مَا حَمَلَتْ وَأَرْضَعَتْنِى أَكْثَرُ … اللَّهُ رَبِّى ذُو الْجَلَالِ الأَكْبَرُ
Onun beni taşıması ve emzirmesi [benim yaptığımdan çok] daha fazladır, … Allah Rabbimdir, en büyük celâl sahibidir.
تظننى جازيتها يا ابن عمر ؟ قال: لا ولو زفرة واحدة . وعنه ﵊ «إياكم وعقوق الوالدين، فإنّ الجنة توجد ريحها من مسيرة ألف عام ولا يجد ريحها عاق ولا قاطع رحم ولا شيخ زان ولا جارّ إزاره خيلاء، إنّ الكبرياء لله رب العالمين» وقال الفقهاء: لا يذهب بأبيه إلى البيعة ، وإذا بعث إليه منها ليحمله فعل، ولا يناوله الخمر. ويأخذ الإناء منه إذا شربها. وعن أبى يوسف: إذا أمره أن يوقد تحت قدره وفيها لحم الخنزير أوقد.
[ve şöyle sordu]: "Ey İbn Ömer, onun hakkını ödediğimi düşünüyor musun?" İbn Ömer: "Hayır, [doğumundaki] tek bir iniltinin bile karşılığı olamaz" dedi. Yine Peygamber aleyhisselâm'dan şöyle rivayet edilmiştir: «Anne babaya asi olmaktan sakının! Şüphesiz cennetin kokusu bin yıllık mesafeden duyulur; fakat anne babasına asi olan, akrabalık bağını koparan, ihtiyar olduğu halde zina eden ve böbürlenerek eteğini [yerde] sürüyen kimse onun kokusunu alamaz. Şüphesiz büyüklük Âlemlerin Rabbi olan Allah'a aittir.» Fakihler şöyle demişlerdir: Kişi [kâfir olan] babasını kiliseye götürmez; ancak babası kendisini kiliseden alıp taşıması için ona haber gönderirse bunu yapar. Ona şarap uzatmaz; fakat babası içtiğinde kabı onun elinden alır. Ebû Yûsuf'tan rivayet edildiğine göre: Babası, tenceresinin altında içinde domuz eti varken ateş yakmasını emrederse, ateşi yakar.
وعن حذيفة أنه استأذن النبىّ ﷺ في قتل أبيه وهو في صف المشركين، فقال:
Huzeyfe'den rivayet edildiğine göre o, müşriklerin safında bulunan babasını öldürmek için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istemiş, Peygamber de:
دعه يليه غيرك . وسئل الفصيل بن عياض عن برّ الوالدين فقال: أن لا تقوم إلى خدمتهما عن كسل. وسئل بعضهم فقال: أن لا ترفع صوتك عليهما، ولا تنظر شرراً إليهما ، ولا يريا منك مخالفة في ظاهر ولا باطن، وأن تترحم عليهما ما عاشا، وتدعو لهما إذا ماتا، وتقوم بخدمة أودّائهما من بعدهما. فعن النبىّ ﷺ: «إنّ من أبر البرّ أن يصل الرجل أهل ودّ أبيه » .
«Onu bırak, onunla senden başkası ilgilensin» buyurmuştur. Fudayl b. İyâz'a anne babaya iyilik hakkında sorulduğunda: "Onlara hizmet etmeye tembelce kalkmamandır" demiştir. Bir başkasına sorulduğunda ise şöyle demiştir: "Onlara karşı sesini yükseltmemen, onlara öfkeyle bakmaman, zahirde ve batında senden bir muhalefet görmemeleri, yaşadıkları sürece onlara merhamet etmen, öldüklerinde onlara dua etmen ve kendilerinden sonra sevdiklerine hizmette bulunmandır." Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «En üstün iyilik, kişinin babasının sevdiği kimselerle bağını sürdürmesidir.»
[سورة الإسراء (١٧) : آية ٢٥]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 25]
رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً (٢٥)
{ رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً (٢٥) } “Rabbiniz içinizde olanı en iyi bilendir. Eğer salih kimseler olursanız, şüphesiz O, tevbe edip kendisine yönelenleri çok bağışlayandır.”
بِما فِي نُفُوسِكُمْ بما في ضمائركم من قصد البر إلى الوالدين واعتقاد ما يجب لهما من التوقير إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ قاصدين الصلاح والبر، ثم فرطت منكم- في حال الغضب، وعند حرج الصدر وما لا يخلو منه البشر، أو لحمية الإسلام- هنة تؤدّى إلى أذاهما، ثم أنبتم إلى الله واستغفرتم منها، فإن الله غفور لِلْأَوَّابِينَ للتوّابين. وعن سعيد بن جبير: هي في البادرة تكون من الرجل إلى أبيه لا يريد بذلك إلا الخير. وعن سعيد بن المسيب: الأوّاب الرجل
{ بِما فِي نُفُوسِكُمْ } “İçinizde olanı”, [yani] anne babaya iyilik etme kastı ve onlara gösterilmesi gereken saygıya dair inancınızdan [ötürü] iç dünyanızda bulunanı [en iyi bilendir]. { إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ } “Eğer salih kimseler olursanız”, [yani] iyilik ve güzelliği kasteden kimseler olursanız; sonra da öfke anında, göğsün daraldığı ve insanın uzak kalamayacağı [beşerî zaaf] durumlarında veya İslam gayreti sebebiyle sizden onların incinmesine yol açan bir kusur sadır olur, ardından da Allah'a yönelip bundan dolayı istiğfar ederseniz; muhakkak ki Allah { لِلْأَوَّابِينَ } “kendisine yönelenler”, yani çokça tevbe edenler için çok bağışlayıcıdır. Saîd b. Cübeyr'den [şöyle dediği] rivayet edilmiştir: “Bu, kişinin bununla sırf hayır murad ettiği halde babasına karşı ağzından kaçırdığı [fevri] söz hakkındadır.” Saîd b. el-Müseyyeb'den ise: “Evvâb; [o] kimsedir...”
كلما أذنب بادر بالتوبة. ويجوز أن يكون هذا عامّاً لكل من فرطت منه جناية ثم تاب منها، ويندرج تحته الجاني على أبويه التائب من جنايته، لوروده على أثره.
her günah işlediğinde hemen tevbeye koşan kimsedir" dediği rivayet edilmiştir. Bu ifadenin, kendisinden bir suç/hata sadır olup da ardından tevbe eden herkes için genel olması caizdir; anne babasına karşı suç işleyip de suçundan tevbe eden kimse de hemen peşinden gelmesi sebebiyle bu kapsama girer.
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٢٦ الى ٢٧]
[İsrâ Suresi (17): Ayetler 26-27]
وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً (٢٦) إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ وَكانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً (٢٧)
{ وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً (٢٦) إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ وَكانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً (٢٧) } “Akrabaya hakkını ver, yoksula ve yolda kalmışa da. İsraf ederek saçıp savurma! Çünkü saçıp savuranlar şeytanların kardeşleridir. Şeytan ise Rabbine karşı çok nankördür.”
وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وصى بغير الوالدين من الأقارب بعد التوصية بهما، وأن يؤتوا حقهم: وحقهم إذا كانوا محارم كالأبوين والولد، وفقراء عاجزين عن الكسب، وكان الرجل موسراً: أن ينفق عليهم عند أبى حنيفة. والشافعي لا يرى النفقة إلا على الولد والوالدين فحسب.
{ وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ } Anne babaya [iyilik] tavsiye edildikten sonra onların dışındaki akrabalara da [iyilik] tavsiye edilmiş ve haklarının verilmesi emredilmiştir. Hakları ise şöyledir: Eğer anne baba ve çocuk gibi mahrem hısımlar iseler, fakir olup kazanmaktan aciz iseler ve kişi de varlıklı ise, Ebû Hanîfe'ye göre onlara nafaka vermesidir. Şâfiî ise nafakayı sadece çocuğa ve anne babaya gerekli görür.
وإن كانوا مياسير، أو لم يكونوا محارم: كأبناء العمّ، فحقهم صلتهم بالمودّة والزيارة وحسن المعاشرة والمؤالفة على السراء والضراء والمعاضدة ونحو ذلك وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ يعنى وآت هؤلاء حقهم من الزكاة. وهذا دليل على أن المراد بما يؤتى ذوى القرابة من الحق: هو تعهدهم بالمال. وقيل: أراد بذي القربى أقرباء رسول الله ﷺ.
Eğer varlıklı iseler yahut amca çocukları gibi mahrem değillerse, onların hakkı; sevgi, ziyaret, güzel geçim, iyi ve kötü günde kaynaşma, yardımlaşma ve benzeri şekillerde sıla-i rahimde bulunmaktır. { وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ } Yani bunlara da zekâttan haklarını ver. Bu, akrabaya verilecek haktan maksadın onlara mali açıdan kol kanat germek olduğuna bir delildir. Akraba ile Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yakınlarının kastedildiği de söylenmiştir.
التبذير. تفريق المال فيما لا ينبغي. وإنفاقه على وجه الإسراف. وكانت الجاهلية تنحر إبلها وتتياسر عليها وتبذر أموالها في الفخر والسمعة، وتذكر ذلك في أشعارها، فأمر الله بالنفقة في وجوهها مما يقرّب منه ويزلف. وعن عبد الله: هو إنفاق المال في غير حقه. وعن مجاهد:
Tebzîr (saçıp savurma); malı gerekmeyen yerlere dağıtmak ve israf yoluyla harcamaktır. Cahiliye halkı develerini boğazlar, onlar üzerine kumar oynar ve mallarını övünme ve şöhret uğruna saçıp savurur, bunu da şiirlerinde zikrederlerdi. Allah Teâlâ ise malın, Kendisine yaklaştıracak ve katında yakınlık sağlayacak meşru yerlere harcanmasını emretmiştir. Abdullah'tan rivayet edildiğine göre o: "Tebzîr, malı hakkı olmayan yere harcamaktır" demiştir. Mücâhid'den ise:
لو أنفق مدّا في باطل كان تبذيرا وقد أنفق بعضهم نفقة في خير فأكثر، فقال له صاحبه: لا خير في السرف، فقال: لا سرف في الخير. وعن عبد الله بن عمرو: مرّ رسول الله ﷺ بسعد وهو يتوضأ فقال: ما هذا السرف يا سعد؟ قال: أو في الوضوء سرف؟ قال. نعم وإن كنت على نهر جار إِخْوانَ الشَّياطِينِ أمثالهم في الشرارة وهي غاية المذمّة، لأنه لا شرّ من الشيطان. أو هم إخوانهم وأصدقاؤهم لأنهم يطيعونهم فيما يأمرونهم به من الإسراف.
"Bâtıl yolda bir müdd (bir ölçek) bile harcasa bu bir tebzîr olur" dediği rivayet edilmiştir. Bir kimse hayır yolunda çokça harcama yapmıştı; arkadaşı ona: "İsrafta hayır yoktur" deyince o da: "Hayırda israf yoktur" demiştir. Abdullah b. Amr'dan rivayet edildiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem abdest almakta olan Sa'd'a uğramış ve: «Bu israf da ne, ey Sa'd?» buyurmuştur. Sa'd: "Abdestte de mi israf olur?" deyince Peygamber: «Evet, akarsu kenarında bile olsan» buyurmuştur. { إِخْوانَ الشَّياطِينِ } Kötülükte onların benzerleridir; bu da yerginin son noktasıdır, çünkü şeytandan daha kötüsü yoktur. Yahut onlar, şeytanların kendilerine emrettiği israfta onlara itaat ettikleri için onların kardeşleri ve dostlarıdır.
أو هم قرناؤهم في النار على سبيل الوعيد وَكانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً فما ينبغي أن يطاع، فإنه لا يدعو إلا إلى مثل فعله. وقرأ الحسن: إخوان الشيطان.
Veya bir tehdit ifadesi olarak cehennemde onların yoldaşlarıdırlar. { وَكانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً } Dolayısıyla ona itaat edilmemelidir; çünkü o ancak kendi yaptığı gibi [kötü] işlere çağırır. Hasan [el-Basrî] { إخوان الشيطان } "şeytanın kardeşleri" şeklinde tekil olarak okumuştur.
[سورة الإسراء (١٧) : آية ٢٨]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 28]
وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَيْسُوراً (٢٨)
{ وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَيْسُوراً (٢٨) } “Eğer Rabbinden umduğun bir rahmeti istemek için onlardan yüz çevirmek zorunda kalırsan, o zaman onlara gönül alıcı, yumuşak bir söz söyle!”
وإن أعرضت عن ذى القربى والمسكين وابن السبيل حياء من الردّ فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُوراً فلا تتركهم غير مجابين إذا سألوك. وكان النبي ﷺ إذا سئل شيئاً وليس عنده
Eğer akrabaya, yoksula ve yolda kalmışa [istediklerini veremeyip] geri çevirmenin utancından dolayı yüz çevirecek olursan, { فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَيْسُوراً } “o zaman onlara gönül alıcı, yumuşak bir söz söyle!” Onlar senden bir şey istediklerinde kendilerini cevapsız bırakma. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisinden bir şey istendiğinde ve yanında [verecek] bir şey bulunmadığında
أعرض عن السائل وسكت حياء. قوله ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ إمّا أن يتعلق بجواب الشرط مقدّما عليه، أى: فقل لهم قولا سهلا ليناً وعدهم وعداً جميلا، رحمة لهم وتطييباً لقلوبهم، ابتغاء رحمة من ربك، أى: ابتغ رحمة الله التي ترجوها برحمتك عليهم. وإما أن يتعلق بالشرط، أى: وإن أعرضت عنهم لفقد رزق من ربك ترجو أن يفتح لك، فسمى الرزق رحمة، فردّهم ردّاً جميلا، فوضع الابتغاء موضع الفقد، لأنّ فاقد الرزق مبتغ له، فكان الفقد سبب الابتغاء والابتغاء مسبباً عنه، فوضع المسبب موضع السبب. ويجوز أن يكون معنى وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ وإن لم تنفعهم ولم ترفع خصاصتهم لعدم الاستطاعة، ولا يريد الإعراض بالوجه كناية بالإعراض عن ذلك، لأن من أبى أن يعطى: أعرض بوجهه. يقال: يسر الأمر وعسر، مثل سعد الرجل ونحس فهو مفعول، وقيل معناه: فقل لهم رزقنا الله وإياكم من فضله، على أنه دعاء لهم ييسر عليهم فقرهم، كأن معناه: قولا ذا ميسور، وهو اليسر ، أى:
isteyenden yüz çevirir ve utancından susardı. { ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ } ifadesi ya şartın cevabına öne geçmiş olarak bağlıdır; yani: Onlara merhamet etmek ve gönüllerini hoş tutmak için Rabbinin rahmetini arayarak kolay ve yumuşak bir söz söyle, onlara güzel bir vaatte bulun; yani onlara merhamet etmek suretiyle Rabbinin umduğun rahmetini ara. Ya da şarta bağlıdır; yani: Rabbinden sana açılmasını umduğun bir rızkın yokluğu sebebiyle onlardan yüz çevirirsen -burada rızık rahmet olarak adlandırılmıştır- onları güzel bir şekilde geri çevir. Rızkı olmayan kimse onu arayan kişi olduğu için, "arama/isteme" ifadesi "yokluk" yerine konulmuştur; böylece yokluk istemenin sebebi, isteme de yokluğun sonucu olmuş ve müsebbeb (sonuç) sebebin yerine konmuştur. { وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ } ifadesinin anlamının: "Gücünün yetmemesi sebebiyle onlara fayda sağlayamaz ve ihtiyaçlarını gideremezsen" şeklinde olması da caizdir; burada yüz çevirme kinaye yoluyla kullanılmıştır, yüzünü çevirmek kastedilmemiştir; çünkü vermekten kaçınan kimse yüzünü çevirir. Tıpkı se'ide'r-raculü ve nahise (adam mutlu oldu / mutsuz oldu) denildiği gibi, yesura'l-emru ve 'asura (iş kolaylaştı / zorlaştı) denir; dolayısıyla mef'uldür. Anlamının şöyle olduğu da söylenmiştir: Fakirliklerini kendilerine kolaylaştıracak bir dua olmak üzere onlara "Allah bize de size de lütfundan rızık versin" de. Sanki anlamı: Kolaylık sahibi bir söz, yani yüsr (kolaylık) anlamında;
دعاء فيه يسر.
içinde kolaylık bulunan bir duadır.
[سورة الإسراء (١٧) : آية ٢٩]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 29]
وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً (٢٩)
{ وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً (٢٩) } “Elini boynuna bağlanmış kılma (cimri olma), onu büsbütün de açıp saçma; sonra kınanmış ve eli boş/çaresiz bir halde oturup kalırsın.”
هذا تمثيلٌ لمنع الشحيح وإعطاء المسرف، وأمر بالاقتصاد الذي هو بين الإسراف والتقتير فَتَقْعُدَ مَلُوماً فتصير ملوما عند الله، لأنّ المسرف غير مرضى عنده وعند الناس، يقول المحتاج: أعطى فلاناً وحرمني. ويقول المستغنى: ما يحسن تدبير أمر المعيشة. وعند نفسك:
Bu, cimrinin elini tutmasına ve müsrifin [her şeyini] vermesine dair bir temsildir; israf ile cimrilik arasında yer alan iktisadı emretmektedir. { فَتَقْعُدَ مَلُوماً } Allah katında kınanmış olursun; zira müsrif O'nun katında razı olunmayan kimsedir; insanlar katında da kınanırsın: İhtiyaç sahibi "Filana verdi, beni mahrum bıraktı" der; zengin olan da "Geçim işini idare etmeyi beceremiyor" der. Kendi nefsin katında da [kınanırsın]:
إذا احتجت فندمت على ما فعلت مَحْسُوراً منقطعاً بك لا شيء عندك، من حسره السفر إذا بلغ منه وحسره بالمسألة، وعن جابر: بينا رسول الله ﷺ جالس أتاه صبى فقال: إنّ أمى تستكسيك درعا، فقال من ساعة إلى ساعة يظهر، فعد إلينا، فذهب إلى أمّه فقالت له قل له: إن أمى تستكسيك الدرع الذي عليك، فدخل داره ونزع قميصه وأعطاه وقعد عرياناً، وأذن بلال وانتظروا فلم يخرج للصلاة . وقيل أعطى الأقرع بن حابس مائة من الإبل وعيينة بن حصن ، فجاء عباس بن مرداس، وأنشأ يقول:
[Ve kendi nezdinde de kınanmış olursun:] İhtiyaç içine düşüp de yaptığın şeye pişman olduğunda... { مَحْسُوراً } [eli boşalmış], yanında hiçbir şey kalmamış ve çaresiz bir halde [olursun]. Bu ifade, yolculuk kişiyi bitap düşürdüğünde söylenen "hasarehu's-sefer" (yolculuk onu takatsiz bıraktı) ve "hasarehu bi'l-mes'ele" (isteye isteye onu darda/yoklukta bıraktı) tabirlerinden gelir. Câbir'den [radıyallâhu anh] rivayet edildiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem otururken yanına bir çocuk geldi ve: "Annem sizden giyecek bir elbise/zırh istiyor" dedi. Bunun üzerine: «Vakti gelince [elimize geçerse] ortaya çıkar, daha sonra bize tekrar gel» buyurdu. Çocuk annesine gitti; annesi ona: "Ona de ki: Annem senin üzerindeki elbiseyi istiyor" dedi. Bunun üzerine [Hz. Peygamber] evine girdi, gömleğini çıkarıp ona verdi ve [giysisi olmadığından] çıplak bir vaziyette oturdu. Bilâl ezan okudu, insanlar beklediler fakat o namaza çıkamadı. Bir diğer rivayette ise el-Akra' b. Hâbis'e yüz deve, Uyeyne b. Hısn'a da [yüz deve] verdi. Bunun üzerine Abbâs b. Mirdâs geldi ve şu şiiri söylemeye başladı:
أَتَجْعَلُ نَهْبِى وَنَهْبَ الْعَبِيدِ بَيْنَ عُيَيْنَةَ وَالأَقْرَعِ … وَمَا كَانَ حِصْنٌ وَلَا حَابِسٌ
Benim ganimetimi ve Ubeyd'in ganimetini Uyeyne ile el-Akra' arasında mı pay ediyorsun? … Hısn ve Hâbis,
يَفُوقَانِ جَدِّىَ فِى مَجْمَعِ … وَمَا كُنْتُ دُونَ امْرِىءٍ مِنْهُمَا
Hiçbir mecliste benim dedemden üstün olmamışlardır. … Ben de o ikisinden aşağı bir kimse değildim;
وَمَنْ تَضَعِ الْيَوْم لَا يُرْفَعِ
Bugün kimi alçaltırsan o bir daha yükseltilmez.
فقال: يا أبا بكر، اقطع لسانه عنى، أعطه مائة من الإبل فنزلت.
Bunun üzerine Peygamber: «Ey Ebû Bekir, onun dilini benden kes (sustur), ona yüz deve ver» buyurdu ve ayet bunun üzerine indi.
[سورة الإسراء (١٧) : آية ٣٠]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 30]
إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً (٣٠)
{ إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً (٣٠) } “Şüphesiz Rabbin, dilediğine rızkı bol bol verir ve [dilediğine de] daraltır. Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir.”
ثم سلى رسول الله ﷺ عما كان يرهقه من الإضافة، بأنّ ذلك ليس لهوان منك عليه، ولا لبخل به عليك ولكن لأنّ مشيئته في بسط الأرزاق وقدّرها تابعة للحكمة والمصلحة. ويجوز أن يريد أن البسط والقبض إنما هما من أمر الله الذي الخزائن في يده، فأما العبيد فعليهم أن يقتصدوا. ويحتمل أنه عزّ وعلا بسط لعباده أو قبض، فإنه يراعى أوسط الحالين، لا يبلغ بالمبسوط له غاية مراده، ولا بالمقبوض عليه أقصى مكروهه، فاستنوا بسنته.
Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i darlıktan ötürü yaşadığı sıkıntıdan teselli ederek; bunun kendisinin Allah katındaki değersizliğinden veya Allah'ın ona cimriliğinden kaynaklanmadığını, aksine rızkı genişletme ve daraltma konusundaki dilemesinin hikmete ve maslahata bağlı olduğunu bildirdi. Rızkı genişletme ve daraltmanın ancak hazineleri elinde bulunduran Allah'ın işi olduğunu, kullara düşenin ise iktisatlı davranmak olduğunu kastetmiş olması da caizdir. Allah Teâlâ'nın kullarına [rızkı] ister bol versin ister daraltsın, iki durumun ortasını gözettiği; rızkı bol kılınan kimseyi dilediğinin son sınırına ulaştırmadığı gibi, rızkı daraltılan kimseyi de hoşlanmadığı durumun en son sınırına vardırmadığı, dolayısıyla [sizin de] O'nun sünnetini örnek almanız gerektiği anlamı da muhtemeldir.
[سورة الإسراء (١٧) : آية ٣١]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 31]
وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبِيراً (٣١)
{ وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبِيراً (٣١) } “Fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin. Onları da sizi de biz rızıklandırıyoruz. Muhakkak ki onları öldürmek büyük bir günahtır. (31)”
قتلهم أولادهم: هو وأدهم بناتهم ، كانوا يئدونهنّ خشية الفاقة وهي الاملاق، فنهاهم الله وضمن لهم أرزاقهم. وقرئ خَشْيَةَ بكسر الخاء. وقرئ خِطْأً وهو الإثم، يقال: خطئ خطأ، كاثم إثما، وخطأ وهو ضدّ الصواب، اسم من أخطأ. وقيل: هو والخطء كالحذر والحذر، وخطاء بالكسر والمدّ. وخطاء بالفتح والمد. وخطأ بالفتح والسكون. وعن الحسن: خطا بالفتح وحذف الهمزة كالخب. وعن أبى رجاء: بكسر الخاء غير مهموز.
Çocuklarını öldürmeleri, kız çocuklarını diri diri gömmeleridir. Yoksulluk korkusuyla -ki imlâk fakirliktir- onları diri diri gömerlerdi; Allah onları bundan menetti ve rızıklarını garanti etti. { خَشْيَةَ } kelimesi ha harfinin kesresiyle (Hışyete) de okunmuştur. { خِطْأً } günah demektir ve bu şekilde okunmuştur; tıpkı esime-ismen (günah işledi) denildiği gibi hati'e-hıt'en denir. Doğrunun zıddı olan hata' (خَطَأً) ise ahta'e fiilinin ismidir. Hata' ve hıt' kelimelerinin hazir ve hızr gibi olduğu da söylenmiştir. Hıtâen (خطاء) şeklinde kesre ve med ile, hatâen (خطاء) şeklinde fetha ve med ile ve hat'en (خَطْأً) şeklinde fetha ve sükûn ile de okunmuştur. Hasan'dan [el-Basrî] hab' (الخب) gibi fetha ve hemzenin hazfiyle hata (خطا) şeklinde; Ebû Recâ'dan ise hemzesiz ve ha'nın kesresiyle okuduğu rivayet edilmiştir.
[سورة الإسراء (١٧) : آية ٣٢]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 32]
وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلاً (٣٢)
{ وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلاً (٣٢) } “Zinaya yaklaşmayın. Çünkü o, son derece çirkin bir hayasızlıktır ve çok kötü bir yoldur.”
فاحِشَةً قبيحة زائدة على حد القبح وَساءَ سَبِيلًا وبئس طريقا طريقه، وهو أن تغصب على غيرك امرأته أو أخته أو بنته من غير سبب، والسبب ممكن وهو الصهر الذي شرعه الله .
{ فاحِشَةً } Çirkinlik sınırını aşan bir çirkinliktir. { وَساءَ سَبِيلًا } Onun yolu ne kötü bir yoldur; o da meşru bir sebep yokken başkasının karısını, kız kardeşini veya kızını zorla elde etmektir; oysa meşru sebep mümkündür ki o da Allah'ın meşru kıldığı sıhriyet/evliliktir.
[سورة الإسراء (١٧) : آية ٣٣]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 33]
وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً (٣٣)
{ وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً (٣٣) } “Haklı bir sebep olmadıkça, Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın. Kim haksız yere öldürülürse, biz onun velisine bir yetki/hak tanımışızdır. Artık o da öldürmede aşırı gitmesin. Çünkü o, yardım görmüştür.”
إِلَّا بِالْحَقِّ إلا بإحدى ثلاث: إلا بأن تكفر، أو تقتل مؤمنا عمدا، أو تزنى بعد إحصان. مَظْلُوماً غير راكب واحدة منهنّ لِوَلِيِّهِ الذي بينه وبينه قرابة توجب المطالبة بدمه، فإن لم يكن له ولى فالسلطان وليه سُلْطاناً تسلطا على القاتل في الاقتصاص منه. أو حجة يثب بها عليه فَلا يُسْرِفْ الضمير للولي. أى: فلا يقتل غير القاتل، ولا اثنين والقاتل واحد، كعادة الجاهلية: كان إذا قتل منهم واحد قتلوا به جماعة، حتى قال مهلهل حين قتل بجير بن الحارث بن عباد: بؤ بشسع نعل كليب . وقال:
{ إِلَّا بِالْحَقِّ } Ancak şu üç durumdan biriyle: Ya küfre sapması, ya bir mümini kasten öldürmesi ya da evlendikten sonra zina etmesiyle. { مَظْلُوماً } Bu üçünden hiçbirini işlememiş olarak [öldürülen]. { لِوَلِيِّهِ } Kanını talep etmeyi gerektiren akrabalık bağı bulunan kimseye; eğer bir velisi yoksa sultan/devlet onun velisidir. { سُلْطاناً } Katilden kısas alma konusunda ona karşı bir hâkimiyet/yetki ya da onun aleyhine başvuracağı bir hüccet verdik. { فَلا يُسْرِفْ } Zamir veliye aittir; yani katilden başkasını öldürmesin ve katil tek bir kişi iken iki kişiyi öldürmesin. Nitekim Cahiliye âdetinde, kendilerinden biri öldürüldüğünde onun yerine bir topluluğu öldürürlerdi; hatta Mühelhil, Büceyr b. el-Hâris b. Abbâd'ı öldürdüğü zaman: "Kuleyb'in ayakkabı bağına karşılık ol!" demiştir. Şöyle de demiştir:
كُلُّ قَتِيلٍ فِى كُلَيْبٍ غُرَّهْ … حَتَّي يَنَالَ الْقَتْلُ آلَ مُرَّهْ
Kuleyb'e karşılık öldürülen herkes bir hiçtir … Ta ki öldürülme sırası Mürre oğullarına ulaşıncaya kadar.
وكانوا يقتلون غير القاتل إذا لم يكن بواء. وقيل: الإسراف المثلة. وقرأ أبو مسلم صاحب الدولة: فلا يسرف، بالرفع على أنه خبر في معنى الأمر. وفيه مبالغة ليست في الأمر. وعن
Yine onlar [Cahiliye döneminde], katil [öldürülen kimseye] denk (bevâ') olmadığı takdirde katilden başkasını öldürürlerdi. İsrâfın "müsle" (cesedin uzuvlarını kesip tahrip etmek) olduğu da söylenmiştir. Devletin kurucusu Ebû Müslim [el-Horasânî], emir anlamında bir haber cümlesi kabul ederek [fiili] merfû ile { فَلَا يُسْرِفُ } şeklinde okumuştur. Bu [üslup]ta, sarih emir kipinde bulunmayan bir mübalağa/vurgu vardır. [Yine]
مجاهد: أنّ الضمير للقاتل الأوّل. وقرئ: فلا تسرف، على خطاب الولي أو قاتل المظلوم.
Mücâhid'den zamirin ilk katile ait olduğu rivayet edilmiştir. Veliye yahut mazlumu öldüren kişiye hitaben { فلا تسرف } şeklinde de okunmuştur.
وفي قراءة أبىّ: فلا تسرفوا، ردّه على: ولا تقتلوا إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً الضمير إمّا للولي، يعنى حسبه أنّ الله قد نصره بأن أوجب له القصاص فلا يستزد على ذلك، وبأنّ الله قد نصره بمعونة السلطان وبإظهار المؤمنين على استيفاء الحق، فلا يبغ ما وراء حقه. وإمّا للمظلوم، لأنّ الله ناصره وحيث أوجب القصاص بقتله، وينصره في الآخرة بالثواب. وإما للذي يقتله الولي بغير حق ويسرف في قتله، فإنه منصور بإيجاب القصاص على المسرف.
Übeyy'in kıraatinde ise { ولا تقتلوا } ifadesine atfen { فلا تسرفوا } şeklindedir. { إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً } Zamir ya veliye aittir; yani Allah'ın ona kısası farz kılarak yardım etmesi ona yeterlidir, artık bunun ötesine geçmesin; ayrıca Allah ona sultanın yardımıyla ve müminlerin hakkı tastamam alması için destek vermesiyle yardım etmiştir, bu yüzden hakkının ötesini aramasın. Ya da mazluma aittir; zira Allah, onun öldürülmesi sebebiyle kısası farz kılarak ona yardım etmiştir ve ahirette de sevapla yardım edecektir. Yahut da velinin haksız yere öldürdüğü ve öldürülmesinde aşırıya gittiği kimseye aittir; zira aşırı gidene karşı kısas farz kılınmak suretiyle o kimse yardım görmüştür.
[سورة الإسراء (١٧) : آية ٣٤]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 34]
وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلاً (٣٤)
{ وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلاً (٣٤) } “Rüşd çağına erişinceye kadar yetimin malına ancak en güzel olan şekilde yaklaşın. Ahdi de yerine getirin. Çünkü ahit [sorumluluk gerektirir ve ondan] hesap sorulacaktır.”
بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ بالخصلة أو الطريقة التي هي أحسن، وهي حفظه عليه وتثميره إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلًا أى مطلوبا يطلب من المعاهد أن لا يضيعه ويفي به . ويجوز أن يكون تخييلا، كأنه يقال للعهد: لم نكثت؟ وهلا وفي بك؟ تبكيتا للناكث، كما يقال للموءودة: بأى ذنب قتلت؟ ويجوز أن يراد أنّ صاحب العهد كان مسئولا.
{ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } En güzel olan haslet veya yolla; o da malı korumak ve nemalandırmaktır. { إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلًا } Yani talep edilen bir şeydir; sözleşme yapandan onu zayi etmemesi ve yerine getirmesi istenir. Ahdi bozanı azarlamak amacıyla, diri diri toprağa gömülen kız çocuğuna "Hangi günahtan ötürü öldürüldün?" denildiği gibi, sanki ahde: "Niçin bozulup çiğnendin? Neden sana vefa gösterilmedi?" denilmesi kastedilerek tahyîl (edebi canlandırma) olması da caizdir. Ahit sahibinin sorumlu tutulacağı anlamının kastedilmiş olması da mümkündür.
[سورة الإسراء (١٧) : آية ٣٥]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 35]
وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً (٣٥)
{ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً (٣٥) } “Ölçtüğünüz zaman ölçüyü tam tutun ve dosdoğru terazi ile tartın. Bu hem daha hayırlı hem de netice bakımından daha güzeldir.”
وقرئ بِالْقِسْطاسِ بالضم والكسر، وهو القرسطون . وقيل: كل ميزان صغر أو كبر من موازين الدراهم وغيرهما وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا وأحسن عاقبة، وهو تفعيل، من آل إذا رجع، وهو ما يؤول إليه.
{ بِالْقِسْطاسِ } kelimesi damme ve kesre ile (el-Kustâs / el-Kıstâs) okunmuştur; o da kantar/terazidir (kırastûn). Dirhem terazileri ve diğerleri olsun, küçük veya büyük her terazi olduğu da söylenmiştir. { وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا } Akıbet/sonuç bakımından en güzel olandır. Bu kelime tef'îl babındandır; döndü anlamındaki âle (آل) fiilinden gelir ki varacağı son nokta demektir.
[سورة الإسراء (١٧) : آية ٣٦]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 36]
وَلا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً (٣٦)
{ وَلا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً } “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme; çünkü kulak, göz ve kalp; bunların hepsi ondan sorumludur.” (36)
وَلا تَقْفُ ولا تتبع. وقرئ: ولا تقف، يقال: قفا أثره وقافه، ومنه: القافة، يعنى: ولا تكن في اتباعك ما لا علم لك به من قول أو فعل، كمن يتبع مسلكا لا يدرى أنه يوصله إلى مقصده فهو ضال. والمراد: النهى عن أن يقول الرجل ما لا يعلم، وأن يعمل بما لا يعلم، ويدخل فيه النهى عن التقليد دخولا ظاهرا. لأنه اتباع لما لا يعلم صحته من فساده. وعن ابن الحنفية: شهادة الزور وعن الحسن: لا تقف أخاك المسلم إذا مرّ بك، فتقول: هذا يفعل كذا، ورأيته يفعل، وسمعته، ولم تر ولو تسمع. وقيل: القفو شبيه بالعضيهة . ومنه الحديث «من قفى مؤمنا بما ليس فيه حبسه الله في ردغة الخبال حتى يأتى بالمخرج » وأنشد:
{ وَلا تَقْفُ } Peşine düşme/takip etme demektir. "ve lâ tekuf" (ولا تقف) şeklinde de okunmuştur. "İzini sürdü" anlamında (قفا أثره) ve (قَافَهُ) denir; iz sürücüler anlamındaki "el-kâfe" (القافة) kelimesi de buradan gelir. Yani: Söz veya fiilden hakkında bilgi sahibi olmadığın şeyin ardına düşmende, hedefine ulaştırıp ulaştırmayacağını bilmediği bir yolu tutup sapan kimse gibi olma! Kastedilen; kişinin bilmediğini söylemekten ve bilmediği şeyle amel etmekten nehyedilmesidir. Doğruluğu yahut bozukluğu bilinmeyen bir şeye tabi olmak olduğu için taklitten nehiy de açık bir şekilde buraya dahil olur. İbnü'l-Hanefiyye'den: "[Bundan kasıt] yalancı şahitliktir" dediği rivayet edilmiştir. Hasan[-ı Basrî]'den şöyle dediği nakledilmiştir: "Müslüman kardeşin yanından geçtiğinde, onu görmediğin ve işitmediğin halde: 'Bu şöyle yapıyor, ben onu yaparken gördüm, [şöyle dediğini] işittim' diyerek onun peşine düşme." *el-Kafv* (القفو) kelimesinin iftira (el-'adıhe) gibi olduğu da söylenmiştir. Hadisteki: «Kim bir mümine onda olmayan bir şeyi isnat ederse [iftira atarsa], bundan bir çıkış yolu buluncaya kadar Allah onu Radğatü'l-habâl'de hapseder» ifadesi de bu köktendir. Şair şöyle demiştir:
وَمِثْلُ الدُّمى شُمُّ الْعَرَانِينِ سَاكِنٌ … بِهِنَّ الحَيَاءُ لَا يُشِعْنَ التَّقَافِيَا
Heykeller gibi [güzel], dik burunlu, kendilerine hayânın yerleştiği ve birbirini çekiştirip iftira atmayı yaymayan [kadınlar vardır].
أى التقاذف. وقال الكميت:
Yani karşılıklı iftira atmak (et-tekâzüf) demektir. Kümeyt şöyle demiştir:
وَلَا أرْمِى البَرِيَّ بِغَيْرِ ذَنْبٍ … وَلَا أَقْفُو الحَوَاصِنَ إنْ قُفِينَا
Ne suçsuz kimseyi günahsız yere itham ederim, ne de haklarında dedikodu yapılsa dahi iffetli kadınların peşine düşüp [kusurlarını] ararım.
وقد استدل به مبطل الاجتهاد ولم يصح، لأنّ ذلك نوع من العلم، فقد أقام الشرع غالب الظن مقام العلم، وأمر بالعمل به أُولئِكَ إشارة إلى السمع والبصر والفؤاد، كقوله:
İctihadı geçersiz sayanlar bu ayetle delil getirmişlerdir ancak bu doğru değildir; çünkü ictihad da bir tür ilimdir. Zira şeriat, galip zannı ilim yerine koymuş ve onunla amel edilmesini emretmiştir. { أُولئِكَ } kulak, göz ve gönüle işarettir; tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:
وَالْعَيْشَ بَعْدَ أُولَئِكَ الأَيَّامِ
...Ve o günlerin ardından gelen hayatı.
وعَنْهُ في موضع الرفع بالفاعلية، أى: كل واحد منها كان مسئولا عنه، فمسئول: مسند إلى الجار والمجرور، كالمغضوب في قوله غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ يقال للإنسان: لم سمعت ما لم يحل لك سماعه، ولم نظرت إلى ما لم يحل لك النظر إليه، ولم عزمت على ما لم يحل لك العزم عليه؟ وقرئ وَالْفُؤادَ بفتح الفاء والواو، قلبت الهمزة واوا بعد الضمة في الفؤاد، ثم استصحب القلب مع الفتح.
{ عَنْهُ } ifadesi faillik sebebiyle ref' konumundadır; yani: "Onların her birinden sorumlu olunmuştur." Dolayısıyla *mes'ûl* (مَسْؤُولٌ) kelimesi, { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ } ayetindeki *el-mağdûb* (المَغْضُوبِ) gibi câr ve mecrûra isnat edilmiştir. İnsana şöyle denir: "Sana dinlemesi helal olmayan şeyi niçin dinledin, bakması helal olmayan şeye niçin baktın ve azmetmesi helal olmayan şeye niçin azmettin?" { وَالْفُؤادَ } kelimesi fâ ve vâv'ın fethasıyla (el-fevâde) okunmuştur; [aslı] *el-fu'âd* (الفُؤَاد) kelimesindeki dammeden sonra hemze vâv'a dönüştürülmüş, sonra fetha ile birlikte bu dönüşüm korunmuştur.
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٣٧ الى ٣٨]
[İsrâ Suresi (17): Ayetler 37-38]
وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً (٣٧) كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً (٣٨)
{ وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً (٣٧) كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً (٣٨) } “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme! Çünkü sen ne yeri yarabilirsin ne de boyca dağlara ulaşabilirsin. Bütün bunların kötülüğü Rabbinin katında sevimsiz/çirkin görülmüştür.”
مَرَحاً حال، أى: ذا مرح. وقرئ مَرَحاً وفضل الأخفش المصدر على اسم الفاعل لما فيه من التأكيد لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ لن تجعل فيها خرقا بدوسك لها وشدّة وطأتك.
*{ مَرَحاً }* (Marahan) haldir (durum bildirir); yani 'şımarık ve böbürlenen bir halde' [demektir]. *Merihan* (مَرِحاً) şeklinde de okunmuştur. el-Ahfeş, tekit (pekiştirme) içerdiği için masdarı [yani *merahan* kıraatini], ism-i fâile [yani *merihan* kıraatine] tercih etmiştir. { لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ } 'Sen yeri asla yaramazsın'; orayı çiğnemen ve adımlarını sertçe basmanla onda bir yarık açamazsın.
وقرئ. لن تخرق، بضم الراء وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا بتطاولك. وهو تهكم بالمختال. قرئ سيئة وسيئه، على إضافة سيئ إلى ضمير كل، وسيئا في بعض المصاحف. وسيئات. وفي قراءة أبى بكر الصديق رضى الله عنه: كان شأنه. فإن قلت: كيف قيل سيئه مع قوله مكروها؟ قلت:
Râ harfinin dammesiyle (len tahruka) da okunmuştur. { وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا } Boy pos taslamanla [dağlara ulaşamazsın]. Bu, kibirlenen kimseyle alay etmektir. *Seyyietühu* (سيئة) ve *seyyi'uhû* (سيئه) -ki *seyyi'* kelimesinin *küll* zamirine izafeti iledir-, bazı mushaflarda ise *seyyien* (سيئا) ve *seyyiât* (سيئات) şeklinde okunmuştur. Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'ın kıraatinde ise: *kâne şe'nühû* (كان شأنه) şeklindedir. "Peki, { مَكْرُوهاً } [müzekker] ifadesiyle birlikte nasıl { سَيِّئُهُ } denilmiştir?" dersen, şöyle derim:
السيئة في حكم الأسماء بمنزلة الذنب والإثم زال عنه حكم الصفات، فلا اعتبار بتأنيثه. ولا فرق بين من قرأ سيئة وسيئا. ألا تراك تقول: الزنا سيئة، كما تقول: السرقة سيئة، فلا تفرق بين إسنادها إلى مذكر ومؤنث. فإن قلت: فما ذكر من الخصال بعضها سيئ وبعضها حسن، ولذلك قرأ من قرأ سَيِّئُهُ بالإضافة، فما وجه من قرأ سيئة؟ قلت: كل ذلك إحاطة بما نهى عنه خاصة لا بجميع الخصال المعدودة.
*Seyyie* (السيئة) kelimesi isimler hükmünde olup günah (ez-zenb) ve vebal (el-ism) mesabesindedir, sıfat olma hükmü ondan kalkmıştır; dolayısıyla müennes oluşuna itibar edilmez. *Seyyieten* (سيئة) okuyan ile *seyyien* (سيئا) okuyan arasında bir fark yoktur. Baksana; "Hırsızlık bir kötülüktür (seyyietün)" dediğin gibi, "Zina bir kötülüktür (seyyietün)" de dersin; onu müzekkere veya müennese isnat etme arasında bir fark gözetmezsin. "Zikredilen hasletlerin bazısı kötü, bazısı ise güzeldir; bu yüzden { سَيِّئُهُ } şeklinde izafetle okuyan böyle okumuştur. Peki *seyyieten* (سيئة) şeklinde okuyanın vechi nedir?" dersen, derim ki: Bütün bunlar, sayılan hasletlerin tamamını değil, bilhassa nehyedilenleri kapsamaktadır.
[سورة الإسراء (١٧) : آية ٣٩]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 39]
ذلِكَ مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقى فِي جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً (٣٩)
{ ذلِكَ مِمَّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقى فِي جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً (٣٩) } “İşte bunlar, Rabbinin sana vahyettiği hikmetlerdendir. Allah ile birlikte başka bir ilah edinme, yoksa kınanmış ve kovulmuş olarak cehenneme atılırsın.”
ذلِكَ إشارة إلى ما تقدم من قوله لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ إلى هذه الغاية. وسماه حكمة لأنه كلام محكم لا مدخل فيه للفساد بوجه. وعن ابن عباس: هذه الثماني عشرة آية كانت في ألواح موسى، أوّلها، لا تجعل مع الله إلها آخر، قال الله تعالى وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وهي عشر آيات في التوراة. ولقد جعل الله فاتحتها وخاتمتها النهى عن الشرك، لأن التوحيد هو رأس كل حكمة وملاكها، ومن عدمه لم تنفعه حكمه وعلومه وإن بذ فيها الحكماء وحك بيافوخه السماء، وما أغنت عن الفلاسفة أسفار الحكم، وهم عن دين الله أضل من النعم.
{ ذلِكَ } [ifadesi], daha önce geçen { لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } sözünden bu sınıra kadar olan kısımlara işarettir. Hiçbir yönden bozulmanın giremeyeceği muhkem bir kelam olduğu için onu "hikmet" olarak isimlendirmiştir. İbn Abbas'tan şöyle rivayet edilmiştir: Bu on sekiz ayet Musa'nın levhalarında bulunmaktaydı; ilki { لا تجعل مع الله إلها آخر } idi. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً } “Biz onun için levhalarda her şeyden bir öğüt yazdık.” Tevrat'ta ise on ayettir. Allah bunların hem başlangıcını hem de sonunu şirkten nehiy kılmıştır; çünkü tevhid her hikmetin başı ve direğidir. Tevhitten yoksun olan kimseye hikmetleri ve ilimleri fayda vermez; isterse bu hususta bilgeleri fersah fersah geride bıraksın ve başının tepesiyle göğe değsin! Hikmet kitapları felsefecilere hiçbir fayda sağlamamıştır; onlar Allah'ın dininden [uzaklıkta] hayvanlardan daha sapkındırlar.
[سورة الإسراء (١٧) : آية ٤٠]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 40]
أَفَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِيماً (٤٠)
{ أَفَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِيماً (٤٠) } “Rabbiniz oğulları size ayırdı da kendisi meleklerden kızlar mı edindi? Gerçekten siz pek büyük bir söz söylüyorsunuz!”
أَفَأَصْفاكُمْ خطاب للذين قالوا «الملائكة بنات الله» والهمزة للإنكار. يعنى: أفخصكم ربكم على وجه الخلوص والصفاء بأفضل الأولاد وهم البنون، لم يجعل فيهم نصيباً لنفسه، واتخذ أدونهم وهي البنات؟ وهذا خلاف الحكمة وما عليه معقولكم وعادتكم، فإن العبيد لا يؤثرون بأجود الأشياء وأصفاها من الشوب، ويكون أردأها وأدونها للسادات إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيماً بإضافتكم إليه الأولاد وهي خاصة بالأجسام، ثم بأنكم تفضلون عليه أنفسكم حيث تجعلون له ما تكرهون، ثم بأن تجعلوا الملائكة وهم أعلى خلق الله وأشرفهم أدون
{ أَفَأَصْفاكُمْ } “[Rabbiniz] size mi seçip ayırdı?” [ifadesi], «Melekler Allah'ın kızlarıdır» diyenlere yönelik bir hitaptır; baştaki hemze ise inkâr (kınama ve reddetme) içindir. Yani: Rabbiniz çocukların en faziletlisi olan erkek çocukları —kendisine onlardan hiçbir pay kılmaksızın— sırf ve katışıksız olarak size tahsis etti de en değersiz olanlarını, yani kız çocuklarını mı edindi? Bu ise hikmete, akıl ve adetlerinizin gerektirdiğine aykırıdır; zira köleler bir şeyin en kaliteli ve kusurdan en arınmış olanına layık görülüp de en değersizi ve en bayağısı efendilere bırakılmaz. { إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيماً } “Gerçekten siz pek büyük bir söz söylüyorsunuz”; [çünkü] ilkin O'na sadece cisimlere özgü olan çocuk izafe etmektesiniz; ardından hoşlanmadığınız şeyleri O'na nispet ederek kendinizi O'ndan üstün tutmaktasınız; daha sonra da Allah'ın yaratılmışlarının en yücesi ve en şereflisi olan melekleri Allah'ın yaratılmışlarının en aşağı mertebede...
خلق الله وهم الإناث.
olan dişiler kılmanızla [gerçekten pek büyük bir söz söylüyorsunuz].
[سورة الإسراء (١٧) : آية ٤١]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 41]
وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ نُفُوراً (٤١)
{ وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَما يَزِيدُهُمْ إِلاَّ نُفُوراً (٤١) } “Andolsun biz, düşünüp öğüt alsınlar diye bu Kur'an'da [gerçekleri] türlü türlü şekillerde açıkladık. Fakat bu, onların sadece kaçışını artırıyor.”
وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ يجوز أن يريد بهذا القرآن إبطال إضافتهم إلى الله البنات، لأنه مما صرفه وكرّر ذكره، والمعنى: ولقد صرفنا القول في هذا المعنى. أو أوقعنا التصريف فيه وجعلناه مكانا للتكرير. ويجوز أن يشير بهذا القرآن إلى التنزيل ويريد. ولقد صرفناه، يعنى هذا المعنى في مواضع من التنزيل، فترك الضمير لأنه معلوم. وقرئ: صرفنا بالتخفيف وكذلك لِيَذَّكَّرُوا قرئ مشدّدا ومخففاً، أى: كررناه ليتعظوا ويعتبروا ويطمئنوا إلى ما يحتج به عليهم وَما يَزِيدُهُمْ إِلَّا نُفُوراً عن الحق وقلة طمأنينة إليه. وعن سفيان: كان إذا قرأها قال. زادني لك خضوعا ما زاد أعداءك نفورا.
{ وَلَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ } Bu Kur'an ile, onların Allah'a kız isnat etmelerini iptal etmeyi murat etmiş olması caizdir; zira bu, [Kur'an'da] türlü türlü açıklanan ve tekrar tekrar zikredilen hususlardandır. Manası: "Biz bu manadaki sözü türlü şekillerde evirip çevirdik" veya "Açıklamayı onda gerçekleştirdik ve onu bir tekrar mekânı kıldık" demektir. "Bu Kur'an" ifadesiyle indirilen vahye işaret edip "Onu açıkladık" -yani bu manayı vahyin çeşitli yerlerinde açıkladık- anlamını kastetmiş olması da caizdir; bilindiği için zamir hazfedilmiştir. *Sarafna* (صرفنا) şeklinde şeddesiz de okunmuştur. Aynı şekilde { لِيَذَّكَّرُوا } kelimesi şeddeli ve şeddesiz (yezzekkerû / yezkürû) okunmuştur; yani: Öğüt alsınlar, ibret alsınlar ve aleyhlerine getirilen delillerle kalpleri mutmain olsun diye onu tekrarladık. { وَما يَزِيدُهُمْ إِلَّا نُفُوراً } Haktan kaçışlarını ve ona karşı olan güvensizliklerini artırmaktadır. Süfyân'dan rivayet edildiğine göre, o bu ayeti okuduğunda şöyle derdi: "Düşmanlarının kaçışını artıran şey, benim sana olan boyun eğişimi artırdı."
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٤٢ الى ٤٣]
[İsrâ Suresi (17): Ayetler 42-43]
قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَما يَقُولُونَ إِذاً لابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلاً (٤٢) سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيراً (٤٣)
{ قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَما يَقُولُونَ إِذاً لابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلاً (٤٢) سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيراً (٤٣) } “De ki: 'Eğer onların dedikleri gibi O'nunla beraber başka ilahlar olsaydı, o takdirde o ilahlar Arş'ın sahibine ulaşmak için mutlaka bir yol ararlardı.' O, onların söylediklerinden münezzehtir ve son derece yücedir.”
قرئ: كما تقولون، بالتاء والياء. وإِذاً دالة على أن ما بعدها وهو لَابْتَغَوْا جواب عن مقالة المشركين وجزاء ل «لو» . ومعنى لَابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا لطلبوا إلى من له الملك والربوبية سبيلا بالمغالبة، كما يفعل الملوك بعضهم مع بعض، كقوله لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا وقيل: لتقرّبوا إليه، كقوله أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ. عُلُوًّا في معنى تعاليا. والمراد البراءة عن ذلك والنزاهة. ومعنى وصف العلوّ بالكبر: المبالغة في معنى البراءة والبعد مما وصفوه به.
Tâ ve yâ ile (kemâ tekûlûne / kemâ yekûlûne) okunmuştur. { إِذاً } edatı, kendisinden sonra gelen { لَابْتَغَوْا } ifadesinin müşriklerin sözüne bir cevap ve *lev* (لَوْ) şartının cevabı olduğuna delalet eder. { لَابْتَغَوْا إِلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا } ifadesinin anlamı; kralların birbirine yaptığı gibi, üstün gelmek suretiyle mülk ve rubûbiyet sahibine bir yol ararlardı demektir; tıpkı şu ayette olduğu gibi: { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } “Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilahlar olsaydı, kesinlikle ikisi de fesada uğrardı.” Şu ayette olduğu gibi: { أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ } “O yalvardıkları kimseler de Rablerine vesile ararlar” O'na yakınlaşmaya çalışırlardı anlamına geldiği de söylenmiştir. { عُلُوًّا } yücelme (teâliyen) anlamındadır. Kastedilen; bundan berî ve münezzeh olmaktır. Yüceliğin "büyük" ile nitelenmesinin anlamı ise; onların nitelediği şeylerden uzak ve berî olma manasındaki mübalağadır.
[سورة الإسراء (١٧) : آية ٤٤]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 44]
تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً (٤٤)
{ تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً (٤٤) } “Yedi gök, yer ve bunlarda bulunanlar O'nu tesbih eder. O'nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur; fakat siz onların tesbihini anlamazsınız. Şüphesiz O, halîmdir, çok bağışlayandır.”
والمراد أنها تسبح له بلسان الحال ، حيث تدل على الصانع وعلى قدرته وحكمته، فكأنها
Maksat, Yaratıcı'ya (es-Sâni‘), O'nun kudretine ve hikmetine delalet etmeleri cihetiyle [bunların] O'nu hâl diliyle tesbih etmeleridir; zira sanki bunlar
تنطلق بذلك، وكأنها تنزه الله ﷿ مما لا يجوز عليه من الشركاء وغيرها. فإن قلت: فما تصنع بقوله وَلكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ وهذا التسبيح مفقوه معلوم؟ قلت: الخطاب للمشركين، وهم وإن كانوا إذا سئلوا عن خالق السموات والأرض قالوا: الله، إلا أنهم لما جعلوا معه آلهة مع إقرارهم، فكأنهم لم ينظروا ولم يقرّوا، لأنّ نتيجة النظر الصحيح والإقرار الثابت خلاف ما كانوا عليه، فإذا لم يفقهوا التسبيح ولم يستوضحوا الدلالة على الخالق. فإن قلت: من فيهنّ يسبحون على الحقيقة وهم الملائكة والثقلان، وقد عطفوا على السموات والأرض، فما وجهه؟ قلت: التسبيح المجازى حاصل في الجميع فوجب الحمل عليه، وإلا كانت الكلمة الواحدة في حالة واحدة محمولة على الحقيقة والمجاز إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً حين لا يعاجلكم بالعقوبة على غفلتكم وسوء نظركم وجهلكم بالتسبيح وشرككم.
bunu dile getiriyor ve sanki Allah Azze ve Celle'yi ortaklar ve benzeri caiz olmayan şeylerden tenzih ediyor gibidirler. "Peki, { وَلكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ } ayetine ne diyeceksin; zira bu tesbih anlaşılır ve bilinir bir şeydir?" dersen, derim ki: Hitap müşrikleredir; onlar göklerin ve yerin yaratıcısı sorulduğunda "Allah" deseler bile, ikrarlarıyla beraber O'na ortaklar koştukları için sanki hiç ibretle bakmamış ve ikrar etmemiş gibidirler. Çünkü doğru bir tefekkürün ve sarsılmaz bir ikrarın neticesi onların üzerinde bulunduğu durumun zıddıdır; dolayısıyla tesbihi anlamamış ve Yaratıcı'ya olan delaleti kavrayamamışlardır. "Göklerde ve yerde bulunanlar -ki onlar melekler ile insan ve cinlerdir- hakikaten tesbih etmektedirler; üstelik göklere ve yere atfedilmişlerdir, bunun izahı nedir?" dersen, derim ki: Mecazi tesbih hepsinde mevcuttur, bu sebeple ona hamletmek gerekmiştir; aksi takdirde tek bir kelime aynı anda hem hakikate hem de mecaza hamledilmiş olurdu. { إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً } Gafletiniz, yanlış değerlendirmeniz, tesbihi bilmeyişiniz ve şirkiniz sebebiyle cezayı size çarçabuk vermediği için [O, halîmdir, çok bağışlayandır].
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٤٥ الى ٤٨]
[İsrâ Suresi (17): Ayetler 45-48]
وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً (٤٥) وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً (٤٦) نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ وَإِذْ هُمْ نَجْوى إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ رَجُلاً مَسْحُوراً (٤٧) انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلاً (٤٨)
{ وَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً (٤٥) وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذانِهِمْ وَقْراً وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً (٤٦) نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ وَإِذْ هُمْ نَجْوى إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ رَجُلاً مَسْحُوراً (٤٧) انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلاً (٤٨) } “Sen Kur'an okuduğun zaman, seninle ahirete inanmayanların arasına görünmez bir perde çekeriz. Onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk. Kur'an'da Rabbini bir tek olarak andığın zaman, nefretle arkalarını dönüp kaçarlar. Onlar seni dinlerken ne maksatla dinlediklerini ve fısıldaşırlarken o zalimlerin: 'Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz' dediklerini çok iyi biliyoruz. Bak, senin için nasıl misaller getirdiler de saptılar; artık hiçbir yol da bulamazlar!”
حِجاباً مَسْتُوراً ذا ستر كقولهم. سيل مفعهم ذو إفعام. وقيل: هو حجاب لا يرى فهو مستور. ويجوز أن يراد أنه حجاب من دونه حجاب أو حجب، فهو مستور بغيره. أو حجاب يستر أن يبصر، فكيف يبصر المحتجب به، وهذه حكاية لما كانوا يقولونه
{ حِجاباً مَسْتُوراً } “Örtülü bir perde” [ifadesi], örtüsü olan [perde demektir]. Nitekim [Arapların] «dolup taşan sel» (سيل مفعم) [sözü de] taşma özelliği bulunan sel (ذو إفعام) [anlamındadır]. Şöyle de denilmiştir: O, görülmeyen bir perdedir; dolayısıyla [bizzat kendisi] örtülmüştür/gizlenmiştir. Bunun; arkasında başka bir perde veya perdeler bulunan ve bu sebeple başkasıyla örtülüp gizlenmiş olan bir perde anlamına gelmesi de caizdir. Yahut 'görülmesi perdelenmiş [kendisi görünmeyen] bir perdedir; öyleyse onun ardına gizlenen kimse nasıl görülebilir?' [demektir]. Bu, onların söylemekte oldukları sözün bir aktarımıdır.
وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ كأنه قال: وإذا قرأت القرآن جعلنا على زعمهم أَنْ يَفْقَهُوهُ كراهة أن يفقهوه. أو لأنّ قوله وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً فيه معنى المنع من الفقه، فكأنه قيل: ومنعناهم أن يفقهوه. يقال: وحد يحد وحدا وحدة، نحو وعد يعدو عدا وعدة، ووَحْدَهُ من باب رجع عوده على بدئه، وافعله جهدك وطاقتك في أنه مصدر سادّ مسدّ الحال، أصله: يحد وحده بمعنى واحدا، وحده. والنفور: مصدر بمعنى التولية. أو جمع نافر كقاعد وقعود، أى: يحبون أن تذكر معه آلهتهم لأنهم مشركون، فإذا سمعوا بالتوحيد نفروا بِما يَسْتَمِعُونَ بِهِ من الهزؤ بك وبالقرآن، ومن اللغو: كان يقوم عن يمينه إذا قرأ رجلان من عبد الدار، ورجلان منهم عن يساره، فيصفقون ويصفرون ويخلطون عليه بالأشعار. وبِهِ في موضع الحال كما تقول يستمعون بالهزؤ، أى هازئين. وإِذْ يَسْتَمِعُونَ نصب بأعلم، أى:
{ وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ } “Ve dediler ki: 'Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir, kulaklarımızda bir ağırlık vardır ve bizimle senin aranda bir perde bulunmaktadır.'” Sanki şöyle buyurmuştur: "Sen Kur'an okuduğun zaman onların iddialarına göre [araya perde koyarız]." { أَنْ يَفْقَهُوهُ } Onu anlamalarını kerih gördüğümüz için [böyle yaptık]. Yahut { وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً } sözünde anlamaktan menetme manası bulunduğu için, sanki "Onları onu anlamaktan menettik" denilmiş gibidir. Tıpkı *va'ade - ya'ıdü - va'den - va'deten* (وعد يعد عدا وعدة) gibi *vahade - yehıdü - vahden - vahdeten* (وحد يحد وحدا وحدة) denilir. { وَحْدَهُ } lafzı, hâl makamına geçen bir masdar olması bakımından *rece'a avdehû alâ bed'ihî* (رجع عوده على بدئه) ve *if'alhü cehdeke ve tâkatake* (افعله جهدك وطاقتك) babındandır; aslı: *yehıdü vahdehû* olup tek bir şekilde manasındadır. *en-Nufûr* (النفور): Yüz çevirip arkasını dönmek manasında bir masdardır veya *kâid* (قاعد) kelimesinin çoğulunun *kuûd* (قعود) olması gibi *nâfir* (نافر) kelimesinin çoğuludur. Yani: Müşrik oldukları için O'nunla birlikte ilahlarının da anılmasını isterler; tevhidi duyduklarında ise nefretle kaçarlar. { بِما يَسْتَمِعُونَ بِهِ } Seninle ve Kur'an'la alay etmekten ve boş laflardan [neyi dinlediklerini çok iyi biliriz]. O Kur'an okuduğunda Abdüddâroğullarından iki adam sağına, iki adam da soluna dikilir; el çırpar, ıslık çalar ve şiirlerle kafasını karıştırmaya çalışırlardı. { بِهِ } ifadesi, "alay ederek dinliyorlar" (yestemi'ûne bi'l-hüz'i) yani alaycılar olarak dediğin gibi hâl konumundadır. { إِذْ يَسْتَمِعُونَ } ifadesi *a'lemu* (أعلم) ile mensuptur; yani:
أعلم وقت استماعهم بما به يستمعون وَإِذْ هُمْ نَجْوى وبما يتناجون به، إذ هم ذو ونجوى إِذْ يَقُولُ يدل من إذ هم مَسْحُوراً سحر فجنّ. وقيل: هو من السحر وهو الرئة، أى: هو يشر مثلكم ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ مثلوك بالشاعر والساحر والمجنون فَضَلُّوا في جميع ذلك ضلال من يطلب في التيه طريقا يسلكه فلا يقدر عليه، فهو متحير في أمره لا يدرى ما يصنع.
Onların dinleme vaktinde ne niyetle dinlediklerini en iyi bilendir. { وَإِذْ هُمْ نَجْوى } Fısıldaşan kimseler oldukları vakit ne fısıldaştıklarını da [en iyi bilendir]. { إِذْ يَقُولُ } ifadesi { إذ هم } ifadesinden bedeldir. { مَسْحُوراً } Büyülenip delirtilmiş kimsedir. Bunun akciğer anlamına gelen *es-sehr* (السحر) kelimesinden geldiği, yani "o da sizin gibi bir insandır [akciğeri olan, yiyip içen bir beşerdir]" demek olduğu da söylenmiştir. { ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ } Seni şaire, büyücüye ve mecnuna benzettiler. { فَضَلُّوا } Bütün bunlarda, çölde gidecek bir yol arayıp da bulamayan kimsenin sapması gibi saptılar; böylece işinde şaşırıp kalmış, ne yapacağını bilmez bir haldedir.
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٤٩ الى ٥١]
[İsrâ Suresi (17): Ayetler 49-51]
وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً (٤٩) قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً (٥٠) أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ وَيَقُولُونَ مَتى هُوَ قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً (٥١)
{ وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً (٤٩) قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً (٥٠) أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ وَيَقُولُونَ مَتى هُوَ قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَرِيباً (٥١) } “Dediler ki: 'Biz kemik ve ufalanmış toprak olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?' De ki: 'İster taş olun, ister demir! Yahut aklınızda büyüttüğünüz herhangi bir yaratık olun!' Diyecekler ki: 'Bizi kim tekrar diriltecek?' De ki: 'Sizi ilk defa yaratan!' Bunun üzerine sana başlarını sallayacaklar ve: 'Ne zaman o?' diyecekler. De ki: 'Yakın olması pek muhtemeldir!'”
لما قالوا: أئذا كنا عظاما قيل لهم كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً فردّ قوله: كونوا، على قولهم: كنا، كأنه قيل: كونوا حجارة أو حديدا ولا تكونوا عظاما، فإنه يقدر على إحيائكم والمعنى: أنكم تستبعدون أن يجدد الله خلقكم، ويردّه إلى حال الحياة وإلى رطوبة الحىّ وغضاضته بعد ما كنتم عظاما يابسة، مع أنّ العظام بعض أجزاء الحي، بل هي عمود خلقه الذي يبنى عليه سائره، فليس ببدع أن يردّها الله بقدرته إلى حالتها الأولى، ولكن لو كنتم أبعد شيء من الحياة ورطوبة الحىّ ومن جنس ما ركب منه البشر- وهو أن تكونوا حجارة يابسة أو حديدا مع أن طباعها الجسارة والصلابة- لكان قادرا على أن يردّكم إلى حال الحياة أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ يعنى أو خلقا مما يكبر عندكم عن قبول الحياة ويعظم في زعمكم على الخالق إحياؤه فإنه يحييه. وقيل: ما يكبر في صدورهم الموت. وقيل: السموات والأرض فَسَيُنْغِضُونَ
Onlar: "Biz kemik olduğumuz zaman mı?" deyince, kendilerine: { كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً } denildi. Böylece O'nun "olun" (kûnû) sözü, onların "olduğumuz zaman" (künnâ) sözüne bir reddiye oldu; sanki şöyle denilmiştir: "Kemik değil, ister taş olun ister demir olun; şüphesiz O sizi diriltmeye kadirdir." Manası şudur: Kuru kemikler haline geldikten sonra Allah'ın yaratılışınızı yenilemesini, onu tekrar hayat haline, canlının nem ve tazeliğine döndürmesini akıldan uzak görüyorsunuz. Oysa kemikler canlının birer parçasıdır, hatta onun bedeninin üzerine kurulduğu temel direğidir; dolayısıyla Allah'ın kudretiyle onları ilk haline döndürmesi şaşılacak bir şey değildir. Fakat siz hayattan, canlının yaşlığından ve insanın terkip edildiği cinsten en uzak şey olsaydınız bile -yani tabiatları katılık ve sertlik olduğu halde kuru taşlar yahut demir olsaydınız bile- O sizi yine de hayat haline döndürmeye kadirdir. { أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ } Yani katınızda hayatı kabul etmekten çok uzak görünen ve iddianıza göre Yaratıcı'nın onu diriltmesi imkânsız/büyük olan bir varlık olsanız bile O onu diriltir. Gönüllerinde büyüttükleri şeyin "ölüm" olduğu da söylenmiştir. "Gökler ve yerdir" de denilmiştir. { فَسَيُنْغِضُونَ }
فسيحرّكونها نحوك تعجبا واستهزاء.
Hayret ve alay yollu başlarını sana doğru sallayacaklardır.
[سورة الإسراء (١٧) : آية ٥٢]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 52]
يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً (٥٢)
{ يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً (٥٢) } “O gün [Allah] sizi çağıracak, siz de O'na hamdederek davetine uyacaksınız ve [kabirlerinizde] pek az kaldığınızı sanacaksınız.”
والدعاء والاستجابة كلامهما مجاز. والمعنى: يوم يبعثكم فتنبعثون مطاوعين منقادين لا تمتنعون. وقوله بِحَمْدِهِ حال منهم، أى حامدين، وهي مبالغة في انقيادهم للبعث، كقولك لمن تأمره بركوب ما يشقّ عليه فيتأبى ويتمنع، ستركبه وأنت حامد شاكر، يعنى: أنك تحمل عليه وتفسير قسرا حتى أنك تلين لين المسمح الراغب فيه الحامد عليه، وعن سعيد بن جبير: ينفضون التراب عن رؤوسهم ويقولون: سبحانك اللهم وبحمدك وَتَظُنُّونَ وترون الهول، فعنده تستقصرون مدّة لبثكم في الدنيا، وتحسبونها يوما أو بعض يوم. وعن قتادة: تحاقرت الدنيا في أنفسهم حين عاينوا الآخرة.
Çağırma (ed-dua) ve icabet etme (el-isticabe) lafızlarının her ikisi de mecazdır. Manası: O sizi dirilttiği gün, boyun eğip teslim olarak hiçbir şekilde karşı koymaksızın dirileceksiniz. { بِحَمْدِهِ } sözü onlardan bir hâldir; yani "hamdediciler olarak" demektir ve dirilişe boyun eğmelerinde bir mübalağadır. Tıpkı kendisine zor gelen bir şeye binmesini emrettiğin ve kaçınıp direnen kimseye: "Ona hamdederek ve şükrederek bineceksin" demen gibidir; yani zorla ona bindirilir ve sevk edilirsin, öyle ki ona istekli ve buna hamdeden uysal bir kimse gibi yumuşarsın. Saîd b. Cübeyr'den şöyle rivayet edilmiştir: Başlarından toprağı silkelerler ve: "Sübhâneke Allâhümme ve bi-hamdik (Allah'ım, seni tenzih eder ve sana hamdederiz)" derler. { وَتَظُنُّونَ } Ve o dehşeti görürsünüz; işte o vakit dünyada kalış sürenizi pek kısa bulur, onu bir gün yahut bir günün bir kısmı sanırsınız. Katâde'den: "Ahireti bizzat gördüklerinde dünya gözlerinde pek küçüldü" dediği nakledilmiştir.
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٥٣ الى ٥٤]
[İsrâ Suresi (17): Ayetler 53-54]
وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِيناً (٥٣) رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً (٥٤)
{ وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِيناً (٥٣) رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً (٥٤) } “Kullarıma söyle: En güzel olan sözü söylesinler! Çünkü şeytan aralarını bozar. Şüphesiz şeytan insanın apaçık bir düşmanıdır. Rabbiniz sizi çok daha iyi bilir; dilerse size merhamet eder, dilerse size azap eder. Biz seni onların üzerine bir vekil olarak göndermedik.”
وَقُلْ لِعِبادِي وقل للمؤمنين يَقُولُوا للمشركين الكلمة الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ وألين ولا يخاشنوهم، كقوله: وجادلهم بالتي هي أحسن. وفسر التي هي أحسن بقوله رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ يعنى يقولوا لهم هذه الكلمة ونحوها، ولا يقولوا لهم: إنكم من أهل النار وإنكم معذبون وما أشبه ذلك مما يغيظهم ويهيجهم على الشر. وقوله إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ اعتراض، يعنى يلقى بينهم الفساد ويغرى بعضهم على بعض ليقع بينهم المشارّة والمشاقة وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا أى ربا موكولا إليك أمرهم تقسرهم على الإسلام وتجبرهم عليه، وإنما أرسلناك بشيرا ونذيرا فدارهم ومر أصحابك بالمداراة والاحتمال وترك المحاقة والمكاشفة، وذلك قبل نزول آية السيف. وقيل: نزلت في عمر رضى الله عنه: شتمه رجل فأمره الله بالعفو. وقيل: أفرط إيذاء المشركين للمسلمين، فشكوا إلى رسول الله ﷺ فنزلت. وقيل: الكلمة التي هي أحسن: أن يقولوا يهديكم الله، يرحمكم الله. وقرأ طلحة:
{ وَقُلْ لِعِبادِي } Müminlere de ki, müşriklere karşı { الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } en güzel ve en yumuşak sözü söylesinler { يَقُولُوا }, onlara sert davranmasınlar; nitekim: { وجادلهم بالتي هي أحسن } “Onlarla en güzel şekilde mücadele et” buyrulmuştur. En güzel sözü ise { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ } “Rabbiniz sizi çok daha iyi bilir; dilerse size merhamet eder, dilerse size azap eder” kavliyle tefsir etmiştir. Yani onlara bu sözü ve benzerlerini söylesinler; "Siz cehennemliksiniz, azap göreceksiniz" ve benzeri onları öfkelendirecek ve kötülüğe kışkırtacak sözler söylemesinler. { إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ } cümlesi itiraziyye (ara cümle)dir; yani şeytan aralarına fesat sokar ve aralarında husumet ile ayrılık çıksın diye birbirlerine karşı kışkırtır. { وَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا } Yani onları İslam'a zorlayıp mecbur kılasın diye işleri sana havale edilmiş bir gözetici [olarak göndermedik]; biz seni ancak bir müjdeci ve uyarıcı olarak gönderdik. Onları idare et, ashabına da idare etmeyi, katlanmayı, hak iddiasında aşırı gitmeyi ve açıktan düşmanlığı terk etmeyi emret. Bu da kılıç ayetinin inmesinden önceydi. Ömer radıyallâhu anh hakkında indiği de söylenmiştir: Bir adam ona sövmüş, Allah da ona affetmeyi emretmiştir. Müşriklerin Müslümanlara eziyeti aşırı boyuta ulaşınca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet ettikleri, bunun üzerine bu ayetin indiği de söylenmiştir. En güzel sözün: "Allah size hidayet versin, Allah size merhamet etsin" demeleri olduğu da söylenmiştir. Talha ise:
ينزغ، بالكسر وهما لغتان، نحو يعرشون ويعرشون.
Zâ harfinin kesresiyle *yenzigu* (ينزغ) şeklinde okumuştur; bunlar *ya'rişûne* ve *ya'ruşûne* (يعرشون ويعرشون) gibi iki ayrı lehçedir.
[سورة الإسراء (١٧) : آية ٥٥]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 55]
وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً (٥٥)
{ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً } “Rabbin, göklerde ve yerde olanları en iyi bilendir. Andolsun ki biz, peygamberlerin kimini kimine üstün kıldık ve Dâvûd'a da Zebûr'u verdik.” (55)
هو ردّ على أهل مكة في إنكارهم واستبعادهم أن يكون يتيم أبى طالب نبيا، وأن تكون العراة الجوّع أصحابه، كصهيب وبلال وخباب وغيرهم، دون أن يكون ذلك في بعض أكابرهم وصناديدهم، يعنى: وربك أعلم بمن في السموات والأرض وبأحوالهم ومقاديرهم وبما يستأهل كل واحد منهم. وقوله وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ إشارة إلى تفضيل رسول الله ﷺ وقوله وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً دلالة على وجه تفضيله، وهو أنه خاتم الأنبياء، وأن أمته خير الأمم، لأنّ ذلك مكتوب في زبور داود. قال الله تعالى وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ وهم محمد وأمته. فإن قلت: هلا عرّف الزبور كما عرّف في قوله وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ؟ قلت: يجوز أن يكون الزبور وزبور كالعباس وعباس، والفضل وفضل، وأن يريد: وآتينا داود بعض الزبر وهي الكتب، وأن يريد ما ذكر فيه رسول الله ﷺ من الزبور، فسمى ذلك زبورا، لأنه بعض الزبور، كما سمى بعض القرآن قرآنا.
Bu, Ebu Talib'in yetiminin peygamber olmasını, Süheyb, Bilâl, Habbâb ve diğerleri gibi çıplak ve aç kimselerin onun ashabı olmasını, bunun kendi ileri gelenleri ve reisleri arasında bulunmayışını inkâr eden ve bunu akıldan uzak gören Mekke ehline bir reddiyedir. Yani: Rabbin göklerde ve yerde bulunanları, onların durumlarını, derecelerini ve her birinin neye layık olduğunu en iyi bilendir. { وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ } sözü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in üstün kılınışına bir işarettir. { وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً } sözü ise onun üstünlüğünün yönüne bir delildir; o da peygamberlerin sonuncusu olması ve ümmetinin de ümmetlerin en hayırlısı olmasıdır; çünkü bu Dâvûd'un Zebur'unda yazılıdır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ } “Andolsun Zikir'den sonra Zebûr'da da: 'Yeryüzüne mutlaka benim salih kullarım vâris olacaktır' diye yazdık.” Onlar da Muhammed ve ümmetidir. "Peki, { وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ } ayetinde marife kılındığı gibi burada niçin [elif lâm ile] marife kılınmadı?" dersen, derim ki: *ez-Zebûr* ile *zebûr*, el-Abbâs ve Abbâs yahut el-Fadl ve Fadl gibi olması caizdir. Ayrıca: "Dâvûd'a zeburlardan (yani kitaplardan) birini verdik" anlamını murat etmiş olması veya Zebur'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in zikredildiği kısmı murat edip, Kur'an'ın bir kısmına "Kur'an" dendiği gibi Zebur'un bir kısmına da "zebur" adını vermiş olması da caizdir.