيبة على أبيهم إِلَّا حاجَةً استثناء منقطع، على معنى: ولكن حاجة فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها وهي شفقته عليهم وإظهارها بما قاله لهم ووصاهم به وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ يعنى قوله وَما أُغْنِي عَنْكُمْ وعلمه بأن القدر لا يغنى عنه الحذر.

ayrı ayrı girmelerine rağmen hırsızlığın kendilerine isnat edilmesi ve bununla rezil olmaları, su kabının kardeşlerinin yükünde bulunması sebebiyle onun alıkonulması ve babalarının başındaki musibetin katlanması gibi kendilerini üzen şeyler başlarına geldi. { إِلَّا حاجَةً } [ancak bir dilek]; munkatı‘ bir istisna olup “fakat bir dilek” manasındadır. { فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها } [Yâkub'un içindeki yerine getirdiği bir dileği]; bu da onlara olan şefkati ve bunu onlara söyledikleri ve tembih ettikleriyle izhar etmesidir. { وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ } [Şüphesiz o bir ilim sahibiydi]; yani onun { وَما أُغْنِي عَنْكُمْ } [sizden hiçbir şeyi savamam] sözü ve tedbirin kaderi savamayacağını bilmesidir.

[سورة يوسف (١٢) : آية ٦٩]

[Yûsuf Suresi (12), 69. Âyet]

وَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوى إِلَيْهِ أَخاهُ قالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (٦٩)

{ وَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوى إِلَيْهِ أَخاهُ قالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (٦٩) } “Yûsuf'un huzuruna girdiklerinde kardeşini yanına aldı ve: 'Haberin olsun, ben senin kardeşinim; onların yapmış olduklarına artık üzülme' dedi.”

آوى إِلَيْهِ أَخاهُ ضم إليه بنيامين. وروى أنهم قالوا له: هذا أخونا قد جئناك به، فقال لهم: أحسنتم وأصبتم، وستجدون ذلك عندي، فأنزلهم وأكرمهم، ثم أضافهم وأجلس كل اثنين منهم على مائدة. فبقى بنيامين وحده فبكى وقال: لو كان أخى يوسف حياً لأجلسنى معه، فقال يوسف: بقي أخوكم وحيداً، فأجلسه مع على مائدته وجعل يؤاكله، قال: أنتم عشرة فلينزل كل اثنين منكم بيتاً، وهذا لا ثانى له فيكون معى، فبات يوسف يضمه إليه ويشم.

{ آوى إِلَيْهِ أَخاهُ } [Kardeşini yanına aldı]; Bünyâmîn'i kendine bağladı / yanına kattı. Rivayet edildiğine göre kardeşleri ona: “İşte bu kardeşimiz, onu sana getirdik” dediler. Yûsuf onlara: “İyi yaptınız, isabet ettiniz; bunun karşılığını benim yanımda bulacaksınız” dedi. Onları ağırlayıp ikramda bulundu, sonra ziyafet verip her iki kişiyi bir sofraya oturttu. Bünyâmîn tek başına kaldı, ağladı ve: “Eğer kardeşim Yûsuf hayatta olsaydı beni kendisiyle oturturdu” dedi. Yûsuf: “Kardeşiniz yalnız kaldı” dedi ve onu kendi sofrasına oturtup onunla birlikte yemeye başladı. Yûsuf: “Siz on kişisiniz, her ikiniz bir odaya insin; bu kardeşinizin ise bir ikincisi yok, o da benimle kalsın” dedi. Yûsuf gece boyunca onu bağrına basıp kokusunu içine çekti.

رائحته حتى أصبح، وسأله عن ولده فقال: لي عشرة بنين اشتققت أسماءهم من اسم أخ لي هلك، فقال له: أتحب أن أكون أخاك بدل أخيك الهالك؟ قال: من يجد أخا مثلك، ولكن لم يلدك يعقوب ولا راحيل، فبكى يوسف وقام إليه وعانقه وقال له إِنِّي أَنَا أَخُوكَ يوسف فَلا تَبْتَئِسْ فلا تحزن بِما كانُوا يَعْمَلُونَ بنا فيما مضى، فإن الله قد أحسن إلينا وجمعنا على خير، ولا تعلمهم بما أعلمتك. وعن ابن عباس: تعرّف إليه. وعن وهب: إنما قال له:

Sabaha kadar [böyle devam etti]. Ona çocuklarını sordu; o da: “Benim on oğlum var, isimlerini helak olan bir kardeşimin isminden türettim” dedi. Yûsuf ona: “Helak olan kardeşinin yerine benim senin kardeşin olmamı ister misin?” dedi. Bünyâmîn: “Senin gibi bir kardeşi kim bulabilir ki! Fakat seni ne Yakub doğurdu ne de Râhil” dedi. Bunun üzerine Yûsuf ağladı, kalkıp ona sarıldı ve ona: { إِنِّي أَنَا أَخُوكَ } “Ben senin kardeşin Yûsuf'um, { فَلا تَبْتَئِسْ } geçmişte bize { بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } yaptıklarına üzülme; zira Allah bize lütufta bulundu ve bizi hayır üzere bir araya getirdi. Sana haber verdiğim şeyi onlara bildirme” dedi. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre kendini ona tanıtmıştır. Vehb'den ise rivayet edildiğine göre ona sadece şöyle demiştir:

أنا أخوك بدل أخيك المفقود، فلا تبتئس بما كنت تلقى منهم من الحسد والأذى فقد أمنتهم.

“Ben kaybolan kardeşinin yerine senin kardeşinim; onların sana reva gördüğü haset ve eziyetlere artık üzülme, zira onlardan yana güvendesin.”

وروى أنه قال له: أنا لا أفارقك. قال: قد علمت اغتمام والدي بى، فإذا حبستك ازداد غمه، ولا سبيل إلى ذلك إلا أن أنسبك إلى مالا يجمل. قال: لا أبالى فافعل ما بدا لك. قال: فإنى أدس صاعي في رحلك، ثم أنادى عليك بأنك قد سرقته، ليتهيأ لي ردّك بعد تسريحك معهم.

Rivayet edildiğine göre [Bünyâmîn] ona: “Ben senden ayrılmam” dedi. Yûsuf: “Babamın benim için ne kadar kederlendiğini biliyorsun; seni burada tutarsam kederi daha da artar. Bunu yapmanın ise sana yakışık almayacak bir şey isnat etmekten başka yolu yoktur” dedi. Bünyâmîn: “Umurumda değil, dilediğini yap” dedi. Yûsuf: “Öyleyse ben su kabımı senin yükünün içine gizleyeceğim, sonra da senin onu çaldığını ilan edeceğim ki, onlarla birlikte seni salıverdikten sonra seni geri almam mümkün olsun” dedi.

قال: افعل.

[Bünyâmîn]: “Yap” dedi.

[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٧٠ الى ٧٢]

[Yûsuf Suresi (12), 70-72. Âyetler]