وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٦٧)
{ وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “Hurmalıkların ve üzümlüklerin meyvelerinden de hem sarhoşluk veren bir içecek hem de güzel bir rızık edinirsiniz. Şüphesiz bunda aklını kullanan bir topluluk için bir ayet (ibret) vardır.”
فإن قلت: بم تعلق قوله وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ؟ قلت: بمحذوف تقديره:
Eğer: “{ وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ } sözü neye taalluk etmektedir (bağlıdır)?” dersen, derim ki: Takdiri,
ونسقيكم من ثمرات النخيل والأعناب، أى: من عصيرها، وحذف لدلالة نسقيكم قبله عليه، وقوله تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً بيان وكشف عن كنه الإسقاء. أو يتعلق بتتخذون، ومنه من تكرير الظرف للتوكيد، كقولك: زيد في الدار فيها. ويجوز أن يكون تَتَّخِذُونَ صفة موصوف محذوف، كقوله:
«Hurmalıkların ve üzümlüklerin meyvelerinden de -yani sularından/şıralarından- size içiririz» şeklinde olan mahzûf [bir fiile] taalluk eder; öncesindeki «size içiririz» ifadesinin ona delalet etmesi sebebiyle [burada] hazfedilmiştir. { تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا } sözü ise içirmenin mahiyetine dair bir beyan ve açıklamadır. Yahut { تَتَّخِذُونَ } fiiline taalluk eder; { مِنْهُ } ise tekit için zarfın tekrarlanması kabilindendir, nitekim «Zeyd evdedir, oradadır» demen gibidir. { تَتَّخِذُونَ } ifadesinin, şu beyitteki gibi mahzûf bir mevsun sıfatı olması da caizdir:
… بِكَفّىْ كَانَ مِنْ أرْمَى الْبَشَرْ
“… İnsanların en iyi ok atanlarından olan [bir kimsenin] iki eliyle…”
تقديره: ومن ثمرات النخيل والأعناب ثمر تتخذون منه سكراً ورزقا حسناً، لأنهم يأكلون بعضها ويتخذون من بعضها السكر. فإن قلت: فإلام يرجع الضمير في منه إذا جعلته ظرفا مكرّراً؟
Bunun takdiri şöyledir: «Hurmalıkların ve üzümlüklerin meyvelerinden, kendisinden sarhoşluk verici içki ve güzel bir rızık edindiğiniz meyveler de vardır»; çünkü onlar bunların bir kısmını yerler, bir kısmından da sarhoş edici içki yaparlar. Eğer: “Onu tekrarlanan bir zarf kabul ettiğinde { مِنْهُ } içindeki zamir nereye döner?” dersen,
قلت: إلى المضاف المحذوف الذي هو العصير كما رجع في قوله تعالى أَوْ هُمْ قائِلُونَ إلى الأهل المحذوف، والسكر: الخمر، سميت بالمصدر من سكر سكراً وسكراً. نحو رشد رشداً ورشداً. قال:
Derim ki: Tıpkı Yüce Allah'ın { أَوْ هُمْ قَائِلُونَ } kavlinde [zamirin] mahzûf olan «ehl» kelimesine dönmesi gibi, şıra/meyve suyu olan mahzûf muzafa döner. *es-Seker* (السكر) ise şaraptır; *reşede-reşeden-ve-reşden* dendiği gibi, *sekira-sekaran-ve-sekren* kökünden mastar ile isimlendirilmiştir. Şair şöyle demiştir:
وَجَاؤُنَا بهم سَكَرٌ عَلَيْنَا … فَأَجْلَى اليَوْمُ وَالسَّكْرَانُ صَاحِى
«Bize öyle bir öfke ve sarhoşlukla geldiler ki... Fakat gün aydınlandı ve sarhoş olan ayıldı.»
وفيه وجهان: أحدهما أن تكون منسوخة. وممن قال بنسخها: الشعبي والنخعي. والثاني أن يجمع بين العتاب والمنة. وقيل: السكر النبيذ، وهو عصير العنب والزبيب والتمر إذا طبخ حتى يذهب ثلثاه، ثم يترك حتى يشتدّ، وهو حلال عند أبى حنيفة إلى حدّ السكر ويحتج بهذه الآية وبقوله ﷺ «الخمر حرام لعينها والسكر من كل شراب» وبأخبار جمة. ولقد صنف شيخنا أبو على الجبائي قدّس الله روحه غير كتاب في تحليل النبيذ، فلما شيخ وأخذت منه السنّ العالية قيل له: لو شربت منه ما تتقوى به، فأبى. فقيل له: فقد صنفت في تحليله، فقال:
Bunda iki vecih vardır: Birincisi, ayetin mensuh olmasıdır. Neshine hükmedenler arasında Şa'bî ve en-Nehaî de vardır. İkincisi ise serzeniş ile nimeti hatırlatmanın bir arada bulunmasıdır. Şöyle de denilmiştir: Seker, nebîzdir; o da üzüm, kuru üzüm ve hurmanın üçte ikisi buharlaşıncaya kadar kaynatılıp ardından sertleşmeye bırakılan şırasıdır. Bu, Ebû Hanîfe'ye göre sarhoşluk sınırına kadar helaldir. O, bu ayeti, Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şarabın bizzat kendisi haramdır; diğer her içeceğin ise sarhoşluk veren miktarı haramdır» hadisini ve pek çok rivayeti delil getirmektedir. Nitekim üstadımız Ebû Alî el-Cübbâî -Allah ruhunu takdis etsin- nebîzin helal olduğuna dair birden fazla eser telif etmişti. Ancak yaşlanıp ileri yaş kendisini takatsiz bıraktığında ona: «Kendisiyle güç bulacağın kadar ondan içsen ya!» denildiğinde o bundan kaçındı. Ona: «Ama sen onun helal olduğuna dair kitaplar yazdın!» denilince şöyle demiştir:
تناولته الدعارة فسمج في المروءة. وقيل: السكر الطعم وأنشد:
«Ona ahlaksız ve fasık kimseler dadandı, bu sebeple mürüvvete yakışmaz oldu.» Şöyle de denilmiştir: Seker, yiyecek (taam) demektir ve şu beyit okunmuştur:
جَعَلْتُ أَعْرَاضَ الكِرَامِ سَكَرَا
«Şerefli insanların haysiyetlerini kendime seker (yiyecek/meze) yaptım.»
أى تنقلت بأعراضهم . وقيل هو من الخمر، وإنه إذا ابترك في أعراض الناس، فكأنه تخمر بها. والرزق الحسن: الخل والرب والتمر والزبيب وغير ذلك. ويجوز أن يجعل السكر رزقاً حسناً، كأنه قيل: تتخذون منه ما هو سكر ورزق حسن.
Yani onların haysiyetlerini meze yaptım. [Bu lafzın] şaraptan geldiği de söylenmiştir; zira insan başkalarının haysiyetine dil uzatmaya koyulduğunda, adeta onunla sarhoş olmuş gibi olur. Güzel rızık ise sirke, pekmez, hurma, kuru üzüm ve benzeri şeylerdir. Sekerin güzel bir rızık kılınması da caizdir; sanki şöyle denilmiş gibidir: Ondan hem seker hem de güzel bir rızık ediniyorsunuz.
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٦٨ الى ٦٩]
[Nahl Suresi (16): Ayetler 68-69]
وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ (٦٨) ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٦٩)
{ وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ (٦٨) ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٦٩) } “Rabbin bal arısına şöyle vahyetti: 'Dağlardan, ağaçlardan ve insanların kurdukları çardaklardan kendinize evler (kovanlar) edinin. Sonra meyvelerin her birinden yiyin de Rabbinizin [size] kolaylaştırdığı yollara boyun eğerek girin.' Onların karınlarından renkleri çeşitli bir içecek çıkar ki onda insanlar için şifa vardır. Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için bir ibret vardır.”
الإيحاء إلى النحل: إلهامها والقذف في قلوبها وتعليمها على وجه هو أعلم به، لا سبيل لأحد إلى الوقوف عليه، وإلا فنيقتها في صنعتها، ولطفها في تدبير أمرها، وإصابتها فيما يصلحها، دلائل بينة شاهدة على أنّ الله أودعها علماً بذلك وفطنها، كما أولى أولى العقول عقولهم. وقرأ يحيى بن وثاب إِلَى النَّحْلِ بفتحتين. وهو مذكر كالنخل، وتأنيثه على المعنى أَنِ اتَّخِذِي هي أن المفسرة، لأنّ الإيحاء فيه معنى القول. وقرئ: «بيوتا» بكسر الباء لأجل الياء. ويَعْرِشُونَ بكسر الراء وضمها: يرفعون من سقوف البيوت. وقيل: ما يبنون للنحل في الجبال والشجر والبيوت من الأماكن التي تتعسل فيها. والضمير في يَعْرِشُونَ للناس. فإن قلت: ما معنى «من» في قوله أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ وهلا قيل في الجبال وفي الشجر؟ قلت: أريد معنى البعضية، وأن لا تبنى بيوتها في كل جبل وكل شجر وكل ما يعرش ولا في كل مكان منها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ إحاطة بالثمرات التي تجرسها النحل وتعتاد أكلها، أى ابني البيوت، ثم كلى من كل ثمرة تشتهينها، فإذا أكلتها فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ أى الطرق التي ألهمك وأفهمك في عمل العسل. أو فاسلكي ما أكلت في سبل ربك، أى في مسالكه التي يحيل فيها بقدرته النور المرّ عسلا من أجوافك ومنافذ مآكلك. أو إذا أكلت الثمار في المواضع البعيدة من بيوتك، فاسلكي إلى بيوتك راجعة سبل ربك، لا تتوعر عليك ولا تضلين فيها،
Arıya vahiy; kimsenin mahiyetine vakıf olamayacağı, keyfiyetini ancak Allah'ın bildiği bir şekilde ona ilham edilmesi, kalbine doğdurulması ve öğretilmesidir. Aksi takdirde onun sanatındaki titizliği ve ustalığı, işini çekip çevirmedeki zarafeti, kendisine fayda veren hususları tam isabetle bulması; akıl sahiplerine akıllarını bahşettiği gibi Allah'ın ona da bu konuda bir bilgi yüklediğine ve onu anlayışlı kıldığına şahitlik eden apaçık delillerdir. Yahyâ b. Vessâb { إِلَى النَّحْلِ } [ifadesini her iki harfin] fethasıyla [en-Nahele şeklinde] okumuştur. Bu kelime, "en-nahl" (hurma ağaçları) gibi müzekkerdir; [ayetteki zamir ve fiillerin] müennes gelmesi ise mana yönündendir. { أَنِ اتَّخِذِي } ifadesindeki «en», tefsiriyye [açıklama edatı]dır; zira vahiy kelimesi söz manasını da içermektedir. «Büyûten» kelimesi, yâ harfinden ötürü bâ harfinin kesresiyle «biyûten» şeklinde de okunmuştur. { يَعْرِشُونَ } kelimesi, râ harfinin kesresi ve dammesiyle [ya'rişûne / ya'ruşûne şeklinde okunmuştur ve]: "Evlerin tavanlarını yükseltirler" demektir. Bir görüşe göre de dağlarda, ağaçlarda ve evlerde arıların bal yapacağı yerler olarak insanlar tarafından onlar için inşa edilen kovanlardır. { يَعْرِشُونَ } fiilindeki zamir insanlara racidir. Eğer: "{ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ } kavlindeki «min» (مِنْ) edatının manası nedir? Neden [zarfiyet bildiren] «fî» (فِي) harfiyle 'fil-cibâli ve fiş-şeceri' denilmemiştir?" dersen, derim ki: Bununla bazılık (teb'îz) manası kastedilmiştir; ta ki arı yuvalarını her dağda, her ağaçta ve insanların kurduğu her çardakta yahut bunların her yerinde kurmasın. { مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ } ifadesi, arıların otlandığı ve beslenmeye alıştığı meyveleri kuşatıcıdır. Yani: "Önce evler edin, sonra canının çektiği her meyveden ye; yediğin zaman da { فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ } 'Rabbinin yollarına gir', yani bal yapımında sana ilham edip kavrattığı yollara koyul" demektir. Veyahut: "Yediğin şeyleri Rabbinin yollarına, yani O'nun kudretiyle içindeki acı çiçeği/özsuyu bal haline dönüştürdüğü bedeninin iç boşluklarına ve besin kanallarına sevk et" manasındadır. Ya da: "Meyveleri yuvalarından uzak yerlerde yediğinde, sana zor ve meşakkatli gelmeyecek, içinde yolunu şaşırmayacağın şekilde Rabbinin yollarından yuvalarına geri dön" demektir.
فقد بلغني أنها ربما أجدب عليها ما حولها فتسافر إلى البلد البعيد في طلب النجعة. أو أراد بقوله ثُمَّ كُلِي ثم اقصدي أكل الثمرات فاسلكي في طلبها في مظانها سبل ربك ذُلُلًا جمع ذلول، وهي حال من السبل، لأنّ الله ذللها لها ووطأها وسهلها، كقوله هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا أو من الضمير في فَاسْلُكِي أى: وأنت ذلل منقادة لما أمرت به غير ممتنعة شَرابٌ يريد العسل، لأنه مما يشرب مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ منه أبيض وأسود وأصفر وأحمر فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ لأنه من جملة الأشفية والأدوية المشهورة النافعة، وقلّ معجون من المعاجين لم يذكر الأطباء فيه العسل، وليس الغرض أنه شفاء لكل مريض، كما أن كل دواء كذلك.
Bana ulaştığına göre arı, bazen etrafı kuraklaştığında otlak ve gıda arayışıyla uzak diyarlara uçar. Yahut { ثُمَّ كُلِي } sözüyle «Sonra meyveleri yemeye yönel de onları bulunabilecekleri yerlerde aramak için Rabbinin yollarına gir» manası kastedilmiştir. { ذُلُلًا } kelimesi «zelûl»ün çoğuludur; Allah Teâlâ'nın { هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا } kavlinde olduğu gibi, Allah o yolları arıya boyun eğdirdiği, çiğnenip aşılır ve kolay kıldığı için «yollar»ın hâlidir. Yahut { فَاسْلُكِي } fiilindeki zamirin hâlidir; yani «Emrolunduğun şeye boyun eğmiş, itaatkar ve karşı gelmeksizin» demektir. { شَرَابٌ } ile bal kastedilmektedir, çünkü o içilen şeylerdendir. { مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ } kimi beyaz, kimi siyah, kimi sarı ve kimi kırmızıdır. { فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ } zira o, meşhur ve faydalı şifalar ve ilaçlar cümlesindendir; hekimlerin içine bal zikretmediği pek az macun vardır. Maksat, her ilacın her hastaya şifa olmadığı gibi, onun da her hastaya mutlaka şifa olması demek değildir.
وتنكيره إمّا لتعظيم الشفاء الذي فيه، أو لأن فيه بعض الشفاء، وكلاهما محتمل. وعن النبي ﷺ أن رجلا جاء إليه فقال: إن أخى يشتكى بطنه، فقال: «اذهب واسقه العسل» فذهب ثم رجع فقال: قد سقيته فما نفع، فقال: «اذهب واسقه عسلا» فقد صدق الله وكذب بطن أخيك، فسقاه فشفاه الله فبرأ، كأنما أنشط من عقال . وعن عبد الله بن مسعود:
«Şifâ» kelimesinin nekire getirilmesi, ya onda bulunan şifanın büyüklüğünü belirtmek içindir ya da onda bir tür şifa bulunduğu içindir; her iki ihtimal de mümkündür. Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edildiğine göre, bir adam kendisine gelip: «Kardeşimin karnı ağrıyor» dedi. O da: «Git ve ona bal içir» buyurdu. Adam gitti, sonra dönüp: «Ona içirdim fakat fayda vermedi» dedi. Bunun üzerine [Hz. Peygamber]: «Git ve ona bal içir; zira Allah doğru söylemiştir, kardeşinin karnı ise yalan söylemiştir» buyurdu. Ona tekrar içirince Allah şifa verdi ve adam sanki bağından çözülmüş gibi iyileşti. Abdullah b. Mes'ûd'dan şöyle rivayet edilmiştir:
العسل شفاء من كل داء، والقرآن شفاء لما في الصدور، فعليكم بالشفاءين: القرآن والعسل .
«Bal her derde şifadır; Kur'an ise göğüslerde olanlara (kalplere) şifadır. Şu halde iki şifaya sarılın: Kur'an ve bal.»
ومن بدع تأويلات الرافضة: أن المراد بالنحل علىّ وقومه: وعن بعضهم أنه قال عند المهدى:
Râfızîlerin bidat tevil ve yorumlarından biri de, arı ile kastedilenin Ali ve kavmi olduğunu iddia etmeleridir. Onlardan birinin el-Mehdî'nin huzurunda şöyle dediği rivayet edilmiştir:
إنما النحل بنو هاشم، يخرج من بطونهم العلم، فقال له رجل: جعل الله طعامك وشرابك مما يخرج من بطونهم فضحك المهدى وحدث به المنصور، فاتخذوه أضحوكة من أضاحيكهم.
«Arı sadece Hâşimoğullarıdır, onların karınlarından ilim çıkar.» Bunun üzerine bir adam ona: «Allah senin yiyeceğini ve içeceğini onların karınlarından çıkan şeyden kılsın!» dedi. el-Mehdî buna güldü ve olayı el-Mansûr'a anlattı; onlar da bunu kendi aralarında bir alay ve eğlence konusu edindiler.
[سورة النحل (١٦) : آية ٧٠]
[Nahl Suresi (16): Ayet 70]
وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٧٠)
{ وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ } “Allah sizi yarattı, sonra sizi vefat ettirecektir. İçinizden kimi de ömrün en düşkün çağına (ihtiyarlığa) kadar geri götürülür ki, bilirken hiçbir şey bilmez olsun. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir.”
إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ إلى أخسه وأحقره وهو خمس وسبعون سنة عن علىّ رضى الله عنه.
{ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ } en bayağısına ve en düşkününe [kadar geri götürülür]. Ali'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre bu yetmiş beş yaştır.
وتسعون سنة عن قتادة، لأنه لا عمر أسوأ حالا من عمر الهرم لِكَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً ليصير إلى حالة شبيهة بحال الطفولة في النسيان، وأن يعلم شيئا ثم يسرع في نسيانه فلا يعلمه إن
Katâde'den [rivayet edildiğine göre ise] doksan yaştır; çünkü ihtiyarlık çağından daha kötü durumda olan hiçbir ömür [dönemi] yoktur. { لِكَيْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئًا } “bilirken hiçbir şey bilmez olsun [diye]” [ifadesi], unutkanlık bakımından çocukluk haline benzer bir duruma gelmesi ve bir şeyi bilip ardından onu çabucak unutarak, eğer...
سئل عنه. وقيل: لئلا يعقل من بعد عقله الأوّل شيئاً: وقيل: لئلا يعلم زيادة علم على علمه.
onu bilemez hale gelmesi içindir. Şöyle de denilmiştir: İlk aklından sonra hiçbir şeyi akledemez olsun diyedir. Yine şöyle denilmiştir: İlminin üzerine ilave bir bilgi edinemez olsun diyedir.
[سورة النحل (١٦) : آية ٧١]
[Nahl Suresi (16): Ayet 71]
وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلى ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَواءٌ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٧١)
{ وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَوَاءٌ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } “Allah, rızıkta kiminizi kiminize üstün kıldı. Üstün kılınanlar, ellerinin altındakilere (kölelerine) kendi rızıklarını verip de onları bunda kendileriyle eşit kılmazlar. O halde Allah'ın nimetini mi inkâr ediyorlar?”
أى: جعلكم متفاوتين في الرزق، فرزقكم أفضل مما رزق مماليككم وهم بشر مثلكم وإخوانكم فكان ينبغي أن تردوا فضل ما رزقتموه عليهم، حتى تتساووا في الملبس والمطعم، كما يحكى عن أبى ذرّ أنه سمع النبي ﷺ يقول: إنما هم إخوانكم، فاكسوهم مما تلبسون، وأطعموهم مما تطعمون فما رئي عبده بعد ذلك إلا ورداؤه رداؤه وإزاره إزاره من عير تفاوت أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ فجعل ذلك من جملة جحود النعمة. وقيل: هو مثل ضربه الله للذين جعلوا له شركاء، فقال لهم: أنتم لا تسوّون بينكم وبين عبيدكم فيما أنعمت به عليكم، ولا تجعلونهم فيه شركاء، ولا ترضون ذلك لأنفسكم فكيف رضيتم أن تجعلوا عبيدي لي شركاء. وقيل المعنى أنّ الموالي والمماليك أنا رازقهم جميعاً، فهم في رزقي سواء، فلا تحسبن الموالي أنهم يردون على مماليكهم من عندهم شيئاً من الرزق. فإنما ذلك رزقي أجريه إليهم على أيديهم. وقرئ: يجحدون، بالتاء والياء.
Yani sizi rızık hususunda farklı derecelerde kıldı; size, kölelerinize verdiğinden daha üstün rızık verdi. Oysa onlar da sizin gibi birer insandır ve sizin kardeşlerinizdir. Dolayısıyla giyimde ve yiyecekte eşit olmanız için, size verilen fazla rızkı onlara aktarmanız gerekirdi; nitekim Ebû Zerr'den, Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Onlar ancak sizin kardeşlerinizdir; giydiğinizden onlara giydirin, yediğinizden onlara yedirin» buyurduğunu işittiği ve bundan sonra onun kölesinin, aralarında hiçbir fark olmaksızın efendisinin ridasının ve izarının aynısını giymiş olarak görüldüğü nakledilir. { أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } [ifadesiyle] Allah bunu nimetin inkârı kabilinden saymıştır. Şöyle de denilmiştir: Bu, Allah'ın Kendisine ortak koşanlara getirdiği bir misaldir. Onlara şöyle demiştir: «Siz, size ihsan ettiğim şeylerde kendinizle köleleriniz arasını bir tutmuyor, onları kendinize ortak kılmıyor ve bunu kendiniz için kabul etmiyorsunuz; öyleyse nasıl oluyor da Benim kölelerimi Bana ortak kılmaya razı oluyorsunuz?» Şöyle de denilmiştir: Mana şudur: Efendilerin de kölelerin de rızık vereni bütünüyle Benim; dolayısıyla onlar Benim rızkımda eşittirler. Efendiler, kölelerine kendilerinden bir rızık aktardıklarını sanmasınlar; zira o ancak Benim rızkımdır, onu onların elleri vasıtasıyla kölelere ulaştırmaktayım. «Yechadûn» kelimesi, «tâ» ile ve «yâ» ile okunmuştur.
[سورة النحل (١٦) : آية ٧٢]
[Nahl Suresi (16): Ayet 72]
وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ (٧٢)
{ وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ } “Allah size kendi nefislerinizden eşler kıldı; eşlerinizden de sizin için oğullar ve torunlar (yardımcılar) yarattı ve sizi temiz şeylerden rızıklandırdı. Öyleyken bâtıla inanıp Allah'ın nimetini inkâr mı ediyorlar?”
مِنْ أَنْفُسِكُمْ من جنسكم. وقيل: هو خلق حواء من ضلع آدم. والحفدة: جمع حافد، وهو الذي يحفد، أى يسرع في الطاعة والخدمة. ومنه قول القانت. وإليك نسعى ونحفد وقال:
{ مِنْ أَنْفُسِكُمْ } kendi cinsinizden [demektir]. Havva'nın Âdem'in kaburga kemiğinden yaratılması olduğu da söylenmiştir. *el-Hafede* (الحفدة), *hâfid* (حافد) kelimesinin çoğuludur; o da 'hafedet' eden yani itaatte ve hizmette acele edip koşturan kimsedir. Kunut duasında geçen «Ve ileyke nes'â ve nahfid (Yalnızca Sana koşar ve hizmetine seğirtiriz)» ifadesi bu köktendir. Şair şöyle demiştir:
حَفَدَ الْوَلَائِدَ بَيْنَهُنَّ وَأُسْلِمَتْ … بِأَكُفِّهِنَّ أزِمَّةَ الأَجْمَالِ
«Cariyeler aralarında hızla hizmet ediyor ve develerin yularları onların ellerine teslim ediliyordu.»
واختلف فيهم فقيل: هم الأختان على البنات وقيل: أولاد الأولاد. وقيل: أولاد المرأة
Onlar (hafede) hakkında ihtilaf edilmiştir: [Onların] kızlar üzerinden olan damatlar olduğu söylenmiştir. Çocukların çocukları (torunlar) olduğu da söylenmiştir. Kadının
من الزوج الأوّل. وقيل: المعنى وجعل لكم حفدة، أى خدما يحفدون في مصالحكم ويعينونكم ويجوز أن يراد بالحفدة: البنون أنفسهم، كقوله سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً كأنه قيل: وجعل لكم منهنّ أولاداً هم بنون وهم حافدون، أى جامعون بين الأمرين مِنَ الطَّيِّباتِ يريد بعضها، لأنّ كل الطيبات في الجنة، وما طيبات الدنيا إلا أنموذج منها أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وهو ما يعتقدون من منفعة الأصنام وبركتها وشفاعتها، وما هو إلا وهم باطل لم يتوصلوا إليه بدليل ولا أمارة، فليس لهم إيمان إلا به، كأنه شيء معلوم مستيقن. ونعمة الله المشاهدة المعاينة التي لا شبهة فيها لذي عقل وتمييز: هم كافرون بها منكرون لها كما ينكر المحال الذي لا يتصوره العقول.
ilk kocasından olan çocukları olduğu söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Mana, «sizin için hafede, yani işlerinizi görmede acele eden ve size yardım eden hizmetçiler kıldı» demektir. Tıpkı { سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا } kavlinde olduğu gibi, hafede ile bizzat oğulların kastedilmiş olması da caizdir; sanki «sizin için onlardan hem oğul hem de hizmet eden/koşturan, yani iki vasfı birden kendinde toplayan evlatlar kıldı» denilmiş gibidir. { مِنَ الطَّيِّبَاتِ } [ifadesiyle] bunların bir kısmı kastedilmektedir; çünkü bütün tayyibât (tertemiz nimetler) cennettedir, dünya lezzetleri ise ondan birer numuneden ibarettir. { أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ } bâtıl ise putların faydasına, bereketine ve şefaatine dair inandıkları şeylerdir; oysa bu, hiçbir delil ve alametle elde edemedikleri kuru bir vehimden ibarettir. Buna rağmen kesin olarak bilinen ve yakîn hasıl edilen bir şeymiş gibi sadece ona inanırlar. Akıl ve temyiz sahibi için hakkında hiçbir şüphe bulunmayan, bizzat gözlemlenip müşahede edilen Allah'ın nimetini ise akılların tasavvur edemeyeceği imkansız bir şeyi inkâr eder gibi inkâr edip kâfir olurlar.
وقيل: الباطل ما يسوّل لهم الشيطان من تحريم البحيرة والسائبة وغيرهما. ونعمة الله: ما أحل لهم.
Şöyle de denilmiştir: Bâtıl, şeytanın onlara bahîre, sâibe ve benzeri hayvanları haram kılmayı süslemesidir. Allah'ın nimeti ise onlara helal kıldığı şeylerdir.
[سورة النحل (١٦) : آية ٧٣]
[Nahl Suresi (16): Ayet 73]
وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ شَيْئاً وَلا يَسْتَطِيعُونَ (٧٣)
{ وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقًا مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ شَيْئًا وَلَا يَسْتَطِيعُونَ } “Allah'ı bırakıp da kendilerine göklerden ve yerden hiçbir rızık sağlayamayan ve buna güçleri de yetmeyen şeylere tapıyorlar.”
الرزق يكون بمعنى المصدر، وبمعنى ما يرزق، فإن أردت المصدر نصبت به شَيْئاً كقوله أَوْ إِطْعامٌ...... يَتِيماً على: لا يملك أن يرزق شيئاً. وإن أردت المرزوق كان شيئا بدلا منه بمعنى قليلا. ويجوز أن يكون تأكيداً للا يملك: أى لا يملك شيئاً من. الملك. ومِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ: صلة للرزق إن كان مصدراً بمعنى: لا يرزق من السموات مطرا، ولا من الأرض نباتاً. أو صفة إن كان اسما لما يرزق. والضمير في وَلا يَسْتَطِيعُونَ لما، لأنه في معنى الآلهة، بعد ما قيل لا يَمْلِكُ على اللفظ. ويجوز أن يكون للكفار، يعنى: ولا يستطيع هؤلاء- مع أنهم أحياء متصرفون أولو ألباب- من ذلك شيئا، فكيف بالجماد الذي لا حسن به.
Rızık mastar anlamında da rızık olarak verilen şey anlamında da olur. Şayet mastarı kastedersen, tıpkı { أَوْ إِطْعَامٌ ... يَتِيمًا } kavlinde olduğu gibi { شَيْئًا } kelimesini onunla nasb edersin; takdiri «Hiçbir rızık vermeye malik olamaz» şeklinde olur. Rızık olarak verilen şeyi kastedersen, «şey'en» kelimesi «az bir şey» manasında ondan bedel olur. { لَا يَمْلِكُ } fiilini tekit etmesi de caizdir; yani «Mülkiyet namına hiçbir şeye malik değildir» demektir. { مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } ifadesi, rızık mastar olduğunda «Göklerden yağmur, yerden de bitki olarak rızık vermez» manasında rızkın sılasıdır (bağlantılı ögesidir). Rızık verilen şeyin ismi olduğunda ise sıfattır. { وَلَا يَسْتَطِيعُونَ } kavlindeki zamir { مَا } lafzına döner; zira lafza göre { لَا يَمْلِكُ } dendiği halde ilahlar manasında olduğu için çoğul kılınmıştır. Kâfirlere dönmesi de caizdir; yani «Bu kâfirler -canlı, tasarruf sahibi ve akıllı kimseler olmalarına rağmen- bundan hiçbir şeye güç yetiremezlerken, hiçbir hissi bulunmayan cansız varlıklar nasıl güç yetirsin?» demektir.
فإن قلت: ما معنى قوله وَلا يَسْتَطِيعُونَ بعد قوله لا يَمْلِكُ؟ وهل هما إلا شيء واحد؟ قلت:
Eğer dersen ki: “{ لَا يَمْلِكُ } kavlinden sonra { وَلَا يَسْتَطِيعُونَ } sözünün anlamı nedir? Bu ikisi aynı şey değil midir?” Derim ki:
ليس في لا يَسْتَطِيعُونَ تقدير راجع، وإنما المعنى: لا يملكون أن يرزقوا، والاستطاعة منفية عنهم أصلا، لأنهم موات، إلا أن يقدر الراجع ويراد بالجمع بين نفى الملك والاستطاعة للتوكيد أو يراد: أنهم لا يملكون الرزق ولا يمكنهم أن يملكوه، ولا يتأتى ذلك منهم ولا يستقيم.
{ لَا يَسْتَطِيعُونَ } içinde dönen bir zamir takdiri yoktur; mana ancak şudur: «Rızık vermeye malik değillerdir ve onlar cansız varlıklar oldukları için kendilerinden güç yetirme vasfı bütünüyle nefyedilmiştir.» Ancak dönen bir zamir takdir edilip, mülkiyet ve istitaat nefiylerinin bir arada getirilmesiyle tekit kastedilmiş olması müstesnadır. Yahut: «Onlar rızka malik değillerdir, ona malik olmaları da mümkün değildir, bu onlardan ne sadır olabilir ne de gerçekleşebilir» manası kastedilmiştir.
[سورة النحل (١٦) : آية ٧٤]
[Nahl Suresi (16): Ayet 74]
فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٧٤)
{ فَلَا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثَالَ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “Artık Allah'a benzerler koşmaya kalkışmayın (emsal getirmeyin). Şüphesiz Allah bilir, siz ise bilmezsiniz.”
فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ تمثيل للإشراك بالله والتشبيه به ، لأنّ من يضرب الأمثال
{ فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ } “Artık Allah'a benzerler koşmaya kalkışmayın (emsal getirmeyin)” [ifadesi], Allah'a ortak koşmaktan ve O'nu [yaratılmışlara] benzetmekten kinayedir (temsildir). Zira mesel darbeden (örnek veren) kimse,
مشبه حالا بحال وقصة بقصة إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ كنه ما تفعلون وعظمه، وهو معاقبكم عليه بما يوازيه في العظم، لأنّ العقاب على مقدار الإثم وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ كنهه وكنه عقابه، فذاك هو الذي جرّكم إليه وجرأكم عليه، فهو تعليل للنهى عن الشرك. ويجوز أن يراد: فلا تضربوا لله الأمثال، إنّ الله يعلم كيف يضرب الأمثال، وأنتم لا تعلمون.
bir hâli başka bir hâle, bir kıssayı başka bir kıssaya benzeten kimsedir. { إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ } Allah yaptığınız şeyin künhünü ve vebalinin büyüklüğünü bilir ve büyüklüğü ona denk bir ceza ile sizi cezalandıracaktır; çünkü ceza günahın miktarıncadır. { وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } siz ise onun mahiyetini ve cezasının vehametini bilmezsiniz; sizi buna sürükleyen ve buna cüret ettiren de işte budur. Dolayısıyla bu, şirk koşma yasağının gerekçesidir. Şunun kastedilmiş olması da caizdir: «Allah'a emsal getirmeye kalkışmayın; şüphesiz Allah emsallerin nasıl getirileceğini bilir, siz ise bilmezsiniz.»
[سورة النحل (١٦) : آية ٧٥]
[Nahl Suresi (16): Ayet 75]
ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوكاً لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْراً هَلْ يَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٧٥)
{ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقًا حَسَنًا فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْرًا هَلْ يَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Allah, hiçbir şeye gücü yetmeyen başkasının mülkü bir köle ile tarafımızdan kendisine güzel bir rızık verdiğimiz ve ondan gizli ve açık olarak infak eden kimseyi misal verdi. Hiç bunlar eşit olur mu? Hamd Allah'a mahsustur, fakat onların çoğu bilmezler.”
ثم علمهم كيف تضرب فقال: مثلكم في إشراككم بالله الأوثان: مثل من سوّى بين عبد مملوك عاجز عن التصرف، وبين حرّ مالك قد رزقه الله مالا فهو يتصرف فيه وينفق منه كيف شاء.
Sonra Allah onlara emsallerin nasıl getirileceğini öğreterek şöyle buyurdu: Putları Allah'a şirk koşmadaki haliniz; tasarruftan aciz, başkasının mülkü olan bir köle ile Allah'ın kendisine mal rızıklandırdığı, o malda dilediği gibi tasarruf eden ve dilediği şekilde infakta bulunan hür bir malik kimseyi bir tutan kimsenin haline benzer.
فإن قلت: لم قال مَمْلُوكاً لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وكل عبد مملوك، وغير قادر على التصرف؟
Eğer dersen ki: “Her köle zaten başkasının mülküdür ve tasarrufa güç yetiremez; öyleyse niçin { مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ } buyurmuştur?”
قلت: أما ذكر المملوك فليميز من الحرّ، لأن اسم العبد يقع عليهما جميعا، لأنهما من عباد الله.
Derim ki: «Memlûk» vasfının zikredilmesi, hür kimseden ayırt edilmek içindir; çünkü kul (abd) ismi her ikisine de verilir, zira her ikisi de Allah'ın kullarıdır.
وأما لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ فليجعل غير مكاتب ولا مأذون له، لأنهما يقدران على التصرف.
{ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ } “hiçbir şeye güç yetiremeyen” [ifadesine gelince; bu vasıf,] mükâteb (özgürlük sözleşmesi yapmış) veya me’zûn (ticaret izni verilmiş) köle dışındakileri kapsasın diyedir; zira bu ikisi tasarrufa güç yetirebilirler.
واختلفوا في العبد هل يصح له ملك؟ والمذهب الظاهر أنه لا يصحّ له. فإن قلت: مَنْ في قوله وَمَنْ رَزَقْناهُ ما هي؟ قلت: الظاهر أنها موصوفة، كأنه قيل: وحراً رزقناه، ليطابق عبداً. ولا يمتنع أن تكون موصولة. فإن قلت: لم قيل يَسْتَوُونَ على الجمع؟ قلت: معناه:
Kölenin mülk edinmesinin sahih olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir; zahir olan mezhep görüşü mülk edinmesinin sahih olmadığıdır. Eğer: “{ وَمَنْ رَزَقْنَاهُ } kavlindeki «men» edatı nedir?” dersen, derim ki: Zahir olan onun mevsûfe olmasıdır; «abden» kelimesine mutabık olması için sanki «ve rızıklandırdığımız bir hür kimseyi» denilmiş gibidir. Mevsûle olması da caizdir. Eğer: “Niçin çoğul kipiyle { يَسْتَوُونَ } denilmiştir?” dersen, derim ki: Anlamı şudur:
هل يستوي الأحرار والعبيد؟
Hürler ile köleler hiç eşit olur mu?
[سورة النحل (١٦) : آية ٧٦]
[Nahl Suresi (16): Ayet 76]
وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْكَمُ لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَهُوَ كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ أَيْنَما يُوَجِّهْهُ لا يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٧٦)
{ وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلَاهُ أَيْنَمَا يُوَجِّهْهُ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Allah iki adamı da misal verdi: Onlardan biri dilsizdir, hiçbir şeye gücü yetmez ve efendisine bir yüktür; onu nereye gönderse hayırlı bir sonuç getirmez. Bu kimse ile adaletle emreden ve kendisi de dosdoğru bir yol üzerinde bulunan kimse bir olur mu?”
الأبكم الذي ولد أخرس، فلا يَفهم ولا يُفهم وَهُوَ كَلٌّ عَلى مَوْلاهُ أى ثقل وعيال على من يلي أمره ويعوله أَيْنَما يُوَجِّهْهُ حيثما يرسله ويصرفه في مطلب حاجة أو كفاية مهم، لم ينفع ولم يأت بنجح هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ هو سليم الحواس نفاعا ذو كفايات، مع رشد وديانة، فهو يَأْمُرُ الناس بِالْعَدْلِ والخير وَهُوَ في نفسه عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ على سيرة صالحة ودين قويم. وهذا مثل ثان ضربه الله لنفسه ولما يفيض على عباده ويشملهم من آثار رحمته وألطافه ونعمه الدينية والدنيوية، وللأصنام التي هي أموات لا تضر ولا تنفع وقرئ: أينما يوجه، بمعنى أينما يتوجه، من قولهم: أينما أوجه ألق سعداً: وقرأ ابن مسعود:
«Ebkem», anadan doğma dilsiz olan kimsedir; ne anlar ne de anlatabilir. { وَهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلَاهُ } yani işini üstlenen ve onun geçimini sağlayan kimseye bir ağırlıktır, yüktür. { أَيْنَمَا يُوَجِّهْهُ } onu bir ihtiyacın karşılanması veya mühim bir işin görülmesi için nereye gönderirse ve nereye yönlendirirse yönlendirsin, hiçbir fayda sağlamaz ve başarıyla dönmez. { هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ } duyuları sağlam, son derece faydalı, yeterlilik sahibi, aklı başında ve dindar olan, insanlara { بِالْعَدْلِ } adaleti ve hayrı emreden ve bizzat kendisi de { وَهُوَ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } salih bir yaşantı ve dosdoğru bir din üzere olan kimse ile o eşit olur mu? Bu, Allah'ın bizzat kendisi ile kullarına bolca akıttığı ve onları kuşatan rahmetinin, lütuflarının, dinî ve dünyevî nimetlerinin eserleri için ve ne zarar ne de fayda vermeyen ölü putlar için getirdiği ikinci bir misaldir. «أينما يوجه» şeklinde [meczum olarak], yani «nerede yönelirse» manasında «Nereye yönelsem Sa'd'a rastlarım» sözünden hareketle de okunmuştur. İbn Mes'ûd ise şöyle okumuştur:
أينما يوجه، على البناء للمفعول.
Meçhul kalıbıyla «أينما يوجه» şeklinde [okumuştur].
[سورة النحل (١٦) : آية ٧٧]
[Nahl Suresi (16): Ayet 77]
وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلاَّ كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٧٧)
{ وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir. Kıyametin kopuşu ise ancak bir göz kırpması gibi veya daha da yakındır. Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir.”
وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أى يختصّ به علم ما غاب فيهما عن العباد وخفى عليهم علمه. أو أراد بغيب السموات والأرض: يوم القيامة، على أن علمه غائب عن أهل السموات والأرض لم يطلع عليه أحد منهم إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ أى هو عند الله وإن تراخى، كما تقولون أنتم في الشيء الذي تستقربونه: هو كلمح البصر أو هو أقرب، إذا بالغتم في استقرابه.
{ وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } yani göklerde ve yerde kullara gayb olan ve bilgisi onlara gizli kalan şeylerin ilmi yalnızca O'na aittir. Yahut göklerin ve yerin gaybı ile kıyamet gününü kastetmiştir; zira onun bilgisi göklerin ve yerin ehline gaybdır, onlardan hiçbiri ona muttali olamamıştır. { إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ } yani gecikse bile Allah katında tıpkı sizin çok yakın saydığınız ve yakınlığını abartarak ifade ettiğiniz bir şey hakkında «göz kırpması gibidir yahut daha da yakındır» demeniz gibidir.
ونحوه قوله: وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ أى هو عنده دان وهو عندكم بعيد. وقيل: المعنى أن إقامة الساعة وإماتة الأحياء وإحياء الأموات من الأولين والآخرين، يكون في أقرب وقت وأوحاه ، إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
Bunun bir benzeri de O'nun şu buyruğudur: { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ } “Senden azabın acele gelmesini istiyorlar. Hâlbuki Allah vaadinden asla dönmez. Şüphesiz Rabbinin katındaki bir gün, sizin sayageldiklerinizden bin yıl gibidir.” Yani o, O'nun katında yakın iken sizin katınızda uzaktır. Şöyle de denilmiştir: [Ayetin] anlamı; kıyametin koparılmasının, dirilerin öldürülüp öncekilerden ve sonrakilerden olan ölülerin diriltilmesinin en yakın ve en süratli bir vakitte gerçekleşeceğidir; { إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir.”
فهو يقدر على أن يقيم الساعة ويبعث الخلق، لأنه بعض المقدورات. ثم دل على قدرته بما بعده.
Zira O, kıyameti koparmaya ve mahlukatı diriltmeye kadirdir; çünkü bu da kudreti dahilindeki şeylerin bir parçasıdır. Sonra gelen [ayet] ile kudretine delil getirmiştir.
[سورة النحل (١٦) : آية ٧٨]
[Nahl Suresi (16): Ayet 78]
وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٨)
{ وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Allah sizi analarınızın karnından siz hiçbir şey bilmez bir halde çıkardı; şükredesiniz diye size işitme [duyusu], gözler ve gönüller verdi.”
قرئ أُمَّهاتِكُمْ بضم الهمزة وكسرها، والهاء مزيدة في أمات، كما زيدت في أراق، فقيل: أهراق. وشذت زيادتها في الواحدة قال:
«أُمَّهاتِكُمْ» kelimesi hemzenin zammesiyle ve kesresiyle okunmuştur. «أُمَّات» kelimesindeki «he» harfi, tıpkı «أراق» yerine «أهراق» denilmesindeki gibi ziyadedir. Tekilinde bu harfin ziyade gelmesi ise şazdır; şair şöyle demiştir:
أُمَّهَتِى خِنْدِفٌ وَإلْيَاسُ أبىِ
“Annem Hındif, İlyas ise babamdır.”
لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً في موضع الحال. ومعناه: غير عالمين شيئاً من حق المنعم الذي خلقكم في البطون، وسوّاكم وصوّركم، ثم أخرجكم من الضيق إلى السعة. وقوله وَجَعَلَ لَكُمُ معناه:
{ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا } ifadesi hâl konumundadır. Anlamı şudur: Sizi karınlarda yaratan, sizi düzgün kılıp şekillendiren, ardından daracık yerden genişliğe çıkaran Nimet Sahibi'nin hakkından hiçbir şey bilmez bir haldeyken. { وَجَعَلَ لَكُمُ } kavlinin manası ise şudur:
وما ركب فيكم هذه الأشياء إلا آلات لإزالة الجهل الذي ولدتم عليه واجتلاب العلم والعمل به، من شكر المنعم وعبادته، والقيام بحقوقه، والترقي إلى ما يسعدكم. والأفئدة في فؤاد، كالأغربة في غراب، وهو من جموع القلة التي جرت مجرى جموع الكثرة، والقلة إذا لم يرد في السماع غيرها، كما جاء شسوع في جمع شسع لا غير، فجرت ذلك المجرى.
O bu şeyleri içinize ancak üzerinde doğduğunuz cehaleti giderecek, ilmi elde edecek ve onunla amel edecek aletler olsun diye yerleştirmiştir; bu da Nimet Sahibi'ne şükretmek, O'na kulluk etmek, O'nun haklarını yerine getirmek ve sizi mesut kılacak şeylere yükselmek içindir. «Füâd» kelimesinin çoğulu olan «ef'ide», tıpkı «gurâb» kelimesinin çoğulunun «ağribe» gelmesi gibidir; bu, çokluk çoğulu gibi kullanılan azlık çoğullarındandır. Nitekim azlık çoğulu, işitme yoluyla (semâen) başka bir çoğulu gelmediğinde bu şekilde kullanılır; tıpkı «şi's» kelimesinin sadece «şüsû'» çoğulunun gelmesi ve bu şekilde kullanılması gibi.
[سورة النحل (١٦) : آية ٧٩]
[Nahl Suresi (16): Ayet 79]
أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ ما يُمْسِكُهُنَّ إِلاَّ اللَّهُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٧٩)
{ أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّرَاتٍ فِي جَوِّ السَّمَاءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Göğün boşluğunda boyun eğdirilmiş kuşları görmediler mi? Onları Allah'tan başkası tutmuyor. Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için elbette ayetler vardır.”
قرئ: لم يروا، بالتاء والياء مُسَخَّراتٍ مذللات للطيران بما خلق لها من الأجنحة والأسباب المواتية لذلك. والجوّ: الهواء المتباعد من الأرض في سمت العلوّ والسكاك
{ لَمْ يَرَوْا } [lafzı], tâ ve yâ ile (elem terav / elem yerav şeklinde) okunmuştur. { مُسَخَّرَاتٍ } [ifadesi], kendileri için yaratılan kanatlar ve buna uygun sebepler sayesinde uçmaya boyun eğdirilmiş [anlamındadır]. El-Cevv (الْجَوّ) ise, yukarı istikamette yeryüzünden uzaklaşan hava tabakasıdır. Es-Sekâk (السَّكَاك) ise...
أبعد منه، واللوح مثله ما يُمْسِكُهُنَّ في قبضهن وبسطهن ووقوفهن إِلَّا اللَّهُ بقدرته.
Ondan daha uzaktır, «levh» da onun gibidir. { مَا يُمْسِكُهُنَّ } kanatlarını kaparken, açarken ve havada dururlarken onları tutan { إِلَّا اللَّهُ } ancak kudretiyle Allah'tır.
[سورة النحل (١٦) : آية ٨٠]
[Nahl Suresi (16): Ayet 80]
وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَها يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوافِها وَأَوْبارِها وَأَشْعارِها أَثاثاً وَمَتاعاً إِلى حِينٍ (٨٠)
{ وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعَامِ بُيُوتًا تَسْتَخِفُّونَهَا يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقَامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ } “Allah, evlerinizi sizin için bir huzur ve sükûn yeri kıldı; hayvanların derilerinden de göç gününüzde ve ikamet gününüzde kolayca taşıyacağınız evler ve onların yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından bir süreye kadar kullanacağınız ev eşyası ve faydalanılacak meta kıldı.”
مِنْ بُيُوتِكُمْ التي تسكنونها من الحجر والمدر والأخبية وغيرها. والسكن: فعل بمعنى مفعول، وهو ما يسكن إليه وينقطع إليه من بيت أو إلف بُيُوتاً هي القباب والأبنية من الأدم والأنطاع تَسْتَخِفُّونَها ترونها خفيفة المحمل في الضرب والنقض والنقل يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقامَتِكُمْ أى يوم ترحلون خف عليكم حملها ونقلها ، ويوم تنزلون وتقيمون في مكان لم يثقل عليكم ضربها. أو هي خفيفة عليكم في أوقات السفر والحضر جميعاً، على أنّ اليوم بمعنى الوقت وَمَتاعاً وشيئاً ينتفع به إِلى حِينٍ إلى أن تقضوا منه أوطاركم. أو إلى أن يبلى ويفنى، أو إلى أن تموتوا. وقرئ: يوم ظعنكم، بالسكون.
{ مِنْ بُيُوتِكُمْ } taş, kerpiç, çadır ve benzerlerinden oturmakta olduğunuz evlerinizden. «Seken» mef'ul manasında masdardır; insanın sığındığı, huzur bulduğu ve çekildiği ev veya yakını olan şeydir. { بُيُوتًا } derilerden ve meşinlerden yapılan kubbeler ve çadırlardır. { تَسْتَخِفُّونَهَا } kurmada, sökmede ve taşımada yükünü hafif bulursunuz. { يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقَامَتِكُمْ } yani göç ettiğiniz gün taşınması ve nakli size hafif gelir, bir yere inip konakladığınız gün de onu kurmak size ağır gelmez. Yahut «yevm» kelimesi vakit manasında olmak üzere, hem sefer hem de hazar vakitlerinizin tamamında size hafiftir demektir. { وَمَتَاعًا } ve kendisinden faydalanılan bir şey [kıldı]. { إِلَى حِينٍ } ihtiyaçlarınızı giderene kadar. Yahut eskiyip yok oluncaya kadar, yahut ölünceye kadar. «يوم ظَعْنِكُمْ» kelimesi sükûn ile de okunmuştur.
[سورة النحل (١٦) : آية ٨١]
[Nahl Suresi (16): Ayet 81]
وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالاً وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً وَجَعَلَ لَكُمْ سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ (٨١)
{ وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلَالًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَانًا وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ كَذَلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ } “Allah, yarattığı şeylerden sizin için gölgeler yaptı; dağlardan sizin için sığınaklar kıldı ve sizi sıcaktan koruyacak elbiseler ile savaşınızda sizi koruyacak zırhlar var etti. İşte O, nimetini üzerinizde böylece tamamlar ki teslim olasınız.”
مِمَّا خَلَقَ من الشجر وسائر المستظلات أَكْناناً جمع كنّ، وهو ما يستكنّ به من البيوت المنحوتة في الجبال والغيران والكهوف سَرابِيلَ هي القمصان والثياب من الصوف والكتان والقطن وغيرها تَقِيكُمُ الْحَرَّ لم يذكر البرد، لأنّ الوقاية من الحرّ أهمّ عندهم، وقلما يهمهم البرد لكونه يسيراً محتملا. وقيل: ما يقي من الحرّ يقي من البرد فدل ذكر الحرّ
{ مِمَّا خَلَقَ } [Yani] ağaçlardan ve gölge veren diğer şeylerden. { أَكْنَانًا } «Eknân» (أَكْنَان), «kinn» (كِنّ) kelimesinin çoğuludur; dağlara oyulmuş evlerden, mağaralardan ve kovuklardan ibaret olup kendilerine sığınılan [barınaklardır]. { سَرَابِيلَ } Gömlekler ve yün, keten, pamuk ve benzeri [maddelerden] elbiselerdir. { تَقِيكُمُ الْحَرَّ } Soğuğu zikretmemiştir; çünkü sıcaktan korunmak onların nezdinde daha önemlidir; soğuk ise hafif ve katlanılabilir olduğu için onları pek endişelendirmezdi. Şöyle de denilmiştir: Sıcaktan koruyan şey, soğuktan da korur; dolayısıyla sıcağın zikredilmesi
على البرد وَسَرابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ يريد الدروع والجواشن والسربال عامّ يقع على كل ما كان من حديد وغيره لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ أى تنظرون في نعمه الفائضة فتؤمنون به وتنقادون له. وقرئ: تسلمون، من السلامة: أى تشكرون فتسلمون من العذاب. أو تسلم قلوبكم من الشرك. وقيل: تسلمون من الجراح بلبس الدروع.
soğuğa da delalet etmiştir. { وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ } zırhları ve cevşenleri kastetmektedir. «Sirbâl» kelimesi geneldir; demirden ve başka şeylerden yapılan her şeye denir. { لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ } yani O'nun bol nimetlerine bakıp O'na iman edesiniz ve O'na boyun eğesiniz diye. «تَسْلَمُونَ» şeklinde selametten [türemiş olarak] da okunmuştur; yani şükredesiniz de azaptan kurtulasınız, yahut kalpleriniz şirkten selamete ersin diye. Zırh giymek suretiyle yaralanmaktan korunasınız diye de denilmiştir.
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٨٢ الى ٨٣]
[Nahl Suresi (16): Ayetler 82-83]
فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٨٢) يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ (٨٣)
{ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ الْمُبِينُ (٨٢) يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا وَأَكْثَرُهُمُ الْكَافِرُونَ (٨٣) } “Eğer yüz çevirirlerse, sana düşen ancak apaçık bir tebliğdir. Onlar Allah'ın nimetini bilirler, sonra da onu inkâr ederler; onların çoğu kâfirlerin ta kendileridir.”
فَإِنْ تَوَلَّوْا فلم يقبلوا منك فقد تمهد عذرك بعد ما أدّيت ما وجب عليك من التبليغ، فذكر سبب العذر وهو البلاغ ليدل على المسبب يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ التي عددناها حيث يعترفون بها وأنها من الله ثُمَّ يُنْكِرُونَها بعبادتهم غير المنعم بها وقولهم: هي من الله ولكنها بشفاعة آلهتنا. وقيل: إنكارهم قولهم ورثناها من آبائنا. وقيل: قولهم لولا فلان ما أصبت كذا لبعض نعم الله. وإنما لا يجوز التكلم بنحو هذا إذا لم يعتقد أنها من الله وأنه أجراها على يد فلان وجعله سبباً في نيلها وَأَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ أى الجاحدون غير المعترفين. وقيل نِعْمَتَ اللَّهِ نبوّة محمد ﵇، كانوا يعرفونها ثم ينكرونها عناداً، وأكثرهم الجاحدون المنكرون بقلوبهم. فإن قلت: ما معنى ثم؟ قلت: الدلالة على أن إنكارهم أمر مستبعد بعد حصول المعرفة، لأنّ حق من عرف النعمة أن يعترف لا أن ينكر.
{ فَإِنْ تَوَلَّوْا } Eğer senden yüz çevirip kabul etmezlerse, sana vacip olan tebliğ görevini yerine getirdikten sonra artık mazeretin sabit olmuştur; dolayısıyla müsebbebe delalet etmesi için mazeretin sebebi olan tebliği zikretmiştir. { يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ } saydığımız nimetleri O'ndan olduğunu ikrar etmek suretiyle bilirler, { ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا } sonra o nimeti verenden başkasına ibadet ederek ve «Bu Allah'tandır, fakat ilahlarımızın şefaatiyledir» diyerek inkâr ederler. İnkârlarının: «Biz bunu atalarımızdan miras aldık» demeleri olduğu da söylenmiştir. Bir görüşe göre de Allah'ın bazı nimetleri hakkında «Falan olmasaydı şu bana ulaşmazdı» demeleridir. Bu ve benzeri sözleri söylemek ancak nimetin Allah'tan olduğuna ve O'nun bunu falanın eliyle akıtıp onu elde etmeye bir sebep kıldığına inanılmadığı takdirde caiz olmaz. { وَأَكْثَرُهُمُ الْكَافِرُونَ } yani bilerek inkâr eden, ikrar etmeyen kimselerdir. «Allah'ın nimeti»nin Muhammed aleyhisselâm'ın peygamberliği olduğu, bunu bildikleri halde inatla inkâr ettikleri, çoğunun da kalpleriyle inkâr eden inkârcılar olduğu söylenmiştir. Eğer: “«ثُمَّ» (sonra) kelimesinin manası nedir?” dersen, derim ki: Bilgi hasıl olduktan sonra onların inkârının akıldan uzak bir durum olduğunu göstermektir; zira nimeti bilene düşen vazife inkâr etmek değil, itiraf etmektir.
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٨٤ الى ٨٥]
[Nahl Suresi (16): Ayetler 84-85]
وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً ثُمَّ لا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٨٤) وَإِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٥)
{ وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٨٤) وَإِذَا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذَابَ فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٥) } “Her ümmetten bir şahit göndereceğimiz gün; artık kâfir olanlara ne izin verilir ne de onların mazeretleri kabul edilir. Zulmedenler azabı gördüklerinde artık onlardan azap ne hafifletilir ne de kendilerine mühlet verilir.”
شَهِيداً نبيها يشهد لهم وعليهم بالإيمان والتصديق، والكفر والتكذيب ثُمَّ لا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا في الاعتذار. والمعنى. لا حجة لهم، فدل بترك الإذن على أن لا حجة لهم ولا عذر، وكذا عن الحسن وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ ولا هم يسترضون، أى: لا يقال لهم أرضوا ربكم:
{ شَهِيدًا } iman ve tasdiklerine, küfür ve yalanlamalarına lehte ve aleyhte şahitlik edecek peygamberlerini [göndereceğimiz gün]. { ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } özür dilemeleri için. Anlamı şudur: Onların hiçbir delili yoktur; izin verilmemesi onların hiçbir hüccet ve mazeretlerinin bulunmadığına delalet etmiştir; Hasan[-ı Basrî]'den de böyle rivayet edilmiştir. { وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ } Rızalarını göstermeleri istenmez; yani onlara «Rabbinizi razı edin» denilmez;
لأن الآخرة ليست بدار عمل. فإن قلت: فما معنى ثم هذه؟ قلت: معناها أنهم يمنون بعد
Çünkü ahiret amel yurdu değildir. Eğer «Peki buradaki sümme (ثُمَّ) kelimesinin anlamı nedir?» dersen, derim ki: Bunun anlamı, onların [...] sonra sınanacaklarıdır
شهادة الأنبياء بما هو أطم منها، وهو أنهم يمنعون الكلام فلا يؤذن لهم في إلقاء معذرة ولا إدلاء بحجة. وانتصاب اليوم بمحذوف تقديره: واذكر يوم نبعث، أو يوم نبعث وقعوا فيما وقعوا فيه، وكذلك إذا رأوا العذاب بغتهم وثقل عليهم فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ كقوله بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ … الآية.
ondan daha dehşetli olan bir şeye maruz kalırlar ki o da konuşmaktan men edilmeleridir; dolayısıyla ne bir mazeret ileri sürmelerine ne de bir delil sunmalarına izin verilir. «اليوم» kelimesinin mansub olması mahzuf bir takdire göredir; takdiri «Göndereceğimiz günü hatırla» yahut «Göndereceğimiz gün başlarına gelen şey başlarına gelir» şeklindedir. Aynı şekilde azabı gördüklerinde o azap onları ansızın yakalar ve onlara pek ağır gelir; { فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ } tıpkı O'nun { بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ … } ayetindeki buyruğu gibi.
[سورة النحل (١٦) : الآيات ٨٦ الى ٨٧]
[Nahl Suresi (16): Ayetler 86-87]
وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ (٨٦) وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ (٨٧)
{ وَإِذَا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكَاءَهُمْ قَالُوا رَبَّنَا هَؤُلَاءِ شُرَكَاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكَاذِبُونَ (٨٦) وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٨٧) } “Şirk koşanlar ortak koştuklarını gördüklerinde: «Rabbimiz! İşte bunlar, senden başka kendilerine yakardığımız ortaklarımızdır» derler. Onlar da: «Şüphesiz siz yalancılarsınız!» diye sözü yüzlerine çarparlar. O gün Allah'a teslimiyet arz ederler ve uydurageldikleri şeyler kendilerinden kaybolup gider.”
إن أرادوا بالشركاء آلهتهم، فمعنى شُرَكاؤُنَا آلهتنا التي دعوناها شركاء. وإن أرادوا الشياطين، فلأنهم شركاؤهم في الكفر وقرناؤهم في الغىّ: ونَدْعُوا بمعنى نعبد. فإن قلت: لم قالوا إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ وكانوا يعبدونهم على الصحة؟ قلت: لما كانوا غير راضين بعبادتهم فكأن عبادتهم لم تكن عبادة. والدليل عليه قول الملائكة كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ يعنون أن الجن كانوا راضين بعبادتهم لا نحن، فهم المعبودون دوننا. أو كذبوهم في تسميتهم شركاء وآلهة تنزيها لله من الشريك. وإن أريد بالشركاء الشياطين، جاز أن يكون «كاذبين» في قولهم إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ كما يقول الشيطان: إنى كفرت بما أشركتمونى من قبل وَأَلْقَوْا يعنى الذين ظلموا. وإلقاء السلم: الاستسلام لأمر الله وحكمه بعد الإباء والاستكبار في الدنيا وَضَلَّ عَنْهُمْ وبطل عنهم ما كانُوا يَفْتَرُونَ من أن لله شركاء، وأنهم ينصرونهم ويشفعون لهم حين كذبوهم وتبرؤا منهم.
Eğer ortaklar ile ilahlarını kastediyorlarsa { شُرَكَاؤُنَا } ifadesinin anlamı: «ortaklar diye adlandırdığımız ilahlarımız» demektir. Eğer şeytanları kastediyorlarsa, onlar küfürde ortakları ve azgınlıkta yoldaşları olduğu içindir. «نَدْعُوا» kelimesi «kulluk ediyorduk» anlamındadır. Eğer: “Onlar gerçekten onlara ibadet ediyor oldukları halde neden { إِنَّكُمْ لَكَاذِبُونَ } dediler?” dersen, derim ki: Onların kendilerine ibadet etmelerinden razı olmadıkları için sanki ibadetleri ibadet değilmiş gibi oldu. Bunun delili meleklerin { كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ } kavlidir; yani «Biz değil, cinler onların ibadetinden razıydı; dolayısıyla bize değil, onlara tapıyorlardı» demek istemişlerdir. Yahut Allah'ı ortaktan tenzih etmek için onları ortak ve ilah diye isimlendirmelerinde onları yalanladılar. Eğer ortaklar ile şeytanlar kastedilmişse, tıpkı şeytanın «Şüphesiz ben, daha önce beni ortak koşmanızı inkâr ettim» demesi gibi onların { إِنَّكُمْ لَكَاذِبُونَ } sözlerinde yalancı olmaları da caizdir. { وَأَلْقَوْا } yani zulmedenler. Teslimiyeti arz etmek ise dünyadaki diretme ve kibirlenmeden sonra Allah'ın emrine ve hükmüne boyun eğmektir. { وَضَلَّ عَنْهُمْ } Onları yalanlayıp onlardan teberri ettiklerinde, Allah'ın ortakları olduğu ve onların kendilerine yardım edip şefaatçi olacakları yönündeki { مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ } uydurageldikleri şeyler boşa çıkıp kayboldu.
[سورة النحل (١٦) : آية ٨٨]
[Nahl Suresi (16): Ayet 88]
الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ (٨٨)
{ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ } “İnkâr edip de Allah yolundan alıkoyanlar var ya; fesat çıkarmalarına karşılık onlara azap üstüne azap artırdık.”
الَّذِينَ كَفَرُوا في أنفسهم، وحملوا غيرهم على الكفر: يضاعف الله عقابهم كما ضاعفوا كفرهم. وقيل في زيادة عذابهم حيات أمثال البخت وعقارب أمثال البغال تلسع إحداهن اللسعة فيجد صاحبها حمتها أربعين خريفا. وقيل: يخرجون من النار إلى الزمهرير فيبادرون من شدة برده إلى النار بِما كانُوا يُفْسِدُونَ بكونهم مفسدين الناس بصدّهم عن سبيل الله.
Kendi nefislerinde inkâr edip başkalarını da inkâra sevk edenler: Küfürlerini katladıkları gibi, Allah da cezalarını katlar. Onların azaplarının artırılması hususunda; deve boyunları misali yılanlar ve katırlar misali akrepler olduğu, bunlardan biri soktuğunda maruz kalan kimsenin onun zehrini kırk yıl boyunca hissettiği söylenmiştir. Yine şöyle denilmiştir: Ateşten zemherire (dondurucu soğuğa) çıkarılırlar; soğuğunun şiddetinden dolayı tekrar ateşe koşarlar. { بِما كانُوا يُفْسِدُونَ } “Fesat çıkarmalarına karşılık”, insanları Allah yolundan alıkoymak suretiyle onları ifsat etmiş olmaları sebebiyledir.
[سورة النحل (١٦) : آية ٨٩]
[Nahl Suresi (16): Ayet 89]
وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (٨٩)
{ وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنَا بِكَ شَهِيدًا عَلَى هَؤُلَاءِ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ } “Her ümmetin içinde kendilerinden aleyhlerine bir şahit göndereceğimiz ve seni de bunların üzerine şahit getireceğimiz gün... Sana bu Kitab'ı her şeyi açıklayan, bir hidayet, bir rahmet ve Müslümanlara bir müjde olarak indirdik.”
شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ يعنى نبيهم، لأنه كان يبعث أنبياء الأمم فيهم منهم وَجِئْنا بِكَ يا محمد شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ على أمتك تِبْياناً بيانا بليغاً ونظير «تبيان» «تلقاء» في كسر أوله، وقد جوز الزجاج فتحه في غير القرآن. فإن قلت: كيف كان القرآن تبيانا لِكُلِّ شَيْءٍ؟
{ شَهِيدًا عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ } yani peygamberlerini; çünkü ümmetlerin peygamberlerini onların kendi içlerinden gönderiyordu. { وَجِئْنَا بِكَ } Ey Muhammed! { شَهِيدًا عَلَى هَؤُلَاءِ } ümmetinin üzerine şahit olarak getirdik. { تِبْيَانًا } son derece beliğ bir açıklama olarak. İlk harfinin kesresiyle «تِبْيَان» kelimesinin dengi «تِلْقَاء» kelimesidir; Zeccâc Kur'an dışındaki kullanımlarda bunun fethalı okunmasını da caiz görmüştür. Eğer: “Kur'an { لِكُلِّ شَيْءٍ } her şey için nasıl bir beyan olmuştur?” dersen,
قلت: المعنى أنه بين كل شيء من أمور الدين، حيث كان نصا على بعضها وإحالة على السنة، حيث أمر فيه باتباع رسول الله ﷺ وطاعته. وقيل: وما ينطق عن الهوى. وحثاً على الإجماع في قوله وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ وقد رضى رسول الله ﷺ لأمته اتباع أصحابه، والاقتداء بآثارهم في قوله ﷺ «أصحابى كالنجوم بأيهم اقتديتم اهتديتم» وقد اجتهدوا وقاسوا ووطئوا طرق القياس والاجتهاد، فكانت السنة والإجماع والقياس والاجتهاد، مستندة إلى تبيان الكتاب، فمن ثمّ كان تبيانا لكل شيء.
derim ki: Manası şudur; din işlerine dair her şeyi açıklamıştır; zira bazılarına bizzat nass teşkil etmiş, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ittibayı ve itaat etmeyi emretmekle sünnete havale etmiştir. Nitekim: «O hevasından konuşmaz» buyrulmuştur. { وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ } kavliyle de icmaya teşvik etmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de «Ashabım yıldızlar gibidir; hangisine uyarsanız hidayete erersiniz» buyruğuyla ümmetinin ashaba uymasına ve onların izinden gitmesine razı olmuştur. Onlar da içtihat etmiş, kıyas yapmış ve kıyas ile içtihadın yollarını döşemişlerdir; dolayısıyla sünnet, icma, kıyas ve içtihat Kitab'ın açıklamasına dayanmıştır. İşte bu sebeple o, her şey için bir beyan olmuştur.
[سورة النحل (١٦) : آية ٩٠]
[Nahl Suresi (16): Ayet 90]
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٩٠)
{ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Şüphesiz Allah adaleti, iyiliği ve akrabaya vermeyi emreder; hayasızlıktan, fenalıktan ve azgınlıktan nehyeder. İyice düşünesiniz diye size öğüt verir.”
العدل هو الواجب، لأن الله تعالى عدل فيه على عباده فجعل ما فرضه عليهم واقعاً
Adalet (el-adl), vacip olandır. Zira Allah Teâlâ bunda kullarına adil davranmış ve onlara farz kıldığı şeyleri güçleri
تحت طاقتهم وَالْإِحْسانِ الندب، وإنما علق أمره بهما جميعاً، لأنّ الفرض لا بدّ من أن يقع فيه تفريط فيجبره الندب، ولذلك قال رسول الله ﷺ لمن علمه الفرائض فقال: والله لا زدت فيها ولا نقصت-: «أفلح إن صدق» فعقد الفلاح بشرط الصدق والسلامة من التفريط وقال ﷺ «استقيموا ولن تحصوا» فما ينبغي أن يترك ما يجبر كسر التفريط ممن النوافل. والفواحش: ما جاوز حدود الله وَالْمُنْكَرِ ما تنكره العقول وَالْبَغْيِ طلب التطاول بالظلم، وحين أسقطت من الخطب لعنة الملاعين على أمير المؤمنين علىّ رضى الله عنه، أقيمت هذه الآية مقامها. ولعمري إنها كانت فاحشة ومنكراً وبغياً، ضاعف الله لمن سنها غضباً ونكالا وخزيا، إجابة لدعوة نبيه:
...güçleri dâhilinde [gerçekleşebilir kılmıştır]. İhsan ise mendup olandır. [Allah Teâlâ] emrini bu ikisine birden bağlamıştır; çünkü farzda mutlaka bir kusur/ihmal vuku bulur ve mendup bunu telafi eder. Bundan dolayı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisine farzları öğrettiği ve: "Vallahi bunlara ne bir şey eklerim ne de eksiltirim" diyen kimseye: « أفلح إن صدق » «Eğer doğru söylüyorsa kurtuluşa ermiştir» buyurmuştur. Böylece kurtuluşu doğru söyleme ve kusurdan/ihmalden uzak olma şartına bağlamıştır. Yine [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem: « استقيموا ولن تحصوا » «İstikamet üzere olun, [fakat bütün amellerin sevap ve hakkını] tam olarak sayamazsınız/güç yetiremezsiniz» buyurmuştur. Dolayısıyla nafilelerden, kusurun meydana getirdiği kırığı saran amellerin terk edilmemesi gerekir. Fevâhiş (fahşâ/hayasızlık): Allah'ın sınırlarını aşan şeylerdir. Münker: Akılların inkâr ettiği/kabul etmediği şeylerdir. Bağy: Zulüm yoluyla üstünlük taslama arzusudur. Hutbelerden melun kimselerin Müminlerin Emîri Ali radıyallâhu anh'a ettikleri lanet kaldırıldığında, bu ayet onun yerine ikame edilmiştir. Ömrüme yemin olsun ki o [lanet fiili], gerçekten bir fahşâ, münker ve bağy idi. Allah, [bu çirkin uygulamayı] bir adet haline getirene, Peygamberi'nin:
«وعاد من عاداه» وكانت سبب إسلام عثمان بن مظعون.
«Ona düşman olana sen de düşman ol» duasına icabetle onu adet haline getirene gazabını, azabını ve rüsvaylığını kat kat artırsın! Bu ayet Osman b. Maz'ûn'un İslam'a girmesine de vesile olmuştur.