Binûn

Nahl Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ في «ثم» هذه ما فيها من تعظيم منزلة رسول الله»

{ ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ } Bu «sümme (ثم)» [lafzında], Resûlullah

ﷺ، وإجلال محله، والإيذان بأنّ أشرف ما أوتى خليل الله إبراهيم من الكرامة، وأجلّ ما أولى من النعمة: اتباع رسول الله ﷺ ملته، من قبل أنها دلت على تباعد هذا النعت في المرتبة من بين سائر النعوت التي أثنى الله عليه بها.

sallallâhu aleyhi ve sellem'in mertebesini yüceltme, makamının büyüklüğünü ve Allah'ın dostu (Halîlullah) İbrahim'e verilen ikramların en şereflisinin, lütfedilen nimetlerin en yücesinin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun dinine uyması olduğunu bildirme [anlamı] vardır. Çünkü bu [edat], Allah'ın onu kendisiyle övdüğü diğer bütün vasıflar arasında bu vasfın mertebe bakımından [ne kadar] üstün olduğuna delalet etmiştir.

[سورة النحل (١٦) : آية ١٢٤]

[Nahl Suresi (16): Ayet 124]

إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١٢٤)

{ إِنَّمَا جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١٢٤) } “Cumartesi [yasağı], ancak onda ihtilafa düşenlere farz kılındı. Şüphesiz Rabbin, ihtilaf etmekte oldukları şeyler hakkında kıyamet günü aralarında elbette hükmedecektir.”

السَّبْتُ مصدر سبتت اليهود إذا عظمت سبتها. والمعنى: إنما جعل وبال السبت وهو المسخ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ واختلافهم فيه أنهم أحلوا الصيد فيه تارة وحرّموه تارة، وكان الواجب عليهم أن يتفقوا في تحريمه على كلمة واحدة بعد ما حتم الله عليهم الصبر عن الصيد فيه وتعظيمه.

es-Sebt (السَّبْتُ); Yahudilerin cumartesi gününü tazim etmeleri durumunda kullanılan «sebeteti'l-Yehûd» ifadesinin masdarıdır. Anlamı şudur: Cumartesi gününün vebali –ki o da suretlerinin değiştirilmesidir (mesh)– ancak { عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ } “onda ihtilafa düşenlerin üzerine” kılındı. Onların onda ihtilaf etmeleri, avlanmayı onda bazen helal bazen de haram kılmalarıdır. Oysa Allah, cumartesi günü avlanmaktan sakınmayı ve o güne saygı göstermeyi kendilerine kesin olarak farz kıldıktan sonra, onun haramlığı konusunda tek bir söz üzere ittifak etmeleri gerekirdi.

والمعنى في ذكر ذلك، نحو المعنى في ضرب القرية التي كفرت بأنعم الله مثلا، وغير ما ذكر، وهو الإنذار من سخط الله على العصاة والمخالفين لأوامره والخالعين ربقة طاعته. فإن قلت:

Bunun zikredilmesindeki mana, Allah'ın nimetlerine nankörlük eden o karyenin misal verilmesindeki ve zikredilen diğer hususlardaki mana gibidir; bu da günahkârlar, O'nun emirlerine muhalefet edenler ve O'na itaat boyunduruğunu boyunlarından çıkaranlar üzerine Allah'ın gazabından bir uyarıdır. Eğer:

ما معنى الحكم بينهم إذا كانوا جميعاً محلين أو محرّمين؟ قلت: معناه أنه يجازيهم جزاء اختلاف

«Şayet hepsi birden [avlanmayı] helal sayan veya haram kılan kimseler idiyseler, aralarında hüküm verilmesinin anlamı nedir?» dersen, derim ki: Bunun anlamı; O'nun, onların değişkenlik gösteren

فعلهم في كونهم محلين تارة ومحرّمين أخرى ووجه آخر: وهو أنّ موسى ﵇ أمرهم أن يجعلوا في الأسبوع يوما للعبادة وأن يكون يوم الجمعة، فأبوا عليه وقالوا: نريد اليوم الذي فرغ الله فيه من خلق السموات والأرض وهو السبت، إلا شر ذمة منهم قد رضوا بالجمعة، فهذا اختلافهم في السبت لأن بعضهم اختاره وبعضهم اختار عليه الجمعة، فأذن الله لهم في السبت وابتلاهم بتحريم الصيد فيه، فأطاع أمر الله الراضون بالجمعة، فكانوا لا يصيدون فيه، وأعقابهم لم يصبروا عن الصيد فمسخهم الله دون أولئك، وهو يحكم بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فيجازى كل واحد من الفريقين بما يستوجبه. ومعنى جعل السبت: فرض عليهم تعظيمه وترك الاصطياد فيه. وقرئ: إنما جعل السبت، على البناء للفاعل. وقرأ عبد الله: إنا أنزلنا السبت.

bazen helal bazen haram kılma şeklindeki değişken fiillerinin cezasını vereceğidir. Bir diğer vecih de şudur: Musa aleyhisselâm onlara haftada bir günü ibadete ayırmalarını ve bunun cuma günü olmasını emretti; fakat onlar buna karşı çıkıp: «Biz Allah'ın gökleri ve yeri yaratmayı tamamladığı günü istiyoruz, o da cumartesidir» dediler; içlerinden cumaya razı olan az bir topluluk müstesna. İşte onların cumartesi hakkındaki ihtilafları budur; zira bir kısmı onu seçmiş, bir kısmı da ona karşı cumayı tercih etmişti. Bunun üzerine Allah cumartesi gününe izin verdi ve onda avlanmayı haram kılarak onları imtihan etti. Cumaya razı olanlar Allah'ın emrine itaat ettiler ve o günde avlanmadılar. Onların ardından gelenler ise avlanmaktan sabredemediler; Allah da öncekileri değil, onları maymuna/domuza çevirdi (mesh etti). O, { بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ } “kıyamet günü aralarında” hükmedecek ve iki gruptan her birine hak ettiğinin karşılığını verecektir. Cumartesinin kılınması (ce'lü's-sebt) anlamı: O güne tazim etmenin ve onda avlanmayı terk etmenin onlara farz kılınmasıdır. «İnnemâ caele's-sebte (إنما جعل السبت)» şeklinde etken (mâ-lem yusemme fâiluhû / mebnî li'l-fâil) olarak da okunmuştur. Abdullah [b. Mes'ûd] ise «İnnâ enzelne's-sebt (إنا أنزلنا السبت)» şeklinde okumuştur.

[سورة النحل (١٦) : آية ١٢٥]

[Nahl Suresi (16): Ayet 125]

ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١٢٥)

{ ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١٢٥) } “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et; onlarla en güzel olan [yol] ile mücadele et. Şüphesiz Rabbin, kendi yolundan sapanları en iyi bilendir; O, hidayete erenleri de en iyi bilendir.”

إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ إلى الإسلام بِالْحِكْمَةِ بالمقالة المحكمة الصحيحة، وهي الدليل الموضح للحق المزيل للشبهة وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وهي التي لا يخفى عليهم أنك تناصحهم بها وتقصد ما ينفعهم فيها. ويجوز أن يريد القرآن، أى: ادعهم بالكتاب الذي هو حكمة وموعظة حسنة وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ بالطريقة التي هي أحسن طرق المجادلة من الرفق واللين، من غير فظاظة ولا تعنيف إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بهم فمن كان فيه خير كفاه الوعظ القليل والنصيحة اليسيرة، ومن لا خير فيه عجزت عنه الحيل، وكأنك تضرب منه في حديد بارد.

{ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ } İslam'a [davet et]. { بِالْحِكْمَةِ } Muhkem ve doğru sözle; ki o da hakkı açıklayan ve şüpheyi gideren delildir. { وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ } Kendilerine samimiyetle nasihat ettiğin ve bununla kendilerine fayda sağlayacak şeyi amaçladığın kendilerince gizli kalmayan [öğüttür]. Bununla Kur'an'ı kastetmiş olması da caizdir; yani: Onları hem hikmet hem de güzel bir öğüt olan Kitap ile davet et. { وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } Kaba ve sert olmaksızın, nezaket ve yumuşaklıkla münazara yollarının en güzeli olan yöntemle [mücadele et]. { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ } Onları en iyi bilendir; dolayısıyla kendisinde hayır bulunan kimseye az bir öğüt ve küçük bir nasihat yeter; kendisinde hayır bulunmayan kimseye ise çareler yetersiz kalır ve sanki onunla soğuk demiri dövüyor gibi olursun.

[سورة النحل (١٦) : الآيات ١٢٦ الى ١٢٨]

[Nahl Suresi (16): Ayetler 126-128]

وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ (١٢٦) وَاصْبِرْ وَما صَبْرُكَ إِلاَّ بِاللَّهِ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (١٢٧) إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ (١٢٨)

{ وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ (١٢٦) وَاصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلَا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (١٢٧) إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ (١٢٨) } “Eğer ceza verecekseniz, size yapılan cezanın misliyle ceza verin. Şayet sabrederseniz, elbette bu sabredenler için daha hayırlıdır. Sabret! Senin sabrın ancak Allah'ın yardımıyladır. Onlar için üzülme ve kurdukları tuzaklardan dolayı sıkıntıya düşme. Şüphesiz Allah, sakınanlarla ve iyilik edenlerle beraberdir.”

سمى الفعل الأول باسم الثاني للمزاوجة. والمعنى: إن صنع بكم صنيع سوء من قتل أو نحوه، فقابلوه بمثله ولا تزيدوا عليه. وقرئ: وإن عقبتم فعقبوا، أى: وإن قفيتم بالانتصار فقفوا بمثل ما فعل بكم.

Müzâvece (söz sanatında uyum) gereği birinci fiili ikincisinin adıyla isimlendirmiştir. Anlamı şudur: Şayet size öldürme veya benzeri kötü bir muamele yapılırsa, ona misliyle karşılık verin ve fazlasını yapmayın. «Ve in ‘akkabtüm fe'akkibû (وإن عقبتم فعقبوا)» şeklinde de okunmuştur; yani: Şayet intikam almak üzere peşine düşerseniz, size yapılanın misliyle takip edin.

روى أن المشركين مثلوا بالمسلمين يوم أحد: بقروا بطونهم وقطعوا مذاكيرهم، ما تركوا أحداً غير ممثول به إلا حنظلة بن الراهب، فوقف رسول الله ﷺ على حمزة وقد مثل به، وروى:

Rivayet edildiğine göre müşrikler Uhud günü Müslümanlara müsle yaptılar (cesetlerini tahrif ettiler): Karınlarını yardılar, tenasül uzuvlarını kestiler; Râhib'in [oğlu] Hanzale müstesna, müsle yapılmamış hiç kimse bırakmadılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, müsle yapılmış olan Hamza'nın başında durdu. Şöyle de rivayet edilmiştir:

فرآه مبقور البطن فقال: «أما والذي أحلف به، لئن أظفرنى الله بهم لأمثلن بسبعين مكانك » فنزلت، فكفر عن يمينه وكفّ عما أراده، ولا خلاف في تحريم المثلة. وقد وردت الأخبار بالنهى عنها حتى بالكلب العقور. إما أن رجع الضمير في لَهُوَ إلى صبرهم وهو مصدر صبرتم. ويراد بالصابرين: المخاطبون، أى: ولئن صبرتم لصبركم خير لكم، فوضع الصابرون موضع الضمير ثناء من الله عليهم بأنهم صابرون على الشدائد. أو وصفهم بالصفة التي تحصل لهم إذا صبروا عن المعاقبة. وإما أن يرجع إلى جنس الصبر- وقد دل عليه صبرتم- ويراد بالصابرين جنسهم، كأنه قيل: وللصبر خير للصابرين. ونحوه قوله تعالى فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ، وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى ثم قال لرسول الله ﷺ وَاصْبِرْ أنت فعزم عليه بالصبر وَما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ أى بتوفيقه وتثبيته وربطه على قلبك وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ أى على الكافرين، كقوله فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ أو على المؤمنين وما فعل بهم الكافرون وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ وقرئ: ولا تكن في ضيق، أى: ولا يضيقن صدرك من مكرهم. والضيق: تخفيف الضيق، أى في أمر ضيق. ويجوز أن يكون الضيق والضيق مصدرين، كالقيل والقول إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا أى هو ولىّ الذين اجتنبوا المعاصي وَولى الَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ في أعمالهم. وعن هرم بن حيان أنه قيل له حين احتضر: أوص.

Onu karnı yarılmış görünce: «Kendisine yemin ettiğime andolsun ki, eğer Allah beni onlara muzaffer kılarsa senin yerine yetmiş kişiye müsle yapacağım» buyurdu. Bunun üzerine [bu ayet] indi; o da yeminine kefaret verdi ve yapmak istediği şeyden vazgeçti. Müsle yapmanın haramlığı hususunda ihtilaf yoktur; nitekim saldırgan köpeğe bile müsle yapılmasını nehyeden rivayetler gelmiştir. { لَهُوَ } “elbette bu” lafzındaki zamir ya onların sabrına –ki o da «sabartüm (صبرتم)» fiilinin masdarıdır– döner; «sâbirîn (صابرين)» ile de muhataplar kastedilir; yani: Eğer sabrederseniz, sabretmeniz sizin için daha hayırlıdır. Burada zamir yerine «sâbirûn» lafzının konulması, Allah'ın zorluklara karşı sabrettiklerini belirterek onları övmesi içindir; yahut cezalandırmaktan vazgeçip sabrettiklerinde kazanacakları sıfatla onları nitelemesidir. Yahut [zamir] sabrın cinsine döner –ki «sabartüm» buna delalet etmiştir– ve sabredenlerle de onların cinsi kastedilir; sanki «Sabır, sabredenler için daha hayırlıdır» denilmiş gibidir. Nitekim Yüce Allah'ın { فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } “Kim bağışlar ve arayı düzeltirse onun ecri Allah'a aittir” ve { وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى } “Affetmeniz takvaya daha yakındır” sözleri de böyledir. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e { وَاصْبِرْ } “Sabret” buyurarak sabretmesini kesin bir dille emretti. { وَمَا صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ } “Senin sabrın ancak Allah'ladır”; yani O'nun muvaffak kılması, sebat vermesi ve kalbine metanet bağlamasıyladır. { وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ } “Onlar için üzülme”; yani kâfirlere üzülme; nitekim { فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ } “Kâfirler topluluğu için tasalanma” ayetinde olduğu gibi. Yahut müminler ve kâfirlerin onlara yaptıkları şeyler için [üzülme]. { وَلَا تَكُ فِي ضَيْقٍ } “Sıkıntı içinde olma”. «Ve lâ tekün fî daykın (ولا تكن في ضيق)» şeklinde de okunmuştur; yani onların hilesinden ötürü göğsün daralmasın. Dayk (الضَّيْق); dıyk (الضِّيق) kelimesinin hafifletilmiş halidir; yani dar bir iş içinde [olma demektir]. Dayk ve dıyk kelimelerinin kıyl (قيل) ve kavl (قول) gibi iki masdar olması da caizdir. { إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا } “Şüphesiz Allah sakınanlarla beraberdir”; yani günahlardan kaçınanların yardımcısıdır; { وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ } ve amellerinde “iyilik edenlerin” [yardımcısıdır]. Herem b. Hayyân'dan rivayet edildiğine göre, vefatı yaklaştığında kendisine: «Vasiyet et» denildi.

فقال: إنما الوصية من المال ولا مال لي، وأوصيكم بخواتم سورة النحل.

O da şöyle dedi: «Vasiyet ancak maldan yapılır, benim ise malım yoktur; ben size Nahl Suresi'nin son ayetlerini vasiyet ediyorum.»

عن رسول الله ﷺ: «من قرأ سورة النحل لم يحاسبه الله بما أنعم عليه في دار الدنيا وإن مات في يوم تلاها أو ليلته، كان له من الأجر كالذي مات وأحسن الوصية»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle rivayet edilmiştir]: «Kim Nahl Suresi'ni okursa Allah dünya yurdunda ona lütfettiği nimetlerden dolayı onu hesaba çekmez; şayet onu okuduğu gün yahut gece vefat ederse, vefat edip de vasiyetini en güzel şekilde yapmış kimsenin ecri gibi bir ecir alır.»