أى مثل ذلك الفعل من الشرك والتكذيب عَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ
Yani şirk ve yalanlama türünden benzer bir fiili, { فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ۚ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ } 'onlardan öncekiler de yapmıştı. Allah onlara zulmetmedi',
بتدميرهم لكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
onları helak etmekle [zulmetmedi], { وَلَٰكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } 'fakat onlar kendilerine zulmediyorlardı'.
لأنهم فعلوا ما استوجبوا به التدمير سَيِّئاتُ ما عَمِلُوا جزاء سيئات أعمالهم. أو هو كقوله وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها
Çünkü onlar helaki hak ettirecek şeyleri yaptılar. { سَيِّئَاتُ مَا عَمِلُوا } 'Yaptıklarının kötülükleri', yani kötü amellerinin cezasıdır. Yahut bu, { وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا } “Bir kötülüğün cezası, ona denk bir kötülüktür” ayeti gibidir.
[سورة النحل (١٦) : آية ٣٥]
[Nahl Suresi (16): Ayet 35]
وَقالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٣٥)
{ وَقَالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ ۚ كَذَٰلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ۚ فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ } “Ortak koşanlar dediler ki: 'Eğer Allah dileseydi, ne biz ne de atalarımız O'ndan başka hiçbir şeye tapmazdık ve O'nun emri olmaksızın hiçbir şeyi haram kılmazdık.' Onlardan öncekiler de böyle yapmıştı. Peygamberlerin üzerine düşen apaçık tebliğden başka bir şey midir?” (35)
هذا من جملة ما عدّد من أصناف كفرهم وعنادهم، من شركهم بالله وإنكار وحدانيته بعد قيام الحجج وإنكار البعث واستعجاله، استهزاء منهم به وتكذيبهم الرسول، وشقاقهم، واستكبارهم عن قبول الحق، يعنى: أنهم أشركوا بالله وحرّموا ما أحل الله، من البحيرة والسائبة وغيرهما، ثم نسبوا فعلهم إلى الله وقالوا: لو شاء لم نفعل، وهذا مذهب المجبرة بعينه كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ أى أشركوا وحرموا حلال الله ، فلما نبهوا على قبح فعلهم
Bu [ifade], deliller ortaya konduktan sonra Allah'a şirk koşmaları, O'nun birliğini inkâr etmeleri, yeniden dirilişi inkâr edip onunla alay ederek çabucak gelmesini istemeleri, Peygamber'i yalanlamaları, düşmanlıkları ve hakkı kabul etmekten kibirlenip kaçınmaları gibi küfür ve inat türlerinden sayılan şeylerin bir parçasıdır. Yani onlar, Allah'a şirk koştular ve bahîre, sâibe ve benzerleri gibi Allah'ın helal kıldığı şeyleri haram kıldılar; sonra da kendi fiillerini Allah'a nispet ederek: 'Eğer dileseydi yapmazdık' dediler. Bu ise Cebriyye mezhebinin ta kendisidir. { كَذلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler de böyle yapmıştı”; yani şirk koşmuşlar ve Allah'ın helalini haram kılmışlardı. Yaptıklarının çirkinliği kendilerine hatırlatılınca,
ورّكوه على ربهم فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إلا أن يبلغوا الحق، وأن الله لا يشاء الشرك والمعاصي بالبيان والبرهان، ويطلعوا على بطلان الشرك وقبحه وبراءة الله تعالى من أفعال العباد، وأنهم فاعلوها بقصدهم وإرادتهم واختيارهم، والله تعالى باعثهم على جميلها وموفقهم له، وزاجرهم عن قبيحها وموعدهم عليه.
bunu Rablerine yüklediler. { فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ } 'Peygamberlerin üzerine düşen [başka bir şey midir?]', hakkı tebliğ etmekten, beyan ve delillerle Allah'ın şirki ve günahları dilemediğini bildirmekten, şirkin batıllığına, çirkinliğine ve kulların fiillerinden Allah Teâlâ'nın beri olduğuna; kulların bunları kendi kasıtları, iradeleri ve seçimleriyle yaptıklarına; Allah Teâlâ'nın ise onları bu fiillerin güzellerine teşvik edip bunda muvaffak kıldığına, çirkinlerinden sakındırıp bunlara karşı uyardığına dikkat çekmekten [başka bir şey midir?].
[سورة النحل (١٦) : آية ٣٦]
[Nahl Suresi (16): Ayet 36]
وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (٣٦)
{ وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ ۖ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلَالَةُ ۚ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ } “Andolsun ki biz her ümmete: 'Allah'a kulluk edin ve tağuttan sakının' diye bir peygamber gönderdik. Onlardan kimine Allah hidayet verdi, kiminin üzerine de sapıklık hak oldu. Artık yeryüzünde gezin de yalanlayanların sonunun nasıl olduğunu görün!” (36)
ولقد أمدّ إبطال قدر السوء ومشيئة الشر بأنه ما من أمة إلا وقد بعث فيهم رسولا يأمرهم بالخير الذي هو الإيمان وعبادة الله، وباجتناب الشر الذي هو طاعة الطاغوت فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ أى لطف به لأنه عرفه من أهل اللطف وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ أى ثبت عليه الخذلان والترك من اللطف، لأنه عرفه مصمما على الكفر لا يأتى منه خير فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا ما فعلت بالمكذبين حتى لا يبقى لكم شبهة في أنى لا أقدّر الشر ولا أشاؤه، حيث أفعل ما أفعل بالأشرار.
Her ümmete, kendilerine hayır olan imanı ve Allah'a ibadeti emreden, şer olan tağuta itaatten sakındıran bir peygamber gönderdiğini belirterek kötü kaderi ve şerrin dilendiği iddiasını iptal etmeyi pekiştirmiştir. { فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ } 'Onlardan kimine Allah hidayet verdi', yani lütuf ehlinden olduğunu bildiği için ona lütufta bulundu. { وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلَالَةُ } 'Kiminin üzerine de sapıklık hak oldu', yani küfürde kararlı olup kendisinden hiçbir hayır gelmeyeceğini bildiği için onun hakkında yardımsız bırakılma ve lütuftan mahrumiyet kesinleşti. { فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا } 'Artık yeryüzünde gezin de görün' yalanlayanlara ne yaptığımı; ta ki kötülere yaptıklarımı yapmam sebebiyle şerri takdir etmediğim ve onu dilemediğim hususunda sizde hiçbir şüphe kalmasın.
[سورة النحل (١٦) : آية ٣٧]
[Nahl Suresi (16): Ayet 37]
إِنْ تَحْرِصْ عَلى هُداهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٣٧)
{ إِنْ تَحْرِصْ عَلَىٰ هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ ۖ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ } “Sen onların hidayete ermelerine çok düşkün olsan da şüphesiz Allah saptırdığı kimseye hidayet vermez. Onların hiçbir yardımcıları da yoktur.” (37)
ثم ذكر عناد قريش وحرص رسول الله ﷺ على إيمانهم، وعرّفه أنهم من قسم من حقت عليه الضلالة، وأنه لا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ أى لا يلطف بمن يخذل، لأنه عبث، والله تعالى متعال عن العبث، لأنه من قبيل القبائح التي لا تجوز عليه. وقرئ: لا يهدى ، أى:
Sonra Kureyş'in inadını ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların iman etmesine olan düşkünlüğünü zikretti ve ona, onların sapıklık kendilerine hak olmuş gruptan olduğunu bildirdi. { لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ } 'Saptırdığı kimseye hidayet vermez', yani yardımsız bıraktığı kimseye lütufta bulunmaz; çünkü bu abestir, Allah Teâlâ ise abesten münezzehtir; zira abes, O'nun hakkında caiz olmayan çirkinlikler türündendir. [Bu ayet meçhul kipte] 'Lâ yuhdâ' şeklinde de okunmuştur; yani:
لا تقدر أنت ولا أحد على هدايته وقد خذله الله. وقوله وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ دليل على أنّ المراد بالإضلال: الخذلان الذي هو نقيض النصرة. ويجوز أن يكون لا يَهْدِي بمعنى لا يهتدى. يقال: هداه الله فهدى. وفي قراءة أبىّ: فإنّ الله لا هادى لمن يضل، ولمن أضلّ ، وهي معاضدة لمن قرأ لا يَهْدِي على البناء للمفعول. وفي قراءة عبد الله: يهدى، بإدغام تاء يهتدى، وهي معاضدة للأولى. وقرئ «يضل» بالفتح. وقرأ النخعي: إن تحرص، بفتح الراء، وهي لغية.
Allah onu yardımsız bırakmışken ne sen ne de bir başkası ona hidayet etmeye güç yetirebilir. { وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ } “Onların hiçbir yardımcıları da yoktur” buyruğu, saptırmaktan (idlâl) maksadın, yardım etmenin zıddı olan 'yardımsız bırakmak' (hızlân) olduğuna delildir. { لَا يَهْدِي } [ifadesinin], { لَا يَهْتَدِي } (hidayet bulmaz/doğru yola girmez) anlamında olması da caizdir. Nitekim 'هداه الله فهدى' (Allah ona hidayet etti, o da hidayet buldu) denir. Übeyy kıraatinde: { فإنّ الله لا هادى لمن يضل } ve { لمن أضلّ } (Şüphesiz Allah'ın saptırdığı kimseye hiçbir hidayet edici yoktur) şeklindedir ki bu, { لَا يُهْدَى } şeklinde meçhul (edilgen) okuyanların kıraatini destekler mahiyettedir. Abdullah [b. Mes'ûd] kıraatinde ise 'yehtedî' fiilinin 'tâ' harfinin [dâl harfine] idğam edilmesiyle { يَهَّدِي } şeklindedir ki bu da birinci [anlamı/kıraati] desteklemektedir. [Ayrıca fiil], [ye harfinin] fethasıyla { يَضِلُّ } şeklinde de okunmuştur. Nehaî ise 'râ' harfinin fethasıyla { إِنْ تَحْرَصْ } şeklinde okumuştur ki bu az kullanılan bir lehçedir.
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٣٨ الى ٣٩]
[Nahl Suresi (16): Ayetler 38-39]
وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ بَلى وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٣٨) لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كانُوا كاذِبِينَ (٣٩)
{ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ ۙ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ ۚ بَلَىٰ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “'Allah ölen kimseyi diriltmez' diye var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. Hayır! Bu, O'nun üzerine hak bir vaaddir; fakat insanların çoğu bilmezler.” (38) { لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كَانُوا كَاذِبِينَ } “Hakkında ihtilaf ettikleri şeyi onlara açıklaması ve inkâr edenlerin kendilerinin yalancı olduklarını bilmeleri için [onları diriltecektir].” (39)
وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ معطوف على وَقالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا إيذاناً بأنهما كفرتان عظيمتان موصوفتان، حقيقتان بأن تحكيا وتدوّنا: توريك ذنوبهم على مشيئة الله، وإنكارهم البعث مقسمين عليه. وبَلى إثبات لما بعد النفي، أى: بلى يبعثهم. ووعد الله: مصدر مؤكد لما دلّ عليه بلى. لأن يبعث موعد من الله، وبين أنّ الوفاء بهذا الموعد حق واجب عليه في الحكمة وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ أنهم يبعثون أو أنه وعد واجب على الله، لأنهم يقولون: لا يجب على الله شيء، لا ثواب عامل ولا غيره من مواجب الحكمة لِيُبَيِّنَ لَهُمُ متعلق بما دل عليه «بلى» أى يبعثهم ليبين لهم. والضمير لمن يموت، وهو عام للمؤمنين والكافرين، والذي اختلفوا فيه هو الحق وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كذبوا في قولهم:
{ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ } 'Allah'a yemin ettiler' ifadesi, { وَقَالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } ifadesine matuftur; bu iki durumun hikâye edilmeye ve kaydedilmeye layık, nitelikleri belirtilmiş iki büyük küfür olduğunu bildirmektedir: Günahlarını Allah'ın meşietine yüklemeleri ve yemin ederek dirilişi inkâr etmeleridir. { بَلَىٰ } 'Hayır!', nefiyden sonrasını ispat içindir; yani 'Aksine, onları diriltecektir' demektir. [Ayetin devamındaki] 'Va'dallâhi' lafzı, 'belâ'nın delalet ettiği manayı pekiştiren bir mastardır. Çünkü diriltmek Allah'tan bir vaattir ve O, bu vaadi yerine getirmenin hikmet gereği kendi üzerine hak ve vacip olduğunu açıklamıştır. { وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } 'Fakat insanların çoğu bilmezler', diriltileceklerini veya bunun Allah üzerine vacip bir vaat olduğunu bilmezler; çünkü onlar: 'Amel edenin mükâfatı veya hikmetin gerektirdiği diğer hususlar olsun, Allah'a hiçbir şey vacip olmaz' derler. { لِيُبَيِّنَ لَهُمْ } 'Onlara açıklaması için', 'belâ' kelimesinin delalet ettiği manaya müteallıktır; yani 'onlara açıklamak için onları diriltecektir' demektir. Zamir ölen kimselere aittir ve hem müminleri hem de kâfirleri kapsayan umumi bir zamirdir. İhtilaf ettikleri şey ise haktır. { وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ } 've inkâr edenlerin [yalancı olduklarını] bilmeleri için', şu sözlerinde yalancı olduklarını:
لو شاء الله ما عبدنا من دونه من شيء، وفي قولهم: لا يبعث الله من يموت. وقيل: يجوز أن يتعلق بقوله وَلَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أى بعثناه ليبين لهم ما اختلفوا فيه، وأنهم كانوا على الضلالة قبله، مفترين على الله الكذب.
'Eğer Allah dileseydi O'ndan başka hiçbir şeye tapmazdık' ve 'Allah ölen kimseyi diriltmez' sözlerinde [yalancı olduklarını bilmeleri içindir]. Şöyle de denilmiştir: Bunun { وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا } “Andolsun ki biz her ümmete bir peygamber gönderdik” buyruğuna müteallık olması da caizdir; yani 'hakkında ihtilaf ettikleri şeyi ve ondan önce sapıklık üzere olup Allah'a yalan iftira ettiklerini kendilerine açıklasın diye onu gönderdik' demektir.
[سورة النحل (١٦) : آية ٤٠]
[Nahl Suresi (16): Ayet 40]
إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٤٠)
{ إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَيْءٍ إِذَا أَرَدْنَاهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Biz bir şeyin olmasını istediğimiz zaman, ona sözümüz sadece 'Ol!' dememizdir; o da hemen oluverir.” (40)
قَوْلُنا مبتدأ، وأَنْ نَقُولَ خبره. كُنْ فَيَكُونُ من كان التامة التي بمعنى الحدوث والوجود، أى: إذا أردنا وجود شيء فليس إلا أن نقول له: أحدث، فهو يحدث عقيب ذلك لا يتوقف، وهذا مثل لأنّ مراداً لا يمتنع عليه، وأنّ وجوده عند إرادته تعالى غير متوقف، كوجود المأمور به عند أمر الآمر المطاع إذا ورد على المأمور المطيع الممتثل، ولا قول ثم، والمعنى: أنّ إيجاد كل مقدور على الله تعالى بهذه السهولة، فكيف يمتنع عليه البعث الذي هو من شق المقدورات. وقرئ: فيكون، عطفاً على نَقُولَ.
{ قَوْلُنَا } mübteda, { أَنْ نَقُولَ } ise onun haberidir. { كُنْ فَيَكُونُ } ifadesindeki [kâne fiili], hudûs (meydana gelme) ve var olma anlamındaki tam kânedendir; yani: 'Bir şeyin var olmasını dilediğimizde iş ancak ona: Meydana gel, dememizden ibarettir; o da duraksamadan hemen ardından meydana gelir.' Bu, dilenen hiçbir şeyin O'na imkânsız gelmeyeceğine ve Allah Teâlâ'nın iradesi anında onun var oluşunun hiçbir duraksamaya uğramayacağına dair bir temsildir; tıpkı itaat edilen bir emredicinin emrinin, boyun eğip itaat eden memura ulaştığında emredilen işin hemen meydana gelmesi gibidir; yoksa orada [lafzi] bir söz yoktur. Anlam şudur: Takdir edilen her şeyin Allah Teâlâ tarafından var edilmesi bu derece kolayken, takdir edilenler zümresinden olan diriliş O'na nasıl imkânsız olabilir? [Bir kıraatte] { نَقُولَ } fiiline atıfla 'fe-yekûne' şeklinde de okunmuştur.
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٤١ الى ٤٢]
[Nahl Suresi (16): Ayetler 41-42]
وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٤١) الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٤٢)
{ وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (٤١) الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٤٢) } “Zulme uğradıktan sonra Allah uğrunda hicret edenleri, dünyada mutlaka güzel bir yere yerleştireceğiz. Ahiret mükâfatı ise elbette daha büyüktür; keşke bilselerdi! (41) [Onlar], sabreden ve yalnızca Rablerine tevekkül eden kimselerdir. (42)”
وَالَّذِينَ هاجَرُوا هم رسول الله ﷺ وأصحابه، ظلمهم أهل مكة ففرّوا بدينهم إلى الله، منهم من هاجر إلى الحبشة ثم إلى المدينة فجمع بين الهجرتين. ومنهم من هاجر إلى المدينة. وقيل: هم الذين كانوا محبوسين معذبين بعد هجرة رسول الله ﷺ، وكلما خرجوا تبعوهم فردّوهم: منهم بلال، وصهيب، وخباب، وعمار. وعن صهيب أنه قال لهم: أنا رجل كبير، إن كنت معكم لم أنفعكم، وإن كنت عليكم لم أضرّكم، فافتدى منهم بماله وهاجر، فلما رآه أبو بكر رضى الله عنه قال له: ربح البيع يا صهيب. وقال له عمر: نعم الرجل صهيب، لو لم يخف الله لم يعصه، وهو ثناء عظيم: يريد لو لم يخلق الله ناراً لأطاعه ، فكيف فِي اللَّهِ في حقه ولوجهه حَسَنَةً صفة للمصدر، أى لنبو أنهم تبوئة حسنة. وفي قراءة على رضى الله عنه: لنثوّينهم. ومعناه: أثوأة حسنة. وقيل: لننزلنهم في الدنيا منزلة حسنة، وهي الغلبة على أهل مكة الذين ظلموهم، وعلى العرب قاطبة، وعلى أهل المشرق والمغرب. وعن عمر رضى الله عنه أنه كان إذا أعطى رجلا من المهاجرين عطاء قال: خذ بارك الله لك فيه، هذا ما وعدك ربك في الدنيا، وما ذخر لك في الآخرة أكثر. وقيل: لنبوّأنهم مباءة حسنة وهي المدينة، حيث آواهم أهلها ونصروهم لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ الضمير للكفار، أى: لو علموا أنّ الله يجمع لهؤلاء المستضعفين في أيديهم الدنيا والآخرة، لرغبوا في دينهم. ويجوز أن يرجع الضمير إلى المهاجرين، أى: لو كانوا يعلمون ذلك لزادوا في اجتهادهم وصبرهم الَّذِينَ صَبَرُوا على:
{ وَالَّذِينَ هَاجَرُوا } 'Hicret edenler', Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve onun ashabıdır. Mekke ehli onlara zulmetti, onlar da dinleriyle birlikte Allah'a kaçtılar; kimisi önce Habeşistan'a sonra Medine'ye hicret ederek iki hicreti birleştirdi, kimisi de Medine'ye hicret etti. Şöyle de denilmiştir: Onlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hicretinden sonra hapsedilip işkence gören, her çıkışlarında peşlerine düşülüp geri çevrilen kimselerdir: Bilâl, Suheyb, Habbâb ve Ammâr bunlardandır. Suheyb'den rivayet edildiğine göre o, müşriklere: 'Ben yaşlı bir adamım; sizinle kalsam size faydam olmaz, aleyhinizde olsam size zararım dokunmaz' demiş, malını feda ederek onlardan kurtulup hicret etmiştir. Ebû Bekir radıyallâhu anh onu görünce: 'Alışveriş kâr getirdi ey Suheyb!' demiştir. Ömer de onun hakkında: 'Suheyb ne güzel adamdır; Allah'tan korkmasaydı bile O'na isyan etmezdi' demiştir ki bu büyük bir övgüdür: Yani Allah cehennemi yaratmamış olsaydı dahi O'na itaat ederdi demek istemiştir; o halde [cehennem varken] nasıl [isyan etsin]? { فِي اللَّهِ } 'Allah uğrunda', O'nun hakkı ve rızası için [demektir]. { حَسَنَةً } mastarın sıfatıdır, yani 'onları güzel bir yerleştirme ile yerleştireceğiz' demektir. Ali radıyallâhu anh'ın kıraatinde: 'Le-nuthviyennehum' şeklindedir ve manası: 'Onlara güzel bir konaklama vereceğiz' demektir. Şöyle de denilmiştir: 'Onları dünyada güzel bir mevkiye getireceğiz' ki bu da kendilerine zulmeden Mekke ehline, bütün Araplara, doğu ve batı ehline galip gelmeleridir. Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o, muhacirlerden birine maaş bağladığı zaman şöyle derdi: 'Al bunu, Allah senin için bereketli kılsın; bu, Rabbinin sana dünyada vadettiğidir, ahirette senin için sakladığı ise daha çoktur.' Şöyle de denilmiştir: 'Onları güzel bir yurda yerleştireceğiz' ki orası halkının kendilerini barındırıp yardım ettiği Medine'dir. { لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ } 'Keşke bilselerdi', zamir kâfirlere aittir; yani: Allah'ın bu ezilen kimselere dünyayı ve ahireti birlikte vereceğini bilselerdi, onların dinine rağbet ederlerdi. Zamirin muhacirlere dönmesi de caizdir; yani: Bunu bilselerdi gayretlerini ve sabırlarını artırırlardı. { الَّذِينَ صَبَرُوا } 'Sabreden kimselerdir':
هم الذين صبروا. أو أعنى الذين صبروا، وكلاهما مدح، أى: صبروا على العذاب وعلى مفارقة الوطن الذي هو حرم الله المحبوب في كل قلب، فكيف بقلوب قوم هو مسقط رؤسهم، وعلى المجاهدة وبذل الأرواح في سبيل الله.
Onlar sabreden kimselerdir veya 'sabreden kimseleri kastediyorum' demektir; her ikisi de övgüdür. Yani: İşkencelere, her kalpte sevilen Allah'ın haremi olan vatanlarından ayrılmaya -ki doğup büyüdükleri yer olan bir kavmin kalpleri için bu nasıl olmasın- ve cihat edip Allah yolunda canlarını feda etmeye sabrettiler.
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٤٣ الى ٤٤]
[Nahl Suresi (16): Ayetler 43-44]
وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلاَّ رِجالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٤٣) بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (٤٤)
{ وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ ۚ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını göndermedik. Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun!” (43) { بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ ۗ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “[Onları] apaçık delillerle ve sahifelerle [gönderdik]. İnsanlara kendilerine indirileni açıklayasın ve onlar da düşünsünler diye sana da bu Zikr'i indirdik.” (44)
قالت قريش: الله أعظم من أن يكون رسوله بشراً، فقيل وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ على ألسنة الملائكة فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ وهم أهل الكتاب، ليعلموكم أن الله لم يبعث إلى الأمم السالفة إلا بشراً. فإن قلت: بم تعلق قوله بِالْبَيِّناتِ؟ قلت: له متعلقات شتى، فاما أن يتعلق مما أرسلنا داخلا تحت حكم الاستثناء مع رجالا أى: وما أرسلنا
Kureyş: “Allah, elçisinin bir insan olmasından çok daha yücedir” dedi. Bunun üzerine —meleklerin diliyle— { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ } “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını göndermedik”, { فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ } “Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun!” buyruldu. Onlar Ehl-i Kitap'tır; Allah'ın geçmiş ümmetlere ancak insan [elçiler] gönderdiğini size bildirsinler diye [böyle buyrulmuştur]. Şayet: “{ بِالْبَيِّناتِ } ‘apaçık delillerle’ sözü neye müteallıktır (bağlıdır)?” dersen, derim ki: Bunun çeşitli taalluk vecihleri vardır: Ya ‘ricâlen’ kelimesiyle birlikte istisna hükmünün altına girerek [mâ] ‘erselnâ’ fiiline müteallıktır; yani: ‘Biz göndermedik...
إلا رجالا بالبينات، كقولك: ما ضربت إلا زيداً بالسوط، لأن أصله: ضربت زيداً بالسوط وإما برجالا، صفة له: أى رجالا ملتسين بالبينات. وإما بأرسلنا مضمراً، كأنما قيل: بم أرسلوا؟ فقلت بالبينات، فهو على كلامين، والأوّل على كلام واحد. وإما بيوحى، أى:
apaçık delillerle donatılmış adamlar gönderdik' demektir; tıpkı 'Zeyd'e ancak kamçıyla vurdum' demen gibidir, çünkü bunun aslı 'Zeyd'e kamçıyla vurdum' cümlesidir. Ya da 'ricâlen' kelimesinin sıfatı olarak ona müteallıktır; yani 'apaçık delillerle mücehhez adamlar' demektir. Yahut gizli bir 'erselnâ' fiiline müteallıktır; sanki: 'Neyle gönderildiler?' denilmiş de sen: 'Apaçık delillerle' demişsin gibidir; bu takdirde iki ayrı kelam olur, ilki ise tek bir kelamdır. Ya da 'yûhâ' fiiline müteallıktır; yani:
يوحى إليهم بالبينات. وإما بلا تعلمون، على أن الشرط في معنى التبكيت والإلزام، كقول الأجير: إن كنت عملت لك فأعطنى حقي. وقوله فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ اعتراض على الوجوه المتقدّمة، وأهل الذكر: أهل الكتاب. وقيل للكتاب الذكر، لأنه موعظة وتنبيه للغافلين ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ يعنى ما نزل الله إليهم في الذكر مما أمروا به ونهوا عنه ووعدوا وأوعدوا وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ وإرادة أن يصغوا إلى تنبيهاته فيتنبهوا ويتأملوا.
'Kendilerine apaçık deliller vahyedilen' [demektir]. Ya da şartın azarlama ve susturma manasında olması üzere { لَا تَعْلَمُونَ } ifadesine müteallıktır; işçinin: 'Eğer sana çalıştıysam hakkımı ver' demesi gibi. { فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ } 'Zikir ehline sorun' buyruğu önceki vecihlere göre bir itiraziyyedir (ara cümledir). Zikir ehli: Kitap ehlidir. Kitaba zikir denilmiştir; çünkü o, gafiller için bir öğüt ve uyarıdır. { مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ } 'Kendilerine indirileni', yani Allah'ın Zikir'de onlara indirdiği emredildikleri, yasaklandıkları, vaat ve tehdit edildikleri şeyleri [açıklayasın diye]. { وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } 'Ve onlar da düşünsünler diye', yani onun uyarılarına kulak versinler de böylece uyansınlar ve düşünsünler iradesiyle [indirdik].
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٤٥ الى ٤٧]
[Nahl Suresi (16): Ayetler 45-47]
أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ (٤٥) أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٤٦) أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (٤٧)
{ أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ } “Kötü tuzaklar kuranlar, Allah'ın kendilerini yerin dibine geçirmeyeceğinden veya hiç farkında olmadıkları bir yerden azabın kendilerine gelmeyeceğinden emin mi oldular?” (45) { أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ } “Yahut dönüp dolaşırlarken kendilerini yakalamayacağından [emin mi oldular]? Onlar [bunu] engelleyecek de değillerdir.” (46) { أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَىٰ تَخَوُّفٍ فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ } “Yoksa bir korku üzerindeyken onları yakalamayacağından [emin mi oldular]? Şüphesiz Rabbiniz çok şefkatlidir, çok merhametlidir.” (47)
مَكَرُوا السَّيِّئاتِ أى المكرات السيئات، وهم أهل مكة، وما مكروا به رسول الله ﷺ فِي تَقَلُّبِهِمْ متقلبين في مسايرهم ومتاجرهم وأسباب دنياهم عَلى تَخَوُّفٍ متخوفين، وهو أن يهلك قوما قبلهم فيتخوّفوا فيأخذهم بالعذاب وهم متخوفون متوقعون، وهو خلاف قوله مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ وقيل: هو من قولك: تخوفنه وتخونته، إذا تنقصته:
{ مَكَرُوا السَّيِّئَاتِ } Yani 'kötü tuzaklar kurdular' demektir. Bunlar Mekke ehlidir ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kurdukları tuzaklardır. { فِي تَقَلُّبِهِمْ } 'Dönüp dolaşırlarken', yolculuklarında, ticaretlerinde ve dünya meşgalelerinde dönüp dolaşırlarken [demektir]. { عَلَىٰ تَخَوُّفٍ } 'Bir korku üzerindeyken', korku ve endişe içindeyken demektir; bu da kendilerinden önceki bir kavmi helak etmesi, onların da korkuya kapılmaları ve tam da bu korku ve beklenti içindeyken onları azapla yakalamasıdır ki bu, { مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ } “Hiç farkında olmadıkları bir yerden” buyruğunun zıddıdır. Şöyle de denilmiştir: Bu, bir şeyi eksilttiğinde söylediğin 'Tehavveftuhu ve tehavventuhu' sözündendir:
قال زهير:
Züheyr şöyle demiştir:
تَخَوَّفَ الرَّحْلُ مِنْهَا تَامِكاً قَرِداً … كَمَا تَخَوَّفَ عُودَ النّبْعة السَّفَنُ
Semer, yontucunun (marangoz aletinin) neb‘a ağacı dalını azar azar yontup eksilttiği gibi, devenin yüksek ve dolgun hörgücünü eksiltti [aşındırdı].
أى يأخذهم على أن يتنقصهم شيئاً بعد شيء في أنفسهم وأموالهم حتى يهلكوا. وعن عمر رضى الله عنه. أنه قال على المنبر: ما تقولون فيها؟ فسكتوا فقام شيخ من هذيل فقال: هذه لغتنا: التخوّف
Yani helak oluncaya kadar canlarından ve mallarından onları azar azar eksiltip tüketerek yakalar. Ömer'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre o minberde iken: 'Bu [ayet] hakkında ne dersiniz?' diye sordu. İnsanlar sustular. Bunun üzerine Hüzeyl kabilesinden yaşlı bir adam kalkıp: 'Bu bizim dilimizdir; et-Tehavvuf (التخوّف)...' dedi.
التنقص. قال: فهل تعرف العرب ذلك في أشعارها؟ قال: نعم، قال شاعرنا. وأنشد البيت.
tenakkus (azaltmak, eksiltmek) demektir.' Ömer: 'Araplar bunu şiirlerinde bilirler mi?' dedi. Adam: 'Evet, şairimiz şöyle demiştir' dedi ve bu beyti okudu.
فقال عمر: أيها الناس، عليكم بديوانكم لا يضل. قالوا: وما ديواننا؟ قال: شعر الجاهلية، فإن فيه تفسير كتابكم فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ حيث يحلم عنكم، ولا يعاجلكم مع استحقاقكم.
Bunun üzerine Ömer: 'Ey insanlar! Divanınıza sarılın ki o kaybolmasın' dedi. 'Divanımız nedir?' dediler. 'Cahiliye şiiridir; zira onda Kitabınızın tefsiri vardır' dedi. { فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ } 'Şüphesiz Rabbiniz çok şefkatlidir, çok merhametlidir', zira hak etmiş olmanıza rağmen size mühlet verir ve cezanızı çarçabuk vermez.
[سورة النحل (١٦) : آية ٤٨]
[Nahl Suresi (16): Ayet 48]
أَوَلَمْ يَرَوْا إِلى ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ وَهُمْ داخِرُونَ (٤٨)
{ أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَىٰ مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ سُجَّدًا لِلَّهِ وَهُمْ دَاخِرُونَ } “Allah'ın yarattığı herhangi bir şeyi görmediler mi ki gölgeleri, boyun eğerek Allah'a secde eder vaziyette sağdan ve soldan döner durur?” (48)
قرئ: أو لم يروا. ويتفيؤا، بالياء والتاء. وما موصولة بخلق الله، وهو مبهم بيانه مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ واليمين، بمعنى الأيمان. وسُجَّداً حال من الظلال. وَهُمْ داخِرُونَ حال من الضمير في ظلاله، لأنه في معنى الجمع وهو ما خلق الله من كل شيء له ظل، وجمع بالواو، لأن الدخور من أوصاف العقلاء، أو لأن في جملة ذلك من يعقل فغلب. والمعنى: أو لم يروا إلى ما خلق الله من الأجرام التي لها ظلال متفيئة عن أيمانها وشمائلها، أى عن جانبي كل واحد منها. وشقيه استعارة من يمين الإنسان وشماله لجانبى الشيء، أى: ترجع الظلال من جانب إلى جانب منقادة لله، غير ممتنعة عليه فيما سخرها له من التفيؤ، والأجرام في أنفسها داخرة أيضاً، صاغرة منقادة لأفعال الله فيها، لا تمتنع.
[Fiiller] 'Evelem yerev / Evelem terev' ve 'yetefeyye'u / tetefeyye'u' şeklinde 'yâ' ve 'tâ' ile okunmuştur. { مَا } kelimesi { خَلَقَ اللَّهُ } sılası ile mevsuldür ve müphem olup beyanı { مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ } ifadesidir. { الْيَمِينِ } kelimesi 'eymân' (sağlar) anlamındadır. { سُجَّداً } kelimesi gölgelerin halidir. { وَهُمْ داخِرُونَ } ise 'zılâluhu'daki zamirin halidir; çünkü o, Allah'ın yarattığı gölgesi olan her şey anlamında cemidir. Çoğulu vav ile yapılmıştır, zira duhûr (boyun eğmek) akıl sahiplerinin sıfatlarındandır veya bu zümre içinde akıl sahipleri bulunduğu için tağlib yapılmıştır. Anlam şudur: Allah'ın yarattığı cisimlerin sağlarından ve sollarından, yani her birinin iki yanından ve cihetinden dönüp duran gölgelerini görmediler mi? İnsanın sağı ve solu ifadesi bir nesnenin iki yanı için istiare yoluyla kullanılmıştır; yani gölgeler, boyun eğerek Allah'ın kendilerini teshir ettiği dönme işleminde O'na karşı çıkmaksızın bir taraftan diğer tarafa dönerler. Cisimlerin kendileri de dâhir (boyun eğmiş), küçülmüş ve Allah'ın kendilerindeki fiillerine itaatkârdır, asla karşı gelemezler.
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٤٩ الى ٥٠]
[Nahl Suresi (16): Ayetler 49-50]
وَلِلَّهِ يَسْجُدُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَالْمَلائِكَةُ وَهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ (٤٩) يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ (٥٠)
{ وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ دَابَّةٍ وَالْمَلَائِكَةُ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ } “Göklerde ve yerde bulunan canlılar ve melekler büyüklük taslamaksızın Allah'a secde ederler.” (49) { يَخَافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ } “Onlar, üstlerindeki Rablerinden korkarlar ve kendilerine emredileni yaparlar.” (50)
مِنْ دابَّةٍ يجوز أن يكون بيانا لما في السموات وما في الأرض جميعا، على أنّ في السموات خلقا لله يدبون فيها كما يدب الأناسى في الأرض، وأن يكون بيانا لما في الأرض وحده، ويراد بما في السموات: الملائكة. وكرّر ذكرهم على معنى: والملائكة خصوصا من بين الساجدين، لأنهم أطوع الخلق وأعبدهم. ويجوز أن يراد بما في السموات: ملائكتهنّ.
{ مِنْ دَابَّةٍ } 'Canlılar' ifadesinin, insanların yeryüzünde yürüdüğü gibi göklerde de yürüyen Allah'ın yarattıkları bulunması esasına göre hem göklerdeki hem de yerdeki varlıkların ortak beyanı olması caizdir; sadece yerdekilerin beyanı olması ve göklerdekilerden ise meleklerin kastedilmesi de caizdir. Onların zikrinin tekrarlanması: Secde edenler arasından özellikle melekler manasındadır; çünkü onlar mahlukatın en itaatkârı ve ibadete en düşkünüdür. Göklerdekilerden onların meleklerinin kastedilmiş olması da caizdir.
وبقوله والملائكة: ملائكة الأرض من الحفظة وغيرهم، فإن قلت: سجود المكلفين مما انتظمه هذا الكلام خلاف سجود غيرهم، فكيف عبر عن النوعين بلفظ واحد؟ قلت: المراد بسجود
{ وَالْمَلَائِكَةُ } “Ve melekler” sözüyle de hafaza ve diğerleri gibi yeryüzü meleklerinin [kastedilmiş olması caizdir]. Eğer: 'Bu ifadenin kapsadığı mükelleflerin secdesi, mükellef olmayanların secdesinden farklıdır; o hâlde bu iki tür nasıl tek bir lafızla ifade edilmiştir?' dersen, derim ki: [Mükelleflerin] secdesinden maksat...
المكلفين: طاعتهم وعبادتهم، وبسجود غيرهم: انقياده لإرادة الله وأنها غير ممتنعة عليها، وكلا السجودين يجمعها معنى الانقياد فلم يختلفا، فلذلك جاز أن يعبر عنهما بلفظ واحد. فإن قلت:
onların itaati ve ibadetidir; diğerlerinin secdesinden maksat ise Allah'ın iradesine boyun eğmesi ve O'na karşı çıkamamasıdır. Her iki secdeyi de boyun eğme anlamı bir araya getirmektedir, dolayısıyla aralarında bir fark yoktur. İşte bu yüzden ikisi tek bir lafızla ifade edilebilmiştir. Eğer dersen ki:
فهلا جيء بمن دون «ما» تغليبا للعقلاء من الدواب على غيرهم؟ قلت: لأنه لو جيء بمن لم يكن فيه دليل على التغليب، فكان متناولا للعقلاء خاصة، فجيء بما هو صالح للعقلاء وغيرهم، إرادة العموم يَخافُونَ يجوز أن يكون حالا من الضمير في لا يَسْتَكْبِرُونَ أى: لا يستكبرون خائفين، وأن يكون بيانا لنفى الاستكبار وتأكيداً له، لأنّ من خاف الله لم يستكبر عن عبادته مِنْ فَوْقِهِمْ إن علقته بيخافون، فمعناه: يخافونه أن يرسل عليهم عذابا من فوقهم، وإن علقته بربهم حالا منه فمعناه: يخافون ربهم عاليا لهم قاهرا، كقوله وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ، وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ وفيه دليل على أنّ الملائكة مكلفون مدارون على الأمر والنهى والوعد والوعيد كسائر المكلفين، وأنهم بين الخوف والرجاء.
'Canlılardan akıl sahibi olanları diğerlerine tağlib etmek için { مَا } yerine { مَنْ } getirilemez miydi?' Derim ki: Çünkü { مَنْ } getirilseydi tağlibe delil olmazdı ve sadece akıl sahiplerini kapsardı; bu yüzden genelleme amacıyla hem akıl sahiplerine hem de diğerlerine uygun olan { مَا } getirilmiştir. { يَخَافُونَ } 'Korkarlar' fiilinin, { لَا يَسْتَكْبِرُونَ } cümlesindeki zamirden hal olması caizdir; yani 'korkarak büyüklük taslamazlar' demektir. İstikbarın nefyinin bir beyanı ve teyidi olması da caizdir; çünkü Allah'tan korkan kimse O'na ibadetten kibirlenmez. { مِنْ فَوْقِهِمْ } 'Üstlerindeki' ifadesini { يَخَافُونَ } fiiline bağlarsan anlamı: 'Üstlerinden üzerlerine bir azap göndermesinden korkarlar' olur. Şayet onu { رَبَّهُمْ } lafzına bağlayıp ondan hal yaparsan anlamı: 'Üzerlerinde yüce ve kahredici olan Rablerinden korkarlar' şeklinde olur; nitekim { وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ } “O, kullarının üstünde yegâne kudret ve tasarruf sahibidir” ve { وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قَاهِرُونَ } “Ve biz onların üstünde ezici bir güce sahibiz” buyruklarında da böyledir. Bu ayette, meleklerin de diğer mükellefler gibi emir, nehiy, vaat ve tehdit dairesinde mükellef olduklarına ve onların da korku ile ümit arasında bulunduklarına delil vardır.
[سورة النحل (١٦) : آية ٥١]
[Nahl Suresi (16): Ayet 51]
وَقالَ اللَّهُ لا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٥١)
{ وَقَالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلَٰهَيْنِ اثْنَيْنِ ۖ إِنَّمَا هُوَ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ ۖ فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “Allah buyurdu ki: 'İki ilah edinmeyin! O, ancak tek bir ilahtır. Yalnız benden korkun!'” (51)
فإن قلت: إنما جمعوا بين العدد والمعدود فيما وراء الواحد والاثنين، فقالوا عندي رجال ثلاثة وأفراس أربعة، لأن المعدود عار عن الدلالة على العدد الخاص. وأما رجل ورجلان وفرس وفرسان، فمعدودان فيهما دلالة على العدد، فلا حاجة إلى أن يقال: رجل واحد ورجلان اثنان، فما وجه قوله إلهين اثنين ؟ قلت: الاسم الحامل لمعنى الإفراد والتثنية دال على شيئين: على الجنسية والعدد المخصوص، فإذا أريدت الدلالة على أنّ المعنىّ به منهما، والذي يساق إليه الحديث هو العدد شفع بما يؤكده، فدل به على القصد إليه والعنايه به. ألا ترى أنك لو قلت: إنما هو إله، ولم تؤكده بواحد: لم يحسن، وخيل أنك تثبت الإلهية لا الوحدانية فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ نقل للكلام عن الغيبة إلى التكلم، وجاز لأنّ الغالب هو المتكلم، وهو من طريقة الالتفات، وهو أبلغ في الترهيب من قوله: وإياه فارهبوه، ومن أن يجيء ما قبله على لفظ المتكلم.
Eğer dersen ki: “Sayı ile sayılanı (aded ile ma‘dûdu) ancak bir ve ikinin dışındaki sayılarda bir arada kullanmışlar ve ‘Üç adamım, dört atım var’ demişlerdir; zira sayılan lafız, belirli bir sayıya delalet etmekten uzaktır. ‘Adam’ (racul), ‘iki adam’ (raculân), ‘at’ (feres) ve ‘iki at’ (feresân) kelimelerinde ise sayıya delalet zaten mevcuttur; dolayısıyla ‘bir adam’ (raculun vâhid) veya ‘iki adam’ (raculâni’sneyn) denilmesine ihtiyaç yoktur. O halde [ayetteki] { إِلَهَيْنِ اثْنَيْنِ } ifadesinin izahı nedir?” Şöyle derim: Tekillik ve ikillik (tesniye) manasını taşıyan bir isim iki şeye birden delalet eder: Cinsiyete (mahiyete) ve belirli sayıya. Bu ikisinden asıl kastedilenin ve sözün kendisi için sevk edildiği gayenin sayı olduğu belirtilmek istendiğinde, [o kelime] kendisini tekit eden bir sayı ile pekiştirilir; böylece maksadın bizzat o sayı olduğu ve ona ihtimam gösterildiği anlaşılır. Görmez misin ki sen: { إِنَّمَا هُوَ إِلَهٌ } desen ve bunu { وَاحِدٌ } ile tekit etmesen, [ifade] uygun düşmez ve vahdaniyeti (tekliği) değil de ilahlığı ispat ediyormuşsun vehmi doğar. { فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “Yalnız benden korkun!” [ifadesi], sözün gâibden (üçüncü şahıstan) mütekellime (birinci şahsa) aktarılmasıdır. Baskın olan mütekellim olduğu için bu caiz kılınmıştır; bu iltifat üslubundandır ve korkutma (terhîb) bakımından ‘Ve iyyâhu ferhebûh’ (yalnız O’ndan korkun) denilmesinden veya öncesinin de mütekellim sîgasıyla gelmesinden çok daha beliğdir.
[سورة النحل (١٦) : آية ٥٢]
[Nahl Suresi (16): Ayet 52]
وَلَهُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَهُ الدِّينُ واصِباً أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ (٥٢)
{ وَلَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا ۚ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ } “Göklerde ve yerde ne varsa O’nundur. Din (kulluk ve itaat) de daima O’na mahsustur. Öyleyken siz Allah’tan başkasından mı korkuyorsunuz?” (52)
الدِّينُ الطاعة واصِباً حال عمل فيه الظرف. والواصب: الواجب الثابت، لأنّ كل نعمة منه فالطاعة واجبة له على كل منعم عليه. ويجوز أن يكون من الوصب، أى: وله الدين ذا كلفة ومشقة، ولذلك سمى تكليفا. أو: وله الجزاء ثابتا دائما سرمدا لا يزول، يعنى الثواب والعقاب.
{ الدِّينُ } itaat demektir. { وَاصِبًا } zarfın âmil olduğu bir hâldir. Vâsıb (واصب); vacip ve sabit demektir; zira her nimet O’ndan olduğuna göre, kendisine nimet verilen herkesin O’na itaat etmesi vaciptir. Bunun 'vasab' (zahmet ve meşakkat) kökünden gelmiş olması da caizdir; yani: 'Din, külfet ve meşakkat sahibi olarak da O'nundur'; nitekim bu yüzden 'teklif' diye adlandırılmıştır. Yahut: 'Karşılık (ceza), yani sevap ve azap, zail olmayan sürekli, daimi ve ebedi bir şekilde O'nundur' [demektir].
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٥٣ الى ٥٥]
[Nahl Suresi (16): Ayetler 53-55]
وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ (٥٣) ثُمَّ إِذا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ (٥٤) لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٥٥)
{ وَمَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ۖ ثُمَّ إِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْأَرُونَ } “Nimet olarak size ulaşan ne varsa hepsi Allah’tandır. Sonra size bir darlık ve sıkıntı dokunduğu zaman da yalnız O’na yalvarıp yakarırsınız.” (53) { ثُمَّ إِذَا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ } “Sonra O, sizden o darlığı ve sıkıntıyı giderince, içinizden bir grup hemen Rablerine ortak koşarlar.” (54) { لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ ۚ فَتَمَتَّعُوا ۖ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Kendilerine verdiklerimize nankörlük etmek için [böyle yaparlar]. Haydi biraz eğlenip yararlanın bakalım, yakında bileceksiniz!” (55)
وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ وأىّ شيء حل بكم، أو اتصل بكم من نعمة، فهو من الله فَإِلَيْهِ تَجْئَرُونَ فما تتضرعون إلا إليه، والجؤار: رفع الصوت بالدعاء والاستغاثة. قال الأعشى يصف راهبا:
{ وَمَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ } “Nimet olarak size ulaşan ne varsa”; başınıza gelen yahut size ulaşan ne nimet varsa o Allah'tandır. { فَإِلَيْهِ تَجْأَرُونَ } “yalnız O’na yalvarıp yakarırsınız”; yani yalnızca O'na yalvarırsınız. Cuâr (جؤار), dua ve yardım talebinde sesi yükseltmektir. el-A'şâ bir rahibi vasfederken şöyle demiştir:
يُرَاوِحُ مِنْ صَلَوَاتِ الْمَلِيكِ طَوْراً سُجُوداً وَطَوْراً جُؤَارَا
“Padişahın dualarında bir secdeye varır, bir feryat edip yakarır.”
وقرئ: تجرون، بطرح الهمزة وإلقاء حركتها على الجيم. وقرأ قتادة: كاشف الضرّ على:
[Bu kelime], hemzenin atılması ve harekesinin cim harfine aktarılmasıyla 'tecerûn' şeklinde de okunmuştur. Katâde ise { كَاشَفَ الضُّرَّ } şeklinde okumuştur; bu:
فاعل بمعنى فعل، وهو أقوى من كشف، لأن بناء المغالبة يدل على المبالغة. فإن قلت: فما معنى قوله إِذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ؟ قلت: يجوز أن يكون الخطاب في قوله وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ عاما، ويريد بالفريق: فريق الكفرة وأن يكون الخطاب للمشركين ومنكم للبيان، لا للتبعيض، كأنه قال فإذا فريق كافر، وهم أنتم. ويجوز أن يكون فيهم من اعتبر، كقوله فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ، لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ من نعمة الكشف عنهم،
[Bu okuyuş], 'fa'ale' (فَعَلَ) anlamında 'fâ'ale' (فَاعَلَ) [babında]dır ve 'keşefe' (كَشَفَ) fiilinden daha kuvvetli [bir anlam ifade etmekte]dir; zira karşılıklı üstünlük/mücadele (mugâlebe) kalıbı mübalağa bildirir. Eğer: “{ إِذَا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ } “İçinizden bir grup, hemen Rablerine ortak koşar” ayetinin anlamı nedir?” dersen, derim ki: { وَمَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } “Nimet olarak elinizde ne varsa hepsi Allah’tandır” ayetindeki hitabın genel olması ve “grup” (ferîk) ile kâfirler fırkasının kastedilmiş olması caizdir. Hitabın müşriklere yönelik olması ve { مِنْكُمْ } “[içinizden]” ifadesinin ise teb'îz (bir kısmı) için değil, beyan (açıklama) için olması da mümkündür; sanki: “Bir de bakarsınız ki kâfir bir grup -ki onlar sizlersiniz- [şirk koşmaktadır]” buyurmuş gibidir. [Ayrıca] içlerinde ibret alan kimselerin bulunmuş olması da caizdir; nitekim: { فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ } “Onları karaya çıkarıp kurtarınca içlerinden bir kısmı orta yolu tutar” buyrulmuştur. { لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ } “Kendilerine verdiklerimize nankörlük etsinler diye” [ifadesi], kendilerinden [sıkıntıyı] giderme nimetine karşı [nankörlük etmeleri demektir],
كأنهم جعلوا غرضهم في الشرك كفران النعمة فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ تخلية ووعيد. وقرئ:
sanki şirkteki gayelerini nimetin nankörlüğü kılmışlar gibi. { فَتَمَتَّعُوا ۖ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Haydi biraz eğlenip yararlanın bakalım, yakında bileceksiniz!” ifadesi, baş başa bırakma (tahliye) ve bir tehdittir. Şöyle de okunmuştur:
فيمتعوا، بالياء مبنيا للمفعول، عطفا على لِيَكْفُرُوا ويجوز أن يكون: ليكفروا فيمتعوا، من الامر الوارد في معنى الخذلان والتخلية، واللام لام الأمر.
{ لِيَكْفُرُوا } lafzına atıfla, ye harfiyle ve meçhul sîgada 'fe-yumette'û' şeklinde okunmuştur. { لِيَكْفُرُوا فَيُمَتَّعُوا } ifadesinin, yardımsız bırakma (hızlan) ve baş başa bırakma (tahliye) anlamında vârit olan emirden olması ve buradaki lâm'ın emir lâm'ı olması da caizdir.
[سورة النحل (١٦) : آية ٥٦]
[Nahl Suresi (16): Ayet 56]
وَيَجْعَلُونَ لِما لا يَعْلَمُونَ نَصِيباً مِمَّا رَزَقْناهُمْ تَاللَّهِ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ (٥٦)
{ وَيَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ نَصِيبًا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ ۗ تَاللَّهِ لَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ } “Kendilerine rızık olarak verdiklerimizden mahiyetini bilmedikleri şeylere (putlara) pay ayırıyorlar. Allah’a andolsun ki uydurup durduğunuz şeylerden kesinlikle hesaba çekileceksiniz!” (56)
لِما لا يَعْلَمُونَ أى لآلهتهم. ومعنى لا يعلمونها: أنهم يسمونها آلهة، ويعتقدون فيها أنها تضر وتنفع وتشفع عند الله، وليس كذلك. وحقيقتها أنها جماد لا يضر ولا ينفع، فهم إذاً جاهلون بها. وقيل: الضمير في لا يَعْلَمُونَ للآلهة. أى: لأشياء غير موصوفة بالعلم، ولا تشعر اجعلوا لها نصيباً في أنعامهم وزروعهم أم لا؟ وكانوا يجعلون لهم ذلك تقربا إليهم لَتُسْئَلُنَّ وعيد عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ من الإفك في زعمكم أنها آلهة، وأنها أهل للتقرب إليها.
{ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ } yani ilahlarına. Onları bilmemelerinin anlamı şudur: Onları ilah diye isimlendirirler ve onların zarar verdiğine, fayda sağladığına ve Allah katında şefaatçi olduğuna inanırlar; oysa gerçek böyle değildir. Onların hakikati, zarar da fayda da vermeyen birer cansız varlık (cemâdât) oluşlarıdır; öyleyse onlar hakkında cahildirler. Şöyle de denilmiştir: { لَا يَعْلَمُونَ } fiilindeki zamir ilahlara aittir; yani ilim sıfatı bulunmayan, kendilerine hayvanlarından ve ekinlerinden bir pay ayrılıp ayrılmadığının bile farkında olmayan varlıklara [pay ayırırlar]. Onlara yakınlaşmak için böyle yaparlardı. { لَتُسْأَلُنَّ } bir tehdittir; { عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ } “uydurup durduğunuz şeylerden”; yani onların ilah olduğu ve kendilerine yakınlaşılmaya layık oldukları yönündeki iftiralarınızdan.
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٥٧ الى ٥٩]
[Nahl Suresi (16): Ayetler 57-59]
وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ وَلَهُمْ ما يَشْتَهُونَ (٥٧) وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ (٥٨) يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ ما بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ أَلا ساءَ ما يَحْكُمُونَ (٥٩)
{ وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ سُبْحَانَهُ ۙ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ } “Kızları Allah’a nispet ediyorlar -ki O bundan münezzehtir-, kendilerine ise canlarının çektiğini (erkek çocukları) [ayırıyorlar].” (57) { وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَىٰ ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ } “Onlardan birine bir kız çocuğu müjdelendiği zaman, öfkesinden yutkunarak yüzü simsiyah kesilir.” (58) { يَتَوَارَىٰ مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ ۚ أَيُمْسِكُهُ عَلَىٰ هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ ۗ أَلَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ } “Kendisine verilen müjdenin kötülüğünden dolayı kavminden gizlenir. Onu aşağılanmaya katlanarak yanında mı tutsun, yoksa toprağa mı gömsün? Dikkat edin, verdikleri hüküm ne kadar kötüdür!” (59)
كانت خزاعة وكنانة تقول: الملائكة بنات الله سُبْحانَهُ تنزيه لذاته من نسبة الوالد إليه. أو تعجب من قولهم وَلَهُمْ ما يَشْتَهُونَ يعنى البنين. ويجوز في ما يَشْتَهُونَ الرفع على الابتداء، والنصب على أن يكون معطوفا على البنات، أى: وجعلوا لأنفسهم ما يشتهون من الذكور. وظَلَّ بمعنى صار كما يستعمل بات وأصبح وأمسى بمعنى الصيرورة. ويجوز أن يجيء ظل، لأن أكثر الوضع يتفق بالليل، فيظل نهاره مغتما مربد الوجه من الكآبة والحياء من الناس وَهُوَ كَظِيمٌ مملوء حنقاً على المرأة يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ يستخفى منهم مِنَ أجل سُوءِ المبشر به، ومن أجل تعييرهم ويحدث نفسه وينظر أيمسك ما بشر به عَلى هُونٍ
Huzâa ve Kinâne [kabileleri]: "Melekler Allah'ın kızlarıdır" diyorlardı. { سُبْحَانَهُ } "[O, bundan] münezzehtir", [ifadesi] Kendisine çocuk nispet edilmesinden Zâtını tenzih etmektir veya onların bu sözlerine karşı bir taaccüptür (şaşkınlık ifadesidir). { وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ } "kendilerine ise canlarının çektiğini...", yani erkek çocukları [ayırırlar]. { مَا يَشْتَهُونَ } ifadesinin ibtida (mübteda) olarak merfû olması câiz olduğu gibi, { الْبَنَاتِ } kelimesine matuf kılınarak mansûb olması da câizdir; yani: "Erkeklerden canlarının çektiğini de kendilerine ayırdılar" [demektir]. { ظَلَّ } fiili, tıpkı { بَاتَ }, { أَصْبَحَ } ve { أَمْسَى } fiillerinin sayrûret (oluş/dönüşüm) anlamında kullanılması gibi "sâra" (oldu/kesildi) anlamındadır. { ظَلَّ } fiilinin [aslî anlamında] gelmesi de câizdir; zira doğumların çoğu gece gerçekleşir, bu yüzden kederden ve insanlardan utandığından ötürü bütün gündüzü yüzü kararmış ve kül rengine dönmüş vaziyette kederli olarak geçirir. { وَهُوَ كَظِيمٌ } "öfkesinden yutkunarak", [yani] kadına karşı öfke ile dolmuş bir halde. { يَتَوَارَىٰ مِنَ الْقَوْمِ } "kavminden gizlenir", müjdelenen şeyin kötülüğü sebebiyle ve kendisini ayıplamalarından ötürü onlardan saklanır. Kendi kendine düşünüp taşınır; müjdelendiği şeyi { عَلَىٰ هُونٍ } "hor görülme pahasına"...
على هوان وذل أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ أم يئده . وقرئ: أيمسكها على هون أم يدسها، على التأنيث. وقرئ: على هوان أَلا ساءَ ما يَحْكُمُونَ حيث يجعلون الولد الذي هذا محله عندهم لله، ويجعلون لأنفسهم من هو على عكس هذا الوصف.
bir horluk ve zillet içinde tutsun mu, { أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ } yoksa onu diri diri toprağa mı gömsün? Müennes olarak 'eyumsikuhâ alâ hûnin em yedussuhâ' şeklinde de okunmuştur. 'Alâ hevânin' şeklinde de okunmuştur. { أَلَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ } “Dikkat edin, verdikleri hüküm ne kadar kötüdür!”; zira katlarındaki konumu bu olan çocuğu Allah'a nispet ediyorlar, bu vasfın tam tersi olanı ise kendilerine ayırıyorlar.
[سورة النحل (١٦) : آية ٦٠]
[Nahl Suresi (16): Ayet 60]
لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٠)
{ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ ۖ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَىٰ ۚ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Ahirete inanmayanlar için en kötü sıfatlar vardır. En yüce sıfatlar ise Allah’ındır. O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (60)
مَثَلُ السَّوْءِ صفة السوء: وهي الحاجة إلى الأولاد الذكور وكراهة الإناث ووأدهن خشية الإملاق، وإقرارهم على أنفسهم بالشح البالغ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى وهو الغنى عن العالمين، والنزاهة عن صفات المخلوقين وهو الجواد الكريم.
{ مَثَلُ السَّوْءِ } kötü sıfattır; o da erkek çocuklara muhtaç olmak, kız çocuklarından hoşlanmayıp fakirlik korkusuyla onları diri diri gömmek ve aşırı cimriliklerini bizzat kendilerinin itiraf etmeleridir. { وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَىٰ } ise âlemlerden müstağni (hiçbir şeye muhtaç olmamak), yaratılmışların sıfatlarından münezzeh bulunmaktır; O cömerttir, ikram sahibidir.
[سورة النحل (١٦) : آية ٦١]
[Nahl Suresi (16): Ayet 61]
وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ ما تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٦١)
{ وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَٰكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَىٰ أَجَلٍ مُسَمًّى ۖ فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً ۖ وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ } “Eğer Allah insanları zulümleri yüzünden hemen cezalandırsaydı, yeryüzünde hiçbir canlı bırakmazdı. Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler. Ecelleri geldiği zaman ise ne bir an geri kalabilirler ne de öne geçebilirler.” (61)
بِظُلْمِهِمْ بكفرهم ومعاصيهم ما تَرَكَ عَلَيْها أى على الأرض مِنْ دَابَّةٍ قط ولأهلكها كلها بشؤم ظلم الظالمين. وعن أبى هريرة: أنه سمع رجلا يقول: إن الظالم لا يضرّ إلا نفسه، فقال: بلى والله، حتى أنّ الحبارى لتموت في وكرها بظلم الظالم . وعن ابن مسعود: كاد الجعل يهلك في جحره بذنب ابن آدم . أو من دابة ظالمة. وعن ابن عباس مِنْ دَابَّةٍ من مشرك يدب عليها. وقيل: لو أهلك الآباء بكفرهم لم تكن الأبناء.
{ بِظُلْمِهِمْ } inkârları ve günahları sebebiyle; { مَا تَرَكَ عَلَيْهَا } yani yeryüzünde; { مِنْ دَابَّةٍ } hiçbir canlı bırakmazdı; zalimlerin zulmünün uğursuzluğu yüzünden hepsini helak ederdi. Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre, o bir adamın: 'Zalim ancak kendine zarar verir' dediğini işitince şöyle demiştir: 'Hayır, Allah'a yemin olsun ki, toy kuşu bile zalimin zulmü yüzünden yuvasında ölür!' İbn Mes'ud'dan da şöyle rivayet edilmiştir: 'Neredeyse bok böceği bile âdemoğlunun günahı yüzünden deliğinde helak olacaktı.' Yahut 'zalim bir canlı [bırakmazdı]' demektir. İbn Abbas'tan ise { مِنْ دَابَّةٍ } ifadesinin 'yeryüzünde yürüyen hiçbir müşrik' anlamına geldiği rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Eğer babaları küfürleri yüzünden helak etseydi, çocuklar da olmazdı.
[سورة النحل (١٦) : آية ٦٢]
[Nahl Suresi (16): Ayet 62]
وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ ما يَكْرَهُونَ وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى لا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ (٦٢)
{ وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنَىٰ ۖ لَا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ } “Kendilerinin hoşlanmadıkları şeyleri Allah’a nispet ederler; üstelik en güzel sonucun kendilerine ait olduğu yalanını dilleriyle söyler dururlar. Şüphesiz onlar için cehennem ateşi vardır ve onlar [oraya] en önde sürüleceklerdir.” (62)
وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ ما يَكْرَهُونَ لأنفسهم من البنات ومن شركاء في رياستهم، ومن الاستخفاف برسلهم
{ وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ } “Kendilerinin hoşlanmadıkları şeyleri Allah’a nispet ederler”; [yani] kendi nefisleri için istemedikleri kız çocuklarını, liderliklerindeki ortakları ve elçilerini hafife almayı [Allah'a nispet ederler].
والتهاون برسالاتهم. ويجعلون له أرذل أموالهم ولأصنامهم أكرمها وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ مع ذلك أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى عند الله كقوله وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى. وعن بعضهم أنه قال لرجل من ذوى اليسار: كيف تكون يوم القيامة إذا قال الله تعالى: هاتوا ما دفع إلى السلاطين وأعوانهم، فيؤتى بالدواب والثياب وأنواع الأموال الفاخرة. وإذا قال: هاتوا ما دفع إلىّ فيؤتى بالكسر والخرق ومالا يؤبه له، أما تستحيي من ذلك الموقف؟ وقرأ هذه الآية.
ve elçilik vazifelerini önemsememeyi Allah'a nispet ederler. Mallarının en düşüğünü O'na, en değerlisini ise putlarına ayırırlar. Bununla birlikte { وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ } dilleri { أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنَىٰ } Allah katında en güzel sonucun kendilerine ait olduğunu söyler; nitekim { وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَىٰ رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَىٰ } “Eğer Rabbime döndürülürsem, muhakkak O'nun katında benim için daha güzeli vardır” buyruğunda da böyledir. Bir âlimden rivayet edildiğine göre, o varlıklı bir adama şöyle demiştir: 'Kıyamet günü Allah Teâlâ: 'Hükümdarlara ve yardımcılarına verilenleri getirin!' dediğinde binekler, elbiseler ve çeşitli kıymetli mallar getirilirken; 'Bana verilenleri getirin!' dediğinde ise ekmek kırıntıları, paçavralar ve dönüp bakılmayacak değersiz şeyler getirildiği vakit halin nice olur? O duruştan utanmaz mısın?' ve bu ayeti okumuştur.
وعن مجاهد: أنّ لهم الحسنى، هو قول قريش: لنا البنون، وأن لهم الحسنى: بدل من الكذب.
Mücâhid'den: '{ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنَىٰ } sözü, Kureyş'in 'Erkek çocuklar bizimdir' demesidir; { أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنَىٰ } ifadesi ise { الْكَذِبَ } lafzından bedeldir' dediği rivayet edilmiştir.
وقرئ الْكَذِبَ جمع كذوب، صفة للألسنة مُفْرَطُونَ قرئ مفتوح الراء ومكسورها مخففاً ومشدّداً، فالمفتوح بمعنى مقدّمون إلى النار معجلون إليها، من أفرطت فلانا، وفرّطته في طلب الماء، إذا قدمته. وقيل. منسيون متروكون، من أفرطت فلانا خلفي إذا خلفته ونسيته.
{ الْكَذِبَ } lafzı, 'kezûb'un (كذوب) çoğulu olup dillere sıfat olarak da okunmuştur. { مُفْرَطُونَ } kelimesi ra harfi fethalı ve kesreli, şeddesiz ve şeddeli olarak okunmuştur. Fethalı olanı (mufretûn/muferratûn); 'ateşe önden sevk edilenler, oraya ivedilikle sürülenler' anlamındadır; bu, bir kimseyi önden gönderdiğinde kullanılan 'efrettu fulânen' ve 'ferrattuhu fî talebi'l-mâ' (su aramak için filancayı önden gönderdim) ifadesinden gelir. Şöyle de denilmiştir: Unutulup terk edilenler [demektir]; bu da 'efrettu fulânen halfî' (filancayı arkamda bırakıp unuttum) ifadesinden gelir.
والمكسور المخفف، من الإفراط في المعاصي. والمشدّد، من التفريط في الطاعات وما يلزمهم.
Kesreli ve şeddesiz olanı (müfritûn), günahlarda aşırı gitmekten (ifrât); şeddeli olanı ise (müferritûn), taatlerde ve üzerlerine vacip olan hususlarda gevşeklik göstermekten (tefrît) türemiştir.
[سورة النحل (١٦) : آية ٦٣]
[Nahl Suresi (16): Ayet 63]
تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٦٣)
{ تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَىٰ أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “Allah’a andolsun ki senden önceki ümmetlere de [elçiler] gönderdik; fakat şeytan onlara amellerini süslü gösterdi. İşte bugün de o, onların dostudur ve onlar için elem verici bir azap vardır.” (63)
فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ حكاية الحال الماضية التي كان يزين لهم الشيطان أعمالهم فيها. أو فهو وليهم في الدنيا فجعل اليوم عبارة عن زمان الدنيا. ومعنى وَلِيُّهُمُ قرينهم وبئس القرين. أو يجعل فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ حكاية للحال الآتية، وهي حال كونهم معذبين في النار، أى فهو ناصرهم اليوم لا ناصر لهم غيره، نفياً للناصر لهم على أبلغ الوجوه. ويجوز أن يرجع الضمير إلى مشركي قريش، أنه زين للكفار قبلهم أعمالهم، فهو ولى وهؤلاء، لأنهم منهم. ويجوز أن يكون على حذف المضاف، أى: فهو ولى أمثالهم اليوم.
{ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ } şeytanın kendilerine amellerini süslediği geçmiş hâlin bir hikâyesidir. Yahut o dünyada onların velisidir; dolayısıyla 'el-yevm' (bugün) dünya zamanından ibaret kılınmıştır. { وَلِيُّهُمُ } ifadesinin anlamı ise onların yoldaşıdır ve o ne kötü bir yoldaştır. Veyahut { فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ }, gelecek bir hâlin -ki bu onların cehennemde azap gördükleri hâldir- hikâyesi kılınır; yani: 'Bugün onların yardımcısı odur, onlara ondan başka yardımcı yoktur' demektir ki bu, en beliğ biçimde yardımcıyı nefyetmektir. Zamirin Kureyş müşriklerine dönmesi de caizdir; yani şeytan onlardan önceki inkârcılara amellerini süslemiştir, bunların da velisidir çünkü bunlar da onlardandır. Muzâfın hazfedilmiş olması da caizdir; yani: 'Bugün o, onların benzerlerinin velisidir.'
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٦٤ الى ٦٥]
[Nahl Suresi (16): Ayetler 64-65]
وَما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلاَّ لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ وَهُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٦٤) وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٦٥)
{ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ ۙ وَهُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Biz bu Kitab’ı sana ancak hakkında ayrılığa düştükleri şeyleri onlara açıklayasın ve inanan bir topluluk için bir hidayet ve rahmet olsun diye indirdik.” (64) { وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا ۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ } “Allah gökten bir su indirdi de onunla yeryüzünü ölümünden sonra diriltti. Şüphesiz bunda [kulak verip] dinleyen bir topluluk için bir ibret vardır.” (65)
وَهُدىً وَرَحْمَةً معطوفان على محل لِتُبَيِّنَ إلا أنهما انتصبا على أنهما مفعول لهما، لأنهما فعلا الذي أنزل الكتاب. ودخل اللام على لتبين: لأنه فعل المخاطب لا فعل المنزل. وإنما ينتصب مفعولا له ما كان فعل فاعل الفعل المعلل. والذي اختلفوا فيه: البعث، لأنه كان فيهم من يؤمن به، ومنهم عبد المطلب، وأشياء من التحريم والتحليل والإنكار والإقرار لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ
{ وَهُدًى وَرَحْمَةً } lafızları { لِتُبَيِّنَ } ifadesinin mahalline matuftur; ancak bu ikisi mef'ûlün leh olarak mansub olmuşlardır, çünkü bunlar Kitab'ı indiren Zât'ın fiilidir. { لِتُبَيِّنَ } kelimesine lâm harfinin dahil olması ise, onun indiren Zât'ın değil muhatabın fiili olması sebebiyledir; zira sadece gerekçelendirilen fiilin failinin fiili olan şey mef'ûlün leh olarak nasb edilir. Ayrılığa düştükleri şey: Ba's (öldükten sonra dirilme) konusudur; çünkü aralarında buna inananlar da vardı -ki Abdulmuttalib onlardan biriydi-, ayrıca haram kılma, helal kılma, inkâr ve ikrar konularındaki çeşitli meseleler de vardı. { لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ }
سماع إنصاف وتدبر، لأنّ من لم يسمع بقلبه، فكأنه أصم لا يسمع.
insafla ve düşünerek dinleyen [bir topluluk için]; zira kalbiyle dinlemeyen kimse, sanki işitmeyen bir sağır gibidir.
[سورة النحل (١٦) : آية ٦٦]
[Nahl Suresi (16): Ayet 66]
وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَناً خالِصاً سائِغاً لِلشَّارِبِينَ (٦٦)
{ وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً ۖ نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَنًا خَالِصًا سَائِغًا لِلشَّارِبِينَ } “Kuşkusuz sağmal hayvanlarda da sizin için büyük bir ibret vardır. Size onların karınlarındaki fışkı ile kan arasından, içenlerin boğazından kolayca geçen halis bir süt içiriyoruz.” (66)
ذكر سيبويه الأنعام في باب مالا ينصرف في الأسماء المفردة الواردة على أفعال، كقولهم:
Sîbeveyh, 'el-En'âm' (الأنعام) kelimesini gayrimunsarif bahsinde, 'ef'âl' vezninde gelen müfred isimler arasında zikretmiştir; nitekim Arapların:
ثوب أكياش، ولذلك رجع الضمير إليه مفرداً. وأمّا فِي بُطُونِها في سورة المؤمنين، فلأنّ معناه الجمع. ويجوز أن يقال في الأنعام وجهان، أحدهما: أن يكون تكثير نعم كأجبال في جبل، وأن يكون اسماً مفرداً مقتضياً لمعنى الجمع كنعم، فإذا ذكر فكما يذكر «نعم» في قوله:
'Sevbun ekyâş' (bir tür kumaş) demeleri gibi. Bundan dolayı zamir ona müfred olarak dönmüştür. Mü'minûn Suresi'ndeki { فِي بُطُونِهَا } ifadesine gelince; o, anlamının çoğul olması sebebiyledir. 'el-En'âm' kelimesinde iki vecih söylenmesi caizdir: Birincisi, 'cebel'in çoğulu olan 'ecbâl' gibi, 'ne'am' (نعم) kelimesinin çoğulu olması; ikincisi ise 'ne'am' kelimesi gibi çoğul anlamı taşıyan müfred bir isim olmasıdır. Dolayısıyla müzekker kılındığında, şu beyitte 'ne'am' kelimesinin müzekker kılınması gibi olur:
فِى كُلِّ عَامٍ نَعَمٌ تَحْوُونَه … يُلْقِحُهُ قَوْمٌ وَتَنْتِجُونَهْ
“Her yıl elde ettiğiniz develer vardır; / Onları bir kavim döller, siz ise yavrularını alırsınız.”
وإذا أنث ففيه وجهان: أنه تكسير نعم. وأنه في معنى الجمع. وقرئ نُسْقِيكُمْ بالفتح والضم، وهو استئناف، كأنه قيل: كيف العبرة، فقيل نسقيكم مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ أى يخلق الله اللبن وسيطاً بين الفرث والدم يكتنفانه، وبينه وبينهما برزخ من قدرة الله لا يبغى أحدهما عليه بلون ولا طعم ولا رائحة، بل هو خالص من ذلك كله. قيل: إذا أكلت البهيمة العلف فاستقرّ في كرشها طبخته، فكان أسفله فرثا، وأوسطه لبنا، وأعلاه دما. والكبد مسلطة على هذه الأصناف
Müennes kılındığında ise bunda iki vecih vardır: [Birincisi], 'ne'am' (نعم) kelimesinin teksîri (kırık çoğulu) olmasıdır. [İkincisi], çoğul anlamında olmasıdır. { نُسْقِيكُمْ } kelimesi fetha (neskîkum) ve damme (nuskîkum) ile okunmuştur. Bu [cümle] bir istînâftır (yeni bir başlangıç cümlesidir); sanki "[Bundaki] ibret nasıldır?" diye sorulmuş da { نُسْقِيكُمْ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ } “Size [işkembedeki] fışkı ile kan arasından... içiririz” denilmiştir. Yani Allah, sütü kendisini çevreleyen fışkı ile kan arasında bir vasat (orta unsur) olarak yaratır. Süt ile bu ikisi arasında Allah'ın kudretinden bir berzah (engel) vardır; ikisinden biri ne renk, ne tat ne de koku bakımından süte baskın gelemez; bilakis o, bütün bunlardan arınmış, tertemizdir. Şöyle denilmiştir: Hayvan yemi yiyip de bu [yem] işkembesine yerleştiğinde, [işkembe] onu pişirir (sindirir); böylece alt kısmı fışkı, orta kısmı süt, üst kısmı da kan olur. Karaciğer ise bu kısımlar üzerine hâkim kılınmıştır;
الثلاثة تقسمها، فتجرى الدم في العروق، واللبن في الضرع، وتبقى الفرث في الكرش.
onları paylaştırır; kanı damarlara, sütü memeye akıtır, fışkıyı ise işkembede bırakır.
فسبحان الله ما أعظم قدرته وألطف حكمته لمن تفكر وتأمّل. وسئل شقيق عن الإخلاص فقال: تمييز العمل من العيوب، كتمييز اللبن من بين فرث ودم سائِغاً سهل المرور في الحلق.
Düşünüp tefekkür eden kimse için Allah münezzehtir; O'nun kudreti ne büyük, hikmeti ne latiftir! Şakîk'e ihlas sorulduğunda şöyle demiştir: 'Ameli ayıplardan arındırmaktır; tıpkı sütün fışkı ve kan arasından süzülüp arındırılması gibi.' { سَائِغًا } boğazdan akıp geçmesi kolay demektir.
ويقال: لم يغص أحد باللبن قط. وقرئ: سيغاً، بالتشديد. وسيغاً، بالتخفيف. كهين ولين.
Şöyle de denilir: Hiç kimsenin boğazına asla süt takılıp kalmamıştır (tıkanmamıştır). 'Seyyigan' şeklinde şeddeli ve 'seygan' şeklinde şeddesiz olarak da okunmuştur; tıpkı 'heyyin/heyn' ve 'leyyin/leyn' gibi.
فإن قلت: أى فرق بين «من» الأولى والثانية؟ قلت: الأولى للتبعيض، لأن اللبن بعض ما في بطونها، كقولك: أخذت من مال زيد ثوباً. والثانية لابتداء الغاية، لأن بين الفرث والدم مكان الإسقاء الذي منه يبتدأ، فهو صلة لنسقيكم، كقولك: سقيته من الحوض، ويجوز أن يكون حالا من قوله لَبَناً مقدما عليه، فيتعلق بمحذوف، أى: كائناً من بين فرث ودم.
Eğer dersen ki: 'Birinci { مِنْ } ile ikinci { مِنْ } arasındaki fark nedir?' Derim ki: Birincisi teb'îz (kısmilik) içindir; çünkü süt, onların karınlarındakilerin bir kısmıdır; nitekim 'Zeyd'in malından bir elbise aldım' demen gibidir. İkincisi ise ibtidâ-i gâye (başlangıç sınırı) içindir; çünkü fışkı ile kanın arası, içirmenin kendisinden başladığı yerdir; dolayısıyla o, 'Ona havuzdan su içirdim' demen gibi { نُسْقِيكُمْ } fiilinin sılasıdır (bağlantılı ögesidir). { لَبَنًا } kelimesinin önüne geçmiş bir hâl olması da caizdir; bu durumda mahzûf bir kelimeye taalluk eder, yani: 'Fışkı ile kan arasından meydana gelmiş olarak' [demektir].
ألا ترى أنه لو تأخر فقيل: لبناً من بين فرث ودم كان صفة له، وإنما قدم لأنه موضع العبرة، فهو قمن بالتقديم. وقد احتج بعض من يرى أن المنى طاهر على من جعله نجسا، لجريه في مسلك البول بهذه الآية، وأنه ليس بمستنكر أن يسلك مسلك البول وهو طاهر، كما خرج اللبن من بين فرث ودم طاهراً.
Görmez misin ki şayet sonraya bırakılıp 'Lebenen min beyni fersin ve demin' denilseydi ona sıfat olurdu; ancak ibret mahalli olduğu için öne alınmıştır, dolayısıyla öne geçirilmeye pek layıktır. Meninin temiz olduğunu savunanlardan bazıları, idrar yolundan aktığı için onu necis sayanlara karşı bu ayetle delil getirmişler ve temiz olduğu halde idrar yolundan geçmesinin yadırganacak bir şey olmadığını, nitekim sütün de fışkı ve kan arasından temiz olarak çıktığını söylemişlerdir.
[سورة النحل (١٦) : آية ٦٧]
[Nahl Suresi (16): Ayet 67]