فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ جَعَلَ السِّقايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ (٧٠) قالُوا وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ ماذا تَفْقِدُونَ (٧١) قالُوا نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِكِ وَلِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ (٧٢)
{ فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ جَعَلَ السِّقايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ (٧٠) قالُوا وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ ماذا تَفْقِدُونَ (٧١) قالُوا نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِكِ وَلِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ (٧٢) } “[Yûsuf] onların yüklerini hazırlatınca su kabını öz kardeşinin yükünün içine koydurdu. Sonra bir çağırıcı: ‘Ey kafile! Siz muhakkak hırsızsınız!’ diye seslendi. Onlara dönerek: ‘Ne kaybettiniz?’ dediler. ‘Hükümdarın su tasını kaybettik; onu getirene bir deve yükü [mükâfat] var, ben de buna kefilim’ dediler.”
السِّقايَةَ مشربة يسقى بها وهي الصواع. قيل: كان يسقى بها الملك، ثم جعلت صاعا يكال
{ السِّقايَةَ } kendisiyle su içilen meşrebedir ve o { الصواع } tır. Denildi ki: Onunla kral su içerdi, sonra bir ölçek yapıldı ve onunla [zahire] ölçülür oldu.
به. وقيل: كانت الدواب تسقى بها ويكال بها. وقيل: كانت إناء مستطيلا يشبه المكوك.
Denildi ki: Bineklere onunla su içirilir ve onunla ölçüm yapılırdı. Yine denildi ki: O, mekkûka (bir ölçek kabı) benzeyen uzunlamasına bir kaptı.
وقيل: هي المكوك الفارسي الذي يلتقى طرفاه تشرب به الأعاجم. وقيل: كانت من فضة مموّهة بالذهب، وقيل كانت من ذهب. وقيل: كانت مرصعة بالجواهر ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ ثم نادى مناد. يقال: آذنه أعلمه. وأذن: أكثر الإعلام. ومنه المؤذن، لكثرة ذلك منه. روى:
Denildi ki: O, iki ucu birleşen ve Acemlerin kendisiyle içtiği Fars mekkûkudur. Denildi ki: O, altınla yaldızlanmış gümüştendi. Denildi ki altındandı. Denildi ki mücevherlerle süslenmişti. { ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ } “Sonra bir çağırıcı seslendi”, yani sonra bir münadi seslendi. Âzenehü (آذنه) denir ki 'ona bildirdi' demektir. Ezzene (أذن) ise bildirimi çokça yapmaktır. Çokça bildirim yaptığı için ezan okuyana da müezzin denilmiştir. Rivayet edildi ki:
أنهم ارتحلوا وأمهلهم يوسف حتى انطلقوا، ثم أمر بهم فأدركوا وحبسوا، ثم قيل لهم ذلك.
Onlar yola çıktılar ve Yûsuf onlar uzaklaşıncaya kadar mühlet verdi; sonra peşlerinden gidilmesini emretti, yakalanıp durduruldular, ardından kendilerine bu söylendi.
والعير: الإبل التي عليها الأحمال، لأنها تعير: أى تذهب وتجيء. وقيل: هي قافلة الحمير، ثم كثر حتى قيل لكل قافلة عير، كأنها جمع عير، وأصلها فعل كسقف وسقف، فعل به ما فعل ببيض وعيد ، والمراد أصحاب العير كقوله: يا خيل الله اركبي. وقرأ ابن مسعود: وجعل السقاية، على حذف جواب لما، كأنه قيل: فلما جهزهم بجهازهم وجعل السقاية في رحل أخيه، أمهلهم حتى انطلقوا، ثم أذن مؤذن. وقرأ أبو عبد الرحمن السلمى: تفقدون، من أفقدته إذا وجدته فقيداً. وقرئ: صواع، وصاع، وصوع. بفتح الصاد وضمها، والعين معجمة وغير معجمة وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ يقوله المؤذن، يريد: وأنا بحمل البعير كفيل، أُؤدّيه إلى من جاء به، وأراد وسق بعير من طعام جعلا لمن حصله.
Ve { الْعِيرُ } [kafile], üzerlerinde yükler bulunan develerdir; çünkü onlar 'te'îru' (تعير), yani gider ve gelirler. Denildi ki: O, eşek kafilesidir; sonra yaygınlaşarak her kafileye îr denildi. Sanki a'yâr (عير) kelimesinin çoğulu gibidir ve aslı sakf (سقف) ve sukuf (سقف) gibi fe'al (فِعَل) veznindedir; bîd (بيض) ve îd (عيد) kelimelerine yapılan işlem buna da yapılmıştır. Kastedilen ise, 'Ey Allah'ın süvarileri, binin!' sözünde olduğu gibi kafile ehlidir. İbn Mes'ûd: { لما } kelimesinin cevabının hazfiyle [ وجعل السقاية ] şeklinde okumuştur; sanki şöyle denmiş gibidir: 'Onların yüklerini hazırlatıp kardeşinin yüküne su kabını koyunca, onlar uzaklaşıncaya kadar mühlet verdi, sonra bir çağırıcı seslendi.' Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ise 'onu yitik buldum' manasında efkadtehü (أَفْقَدْتُهُ) fiilinden türeterek { تفقدون } (tüfkidûn) şeklinde okumuştur. [Kelime] sad harfinin fethası ve dammesiyle, ayın harfi noktalı ve noktasız olarak suâ' (صواع), sâ' (صاع) ve su' (صوع) şeklinde de okunmuştur. { وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ } “Ben de buna kefilim” sözünü çağırıcı söylemektedir; 'Ben o deve yüküne kefilim, onu getirene bizzat teslim edeceğim' demek istemektedir. [Deve yükünden] kastı ise, onu bulup getirene mükâfat olarak bir deve yükü yiyecektir.
[سورة يوسف (١٢) : آية ٧٣]
[Yûsuf Suresi (12), 73. Âyet]
قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ ما جِئْنا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ وَما كُنَّا سارِقِينَ (٧٣)
{ قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ ما جِئْنا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ وَما كُنَّا سارِقِينَ (٧٣) } “[Kardeşleri] dediler ki: ‘Allah'a yemin olsun, siz de pekâlâ bilirsiniz ki biz bu yere fesat çıkarmak için gelmedik ve biz hırsız da değiliz.’”
تَاللَّهِ قسم فيه معنى التعجب مما أضيف إليهم. وإنما قالوا لَقَدْ عَلِمْتُمْ فاستشهدوا بعلمهم. لما ثبت عندهم من دلائل دينهم وأمانتهم في كرّتى مجيئهم ومداخلتهم للملك، ولأنهم دخلوا وأفواه رواحلهم مكعومة ، لئلا تتناول زرعا أو طعاماً لأحد من أهل السوق.
{ تَاللَّهِ } [Allah'a yemin olsun], kendilerine isnat edilen şeyden duyulan hayret manasını içeren bir yemindir. { لَقَدْ عَلِمْتُمْ } “Siz de pekâlâ bilirsiniz” deyip onların bilgisine başvurmalarının sebebi, iki gelişlerinde ve hükümdarla temaslarında dinlerine bağlılıklarına ve dürüstlüklerine dair delillerin sabit olması ve çarşı ehlinden birinin ekinine veya yiyeceğine dokunmasın diye bineklerinin ağızları bağlı olarak şehre girmeleridir.
ولأنهم ردّوا بضاعتهم التي وجدوها في رحالهم وَما كُنَّا سارِقِينَ وما كنا قط نوصف بالسرقة وهي منافية لحالنا.
Bir diğer sebep de yüklerinde buldukları sermayelerini geri vermiş olmalarıdır. { وَما كُنَّا سارِقِينَ } “Ve biz hırsız da değiliz”, yani asla hırsızlıkla vasıflanmış değiliz; bu bizim halimize tamamen aykırıdır.
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٧٤ الى ٧٥]
[Yûsuf Suresi (12), 74-75. Âyetler]
قالُوا فَما جَزاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ (٧٤) قالُوا جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٧٥)
{ قالُوا فَما جَزاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ (٧٤) قالُوا جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٧٥) } “[Yûsuf'un adamları]: ‘Eğer yalancı iseniz, onun cezası nedir?’ dediler. [Kardeşler]: ‘Onun cezası, kimin yükünde bulunursa bizzat kendisi onun cezasıdır [kendisi rehin alınır]. Biz zalimleri böyle cezalandırırız’ dediler.”
فَما جَزاؤُهُ الضمير للصواع، أى، فما جزاء سرقته إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ في جحودكم
{ فَما جَزاؤُهُ } “[Eğer yalancı iseniz] onun cezası nedir?” [ifadesindeki] zamir su kabına (suvâ‘) aittir. Yani: “Onu çalmanın cezası nedir? { إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ } Eğer [hırsızlığı] inkârınızda yalancı iseniz”
وادّعائكم البراءة منه قالُوا جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ أى جزاء سرقته أخذ من وجد في رحله، وكان حكم السارق في آل يعقوب أن يسترقّ سنة، فلذلك استفتوا في جزائه.
ve ondan suçsuz olduğunuzu iddia etmenizde. { قالُوا جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ } “[Kardeşler] dediler ki: ‘Onun cezası, kimin yükünde bulunursa...’”, yani onu çalmanın cezası, kimin yükünde bulunursa onun alıkonulmasıdır. Yâkub ailesinde hırsızın hükmü bir yıl süreyle köleleştirilmekti; bu yüzden [Yûsuf'un adamları] onun cezasının ne olduğu hakkında onlardan fetva istediler.
وقولهم فَهُوَ جَزاؤُهُ تقرير للحكم، أى: فأخذ السارق نفسه وهو جزاؤه لا غير، كقولك:
Onların { فَهُوَ جَزاؤُهُ } “bizzat kendisi onun cezasıdır” sözleri hükmün pekiştirilmesidir; yani: 'Hırsızın bizzat kendisinin alıkonulmasıdır ve onun cezası başkası değildir.' Tıpkı senin şu sözün gibidir:
حق زيد أن يكسى ويطعم وينعم عليه، فذلك حقه، أى: فهو حقه لتقرّر ما ذكرته من استحقاقه وتلزمه ويجوز أن يكون جَزاؤُهُ مبتدأ، والجملة الشرطية كما هي خبره، على إقامة الظاهر فيها مقام المضمر. والأصل: جزاؤه من وجد في رحله فهو هو، فوضع الجزاء موضع هو، كما تقول لصاحبك: من أخو زيد؟ فيقول لك: أخوه من يقعد إلى جنبه، فهو هو، يرجع الضمير الأوّل إلى من، والثاني إلى الأخ، ثم تقول «فهو أخوه» مقيما للمظهر مقام المضمر. ويحتمل أن يكون جزاؤه خبر مبتدإ محذوف، أى: المسئول عنه جزاؤه، ثم أفتوا بقولهم: من وجد في رحله فهو جزاؤه، كما يقول: من يستفتى في جزاء صيد المحرم جزاء صيد المحرم، ثم يقول: وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ.
'Zeyd'in hakkı giydirilmesi, yedirilmesi ve kendisine ihsanda bulunulmasıdır; işte onun hakkı budur', yani zikrettiğin hak edişini pekiştirmek ve kesinleştirmek için 'işte onun hakkı budur' demen gibidir. { جَزاؤُهُ } kelimesinin mübteda (özne), şart cümlesinin de zahir ismin zamir yerine geçirilmesi suretiyle bütünüyle onun haberi (yüklemi) olması caizdir. Aslı: 'Onun cezası, kimin yükünde bulunursa o, odur' şeklindedir; 'o' zamirinin yerine 'ceza' konulmuştur. Tıpkı arkadaşına: 'Zeyd'in kardeşi kimdir?' demen, onun da sana: 'Onun kardeşi yanına oturan kimsedir, o odur' demesi gibidir; birinci zamir 'kim'e, ikinci zamir ise 'kardeş'e döner, sonra açık ismi zamir yerine koyarak 'işte o onun kardeşidir' dersin. { جزاؤه } kelimesinin hazfedilmiş bir mübtedanın haberi olması da muhtemeldir; yani: 'Hakkında soru sorulan şey, onun cezasıdır.' Sonra: 'Kimin yükünde bulunursa işte onun cezası odur' diyerek fetva vermişlerdir; tıpkı ihramlının av cezasını soran kimsenin 'İhramlının av cezası...' deyip sonra da { وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ } “İçinizden kim onu kasten öldürürse cezası, öldürdüğü hayvanın benzeri bir davardır” demesi gibi.
[سورة يوسف (١٢) : آية ٧٦]
[Yûsuf Suresi (12), 76. Âyet]
فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَها مِنْ وِعاءِ أَخِيهِ كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ ما كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ (٧٦)
{ فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَها مِنْ وِعاءِ أَخِيهِ كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ ما كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ (٧٦) } “Bunun üzerine [Yûsuf], kardeşinin kabından önce onların kaplarını aramaya başladı; sonra onu kardeşinin kabından çıkardı. İşte biz Yûsuf'a böyle bir plan öğrettik. Yoksa Allah dilemedikçe hükümdarın dinine (yasasına) göre kardeşini alıkoyamazdı. Biz dilediğimiz kimsenin derecelerini yükseltiriz. Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bir bilen vardır.”
فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قيل: قال لهم من وكل بهم: لا بدّ من تفتيش أوعيتكم، فانصرف بهم إلى يوسف، فبدأ بتفتيش أوعيتهم قبل وعاء بنيامين لنفى التهمة حتى بلغ وعاءه فقال:
{ فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ } “Onların kaplarını aramaya başladı”. Denildi ki: Kendilerine görevlendirilen kimse onlara: 'Kaplarınızın aranması şarttır' dedi ve onları Yûsuf'a geri götürdü. Yûsuf töhmeti savmak için Bünyâmîn'in kabından önce onların kaplarını aramaya başladı; nihayet onun kabına gelince şöyle dedi:
ما أظنّ هذا أخذ شيئاً، فقالوا: والله لا تتركه حتى تنظر في رحله، فإنه أطيب لنفسك وأنفسنا، فاستخرجوه منه. وقرأ الحسن: وعاء أخيه، بضم الواو، وهي لغة. وقرأ سعيد ابن جبير: إعاء أخيه، بقلب الواو همزة. فإن قلت: لم ذكر ضمير الصواع مرّات ثم أنثه؟ قلت:
'Bunun bir şey aldığını sanmıyorum.' Onlar ise: 'Allah'a yemin olsun ki onun yüküne bakmadıkça bırakmazsın; çünkü bu senin için de bizim için de daha gönül rahatlatıcıdır' dediler ve onu onun yükünden çıkardılar. Hasen: Bir lehçe olarak vâv harfinin dammesiyle { وعاء أخيه } (vu'âi) okumuştur. Saîd b. Cübeyr ise vâv harfini hemzeye dönüştürerek { إعاء أخيه } (i'âi) okumuştur. Şayet: 'Niçin su kabının zamirini birkaç defa müzekker getirip sonra müennes yaptı?' dersen, derim ki:
قالوا رجع بالتأنيث على السقاية، أو أنث الصواع لأنه يذكر ويؤنث، ولعلّ يوسف كان يسميه سقاية وعبيده صواعا، فقد وقع فيما يتصل به من الكلام سقاية، وفيما يتصل بهم منه صواعا كَذلِكَ كِدْنا مثل ذلك الكيد العظيم كدنا لِيُوسُفَ يعنى علمناه إياه وأوحينا به إليه ما كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ تفسير للكيد وبيان له، لأنه كان في دين ملك مصر، وما كان يحكم به في السارق أن يغرم مثلي ما أخذ، لا أن يلزم ويستعبد إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ
[Âlimler] şöyle dediler: [Zamir] müennes kılınarak 'sikâye' (su kabı) kelimesine döndürülmüştür; yahut 'suvâ'' kelimesi hem müzekker hem müennes olarak kullanıldığı için müennes yapılmıştır. Muhtemelen Yûsuf ona 'sikâye', hizmetçileri ise 'suvâ'' diyordu; nitekim onunla (Yûsuf'la) irtibatlı sözlerde 'sikâye', onlarla (hizmetçilerle) irtibatlı sözlerde ise 'suvâ'' geçmiştir. { كَذلِكَ كِدْنا } “İşte böyle bir düzen kurduk”, işte böylesi büyük bir düzeni { لِيُوسُفَ } “Yûsuf için” kurduk; yani bunu ona biz öğrettik ve bunu ona biz vahyettik. { ما كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ } “Hükümdarın yasasına göre kardeşini alıkoyamazdı” [ifadesi], [kurulan] düzenin bir açıklaması ve beyanıdır. Zira Mısır hükümdarının yasasında ve hırsız hakkında verdiği hükümde, çaldığı şeyin iki katını tazmin etmesi vardı; alıkonulması ve köleleştirilmesi yoktu. { إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Allah'ın dilemesi müstesna”.
أى ما كان يأخذه إلا بمشيئة الله وإذنه فيه نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ في العلم كما رفعنا درجة يوسف فيه. وقرئ: يرفع بالياء. ودرجات بالتنوين وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ فوقه أرفع درجة منه في علمه، أو فوق العلماء كلهم عليم هم دونه في العلم، وهو الله عز وعلا. فإن قلت:
yani Yûsuf'un onu alıkoyması ancak Allah'ın dilemesi ve buna izin vermesiyle olmuştur. { نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ } “Dilediğimiz kimsenin derecelerini yükseltiriz”, Yûsuf'un derecesini yükselttiğimiz gibi ilimde [yükseltiriz]. Yâ harfiyle 'yürfe'u' ve tenvin ile 'derecâtin' şeklinde de okunmuştur. { وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ } “Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bir bilen vardır”; onun üstünde ilim bakımından ondan daha üstün derecede olan biri vardır yahut bütün âlimlerin üstünde, kendilerinin ilimde O'nun altında kaldığı bir Alîm (her şeyi hakkıyla bilen) vardır ki O da Azîz ve Yüce olan Allah'tır. Şayet dersen ki:
ما أذن الله فيه يجب أن يكون حسناً، فمن أى وجه حسن هذا الكيد؟ وما هو إلا بهتان، وتسريق لمن لم يسرق، وتكذيب لمن لم يكذب، وهو قوله إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ، فَما جَزاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ؟ قلت: هو في صورة البهتان وليس ببهتان في الحقيقة، لأنّ قوله إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ تورية عما جرى مجرى السرقة من فعلهم بيوسف. وقيل: كان ذلك القول من المؤذن لا من يوسف، وقوله إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ فرض لانتفاء براءتهم. وفرض التكذيب لا يكون تكذيباً، على أنه لو صرّح لهم بالتكذيب كما صرّح لهم بالتسريق. لكان له وجه، لأنهم كانوا كاذبين في قولهم: وَتَرَكْنا يُوسُفَ عِنْدَ مَتاعِنا فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ هذا وحكم هذا الكيد حكم الحيل الشرعية التي يتوصل بها إلى مصالح ومنافع دينية، كقوله تعالى لأيوب ﵇:
'Allah'ın izin verdiği şeyin güzel olması gerekir; peki bu plan hangi yönden güzel olmuştur? Oysa bu bir iftiradan, çalmayanı hırsızlıkla suçlamaktan ve yalan söylemeyeni yalanlamaktan ibarettir; nitekim { إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ } “Siz muhakkak hırsızsınız” ve { فَما جَزاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ } “Eğer yalancı iseniz, onun cezası nedir?” buyrulmuştur?' Derim ki: Bu, iftira suretindedir fakat hakikatte iftira değildir; zira { إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ } sözü, onların Yûsuf'a yaptıkları fiilin hırsızlık mesabesinde olmasına bir tevriyedir (kinayedir). Denildi ki: Bu söz Yûsuf'tan değil müezzinden (çağırıcıdan) sâdır olmuştur. { إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ } sözü ise onların suçsuzluğunun yokluğu varsayımıdır; yalan söylemiş olma ihtimalini varsaymak ise yalanlamak demek değildir. Kaldı ki, onlara hırsızlığı açıkça nispet ettiği gibi yalanı da açıkça nispet etmiş olsaydı, bunun yine de bir yönü olurdu; zira onlar: { وَتَرَكْنا يُوسُفَ عِنْدَ مَتاعِنا فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ } “Yûsuf'u eşyamızın yanında bıraktık, onu kurt yedi” sözlerinde yalancıydılar. Bununla birlikte bu planın hükmü, dîni maslahatlara ve menfaatlere ulaşmak için başvurulan şer'î çarelerin (hıyel-i şer'iyye) hükmü gibidir; tıpkı Yüce Allah'ın Eyyûb aleyhisselâm'a:
وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً ليتخلص من جلدها ولا يحنث، وكقول إبراهيم ﵇: هي أختى، لتسلم من يد الكافر. وما الشرائع كلها إلا مصالح وطرق إلى التخلص من الوقوع في المفاسد، وقد علم الله تعالى في هذه الحيلة التي لقنها يوسف مصالح عظيمة فجعلها سلماً وذريعة إليها، فكانت حسنة جميلة وانزاحت عنها وجوه القبح لما ذكرنا.
{ وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً } “Eline bir demet sap al” buyurarak eşini sopalamaktan kurtulmasını ve yeminini bozmamasını sağlaması ve İbrâhim aleyhisselâm'ın kâfirin elinden kurtulsun diye [eşi için]: 'O benim kız kardeşimdir' demesi gibi. Bütün şeriatlar ancak birtakım maslahatlar ve mefsedetlere düşmekten kurtulma yollarından ibarettir. Allah Teâlâ Yûsuf'a telkin ettiği bu hilede büyük maslahatlar bilmiş, onu bu maslahatlara bir merdiven ve vesile kılmıştır; bu sebeple o güzel bir fiil olmuş ve zikrettiğimiz sebeplerden ötürü çirkinlik yönleri ondan kalkmıştır.
[سورة يوسف (١٢) : آية ٧٧]
[Yûsuf Suresi (12), 77. Âyet]
قالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّها يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِها لَهُمْ قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ (٧٧)
{ قالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّها يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِها لَهُمْ قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ (٧٧) } “[Kardeşleri] dediler ki: ‘Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı.’ Yûsuf bunu içinde gizledi ve onlara belli etmedi. [İçinden]: ‘Siz daha fena bir durumdasınız; Allah anlattığınız şeyi çok iyi bilmektedir’ dedi.”
أَخٌ لَهُ أرادوا يوسف. روى أنهم لما استخرجوا الصاع من رحل بنيامين نكس إخوته رؤوسهم حياء، وأقبلوا عليه وقالوا له: ما الذي صنعت؟ فضحتنا وسوّدت وجوهنا، يا بنى راحيل ما يزال لنا منكم بلاء، متى أخذت هذا الصاع؟ فقال: بنو راحيل الذين لا يزال منكم عليهم البلاء، ذهبتم بأخى فأهلكتموه، ووضع هذا الصواع في رحلي الذي وضع البضاعة في رحالكم.
{ أَخٌ لَهُ } “Onun bir kardeşi” sözüyle Yûsuf'u kastettiler. Rivayet edildi ki su kabını Bünyâmîn'in yükünden çıkardıklarında kardeşleri utançtan başlarını öne eğdiler; ona dönüp: 'Sen ne yaptın? Bizi rezil ettin, yüzümüzü kara çıkardın! Ey Râhil'in oğlu, sizden bize bela eksik olmuyor! Bu kabı ne zaman aldın?' dediler. Bünyâmîn de: 'Asıl Râhil'in oğulları sizden sürekli bela görmektedir! Kardeşimi alıp götürdünüz ve onu yok ettiniz; bu su kabını benim yüküme koyan kimse, sermayeyi sizin yüklerinize koyan kimsedir' dedi.
واختلف فيما أضافوا إلى يوسف من السرقة، فقيل: كان أخذ في صباه صنما لجدّه أبى أمّه فكسره وألقاه بين الجيف في الطريق. وقيل: دخل كنيسة فأخذ تمثالا صغيراً من ذهب كانوا يعبدونه فدفنه. وقيل: كانت في المنزل عناق أو دجاجة فأعطاها السائل. وقيل كانت لإبراهيم ﵇ منطقة يتوارثها أكابر ولده، فورثها إسحاق ثم وقعت إلى ابنته وكانت أكبر أولاده، فحضنت يوسف- وهي عمته- بعد وفاة أمّه وكانت لا تصبر عنه، فلما شبّ أراد يعقوب أن ينتزعه منها، فعمدت إلى المنطقة فحزمتها على يوسف تحت ثيابه وقالت: فقدت منطقة إسحاق،
Yûsuf'a nispet ettikleri hırsızlığın ne olduğu hususunda ihtilaf edildi: Denildi ki: Çocukluğunda anne tarafından dedesinin bir putunu alıp kırmış ve onu yoldaki leşlerin arasına atmıştı. Denildi ki: Bir mabede girip tapındıkları altından küçük bir heykeli almış ve onu gömmüştü. Denildi ki: Evde bir oğlak veya tavuk vardı, onu dilenciye vermişti. Denildi ki: İbrâhim aleyhisselâm'ın büyük çocuklarının miras yoluyla devraldığı bir kuşağı vardı; bu İshak'a miras kaldı, sonra onun en büyük çocuğu olan kızına geçti. Annesinin vefatından sonra Yûsuf'u bu halası bağrına bastı ve onsuz duramazdı. Yûsuf büyüyünce Yâkub onu halasından almak istedi; halası da kuşağı alıp Yûsuf'un elbiselerinin altına bağladı ve: 'İshak'ın kuşağını kaybettim,
فانظروا من أخذها، فوجدوها محزومة على يوسف، فقالت: إنه لي سلم أفعل به ما شئت، فخلاه يعقوب عندها حتى ماتت فَأَسَرَّها إضمار على شريطة التفسير، تفسيره أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً وإنما أنث لأنّ قوله أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً جملة أو كلمة، على تسميتهم الطائفة من الكلام كلمة، كأنه قيل: فأسرّ الجملة أو الكلمة التي هي قوله أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً والمعنى: قال في نفسه:
bakın onu kim almış' dedi. Kuşağı Yûsuf'a bağlanmış olarak buldular. Halası: 'O bana teslim edilmiştir, ona dilediğimi yaparım' dedi ve Yâkub kadın ölünceye kadar Yûsuf'u onun yanında bıraktı. { فَأَسَرَّها } “Bunu içinde gizledi” ifadesindeki zamir, tefsir şartına bağlı bir zamirdir (zamîr-i mübhem); tefsiri { أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً } “Siz daha fena bir durumdasınız” cümlesidir. Müennes kılınmasının sebebi, { أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً } sözünün bir cümle veya kelâmın bir parçasını 'kelime' diye isimlendirmeleri kabilinden bir kelime olmasıdır. Sanki: ' { أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً } sözü olan o cümleyi veya o kelimeyi içinde gizledi' denilmiştir. Manası: İçinden:
أنتم شر مكاناً، لأنّ قوله قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً بدل من أسرَّها. وفي قراءة ابن مسعود: فأسرَّه، على التذكير، يريد القول أو الكلام. ومعنى شَرٌّ مَكاناً أنتم شر منزلة في السرق، لأنكم سارقون بالصحة، لسرقتكم أحاكم من أبيكم وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ يعلم أنه لم يصح لي ولا لأخى سرقة، وليس الأمر كما تصفون.
'Siz daha fena bir durumdasınız' dedi; çünkü { قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً } sözü { أسرَّها } fiilinden bedeldir. İbn Mes'ûd'un kıraatinde müzekker olarak 'fe-esarrahû' (فأسرَّه) şeklindedir ki sözü veya kelâmı kastetmektedir. { شَرٌّ مَكاناً } ifadesinin manası: 'Hırsızlık konusunda siz konumca daha kötüsünüz; çünkü siz babanızdan kardeşinizi çalmanız sebebiyle gerçek anlamda hırsızlarsınız.' { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ } “Allah anlattığınız şeyi çok iyi bilmektedir”; ne bana ne de kardeşime bir hırsızlığın isnat edilemeyeceğini, durumun sizin anlattığınız gibi olmadığını bilmektedir.
[سورة يوسف (١٢) : آية ٧٨]
[Yûsuf Suresi (12), 78. Âyet]
قالُوا يا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَباً شَيْخاً كَبِيراً فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٧٨)
{ قالُوا يا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَباً شَيْخاً كَبِيراً فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٧٨) } “Dediler ki: ‘Ey Aziz! Gerçekten onun çok yaşlı bir babası var. Onun yerine birimizi alıkoy. Doğrusu biz seni iyilik edenlerden görüyoruz.’”
استعطفوه بإذكارهم إياه حق أبيهم يعقوب، وأنه شيخ كبير السنّ أو كبير القدر، وأنّ بنيامين أحب إليه منهم، وكانوا قد أخبروه بأن ولداً له قد هلك وهو عليه ثكلان، وأنه مستأنس بأخيه فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ فخذه بدله على وجه الاسترهان أو الاستعباد إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ إلينا فأتمم إحسانك. أو من عادتك الإحسان فاجْرِ على عادتك ولا تغيرها.
Babaları Yâkub'un hakkını, onun yaşça ya da kadr-ü kıymetçe büyük bir ihtiyar olduğunu ve Bünyâmîn'in ona kendilerinden daha sevgili bulunduğunu hatırlatarak [Yûsuf'un] merhametini celbetmeye çalıştılar; oysa daha önce ona bir çocuklarının helak olduğunu, babalarının onun için evlat acısı çektiğini ve onun kardeşiyle teselli bulduğunu haber vermişlerdi. { فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ } “Onun yerine birimizi alıkoy”, yani rehin veya köle olarak onun yerine birimizi al. { إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Doğrusu biz seni iyilik edenlerden görüyoruz”; bize karşı iyilik edenlerdensin, öyleyse ihsanını tamamla yahut ihsan etmek senin âdetindir, âdetin üzere davran ve onu değiştirme.
[سورة يوسف (١٢) : آية ٧٩]
[Yûsuf Suresi (12), 79. Âyet]
قالَ مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلاَّ مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ إِنَّا إِذاً لَظالِمُونَ (٧٩)
{ قالَ مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلاَّ مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ إِنَّا إِذاً لَظالِمُونَ (٧٩) } “[Yûsuf] dedi ki: ‘Eşyamızı yanında bulduğumuz kimseden başkasını alıkoymaktan Allah'a sığınırız! O takdirde biz gerçekten zalimler oluruz.’”
مَعاذَ اللَّهِ هو كلام موجه، ظاهره: أنه وجب على قضية فتواكم أخذ من وجد الصواع في رحله واستعباده، فلو أخذنا غيره كان ذلك ظلماً في مذهبكم، فلم تطلبون ما عرفتم أنه ظلم، وباطنه: إنّ الله أمرنى وأوحى إلىّ بأخذ بنيامين واحتباسه لمصلحة أو لمصالح جمة علمها في ذلك، فلو أخذت غير من أمرنى بأخذه كنت ظالماً وعاملا على خلاف الوحى. ومعنى مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ نعوذ بالله معاذاً من أن نأخذ، فأضيف المصدر إلى المفعول به وحذف من. وإِذاً جواب لهم وجزاء، لأن المعنى: إن أخذنا بدله ظلمنا.
{ مَعاذَ اللَّهِ } [ifadesi], iki anlama da gelebilen (muvecceh) bir sözdür. Zâhiri anlamı şudur: Sizin verdiğiniz fetvanın gereği olarak, su kabı kimin yükünde bulunduysa onun alıkonulması ve köleleştirilmesi vacip olmuştur. Şayet onun yerine başkasını alırsak bu sizin benimsediğiniz hükme göre bir zulüm olur. Öyleyse zulüm olduğunu bildiğiniz bir şeyi niçin talep ediyorsunuz? Bâtıni anlamı ise şudur: Şüphesiz Allah, hakkında bildiği pek çok maslahat/hikmet sebebiyle Bünyâmîn'i alıkoymamı ve tutmamı bana emretmiş ve vahyetmiştir. Şayet almamı emrettiği kimseden başkasını alırsam, zalimlerden olur ve vahye aykırı davranmış bulunurum. { مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ } ifadesinin anlamı; "Almaktan Allah'a sığınırız (نعوذ بالله معاذاً من أن نأخذ)" demektir. Burada masdar mef'ûle izâfe edilmiş ve [harf-i cer olan] "min (مِنْ)" hazfedilmiştir. "İzen (إِذاً / o takdirde)" kelimesi ise onlar için bir cevap ve cezadır (karşılıktır); zira mana, "Şayet onun yerine [başkasını] alırsak zulmetmiş oluruz" demektir.
[سورة يوسف (١٢) : آية ٨٠]
[Yûsuf Suresi (12), 80. Âyet]
فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا قالَ كَبِيرُهُمْ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَباكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ وَمِنْ قَبْلُ ما فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ (٨٠)
{ فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا قالَ كَبِيرُهُمْ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَباكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ وَمِنْ قَبْلُ ما فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ (٨٠) } “Ondan ümitlerini kesince baş başa verip gizlice konuşmak üzere bir kenara çekildiler. Büyükleri dedi ki: ‘Babanızın sizden Allah adına kesin bir söz aldığını ve daha önce de Yûsuf hakkında kusur ettiğinizi bilmiyor musunuz? Babam bana izin verinceye veya Allah benim için hükmedinceye kadar bu yerden asla ayrılmayacağım. O, hükmedenlerin en hayırlısıdır.’”
اسْتَيْأَسُوا يئسوا. وزيادة السين والتاء في المبالغة نحو ما مرّ في استعصم. و «النجي» على معنيين: يكون بمعنى المناجى، كالعشير والسمير بمعنى: المعاشر والمسامر، ومنه قوله تعالى وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا: وبمعنى المصدر الذي هو التناجي، كما قيل النجوى بمعناه. ومنه قيل: قوم نجى، كما قيل وَإِذْ هُمْ نَجْوى تنزيلا للمصدر منزلة الأوصاف. ويجوز أن يقال: هم نجى، كما قيل: هم صديق، لأنه بزنة المصادر وجمع أنجية. قال:
{ اسْتَيْأَسُوا } [ümitlerini kestiler], yeis ettiler demektir. Sîn ve tâ harflerinin ziyadeliği, { استعصم } kelimesinde geçtiği gibi mübalağa içindir. 'en-Neciyy' (النجي) iki manaya gelir: Biri, muâşir (birlikte yaşayan) ve müsâmir (gece sohbet arkadaşı) manasındaki aşîr ve semîr gibi 'münâcî' (fısıldaşan/gizlice konuşan) manasındadır; Yüce Allah'ın { وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا } “Ve onu gizlice konuşan biri olarak yaklaştırdık” ayeti bundandır. Diğeri ise tenâcî (fısıldaşmak) olan masdar manasındadır; nitekim masdarın sıfatlar makamına kaim kılınmasıyla 'necvâ' (gizli fısıldaşma) kelimesinin de bu manada kullanıldığı gibi 'kavmün neciyyün' (fısıldaşan bir topluluk) denilmiştir; { وَإِذْ هُمْ نَجْوى } “Onlar gizli gizli fısıldaşırlarken” ayetinde olduğu gibi. Masdarlar vezninde ve 'enciyetün'ün çoğulu olduğu için 'hüm sadîkun' dendiği gibi 'hüm neciyyün' denilmesi de caizdir. Şair şöyle demiştir:
إنِّى إذَا مَا الْقَوْمُ كَانُوا أَنْجِيَهْ
“Kavim fısıldaşanlar olduğu zaman ben...”
ومعنى خَلَصُوا اعتزلوا وانفردوا عن النسا خالصين لا يخالطهم سواهم نَجِيًّا ذوى نجوى، أو فوجا نجياً، أى مناجياً لمناجاة بعضهم بعضاً. وأحسن منه أنهم تمحضوا تناجياً، لاستجماعهم لذلك، وإفاضتهم فيه يجدّ واهتمام، كأنهم في أنفسهم صورة التناجي وحقيقته، وكان تناجيهم في تدبير أمرهم، على أىّ صفة يذهبون؟ وماذا يقولون لأبيهم في شأن أخيهم؟ كقوم تعايوا بما دهمهم من الخطب، فاحتاجوا إلى التشاور كَبِيرُهُمْ في السنّ وهو روبيل. وقيل:
{ خَلَصُوا } kelimesinin manası: İnsanlardan ayrılıp kendilerine başkası karışmaksızın yapayalnız kaldılar. { نَجِيًّا } fısıldaşanlar olarak yahut birbiriyle gizlice konuşan fısıldaşıcı bir grup olarak. Bundan daha güzeli ise, bu iş için toplanmaları, ciddiyet ve özenle bu konuya dalmaları sebebiyle bizzat fısıldaşmanın kendisi haline gelmeleridir; sanki kendileri fısıldaşmanın sureti ve hakikati olmuş gibidirler. Gizli konuşmaları ise işlerini nasıl idare edecekleri, nasıl gidecekleri ve kardeşleri hakkında babalarına ne diyecekleri üzerineydi; başlarına gelen felaket karşısında acze düşüp istişareye muhtaç olan bir topluluk gibi. { كَبِيرُهُمْ } Yaşça büyükleri ki o Rûbîl'dir. Denildi ki:
رئيسهم وهو شمعون: وقيل: كبيرهم في العقل والرأى وهو يهوذا ما فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ فيه وجوه: أن تكون «ما» صلة، أى: ومن قبل هذا قصرتم في شأن يوسف ولم تحفظوا عهد أبيكم.
Reisleri ki o Şem'ûn'dur; denildi ki: Akıl ve re'y bakımından büyükleri ki o Yehûdâ'dır. { ما فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ } ifadesinde [nahiv bakımından] vecihler vardır: 'Mâ'nın sıla (zâit) olmasıdır; yani: 'Bundan önce de Yûsuf hakkında kusur ettiniz ve babanızın ahdini korumadınız.'
وأن تكون مصدرية، على أن محل المصدر الرفع على الابتداء وخبره الظرف، وهو مِنْ قَبْلُ
[Diğer bir vecih de] masdariyet bildiren 'mâ' olmasıdır; bu takdirde masdarın [tevilinin] mahalli mübteda olarak merfû, haberi ise zarf olup o da { مِنْ قَبْلُ } ifadesidir.
ومعناه: ووقع من قبل تفريطكم في يوسف. أو النصب عطفاً على مفعول أَلَمْ تَعْلَمُوا وهو أَنَّ أَباكُمْ كأنه قيل: ألم تعلموا أخذ أبيكم عليكم موثقاً وتفريطكم من قبل في يوسف، وأن تكون موصولة بمعنى: ومن قبل هذا ما فرطتموه، أى قدّمتموه في حق يوسف من الجناية العظيمة، ومحله الرفع أو النصب على الوجهين فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ فلن أفارق أرض مصر حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي في الانصراف إليه أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي بالخروج منها، أو بالانتصاف ممن أخذ أخى، أو بخلاصه من يده بسبب من الأسباب وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ لأنه لا يحكم أبداً إلا بالعدل والحق.
ve manası: 'Daha önce Yûsuf hakkındaki kusurunuz vuku buldu' şeklindedir. Yahut { أَلَمْ تَعْلَمُوا } fiilinin mef'ûlü olan { أَنَّ أَباكُمْ } üzerine matuf olarak mansuptur; sanki şöyle denmiştir: 'Babanızın sizden kesin söz aldığını ve daha önce Yûsuf hakkında kusur ettiğinizi bilmiyor musunuz?' [Bir diğer vecih ise] mevsûle olmasıdır; yani: 'Bundan önce Yûsuf'un hakkında işlediğiniz o büyük cinayetleri bilmiyor musunuz?' demektir ve mahalli her iki veçhe göre merfû veya mansuptur. { فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ } “Bu yerden asla ayrılmayacağım”, Mısır toprağından ayrılmayacağım; { حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي } “babam bana izin verinceye kadar”, yanına dönmem hususunda; { أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي } “veya Allah benim için hükmedinceye kadar”, oradan çıkmamı yahut kardeşimi alıkoyandan hakkımı almamı veya sebeplerden bir sebeple kardeşimin onun elinden kurtulmasını hükme bağlayıncaya kadar. { وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ } “O, hükmedenlerin en hayırlısıdır”; çünkü O, daima ancak adalet ve hak ile hükmeder.
[سورة يوسف (١٢) : آية ٨١]
[Yûsuf Suresi (12), 81. Âyet]
ارْجِعُوا إِلى أَبِيكُمْ فَقُولُوا يا أَبانا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَما شَهِدْنا إِلاَّ بِما عَلِمْنا وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ (٨١)
{ ارْجِعُوا إِلى أَبِيكُمْ فَقُولُوا يا أَبانا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَما شَهِدْنا إِلاَّ بِما عَلِمْنا وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ (٨١) } “Babanıza dönün ve deyin ki: ‘Ey babamız! Şüphesiz oğlun hırsızlık etti. Biz ancak bildiğimize şahitlik ettik ve biz gaybın bekçileri de değildik.’”
وقرئ سَرَقَ أى نسب إلى السرقة وَما شَهِدْنا عليه بالسرقة إِلَّا بِما عَلِمْنا من سرقته وتيقناه، لأنّ الصواع استخرج من وعائه ولا شيء أبين من هذا وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ وما علمنا أنه سيسرق حين أعطيناك الموثق . أو ما علمنا أنك تصاب به كما أصبت بيوسف. ومن قرأ سَرَقَ فمعناه: وما شهدنا إلا بقدر ما علمنا من التسريق، وما كنا للغيب: للأمر الخفي حافظين، أسرق بالصحة أم دسّ الصاع في رحله ولم يشعر.
[Kelime meçhul olarak] 'sürika' (سُرِقَ) şeklinde de okunmuştur; yani 'ona hırsızlık nispet edildi' demektir. { وَما شَهِدْنا } “Biz şahitlik etmedik”, onun aleyhine hırsızlıkla; { إِلَّا بِما عَلِمْنا } “ancak bildiğimize”, onun hırsızlığından bildiğimize ve kesin olarak gördüğümüze [şahitlik ettik]; çünkü su kabı onun yükünden çıkarıldı ve bundan daha açık bir delil yoktur. { وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ } “Ve biz gaybın bekçileri de değildik”; sana kesin söz verdiğimiz zaman onun hırsızlık yapacağını bilmiyorduk veya Yûsuf'un başına gelen musibet gibi onunla da imtihan olunacağını bilmiyorduk. 'Sürika' (سُرِقَ) şeklinde okuyana göre ise manası şudur: 'Biz hırsızlıkla suçlanması hakkında bildiğimiz kadarıyla şahitlik ettik; gaybı, yani gizli kalan işi; gerçekten çaldı mı yoksa su kabı haberi olmadan yüküne mi sokuldu, bunu bilemezdik.'
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٨٢ الى ٨٣]
[Yûsuf Suresi (12), 82-83. Âyetler]
وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيها وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنا فِيها وَإِنَّا لَصادِقُونَ (٨٢) قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٨٣)
{ وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيها وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنا فِيها وَإِنَّا لَصادِقُونَ } “İçinde bulunduğumuz belde [halkına] ve beraberinde geldiğimiz kafileye sor! Şüphesiz biz doğru söyleyenleriz.” (82) { قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ } “[Ya‘kûb] dedi ki: 'Hayır, nefisleriniz sizi [kötü] bir işe sürüklemiş! Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır. Umulur ki Allah onların hepsini birden bana getirir. Şüphesiz O, her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.'” (83)
الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيها هي مصر، أى أرسل إلى أهلها فسلهم عن كنه القصة وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنا فِيها وأصحاب العير، وكانوا قوماً من كنعان من جيران يعقوب. وقيل من أهل صنعاء، معناه: فرجعوا إلى أبيهم فقالوا له ما قال لهم أخوهم ف قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً أردتموه وإلا فما أدرى ذلك الرجل أنّ السارق يؤخذ بسرقته لولا فتواكم وتعليمكم بِهِمْ جَمِيعاً بيوسف وأخيه وروبيل أو غيره إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ بحالي في الحزن والأسف الْحَكِيمُ الذي لم يبتلنى بذلك إلا لحكمة ومصلحة.
{ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيها } “İçinde bulunduğumuz şehir”, Mısır'dır; yani 'halkına [adam] gönder de olayın içyüzünü onlara sor' demektir. { وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنا فِيها } “Ve beraberinde geldiğimiz kafileye [sor]”; yani kafile ehline sor; onlar Ken'ân ehlinden Yâkub'un komşuları olan bir topluluktu. Denildi ki San'a ehlindendiler. Manası: Babalarına döndüler ve kardeşlerinin kendilerine söylediklerini ona aktardılar. Bunun üzerine { قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً } “[Yâkub] dedi ki: ‘Hayır! Nefisleriniz sizi bir işe sürüklemiş’”, yani arzuladığınız bir işe; aksi halde sizin fetvanız ve öğretmeniz olmasaydı o adam hırsızın hırsızlığı sebebiyle alıkonulacağını nereden bilecekti? { بِهِمْ جَمِيعاً } “Onların hepsini birden”; Yûsuf'u, kardeşini ve Rûbîl'i veya diğerini. { إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ } “Şüphesiz O, hakkıyla bilendir”, hüzün ve keder içindeki halimi bilendir; { الْحكِيمُ } “tam hüküm ve hikmet sahibidir”, beni ancak bir hikmet ve maslahat için bu imtihana tabi tutandır.
[سورة يوسف (١٢) : آية ٨٤]
[Yûsuf Suresi (12), 84. Âyet]
وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ (٨٤)
{ وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ (٨٤) } “Ve onlardan yüz çevirip: ‘Vah Yûsuf’uma vah!’ dedi. Hüzünden iki gözü ağardı; o artık [hüznünü] yutan (içine atan) biriydi.”
وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وأعرض عنهم كراهة لما جاءوا به يا أَسَفى أضاف الأسف وهو أشدّ الحزن والحسرة إلى نفسه، والألف بدل من ياء الإضافة، والتجانس بين لفظتي الأسف ويوسف مما يقع مطبوعاً غير متعمل فيملح ويبدع، ونحوه اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَرَضِيتُمْ، وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ. يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ، مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ وعن النبي ﷺ «لم تعط أمة من الأمم- إنا لله وإنا إليه راجعون- عند المصيبة إلا أمّة محمد صلى الله
{ وَتَوَلَّى عَنْهُمْ } getirdikleri [haberden] hoşlanmadığı için onlardan yüz çevirdi. { يا أَسَفى } esefi -ki hüznün ve hasretin en şiddetlisidir- kendisine izafe etti (bağladı). [Sonundaki] elif, izafet yâ'sından bedeldir. 'el-Esef' (الأسف) ile 'Yûsuf' (يوسف) kelimeleri arasındaki cinas (uyum), yapmacıksız, doğal olarak meydana gelen ve bu sebeple latif ve eşsiz düşen türdendir. { اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَرَضِيتُمْ } “yere çakılıp kaldınız. Razı mı oldunuz...?”, { وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ } “Onlar hem insanları ondan menederler, hem de kendileri ondan uzak dururlar”, { يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ } “güzel iş yaptıklarını sanırlar” ve { مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ } “Sebe’den bir haber...” [ifadeleri de] bunun gibidir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «لم تعط أمة من الأمم- إنا لله وإنا إليه راجعون- عند المصيبة إلا أمّة محمد صلى الله» «Musibet anında “İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn” [sözü], Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden başka hiçbir ümmete verilmemiştir...»
عليه وسلم . ألا ترى إلى يعقوب حين أصابه ما أصابه لم يسترجع. وإنما قال يا أسفى» فإن قلت: كيف تأسف على يوسف دون أخيه ودون الثالث، والرزء الأحدث أشدّ على النفس وأظهر أثراً؟ قلت: هو دليل على تمادى أسفه على يوسف، وأنه لم يقع فائت عنده موقعه، وأنّ الرزء فيه مع تقادم عهده كان غضاً عنده طريا.
aleyhi ve sellem'in ümmetinden başka hiçbir ümmete verilmemiştir. Görmez misin Yâkub'a bu musibet isabet ettiğinde istircâda bulunmadı (İnnâ lillâh demedi), sadece ‘Yâ esefâ!’ (Vah esefime!) dedi.” Eğer dersen ki: “Daha yeni olan musibet nefse daha ağır geldiği ve tesiri daha belirgin olduğu halde, nasıl oldu da kardeşi ve üçüncüleri dururken Yûsuf için eseflendi?” Derim ki: Bu, Yûsuf için duyduğu esefin ne denli sürekli olduğunun, onun yerini hiçbir kayıp kimsenin tutamadığının ve onun acısının, üzerinden uzun zaman geçmiş olmasına rağmen kendi nezdinde hâlâ taze ve canlı kaldığının delilidir.
وَلَمْ تُنْسِنِى أَوْفَى الْمُصِيبَاتِ بَعْدَهُ
“Ondan sonraki en büyük musibetler bile bana [onu] unutturmadı.”
ولأنّ الرزء في يوسف كان قاعدة مصيباته التي ترتبت عليها الرزايا في ولده، فكان الأسف عليه أسفاً على من لحق به وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ إذا كثر الاستعبار محقت العبرة سواد العين وقلبته إلى بياض كدر. قيل: قد عمى بصره. وقيل: كان يدرك إدراكا ضعيفاً. قرئ من الحزن.
Bir de Yûsuf musibeti, çocukları hakkında sonradan gelen musibetlerin üzerine bina edildiği temel musibetti. Dolayısıyla ona duyulan esef, onun peşinden gidenlere de duyulan bir esefti. { وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ } “Ve iki gözü ağardı”; gözyaşı akıtmak çoğaldığında, gözyaşı gözün siyahını yok eder ve onu bulanık bir beyaza çevirir. Gözlerinin kör olduğu söylendi. Çok zayıf gördüğü de söylendi. ‘Mine'l-hazeni’ şeklinde okundu.
ومن الحزن، الحزن كان سبب البكاء الذي حدث منه البياض، فكأنه حدث من الحزن. قيل ما جفت عينا يعقوب من وقت فراق يوسف إلى حين لقائه ثمانين عاما، وما على وجه الأرض أكرم على الله من يعقوب. وعن رسول الله ﷺ أنه سأل جبريل ﵇: ما بلغ من وجد يعقوب على يوسف ؟ قال: وجد سبعين ثكلى. قال: فما كان له من الأجر؟ قال: أجر مائة شهيد، وما ساء ظنه بالله ساعة قط. فإن قلت: كيف جاز لنبي الله أن يبلغ به الجزع ذلك المبلغ؟
Ve ‘mine'l-huzni’ [şeklinde de okundu]. Hüzün, beyazlığın kendisinden meydana geldiği ağlamanın sebebiydi; sanki o beyazlık doğrudan hüzünden meydana gelmiş gibi oldu. Denildi ki: Yûsuf'tan ayrıldığı andan ona kavuştuğu ana kadar seksen yıl boyunca Yâkub'un gözleri hiç kurumadı; halbuki yeryüzünde Allah'a Yâkub'dan daha değerli kimse yoktu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre o, Cibrîl aleyhisselâm'a: “Yâkub'un Yûsuf için duyduğu acı ne dereceye ulaştı?” diye sordu. Cibrîl: “Yetmiş evladını kaybetmiş annenin acısına ulaştı” dedi. “Peki onun ecri ne oldu?” diye sordu. “Yüz şehidin ecrine ulaştı; o, Allah'a bir an bile suizanda bulunmadı” dedi. Eğer dersen ki: “Bir peygamberin feryadının ve sabırsızlığının o dereceye varması nasıl caiz olur?”
قلت: الإنسان مجبول على أن لا يملك نفسه عند الشدائد من الحزن، ولذلك حمد صبره وأن يضبط نفسه حتى لا يخرج إلى ما لا يحسن، ولقد بكى رسول الله ﷺ على ولده
Derim ki: İnsan, şiddetli sıkıntılar anında hüznünden ötürü nefsine hâkim olamayacak bir fıtratta yaratılmıştır. Bundan dolayı onun sabretmesi ve uygunsuz bir duruma düşmemek için nefsini zapt etmesi övülmüştür. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de çocuğu
إبراهيم وقال: «القلب يجزع، والعين تدمع، ولا نقول ما يسخط الرب، وإنا عليك يا إبراهيم لمحزونون » وإنما الجزع المذموم ما يقع من الجهلة من الصياح والنياحة، ولطم الصدور والوجوه، وتمزيق الثياب. وعن النبي ﷺ أنه بكى على ولد بعض بناته وهو يجود بنفسه، فقيل: يا رسول الله، تبكى وقد نهيتنا عن البكاء؟ فقال: ما نهيتكم عن البكاء وإنما نهيتكم عن صوتين أحمقين: صوت عند الفرح، وصوت عند الترح : وعن الحسن أنه بكى على ولد أو غيره، فقيل له في ذلك، فقال: ما رأيت الله جعل الحزن عاراً على يعقوب فَهُوَ كَظِيمٌ فهو مملوة من الغيظ على أولاده ولا يظهر ما يسوؤهم، فعيل بمعنى مفعول، بدليل قوله وَهُوَ مَكْظُومٌ من كظم السقاء إذا شدّه على ملئه، والكظم بفتح الظاء: مخرج النفس.
İbrahim için ağlamış ve şöyle buyurmuştur: “Kalp kederlenir, göz yaşarır; Rabbimizin razı olmayacağı hiçbir söz söylemeyiz. Ve biz senin ayrılığına ey İbrahim, gerçekten mahzunuz.” Yerilen feryat ve sabırsızlık ise cahillerden sadır olan bağırma, çığırma, ağıt yakma, göğüslere ve yüzlere vurma ve elbiseleri yırtma gibi hareketlerdir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre, kızlarından birinin can çekişen çocuğu için ağladı. Kendisine: “Ey Allah'ın Resûlü, bizi ağlamaktan nehyettiğin halde ağlıyor musun?” denildi. O da: “Ben sizi ağlamaktan nehyetmedim; ben sizi sadece iki ahmakça sesten nehyettim: Sevinç anındaki ses ile felaket anındaki ses” buyurdu. Hasan [-ı Basrî]'den rivayet edildiğine göre, o bir evladı veya başkası için ağladı. Kendisine bu hususta bir şey söylenince: “Ben Allah'ın hüznü Yâkub için bir ayıp kıldığını görmedim” dedi. { فَهُوَ كَظِيمٌ } “O artık [hüznünü] yutan (içine atan) biriydi”; yani evlatlarına karşı öfke doludur da onları üzecek şeyi dışa vurmaz. Kaziym (كَظِيمٌ), { وَهُوَ مَكْظُومٌ } “ve o öfkesini yutmuştu” âyetinin de delaletiyle mef'ûl anlamında faîl veznindedir. Bu, su tulumu dolduğu zaman ağzının sıkıca bağlanmasını ifade eden ‘kazame's-sikâ’ kökündendir. Zâ harfinin fethasıyla kazam (الكَظَم) ise nefesin çıkış yeridir.
يقال: أخذ بأكظامه.
‘Nefes borularından tuttu’ anlamında ‘Ahaze bi-akzâmihî’ denilir.
[سورة يوسف (١٢) : آية ٨٥]
[Yûsuf Suresi (12), 85. Âyet]
قالُوا تَاللَّهِ تَفْتَؤُا تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهالِكِينَ (٨٥)
{ قالُوا تَاللَّهِ تَفْتَؤُا تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهالِكِينَ (٨٥) } “Dediler ki: ‘Allah'a andolsun, Yûsuf'u anıp durmaktan eriyip tükeneceksin veya helak olanlardan olacaksın!’”
تَفْتَؤُا أراد: لا تفتؤ، فحذف حرف النفي لأنه لا يلتبس بالإثبات، لأنه لو كان إثباتا لم يكن بدّ من اللام والنون. ونحوه:
{ تَفْتَؤُا } “Anıp duruyorsun”; ‘lâ tefteu’ (vazgeçmiyorsun) demek istemiştir; olumsuzluk harfi, olumlu ile karışma ihtimali bulunmadığı için hazfedilmiştir. Çünkü eğer olumlu olsaydı, lâm ve nun harflerinin gelmesi zorunlu olurdu. Şu beyitteki gibi:
فَقُلْتُ يَمِينَ اللَّهِ أَبْرَحُ قَاعِداً
«Dedim ki: Allah'a yemin olsun, [burada] oturup durmam...»
ومعنى تَفْتَؤُا لا تزال. وعن مجاهد: لا تفتر من حبه، كأنه جعل الفتوء والفتور أخوين.
{ تَفْتَؤُا } lafzının anlamı, ‘lâ tezâlu’ (hâlâ devam ediyorsun) demektir. Mücâhid'den: “Onun sevgisinden dolayı gevşemiyorsun” dediği nakledilmiştir; sanki o, fet' (فُتوء) ile fütûr (فُتور) kavramlarını eş anlamlı kabul etmiştir.
يقال: ما فتئ يفعل. قال أوس:
‘Mâ fetie yef'alu’ (yapmaya devam etti) denir. Evs şöyle demiştir:
فَما فَتِئَتْ خَيْلٌ تَثُوبُ وَتَدَّعِى … وَيَلْحَقُ مِنهَا لَاحِقٌ وَتَقَطعُ
“Atlar geri dönüp birbirini çağırmaktan ve bir kısmı diğerine yetişip bir kısmı geride kalmaktan geri durmadı.”
حَرَضاً مشفياً على الهلاك مرضاً، وأحرضه المرض، ويستوي فيه الواحد والجمع والمذكر والمؤنث، لأنه مصدر. والصفة: حَرِض، بكسر الراء. ونحوهما: دنف ودنف، وجاءت القراءة بهما جميعاً. وقرأ الحسن: حرضاً، بضمتين، ونحوه في الصفات: رجل جنب وغرب.
{ حَرَضاً } “Eriyip tükenmiş”; hastalık sebebiyle helakin eşiğine gelmiş demektir. ‘Ahrazahu'l-marad’ (hastalık onu bitap düşürdü) denir. Masdar olduğu için tekil, çoğul, müzekker ve müennes için aynı şekilde kullanılır. Sıfatı ise râ harfinin kesrasıyla ‘harid’ (حَرِض) şeklindedir. Tıpkı ‘denef’ ve ‘denif’ gibi; nitekim her iki kıraat de gelmiştir. Hasan iki zamme ile ‘hurudan’ (حُرُضاً) şeklinde okumuştur; sıfatlardaki benzeri ise ‘racülün cünubün ve gurubun’ tabirleridir.
[سورة يوسف (١٢) : آية ٨٦]
[Yûsuf Suresi (12), 86. Âyet]
قالَ إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ (٨٦)
{ قالَ إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ (٨٦) } “[Yâkub] dedi ki: ‘Ben dayanılmaz kederimi ve hüznümü ancak Allah'a arz ederim ve ben Allah katından sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim.’”
البث: أصعب الهم الذي لا يصبر عليه صاحبه، فيبثه إلى الناس أى ينشره. ومنه: باثه أمره، وأبثه إياه. ومعنى نَّما أَشْكُوا
Bess (الْبَثّ): Sahibinin sabredemeyip insanlara yaydığı, yani açığa vurduğu en ağır kederdir. ‘Bâsehû emrahû ve ebessehû iyyâhü’ (durumunu ona açtı) ifadesi buradan gelir. { إِنَّما أَشْكُوا } “Ben ancak şikâyet ederim” ifadesinin manası:
إنى لا أشكو إلى أحد منكم ومن غيركم، إنما أشكو إلى ربى داعياً له وملتجئاً إليه، فخلوني وشكايتي. وهذا معنى توليه عنهم، أى فتولى عنهم إلى الله والشكاية إليه. وقيل: دخل على يعقوب جارٌ له فقال: يا يعقوب، قد تهشمت وفنيت وبلغت من السن ما بلغ أبوك! فقال: هشمنى وأفنانى ما ابتلاني الله به من همّ يوسف، فأوحى الله إليه:
“Ben sizden veya başkasından hiç kimseye şikâyette bulunmuyorum; ben ancak O'na dua ederek ve O'na sığınarak Rabbime arz-ı hal ediyorum; öyleyse beni şikâyetimle baş başa bırakın” demektir. Onlardan yüz çevirmesinin manası da budur; yani onlardan yüz çevirip Allah'a ve O'na şikâyete yönelmiştir. Denildi ki: Bir komşusu Yâkub'un yanına girdi ve: “Ey Yâkub, çökmüşsün, tükenmişsin ve babanın ulaştığı yaşa gelmişsin!” dedi. Yâkub: “Beni Allah'ın beni imtihan ettiği Yûsuf kederi çökertti ve tüketti” dedi. Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti:
يا يعقوب، أتشكوني إلى خلقي؟ قال: يا رب خطيئة أخطأتها فاغفر لي، فغفر له، فكان بعد ذلك إذا سئل قال: إنما أشكو بثي وحزنى إلى الله. وروى أنه أوحى إلى يعقوب: إنما وجدت عليكم لأنكم ذبحتم شاة فقام ببابكم مسكين فلم تطعموه، وإن أحب خلقي إلىّ الأنبياء، ثم المساكين، فاصنع طعاما وادع عليه المساكين. وقيل: اشترى جارية مع ولدها، فباع ولدها فبكت حتى عميت أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ
“Ey Yâkub, beni kullarıma mı şikâyet ediyorsun?” Yâkub: “Ey Rabbim, işlediğim bir hatadır, beni bağışla” dedi ve Allah onu bağışladı. Bundan sonra kendisine hal sorulduğunda: “Ben kederimi ve hüznümü ancak Allah'a arz ederim” derdi. Rivayet edildiğine göre Yâkub'a şöyle vahyedildi: “Sana gücenmemin sebebi, bir koyun kesmiştiniz de kapınızda bir yoksul durduğu halde ona yedirmemenizdir. Benim katımda kullarımın en sevimlisi peygamberler, sonra da yoksullardır; öyleyse bir yemek hazırla ve yoksulları ona davet et.” Bir rivayette de: Bir cariyeyi çocuğuyla birlikte satın almış, sonra çocuğunu satmıştı; bunun üzerine kadın ağlamaktan kör olmuştu. { أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ } “Ve ben Allah katından sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim”;
أى أعلم من صنعه ورحمته وحسن ظنى به أنه يأتينى بالفرج من حيث لا أحتسب. وروى أنه رأى ملك الموت في منامه فسأله: هل قبضت روح يوسف؟ فقال، لا والله هو حىّ فاطلبه. وقرأ الحسن: وحزنى، بفتحتين. وحزنى، بضمتين: قتادة.
yani O'nun lütfundan, rahmetinden ve O'na olan hüsnüzannımdan biliyorum ki, O hiç ummadığım yerden bana bir kurtuluş getirecektir. Rivayet edildiğine göre, rüyasında ölüm meleğini gördü ve ona sordu: “Yûsuf'un ruhunu kabzettin mi?” Melek: “Hayır, vallahi o hayattadır, onu ara!” dedi. Hasan [bu kelimeyi] iki fetha ile ‘ve hazenî’ şeklinde okumuştur. İki zamme ile ‘ve hüznî’ şeklinde okuyan ise Katâde'dir.
[سورة يوسف (١٢) : آية ٨٧]
[Yûsuf Suresi (12), 87. Âyet]
يا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَلا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْكافِرُونَ (٨٧)
{ يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَلَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لَا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ } “«Ey oğullarım! Gidin de Yûsuf ve kardeşini araştırıp soruşturun; Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin. Çünkü kâfirler topluluğundan başkası Allah'ın rahmetinden ümit kesmez» (87).”
فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ فتعرّفوا منهما وتطلبوا خبرهما. وقرئ بالجيم، كما قرئ بهما في الحجرات، وهما تفعل من الإحساس وهو المعرفة فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسى مِنْهُمُ الْكُفْرَ ومن الجس، وهو الطلب. ومنه قالوا لمشاعر الإنسان: الحواس، والجواس مِنْ رَوْحِ اللَّهِ من فرجه وتنفيسه. وقرأ الحسن وقتادة: من روح الله، بالضم: أى من رحمته التي يحيا بها العباد.
{ فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ } “Yûsuf ve kardeşini araştırıp soruşturun”; yani onları tanımaya çalışın ve haberlerini araştırın. Hucurât Suresi'nde her iki şekilde okunduğu gibi, burada da cim harfiyle [tecassesû şeklinde] okunmuştur. Bunlar; bilmek anlamına gelen ihsâstan -ki { فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسى مِنْهُمُ الْكُفْرَ } “İsa onlardan inkârı sezince” âyetinde geçer- ve aramak anlamına gelen cesten türemiş tefe‘‘ul kalıbındadır. İnsanın duyularına ‘havâs’ ve ‘cevâs’ denmesi de bundandır. { مِنْ رَوْحِ اللَّهِ } “Allah'ın rahmetinden”; yani O'nun ferahlatmasından ve sıkıntıyı gidermesinden [ümit kesmeyin]. Hasan ve Katâde ise râ harfinin zammesiyle ‘min rûhillâh’ şeklinde okumuşlardır; yani kulların kendisiyle hayat bulduğu rahmetinden demektir.
[سورة يوسف (١٢) : آية ٨٨]
[Yûsuf Suresi (12), 88. Âyet]
فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قالُوا يا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ (٨٨)
{ فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قالُوا يا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ (٨٨) } “[Huzuruna] girdiklerinde dediler ki: ‘Ey Azîz! Bize ve ailemize darlık ve kıtlık dokundu; değersiz bir sermaye ile geldik. Sen bizim için ölçeği tam doldur ve bize lütufta bulun (sadaka ver). Şüphesiz Allah, sadaka verenleri (lütufkârları) mükâfatlandırır.’”
الضُّرُّ الهزال من الشدّة والجوع مُزْجاةٍ مدفوعة يدفعها كل تاجر رغبة عنها واحتقاراً لها، من أزجيته إذا دفعته وطردته، والريح تزجى السحاب، قيل: كانت من متاع الأعراب صوفاً وسمنا. وقيل: الصنوبر وحبة الخضراء. وقيل: سويق المقل والأقط.
{ الضُّرُّ } “Darlık”; şiddetli sıkıntı ve açlıktan kaynaklanan zayıflıktır. { مُزْجاةٍ } “Değersiz”; rağbet edilmeyip hakir görüldüğü için her tüccarın geri çevirdiği [sermayedir]. Bir şeyi itip kovduğun zaman kullandığın ‘ezceytühû’ fiilindendir; rüzgârın bulutları sürmesi de böyledir. Bunun yün ve sadeyağ gibi bedevi eşyasından olduğu söylenmiştir. Çam fıstığı ve menengiç olduğu da söylenmiştir. Mukl kavurgası ve keş (kurutulmuş yoğurt) olduğu da söylenmiştir.
وقيل: دراهم زيوفا لا تؤخذ إلا بوضيعة فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ الذي هو حقنا وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا وتفضل علينا بالمسامحة والإغماض عن رداءة البضاعة، أو زدنا على حقنا، فسموا ما هو فضل وزيادة لا تلزمه صدقة، لأنّ الصدقات محظورة على الأنبياء. وقيل كانت تحل لغير نبينا. وسئل ابن عيينة عن ذلك فقال: ألم تسمع وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا أراد أنها كانت حلالا لهم.
Değerinden düşük bozdurulabilen kalp dirhemler olduğu da söylenmiştir. { فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ } “Bizim için ölçeği tam doldur”; yani bizim hakkımız olanı tam ver. { وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا } “Ve bize tasaddukta bulun”; malın kalitesizliğini görmezden gelerek bize lütufta bulun veya hakkımızdan fazlasını ver demektir. Kendisine vacip olmayan fazlalık ve lütfa sadaka adını verdiler; çünkü peygamberlere sadaka almak yasaktır. Bizim peygamberimiz dışındakilere helal olduğu da söylenmiştir. İbn Uyeyne'ye bundan sorulunca: “{ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا } sözünü işitmedin mi?” demiş; yani bunun onlara helal olduğunu kastetmiştir.
والظاهر أنهم تمسكنوا له وطلبوا إليه أن يتصدّق عليهم، ومن ثم رق لهم وملكته الرحمة عليهم، فلم يتمالك أن عرّفهم نفسه. وقوله إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ شاهد لذلك لذكر الله وجزائه، والصدقة: العطية التي تبتغى بها المثوبة من الله: ومنه قول الحسن- لمن سمعه يقول: اللهمّ تصدق علىّ: - إن الله تعالى لا يتصدق، إنما يتصدق الذي يبتغى الثواب، قل: اللهم أعطنى، أو تفضل علىّ، أو ارحمني.
Zahir olan şudur ki, onlar Yûsuf'a karşı boyun büküp yoksulluklarını gösterdiler ve kendilerine lütufta bulunmasını talep ettiler; bundan dolayı Yûsuf'un kalbi onlara karşı yumuşadı ve merhameti galebe çaldı, öyle ki kendisini onlara tanıtmaktan geri duramadı. { إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ } “Şüphesiz Allah, sadaka verenleri mükâfatlandırır” âyeti de Allah'ın ve mükâfatının anılması hasebiyle buna şahittir. Sadaka; kendisiyle Allah'tan sevap umulan bağıştır. Nitekim Hasan'ın, bir adamın “Allahım, bana sadaka ver!” dediğini işittiğinde şöyle demesi bundandır: “Allah Teâlâ sadaka vermez; sadakayı ancak sevap uman verir. Sen ‘Allahım bana lütfet’ yahut ‘bana ikram et’ veya ‘bana merhamet et’ de!”
[سورة يوسف (١٢) : آية ٨٩]
[Yûsuf Suresi (12), 89. Âyet]
قالَ هَلْ عَلِمْتُمْ ما فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جاهِلُونَ (٨٩)
{ قالَ هَلْ عَلِمْتُمْ ما فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جاهِلُونَ (٨٩) } “[Yûsuf] dedi ki: ‘Siz cahillik döneminizdeyken Yûsuf'a ve kardeşine neler yaptığınızı bildiniz mi (düşündünüz mü)?’”
قالَ هَلْ عَلِمْتُمْ أتاهم من جهة الدين وكان حليما موفقاً،»
{ قالَ هَلْ عَلِمْتُمْ } “[Yûsuf] dedi ki: ‘Bildiniz mi?’”; onlara din cihetinden yaklaştı; o hilim sahibi ve muvaffak kılınmış biriydi.
فكلمهم مستفهماً عن وجه القبح الذي يجب أن يراعيه التائب، فقال: هل علمتم قبح ما فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جاهِلُونَ
Bunun üzerine [Yûsuf], tövbe edenin gözetmesi gereken çirkinlik boyutunu sorgulayarak onlarla konuştu ve şöyle dedi: { إِذْ أَنْتُمْ جاهِلُونَ } ‘Sizler cahiller iken’ { ما فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ } ‘Yûsuf'a ve kardeşine yaptıklarınızın’ çirkinliğini bildiniz mi?
لا تعلمون قبحه، فلذلك أقدمتم عليه، يعنى: هل علمتم قبحه فتبتم إلى الله منه، لأنّ علم القبح يدعو إلى الاستقباح، والاستقباح يجرّ إلى التوبة، فكان كلامه شفقة عليهم وتنصحاً لهم في الدين، لا معاتبة وتثريباً، إيثاراً لحق الله على حق نفسه، في ذلك المقام الذي يتنفس فيه المكروب، وينفث المصدور، ويتشفى المغيظ المحنق، ويدرك ثأره الموتور، فلله أخلاق الأنبياء ما أوطأها وأسجحها ولله حصا عقولهم ما أرزنها وأرجحها. وقيل. لم يرد نفى العلم عنهم، لأنهم كانوا علماء، ولكنهم لما لم يفعلوا ما يقتضيه العلم ولا يقدم عليه إلا جاهل ، سماهم جاهلين. وقيل:
Yani onun çirkinliğini bilmiyordunuz, bu yüzden ona cüret ettiniz; yani çirkinliğini idrak edip ondan dolayı Allah'a tövbe ettiniz mi? Çünkü bir şeyin çirkin olduğunu bilmek onu çirkin bulmayı, çirkin bulmak da tövbeye yönelmeyi gerektirir. Onun bu sözü, sıkıntıya düşenin ferahladığı, içi darlık çekenin içini döktüğü, öfkesi burnunda olanın intikam aldığı ve mazlumun hakkını aldığı böylesi bir makamda, nefsinin hakkına karşı Allah'ın hakkını tercih ederek, onlara azarlama ve başa kakma maksadıyla değil, onlara duyduğu şefkat ve dinde nasihat etme gayesiyle söylenmişti. Peygamberlerin ahlakı ne kadar latif ve ne kadar güzeldir! Akıllarının kemali ne kadar ağırbaşlı ve ne kadar üstündür! Denildi ki: Onlardan ilmi nefyetmeyi kastetmedi, çünkü onlar biliyorlardı; fakat ilmin gereğini yapmadıkları ve buna ancak bir cahil cüret edeceği için onları cahiller olarak isimlendirdi. Denildi ki:
معناه إذ أنتم صبيان في حد السفه والطيش قبل أن تبلغوا أوان الحلم والرزانة. روى أنهم لما قالوا: مسنا وأهلنا الضر، وتضرعوا إليه: ارفضت عيناه، ثم قال هذا القول. وقيل: أدوا إليه كتاب يعقوب: من يعقوب إسرائيل الله بن إسحاق ذبيح الله بن إبراهيم خليل الله، إلى عزيز مصر. أما بعد، فإنا أهل بيت موكل بنا البلاء: أما جدّى، فشدّت يداه ورجلاه ورمى به في النار ليحرق فنجاه الله وجعلت النار عليه برداً وسلاماً، وأما أبى فوضع السكين على قفاه ليقتل ففداه الله. وأمّا أنا فكان لي ابن وكان أحبّ أولادى إلىّ فذهب به إخوته إلى البرية ثم أتونى بقميصه ملطخاً بالدم وقالوا قد أكله الذئب، فذهبت عيناي من بكائي عليه، ثم كان لي ابن وكان أخاه من أمّه وكنت أتسلى به، فذهبوا به ثم رجعوا وقالوا: إنه سرق، وأنك حبسته لذلك، وإنا أهل بيت لا نسرق ولا نلد سارقاً، فإن رددته علىّ وإلا دعوت عليك دعوة تدرك السابع من ولدك والسلام. فلما قرأ يوسف الكتاب لم يتمالك وعيل صبره، فقال لهم ذلك. وروى أنه لما قرأ الكتاب بكى وكتب الجواب: اصبر كما صبروا تظفر كما ظفروا. فإن قلت: ما فعلهم بأخيه؟
Manası: Hilim ve vakar çağına ulaşmadan önce, toyluk ve taşkınlık çağında olan çocuklar iken demektir. Rivayet edildiğine göre, onlar “Bize ve ailemize darlık dokundu” deyip ona yalvardıklarında Yûsuf'un gözlerinden yaşlar boşandı ve ardından bu sözü söyledi. Denildi ki: Yâkub'un mektubunu ona verdiler; mektupta şöyle yazıyordu: “Allah'ın Halîli İbrahim'in oğlu, Allah'ın kurbanlığı İshak'ın oğlu, Allah'ın İsrail'i Yâkub'dan Mısır Azîzi'ne. İmdi, biz öyle bir ev halkıyız ki bela bize musallat kılınmıştır: Dedeme gelince; iki eli ve iki ayağı bağlanıp yakılmak üzere ateşe atıldı, Allah onu kurtardı ve ateşi ona serin ve esenlik kıldı. Babama gelince; kurban edilmek üzere boynuna bıçak dayandı, Allah ona fidye verdi. Bana gelince; çocuklarımın bana en sevimlisi olan bir oğlum vardı, kardeşleri onu kıra götürdüler, sonra kanına bulanmış gömleğini getirip ‘Onu kurt yedi’ dediler; onun için ağlamaktan iki gözüm gitti. Sonra onun aynı anadan bir kardeşi vardı, onunla teselli buluyordum; onu götürdüler, sonra dönüp onun hırsızlık yaptığını ve senin de bu yüzden onu hapsettiğini söylediler. Biz hırsızlık yapmayan ve hırsız doğurmayan bir ev halkıyız! Eğer onu bana geri verirsen ne âlâ, aksi halde sana öyle bir beddua ederim ki soyunun yedinci kuşağına kadar ulaşır. Vesselâm.” Yûsuf mektubu okuyunca kendine hâkim olamadı, sabrı tükendi ve onlara bu sözü söyledi. Rivayet edildiğine göre mektubu okuyunca ağladı ve şu cevabı yazdı: “Onların sabrettiği gibi sabret ki onların zafere ulaştığı gibi zafere ulaşasın.” Eğer dersen ki: “Kardeşine ne yapmışlardı?”
قلت: تعريضهم إياه للغم والثكل بإفراده عن أخيه لأبيه وأمّه، وجفاؤهم به، حتى كان لا يستطيع أن يكلم أحداً منهم إلا كلام الذليل للعزيز، وإيذاؤهم له بأنواع الأذى.
Ben derim ki: [Kastedilen], anne-baba bir öz kardeşinden ayırmak suretiyle onu kedere ve acıya maruz bırakmaları, içlerinden birisiyle ancak ezilen birinin üstün bir kimseyle konuşabildiği gibi konuşabilecek derecede ona katı ve kaba davranmaları ve onu türlü eziyetlerle incitmeleridir.
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٩٠ الى ٩٣]
[Yûsuf Suresi (12), 90-93. Âyetler]
قالُوا أَإِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ قالَ أَنَا يُوسُفُ وَهذا أَخِي قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٩٠) قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنا وَإِنْ كُنَّا لَخاطِئِينَ (٩١) قالَ لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٩٢) اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هذا فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ (٩٣)
{ قالُوا أَإِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ قالَ أَنَا يُوسُفُ وَهذا أَخِي قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٩٠) قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنا وَإِنْ كُنَّا لَخاطِئِينَ (٩١) قالَ لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٩٢) اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هذا فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ (٩٣) } “Dediler ki: ‘Yoksa sen, sahiden Yûsuf musun?’ ‘Ben Yûsuf'um, bu da kardeşimdir. Doğrusu Allah bize lütufta bulundu. Gerçek şu ki, kim sakınır ve sabrederse, şüphesiz Allah iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez’ dedi. Dediler ki: ‘Allah'a andolsun, gerçekten Allah seni bize üstün kıldı. Biz ise hakikaten hata işlemiştik.’ [Yûsuf] dedi ki: ‘Bugün size kınama yoktur. Allah sizi bağışlasın. O, merhametlilerin en merhametlisidir. Şu gömleğimi götürün, babamın yüzüne koyun da gözü görür hale gelsin; sonra da bütün ailenizle birlikte bana gelin.’”
قرئ أَإِنَّكَ على الاستفهام. وأنك، على الإيجاب. وفي قراءة أبىّ: أإنك أو أنت يوسف، على معنى أإنك يوسف أو أنت يوسف، فحذف الأوّل لدلالة الثاني عليه، وهذا كلام متعجب مستغرب لما يسمع، فهو يكرر الاستثبات. فإن قلت: كيف عرفوه؟ قلت: رأوا في روائه وشمائله حين كلمهم بذلك ما شعروا به أنه هو، مع علمهم بأنّ ما خاطبهم به لا يصدر مثله إلا عن حنيف مسلم من سنخ إبراهيم، لا عن بعض أعزاء مصر. وقيل: تبسم عند ذلك فعرفوه بثناياه وكانت كاللؤلؤ المنظوم. وقيل: ما عرفوه حتى رفع التاج عن رأسه فنظروا إلى علامة بقرنه كانت ليعقوب وسارة مثلها، تشبه الشامة البيضاء. فإن قلت: قد سألوه عن نفسه فلم أجابهم عنها وعن أخيه؟ على أن أخاه كان معلوماً لهم. قلت: لأنه كان في ذكر أخيه بيان لما سألوه عنه مَنْ يَتَّقِ من يخف الله وعقابه وَيَصْبِرْ عن المعاصي وعلى الطاعات فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أجرهم، فوضع المحسنين موضع الضمير لاشتماله على المتقين والصابرين لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنا أى فضلك علينا بالتقوى والصبر وسيرة المحسنين. وإنّ شأننا وحالنا أنا كنا خاطئين متعمدين للإثم، لم نتق ولم نصبر، لا جرم أنّ الله أعزّك بالملك وأذلنا بالتمسكن بين يديك لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ لا تأنيب عليكم ولا عتب. وأصل التثريب من الثرب وهو الشحم الذي هو غاشية الكرش. ومعناه: إزالة الثرب، كما أن التجليد والتقريع إزالة الجلد والقرع ، لأنه إذا ذهب كان ذلك غاية الهزال والعجف الذي ليس بعده، فضرب مثلا للتقريع الذي يمزق الأعراض ويذهب بماء الوجوه. فإن قلت: بم تعلق اليوم؟ قلت: بالتثريب، أو بالمقدر في عَلَيْكُمُ
{ أَإِنَّكَ } istifham (soru) ile; { وَإِنَّكَ } [ise] icap (olumlu haber) ile okunmuştur. Übeyy'in kıraatinde ise, "Sen gerçekten Yûsuf musun, yoksa sen Yûsuf musun?" anlamında { أَإِنَّكَ أَوْ أَنْتَ يُوسُفُ } şeklindedir; ikincisinin delaleti sebebiyle birincisi [olan Yûsuf ismi] hazfedilmiştir. Bu, işittiği şeye şaşıran ve bunu yadırgayan birinin sözüdür; dolayısıyla durumu teyit etmeyi tekrarlamaktadır. Eğer: "Onu nasıl tanıdılar?" dersen, derim ki: Kendileriyle bu şekilde konuştuğu sırada onun görünüşünde ve tavırlarında, onun bizzat o olduğunu hissettiren şeyler gördüler; bununla birlikte kendilerine hitap ettiği bu tür sözlerin Mısır'ın ileri gelenlerinden birinden değil, ancak İbrahim soyundan gelen Hanîf bir müslümandan sadır olabileceğini biliyorlardı. Şöyle de denilmiştir: O esnada gülümsedi ve dizili inci gibi olan ön dişlerinden onu tanıdılar. Şöyle de denilmiştir: Başından tacı çıkarana kadar onu tanıyamadılar; [çıkarınca] şakağında Ya'kūb ve Sâre'de de benzeri bulunan beyaz bir bene benzeyen işareti gördüler. Eğer: "Ona yalnızca kendisini sormuşlardı, o halde neden hem kendisi hem de kardeşi adına cevap verdi? Oysa kardeşi zaten onlar tarafından bilinmekteydi." dersen, derim ki: Çünkü kardeşini anmasında, sordukları şeye bir açıklama vardı: { مَنْ يَتَّقِ } "Kim [Allah'tan ve O'nun azabından] korkar" { وَيَصْبِرْ } "günahlardan sakınıp taatlere sabrederse", { فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ } "muhakkak ki Allah onların ecrini zayi etmez". Müttakileri ve sabredenleri kapsadığı için zamir yerine muhsinler (iyilik edenler) kelimesi konulmuştur. { لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنا } “Andolsun ki Allah seni bize üstün kıldı”, yani takva, sabır ve muhsinlerin ahlakıyla seni bize üstün kıldı. Bizim durumumuz ve halimiz ise; bizler günah işlemeyi kasteden günahkârlardık; ne takva gösterdik ne de sabrettik. Kuşkusuz Allah seni mülk ile aziz kıldı, bizi ise senin huzurunda acziyet ve zilletle zelil etti. { لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ } “Size kınama yoktur”, yani size bir başa kakma ve ayıplama yoktur. "Tesrîb" (التثريب) kelimesinin aslı, işkembeyi örten yağ tabakası olan "serb"den (الثرب) gelir. Anlamı ise 'serbi gidermek/soymak'tır; nitekim deriyi yüzmeye "teclîd", uyuz kabuğunu gidermeye de "takrî'" denmesi gibidir. Çünkü o yağ tabakası gittiğinde bu, zayıflık ve erimenin son raddeye varması demektir. Dolayısıyla haysiyetleri zedeleyen ve yüz suyunu döken kınama/azarlama için bu kelime darbımesel yapılmıştır. Eğer: "{ الْيَوْمَ } (bugün) kelimesi nereye taalluk etmektedir (bağlıdır)?" dersen, derim ki: "Tesrîb"e yahut { عَلَيْكُمُ } ifadesindeki mukadder...
من معنى الاستقرار. أو بيغفر. والمعنى: لا أثر بكم اليوم، وهو اليوم الذي هو مظنة التثريب، فما ظنكم بغيره من الأيام، ثم ابتدأ فقال يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ فدعا لهم بمغفرة ما فرط منهم. يقال:
istikrar (yerleşme) manasına yahut { يَغْفِرُ } fiiline bağlıdır. Manası: “Kınamanın en muhtemel olduğu gün olan bugün bile size kınama yoktur; diğer günlerde nasıl olsun!” demektir. Sonra yeni bir söze başlayarak { يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah sizi bağışlasın” dedi ve kendilerinden sadır olan hataları Allah'ın bağışlaması için onlara dua etti. Nitekim hem geçmiş hem gelecek zaman lafzıyla
غفر الله لك، ويغفر الله لك، على لفظ الماضي والمضارع جميعاً. ومنه قول المشمت «يهديكم الله ويصلح بالكم» والْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ بشارة بعاجل غفران الله، لما تجدّد يومئذ من توبتهم وندمهم على خطيئتهم. وروى أن رسول الله ﷺ أخذ بعضادتي باب الكعبة يوم الفتح، فقال لقريش: ما ترونني فاعلا بكم؟ قالوا: نظن خيراً، أخ كريم وابن أخر كريم، وقد قدرت. فقال: أقول ما قال أخى يوسف: لا تثريب عليكم اليوم . وروى أنّ أبا سفيان لما جاء ليسلم قال له العباس: إذا أتيت الرسول فاتل عليه لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ ففعل، فقال رسول الله ﷺ: غفر الله لك ولمن علمك . ويروى أن إخوته لما عرفوه وأرسلوا إليه:
‘Gaferallâhu lek’ (Allah seni bağışladı) ve ‘Yağfirullâhu lek’ (Allah seni bağışlasın) denir. Aksırana hayır dileyenin ‘Yehdîkümü’llâh ve yuslihu bâleküm’ (Allah sizi hidayete erdirsin ve halinizi düzeltsin) demesi de bundandır. { الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ } ifadesi, o gün tövbelerinin ve günahlarından duydukları nedametin yenilenmesi sebebiyle Allah'ın acil bağışlamasının bir müjdesidir. Rivayet edildiğine göre, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fetih günü Kâbe kapısının iki sövesini tuttu ve Kureyş'e: “Size ne yapacağımı sanıyorsunuz?” dedi. Onlar: “Hakkında hayır düşünürüz; sen kerim bir kardeş ve kerim bir kardeşin oğlusun, üstelik artık güç de elindedir” dediler. Bunun üzerine: “Kardeşim Yûsuf'un söylediğini söylerim: Bugün size kınama yoktur” buyurdu. Rivayet edildiğine göre Ebû Süfyân Müslüman olmak için geldiğinde Abbâs ona: “Resûl'ün yanına geldiğinde ona { لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ } âyetini oku” dedi. O da öyle yaptı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allah seni de sana bunu öğreteni de bağışlasın” buyurdu. Rivayet edildiğine göre, kardeşleri onu tanıdıklarında ona şöyle haber gönderdiler:
إنك تدعونا إلى طعامك بكرة وعشية، ونحن نستحيى منك لما فرط منا فيك، فقال يوسف:
“Sen bizi sabah akşam sofrana davet ediyorsun; oysa biz sana karşı işlediğimiz kabahatlerden ötürü senden utanıyoruz.” Bunun üzerine Yûsuf şöyle dedi:
إنّ أهل مصر وإن ملكت فيهم، فإنهم ينظرون إلىّ بالعين الأولى ويقولون سبحان من بلغ عبداً بيع بعشرين درهما ما بلغ، ولقد شرفت الآن بكم وعظمت في العيون حيث علم الناس أنكم إخوتى، وأنى من حفدة إبراهيم اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هذا قيل هو القميص المتوارث الذي كان في تعويذ يوسف وكان من الجنة، أَمره جبريل ﵇ أن يرسله إليه فإنّ فيه ريح الجنة، لا يقع على مبتلى ولا سقيم إلا عوفي يَأْتِ بَصِيراً يصر بصيراً، كقولك: جاء البناء محكما، بمعنى صار. ويشهد له فَارْتَدَّ بَصِيراً أو يأت إلىّ وهو بصير. وينصره قوله وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ أى يأتنى أبى، ويأتنى آله جميعاً وقيل: يهوذا هو الحامل، قال: أنا أحزنته بحمل القميص ملطوخاً بالدم إليه، فأفرّحه كما أحزنته. وقيل: حمله وهو حاف حاسر من مصر إلى كنعان، وبينهما مسيرة ثمانين فرسخاً.
“Mısır halkı, ben aralarında hükümdar olsam da bana ilk gözle bakıyor ve ‘Yirmi dirheme satılan bir kulu bu makama ulaştıran Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir’ diyorlar. İnsanlar sizin benim kardeşlerim olduğumu ve benim İbrahim'in torunlarından olduğumu bildikleri zaman ben ancak şimdi sizinle şeref buldum ve gözlerde büyüdüm.” { اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هذا } “Şu gömleğimi götürün”; denildi ki bu, Yûsuf'un muskasında bulunan ve babadan oğula miras kalan cennetten çıkma gömlektir. Cibrîl aleyhisselâm bunu ona göndermesini emretmişti; zira onda cennet kokusu vardı, hangi dertliye veya hastaya değse mutlaka şifa bulurdu. { يَأْتِ بَصِيراً } “Gözü görür hale gelsin”; yani basiretli/görür hale gelsin; tıpkı ‘bina muhkem hale geldi’ anlamında ‘câe'l-binâu muhkemen’ denmesi gibidir. { فَارْتَدَّ بَصِيراً } “Gözleri hemen açılıverdi” âyeti de buna şahittir. Veya ‘bana gözleri görür olarak gelsin’ demektir. { وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ } “Bütün ailenizle birlikte bana gelin” sözü de bunu destekler; yani babam da onun ailesinin tamamı da bana gelsin demektir. Denildi ki: Gömleği taşıyan Yehûdâ idi. O: “Kanına bulanmış gömleği ona götürerek onu üzen bendim, öyleyse üzdüğüm gibi onu sevindirecek olan da ben olayım” dedi. Denildi ki: Mısır'dan Ken'ân'a kadar -ki arası seksen fersahlık mesafedir- yalınayak ve başı açık olarak taşıdı.
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٩٤ الى ٩٦]
[Yûsuf Suresi (12), 94-96. Âyetler]
وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ قالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ (٩٤) قالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ (٩٥) فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ أَلْقاهُ عَلى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيراً قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ (٩٦)
{ وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ قالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلا أَنْ تُفَنِّدُونِ } “Kafile [Mısır'dan] ayrılınca, babaları: «Eğer beni bunaklıkla itham etmeyecekseniz, doğrusu ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum!» dedi.” (94) { قالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلالِكَ الْقَدِيمِ } “[Çevresindekiler:] «Allah'a yemin olsun ki sen hâlâ o eski şaşkınlığındasın!» dediler.” (95) { فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِيرُ أَلْقاهُ عَلى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيراً قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ } “Müjdeci gelip de [gömleği] onun yüzüne koyunca, hemen gözleri açılıverdi. [Yâkub]: «Ben size, şüphesiz Allah tarafından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum dememiş miydim?» dedi.” (96)
فَصَلَتِ الْعِيرُ خرجت من عريش مصر. يقال: فصل من البلد فصولا، إذا انفصل منه وجاوز حيطانه. وقرأ ابن عباس: فلما انفصل العير قالَ لولد ولده ومن حوله من قومه:
{ فَصَلَتِ الْعِيرُ } “Kafile ayrılınca”; Mısır'ın Arîş bölgesinden çıktı. Bir kimse beldeden ayrılıp surlarını aştığı zaman ‘fasale mine'l-beledi fusûlen’ denir. İbn Abbâs: ‘Fe-lemmâ infasale'l-‘îru’ şeklinde okumuştur. [Yâkub], torunlarına ve etrafında bulunan kavmine { قالَ } “dedi ki”:
إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ أوجده الله ريح القميص حين أقبل من مسيرة ثمان. والتفنيد:
{ إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ } “Doğrusu ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum”; kafile sekiz günlük mesafeden gelirken Allah gömleğin kokusunu ona duyurdu. Tefnîd (التَّفْنِيد) ise: