وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنا وَكِيلاً (٨٦) إِلاَّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ إِنَّ فَضْلَهُ كانَ عَلَيْكَ كَبِيراً (٨٧)
{ وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنا وَكِيلاً (٨٦) إِلاَّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ إِنَّ فَضْلَهُ كانَ عَلَيْكَ كَبِيراً (٨٧) } “Andolsun ki dilersek sana vahyettiğimizi tamamen gideririz; sonra bize karşı kendine bir vekil (koruyucu) de bulamazsın. (86) Ancak Rabbinden bir rahmet müstesnadır. Şüphesiz O’nun sana olan lütfu çok büyüktür. (87)”
لَنَذْهَبَنَّ جواب قسم محذوف مع نيابته عن جزاء الشرط. واللام الداخلة على إن موطئة للقسم. والمعنى: إن شئنا ذهبنا بالقرآن ومحوناه عن الصدور والمصاحف فلم نترك له أثرا وبقيت كما كنت لا تدرى ما الكتاب ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ بعد الذهاب بِهِ من يتوكل علينا باسترداده وإعادته محفوظا مستورا إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ إلا أن يرحمك ربك فيرده عليك، كأن رحمته تتوكل عليه بالرد، أو يكون على الاستثناء المنقطع بمعنى: ولكن رحمة من ربك تركته غير مذهوب به، وهذا امتنان من الله تعالى ببقاء القرآن محفوظا بعد المنة العظيمة في تنزيله وتحفيظه، فعلى كل ذى علم أن لا يغفل عن هاتين المنتين والقيام بشكرهما، وهما منة الله عليه بحفظ العلم ورسوخه في صدره، ومنته عليه في بقاء المحفوظ. وعن ابن مسعود:
{ لَنَذْهَبَنَّ } şartın cezasının (cevabının) yerine geçmiş mahzuf (düşürülmüş) bir yeminin cevabıdır. { إِنْ } üzerine dâhil olan lâm ise yemine hazırlık (müvattıe) bildiren lâmdır. Anlam şudur: Eğer dilersek Kur'an'ı giderir, onu göğüslerden ve mushaflardan sileriz de geride ondan hiçbir iz bırakmayız; sen de daha önce olduğun gibi Kitap nedir bilmez halde kalakalırsın. { ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ } o [vahyedilen] giderildikten sonra { بِهِ } onu geri alıp ezberlenmiş ve yazılmış olarak iade etmek üzere { عَلَيْنا وَكِيلًا } bize karşı sana arka çıkacak bir vekil bulamazsın. { إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ } ancak Rabbinin sana merhamet etmesi müstesnadır; [o takdirde] onu sana geri verir. Sanki O'nun rahmeti, onu geri verme hususunda O'na vekalet etmektedir. Yahut bu, münkâtı' bir istisna olup: «Fakat Rabbinin bir rahmeti olarak o giderilmeyip bırakılmıştır» anlamındadır. Bu, Kur'an'ın indirilmesi ve ezberletilmesindeki büyük nimetin ardından, onun muhafaza edilmiş olarak kalması hususunda Allah Teâlâ'nın bir lütfudur. Dolayısıyla her ilim sahibinin bu iki nimeti göz ardı etmemesi ve bunların şükrünü eda etmesi gerekir. Bu iki nimet; ilmin korunması ve göğsünde kökleşmesi hususunda Allah'ın ona olan lütfu ile ezberlenen şeyin bakî kalması hususunda ona olan lütfudur. İbn Mes'ud'dan rivayet edildiğine göre:
إن أول ما تفقدون من دينكم الأمانة، وآخر ما تفقدون الصلاة، وليصلين قوم ولا دين لهم، وإن هذا القرآن تصبحون يوما وما فيكم منه شيء. فقال رجل: كيف ذلك وقد أثبتناه في قلوبنا وأثبتناه في مصاحفنا نعلمه أبناءنا ويعلمه أبناؤنا أبناءهم؟ فقال: يسرى عليه ليلا فيصبح الناس منه فقراء ترفع المصاحف وينزع ما في القلوب .
«Dininizden ilk kaybedeceğiniz şey emanet, en son kaybedeceğiniz şey ise namazdır. Bir topluluk namaz kılacak da hiçbir dinleri olmayacaktır. Bu Kur'an'a gelince; bir gün sabahlayacaksınız ki içinizde ondan hiçbir şey kalmamış olacaktır.» Bir adam: «Bu nasıl olur? Biz onu kalplerimize yerleştirdik, mushaflarımıza yazdık; onu çocuklarımıza öğretiyoruz, çocuklarımız da kendi çocuklarına öğretiyorlar» dedi. Bunun üzerine [İbn Mes'ud]: «Bir gece onun üzerinden geçilir de insanlar sabahleyin ondan tamamen yoksun kalırlar; mushaflar [göğe] kaldırılır ve kalplerdeki de çekilip alınır» dedi.
[سورة الإسراء (١٧) : آية ٨٨]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 88]
قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً (٨٨)
{ قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً (٨٨) } “De ki: 'Andolsun, eğer insanlar ve cinler bu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere bir araya gelseler, birbirlerine arka çıksalar bile onun bir benzerini getiremezler.' (88)”
لا يَأْتُونَ جواب قسم محذوف، ولولا اللام الموطئة، لجاز أن يكون جوابا للشرط، كقوله:
{ لا يَأْتُونَ } [ifadesi] mahzûf (düşmüş) bir yeminin cevabıdır. Şayet [yemine hazırlayıcı] lâm-ı muvattie olmasaydı, [şairin] şu sözünde olduğu gibi şartın cevabı olması da câiz olurdu:
يقول لا غائب مالى ولا حرم
«Der ki: Ne malım kaybolmuştur ne de helak olmuştur»
لأن الشرط وقع ماضيا، أى: لو تظاهروا على أن يأتوا بمثل هذا القرآن في بلاغته وحسن نظمه وتأليفه، وفيهم العرب العاربة أرباب البيان لعجزوا عن الإتيان بمثله، والعجب من النوابت ومن زعمهم أن القرآن قديم مع اعترافهم بأنه معجز ، وإنما يكون العجز حيث تكون القدرة، فيقال: الله قادر على خلق الأجسام والعباد عاجزون عنه. وأما المحال الذي لا مجال فيه للقدرة ولا مدخل لها فيه كثانى القديم، فلا يقال للفاعل: قد عجز عنه، ولا هو معجز. ولو قيل ذلك لجاز وصف الله بالعجز، لأنه لا يوصف بالقدرة على المحال، إلا أن يكابروا فيقولوا هو قادر على المحال، فإن رأس ما لهم المكابرة وقلب الحقائق.
Çünkü şart mazi fiil olarak gelmiştir. Yani: Eğer bu Kur'an'ın belagati, tertibinin ve nazmının güzelliği bakımından bir benzerini getirmek üzere yardımlaşsalar -ki içlerinde fasih Arap kavimleri ve beyan erbabı da bulunsa- onun benzerini getirmekten aciz kalırlardı. Nevâbit'e (sonradan türeyenlere) ve onların Kur'an'ın kadim olduğunu iddia etmelerine şaşılır; zira onlar onun muciz olduğunu da itiraf etmektedirler. Oysa acziyet ancak kudretin geçerli olduğu yerde söz konusu olur; nitekim: «Allah cisimleri yaratmaya kadirdir, kullar ise bundan acizdir» denilir. İkinci bir kadimin bulunması gibi kudretin imkân ve dâhil olma sahası bulunmayan muhale (imkânsıza) gelince; bunu yapamayan kimse hakkında: «Ondan aciz kaldı» denilemeyeceği gibi, o şey de «muciz» olarak adlandırılamaz. Şayet böyle denilseydi, Allah'ı acziyetle nitelemek caiz olurdu; çünkü O, muhale kudret yetirmekle nitelenemez. Meğerki inat edip: «O muhale de kadirdir» desinler; zira onların en büyük sermayeleri inatlaşmak ve hakikatleri tersyüz etmektir.
[سورة الإسراء (١٧) : آية ٨٩]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 89]
وَلَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلاَّ كُفُوراً (٨٩)
{ وَلَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلاَّ كُفُوراً (٨٩) } “Andolsun ki biz bu Kur'an'da insanlar için her türlü misali türlü şekillerde açıkladık; fakat insanların çoğu inkârdan başkasına yanaşmadı. (89)”
وَلَقَدْ صَرَّفْنا ردّدنا وكرّرنا مِنْ كُلِّ مَثَلٍ من كل معنى هو كالمثل في غرابته وحسنه.
{ وَلَقَدْ صَرَّفْنا } evirip çevirdik ve tekrarladık. { مِنْ كُلِّ مَثَلٍ } garipliğinde ve güzelliğinde darbımesel gibi olan her anlamdan [açıkladık].
والكفور: الجحود. فإن قلت: كيف جاز فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً ولم يجوز ضربت إلا زيدا؟ قلت: لأن أبى متأوّل بالنفي، كأنه قيل: فلم يرضوا إلا كفورا.
Kufûr (كفور), inkâr demektir. Eğer: «{ فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً } caiz olduğu halde, [olumlu cümlede] darabtü illâ zeyden (Zeyd'den başkasını dövdüm) demek niçin caiz değildir?» dersen; derim ki: Çünkü ebâ (أبى) fiili nefy (olumsuzluk) anlamı taşımaktadır; sanki «inkârdan başkasına razı olmadılar» denilmiş gibidir.
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٩٠ الى ٩٣]
[İsrâ Suresi (17): Ayetler 90-93]
وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً (٩٠) أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهارَ خِلالَها تَفْجِيراً (٩١) أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلاً (٩٢) أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقى فِي السَّماءِ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلاَّ بَشَراً رَسُولاً (٩٣)
{ وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً (٩٠) أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهارَ خِلالَها تَفْجِيراً (٩١) أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلاً (٩٢) أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقى فِي السَّماءِ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلاَّ بَشَراً رَسُولاً (٩٣) } “Dediler ki: «Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız. (90) Yahut senin hurmalardan ve üzümlerden bir bahçen olup aralarından şarıl şarıl nehirler akıtmadıkça; (91) veya iddia ettiğin gibi göğü parça parça üzerimize düşürmedikçe yahut Allah'ı ve melekleri karşımıza getirmedikçe; (92) ya da altından bir evin olmadıkça yahut göğe yükselmedikçe [sana asla inanmayacağız]. Bize okuyacağımız bir kitap indirmedikçe senin yükselişine de asla inanmayacağız.» De ki: «Rabbimi tenzih ederim, ben sadece elçi olan bir beşerden başkası mıyım?» (93)”
لما تبين إعجاز القرآن وانضمت إليه المعجزات الأخر والبينات ولزمتهم الحجة وغلبوا، أخذوا يتعللون باقتراح الآيات: فعل المبهوت المحجوج المتعثر في أذيال الحيرة، فقالوا: لن نؤمن لك حتى … وحتى تَفْجُرَ تفتح. وقرئ: تفجر، بالتخفيف مِنَ الْأَرْضِ يعنون أرض مكة يَنْبُوعاً عينا غزيرة من شأنها أن تنبع بالماء لا تقطع: «يفعول» من نبع الماء، كيعبوب من عب الماء كَما زَعَمْتَ يعنون قول الله تعالى إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفاً مِنَ السَّماءِ. قرئ: كسفا، بسكون السين جمع كسفة، كسدرة وسدر. وبفتحه قَبِيلًا كفيلا بما تقول شاهدا بصحته. والمعنى: أو تأتى بالله قبيلا، وبالملائكة قبيلا، كقوله:
Kur'an'ın muazzam icazı ortaya çıkıp buna diğer mucizeler ve açık deliller de eklenince, aleyhlerine delil kesinleşip mağlup olduklarında, şaşkına dönmüş, delille susturulmuş ve hayret eteklerine takılıp tökezleyen kimsenin yaptığı gibi birtakım mucizeler teklif etme bahanesine sarıldılar ve: «Sana asla inanmayız, ta ki... ve ta ki...» dediler. { تَفْجُرَ } açasın, fışkırtasın [demektir]. Şeddesiz olarak «tefcure» şeklinde de okunmuştur. { مِنَ الْأَرْضِ } Mekke toprağını kastetmektedirler. { يَنْبُوعاً } hiç kesilmeden su kaynatıp fışkırtan bol sulu bir pınar [demektir]. Suyun coşup fışkırmasını anlatan عب الماء ifadesinden türeyen يعبوب gibi, نبع الماء ifadesinden gelen «yef'ûl» (يَفْعُول) veznindedir. { كَما زَعَمْتَ } Allah Teâlâ'nın: { إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفاً مِنَ السَّماءِ } “Dilersek onları yerin dibine geçirir veya üzerlerine gökten parçalar düşürürüz” sözünü kastetmektedirler. { كِسَفاً } kelimesi, sidre ve sidr gibi, kisfe'nin çoğulu olarak sin harfinin sükûnuyla (kisfen) ve fethasıyla (kisefen) okunmuştur. { قَبِيلًا } söylediğin şeye kefil ve onun doğruluğuna şahit olarak [demektir]. Anlamı: «Yahut Allah'ı kefil ve melekleri de kefil olarak getiresin» şeklindedir; tıpkı şu sözde olduğu gibi:
… كنت منه ووالدي … بريّا …
«...Ben de babam da ondan berî idik...»
فإنّى وقيّار بها لغريب
«Şüphesiz ben de Kayyâr da orada birer garibiz»
أو مقابلا، كالعشير بمعنى المعاشر، ونحوه لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرى رَبَّنا أو جماعة حالا من الملائكة مِنْ زُخْرُفٍ من ذهب فِي السَّماءِ في معارج السماء، فحذف المضاف.
Yahut معاشر (birlikte yaşayan) anlamındaki عشير gibi karşılıklı [yüz yüze] demektir. { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرى رَبَّنا } “Bize melekler indirilmeli yahut Rabbimizi görmeli değil miydik?” [ayeti de] buna benzer. Yahut meleklerden hâl (durum bildiren) olarak «cemaat / topluluk» [demektir]. { مِنْ زُخْرُفٍ } altından [demektir]. { فِي السَّماءِ } göğün basamaklarında demektir; burada muzâf (tamlanan) hazfedilmiştir.
يقال: رقى في السلم وفي الدرجة وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ ولن نؤمن لأجل رقيك حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً
Şöyle denir: «رَقِيَ فِي السُّلَّمِ وَفِي الدَّرَجَةِ» (Merdivenden ve basamaktan yukarı çıktı). { وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ } [ifadesi], senin yükselişinden ötürü asla inanmayız [demektir]. { حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً } “Bize bir kitap indirinceye kadar”
من السماء فيه تصديقك. عن ابن عباس رضى الله عنهما: قال عبد الله بن أبى أمية:
gökten içinde senin doğruluğunu bildiren bir kitap [indirmedikçe]. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre, Abdullah b. Ebî Ümeyye şöyle demiştir:
لن نؤمن لك حتى تتخذ إلى السماء سلما. ثم ترقى فيه وأنا أنظر حتى تأتيها ثم تأتى معك بصك منشور، معه أربعة من الملائكة يشهدون لك أنك كما تقول. وما كانوا يقصدون بهذه الاقتراحات إلا العناد واللجاج، ولو جاءتهم كل آية لقالوا: هذا سحر، كما قال ﷿ وَلَوْ نَزَّلْنا عَلَيْكَ كِتاباً فِي قِرْطاسٍ، وَلَوْ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ باباً مِنَ السَّماءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ وحين أنكروا الآية الباقية التي هي القرآن وسائر الآيات وليست بدون ما اقترحوه- بل هي أعظم- لم يكن إلى تبصرتهم سبيل قُلْ سُبْحانَ رَبِّي وقرئ: قال سبحان ربى، أى قال الرسول. وسُبْحانَ رَبِّي تعجب من اقتراحاتهم عليه هَلْ كُنْتُ إِلَّا رسولا كسائر الرسل بَشَراً مثلهم، وكان الرسل لا يأتون قومهم إلا بما يظهره الله عليهم من الآيات، فليس أمر الآيات إلىّ، وإنما هو إلى الله فما بالكم تتخيرونها علىّ.
«Sen göğe doğru bir merdiven kurup ben bakarken oraya çıkmadıkça, oraya varıp da yanında açılmış bir ferman ve senin dediğin gibi olduğuna şahitlik eden dört melekle birlikte dönmedikçe sana asla inanmayız.» Onlar bu tekliflerle sadece inat ve çekişmeyi kastediyorlardı. Şayet onlara her türlü ayet (mucize) gelseydi, aziz ve celil olan Allah'ın: { وَلَوْ نَزَّلْنا عَلَيْكَ كِتاباً فِي قِرْطاسٍ } “Eğer sana kâğıt üzerinde yazılı bir kitap indirseydik...” ve { وَلَوْ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ باباً مِنَ السَّماءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ } “Onlara gökten bir kapı açsak da oradan yukarı çıksalardı...” buyurduğu gibi kesinlikle: «Bu bir büyüdür» derlerdi. Kur'an olan baki mucizeyi ve teklif ettiklerinden aşağı kalmayan —bilakis daha büyük olan— diğer ayetleri inkâr ettiklerinde, artık onların gerçeği görmelerine bir yol kalmamıştı. { قُلْ سُبْحانَ رَبِّي } [ifadesi], «Resul dedi ki» anlamında «Kāle sübhâne rabbî» şeklinde de okunmuştur. { سُبْحانَ رَبِّي } onların Peygamber'e sundukları tekliflere karşı bir taaccüptür (şaşkınlık ifadesidir). { هَلْ كُنْتُ إِلَّا } diğer elçiler gibi bir elçi, { بَشَراً } onlar gibi bir beşer [değil miyim?] Elçiler de kavimlerine ancak Allah'ın onların eliyle ortaya koyduğu ayetleri getirirlerdi. Ayetler getirme işi bana ait değil, yalnızca Allah'a aittir; öyleyse ne oluyor da bana karşı böyle keyfi tekliflerde bulunuyorsunuz?
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٩٤ الى ٩٥]
[İsrâ Suresi (17): Ayetler 94-95]
وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى إِلاَّ أَنْ قالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولاً (٩٤) قُلْ لَوْ كانَ فِي الْأَرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَكاً رَسُولاً (٩٥)
{ وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جاءَهُمُ الْهُدى إِلاَّ أَنْ قالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَراً رَسُولاً (٩٤) قُلْ لَوْ كانَ فِي الْأَرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَكاً رَسُولاً (٩٥) } “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları inanmaktan alıkoyan şey, sadece: 'Allah bir insanı mı elçi gönderdi?' demeleridir. (94) De ki: 'Eğer yeryüzünde yerleşip dolaşan melekler olsaydı, elbette onlara gökten melek olan bir elçi indirirdik.' (95)”
أَنْ الأولى نصب مفعول ثان لمنع. والثانية رفع فاعل له. والْهُدى الوحى، أى:
İlk { أَنْ }, «mene'a» fiilinin ikinci mef'ûlü (nesnesi) olarak mansubdur. İkincisi ise onun fâili (öznesi) olarak merfûdur. { الْهُدى } ise vahiydir; yani:
وما منعهم الإيمان بالقرآن وبنبوة محمد ﷺ إلا شبهة تلجلجت في صدورهم، وهي إنكارهم أن يرسل الله البشر. والهمزة في أَبَعَثَ اللَّهُ للإنكار، وما أنكروه فخلافه هو المنكر عند الله، لأن قضية حكمته أن لا يرسل ملك الوحى إلا إلى أمثاله، أو إلى الأنبياء، ثم قرر ذلك بأنه لَوْ كانَ فِي الْأَرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ على أقدامهم كما يمشى الإنس ولا يطيرون بأجنحتهم إلى السماء فيسمعوا من أهلها ويعلموا ما يجب علمه مُطْمَئِنِّينَ ساكنين في الأرض قارّين لَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَكاً رَسُولًا يعلمهم الخير ويهديهم المراشد. فأما الإنس فما هم بهذه المثابة، إنما يرسل الملك إلى مختار منهم للنبوة، فيقوم ذلك المختار بدعوتهم وإرشادهم. فإن قلت: هل يجوز أن يكون بشرا وملكا، منصوبين على الحال من رسولا؟ قلت: وجه حسن، والمعنى له أجوب.
Onları Kur'an'a ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğine inanmaktan alıkoyan şey, ancak göğüslerinde çalkalanıp duran bir şüpheydi ki bu da Allah'ın bir beşeri elçi göndermesini inkâr etmeleridir. { أَبَعَثَ اللَّهُ } ifadesindeki hemze inkâr (kınama) içindir. Onların inkâr ettiği şeyin zıddı ise Allah katında münkerdir (kabul edilemez); çünkü O'nun hikmetinin gereği, vahiy meleğini ancak kendi benzerlerine yahut peygamberlere göndermesidir. Sonra bunu şu şekilde pekiştirmiştir: Şayet { لَوْ كانَ فِي الْأَرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ } insanların yürüdüğü gibi ayakları üzerinde yürüyen, kanatlarıyla göğe uçup gök ehlinden işitmeyen ve bilinmesi gerekeni [oradan bizzat] öğrenmeyen, { مُطْمَئِنِّينَ } yeryüzünde yerleşip sakin olan [melekler bulunsaydı], { لَنَزَّلْنا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ مَلَكاً رَسُولاً } onlara hayrı öğretecek ve doğru yolları gösterecek elçi bir melek indirirdik. İnsanlara gelince; onlar bu konumda değildirler. Melek ancak aralarından peygamberlik için seçilmiş bir kimseye gönderilir; o seçilmiş kimse de onları davet edip irşad eder. Eğer: «{ بَشَراً } ve { مَلَكاً } kelimelerinin { رَسُولاً } lafzından hâl olarak mansub olması caiz midir?» dersen; derim ki: Bu güzel bir vecihtir ve anlam buna daha uygundur.
[سورة الإسراء (١٧) : آية ٩٦]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 96]
قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً (٩٦)
{ قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً } “De ki: «Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, [onları] hakkıyla görendir.»” (96)
شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ على أنى بلغت ما أرسالات به إليكم، وأنكم كذبتم وعاندتم إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ المنذرين والمنذرين خَبِيراً عالما بأحوالهم، فهو مجازيهم. وهذه تسلية لرسول الله ﷺ ووعيد للكفرة. وشهيدا: تمييز أو حال.
{ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ } size gönderildiğim şeyi tebliğ ettiğime, sizin de yalanlayıp inat ettiğinize dair [şahittir]. { إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ } uyaran ve uyarılan [kullarından], { خَبِيراً } onların hallerini çok iyi bilendir; dolayısıyla onların karşılığını verecektir. Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli, kâfirler için ise bir tehdittir. { شَهِيداً } lafzı temyiz veya hâldir.
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ٩٧ الى ٩٨]
[İsrâ Suresi (17): Ayetler 97-98]
وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً (٩٧) ذلِكَ جَزاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآياتِنا وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً (٩٨)
{ وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً (٩٧) ذلِكَ جَزاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآياتِنا وَقالُوا أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً (٩٨) } “Allah kime hidayet verirse işte doğru yolu bulan odur. Kimi de saptırırsa, artık onlar için O'ndan başka dostlar bulamazsın. Kıyamet günü onları yüzüstü, kör, dilsiz ve sağır olarak haşrederiz. Onların varacağı yer cehennemdir; ateşi dindikçe onların alevini artırırız. (97) Bu, onların ayetlerimizi inkâr etmeleri ve: 'Biz kemik ve ufalanmış toprak olduğumuzda mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?' demelerinin cezasıdır. (98)”
وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ ومن يوفقه ويلطف به فَهُوَ الْمُهْتَدِي لأنه لا يلطف إلا بمن عرف أن اللطف ينفع فيه وَمَنْ يُضْلِلْ ومن يخذل فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ أنصارا. عَلى وُجُوهِهِمْ كقوله: يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ وقيل لرسول الله ﷺ: كيف يمشون على وجوههم قال: «إن الذي أمشاهم على أقدامهم، قادر على أن يمشيهم على وجوههم»
{ وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ } Allah kime muvaffakiyet verip lütufta bulunursa, { فَهُوَ الْمُهْتَدِي } doğru yolu bulan odur; çünkü O, ancak lütfun kendisine fayda vereceğini bildiği kimseye lütufta bulunur. { وَمَنْ يُضْلِلْ } Kimi de yardımsız bırakırsa, { فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ } [artık onlar için] yardımcılar [bulamazsın]. { عَلى وُجُوهِهِمْ } tıpkı: { يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ } “O gün yüzüstü ateşe sürüklenecekler” kavli gibidir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Yüzleri üzerinde nasıl yürüyecekler?» diye sorulunca: «Onları ayakları üzerinde yürüten [Allah], yüzleri üzerinde de yürütmeye kadirdir» buyurmuştur
» عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا كما كانوا في الدنيا، لا يستبصرون ولا ينطقون بالحق، ويتصامّون عن استماعه، فهم في الآخرة كذلك: لا يبصرون ما يقرّ أعينهم، ولا يسماعون ما يلذ مسامعهم ولا ينطقون بما يقبل منهم. ومن كان في هذه أعمى فهو في الآخرة أعمى. ويجوز أن يحشروا مؤفى الحواس من الموقف إلى النار بعد الحساب، فقد أخبر عنهم في موضع آخر أنهم يقرؤن ويتكلمون كُلَّما خَبَتْ كلما أكلت جلودهم ولحومهم وأفنتها فسكن لهبها، بدلوا غيرها، فرجعت ملهبة مستعرة، كأنهم لما كذبوا بالإعادة بعد الإفناء جعل الله جزاءهم أن سلط النار على أجزائهم تأكلها وتفنيها ثم يعيدها، لا يزالون على الإفناء والإعادة، ليزيد ذلك في تحسرهم على تكذيبهم البعث، ولأنه أدخل في الانتقام من الجاحد، وقد دل على ذلك بقوله ذلِكَ جَزاؤُهُمْ إلى قوله أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً.
» { عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا } “Körler, dilsizler ve sağırlar olarak...” Tıpkı dünyada oldukları gibi; gerçeği görmezler, hakkı söylemezler ve onu dinlemekten sağırmış gibi kaçınırlardı. Ahirette de böyledirler: Gözlerini aydınlatacak şeyleri göremezler, kulaklarına hoş gelecek şeyleri işitemezler ve kendilerinden kabul edilecek bir söz söyleyemezler. Kim bu dünyada kör ise ahirette de kördür. Onların hesaptan sonra duruşma yerinden (mevkıf) cehenneme duyuları tam olarak sevk edilmeleri de mümkündür. Nitekim başka bir yerde onların okudukları ve konuştukları haber verilmiştir. { كُلَّما خَبَتْ } “[Ateşin alevi] dindikçe...”; ateş onların derilerini ve etlerini yiyip tükettikçe ve alevi dindikçe, derilerini başkalarıyla değiştiririz de ateş yeniden alevlenip tutuşur. Sanki onlar yok olduktan sonra iadeyi (yeniden yaratılışı) yalanladıkları için Allah onların cezası olarak ateşi uzuvlarına musallat kılmıştır; ateş onları yiyip yok etmekte, sonra [Allah] onları tekrar iade etmektedir. Yeniden dirilişi yalanlamalarından ötürü duyacakları hasret ve pişmanlığı artırmak ve inkârcıdan intikam almada daha tesirli olması için sürekli bu yok ediliş ve iade hali devam eder. Nitekim Allah Teâlâ: { ذلِكَ جَزاؤُهُمْ } “İşte onların cezası budur...” ayetinden { أَإِذا كُنَّا عِظاماً وَرُفاتاً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً } “Biz bir yığın kemik ve ufalanmış toprak olduğumuzda mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?” kavline kadar [olan kısımda] buna delalet etmiştir.
[سورة الإسراء (١٧) : آية ٩٩]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 99]
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلاً لا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلاَّ كُفُوراً (٩٩)
{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلاً لا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلاَّ كُفُوراً (٩٩) } “Gökleri ve yeri yaratan Allah'ın, kendilerinin benzerini de yaratmaya kadir olduğunu görmediler mi? O, kendileri için şüphe olmayan bir ecel takdir etmiştir; fakat zalimler inkârdan başkasına yanaşmadılar. (99)”
فإن قلت: علام عطف قوله وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا؟ قلت: على قوله أَوَلَمْ يَرَوْا لأن المعنى قد علموا بدليل العقل أنّ من قدر على خلق السموات والأرض فهو قادر على خلق أمثالهم من الإنس، لأنهم ليسوا بأشد خلقا منهن كما قال: أأنتم أشد خلقا أم السماء وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لا رَيْبَ فِيهِ وهو الموت أو القيامة، فأبوا مع وضوح الدليل إلا جحودا.
Eğer: «{ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا } sözü neye matuftur?» dersen; derim ki: { أَوَلَمْ يَرَوْا } sözüne matuftur. Çünkü anlam şöyledir: Onlar akıl deliliyle bilmişlerdir ki gökleri ve yeri yaratmaya kadir olan kimse, insanlardan onların benzerlerini yaratmaya da kadirdir; zira onlar göklerden daha çetin bir yaratılışa sahip değillerdir. Nitekim: { أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ } “Sizi yaratmak mı daha güç, yoksa göğü mü?” buyurmuştur. [Ayrıca Allah] onlar için ölüm veya kıyamet olan { أَجَلًا لا رَيْبَ فِيهِ } şüphe götürmez bir ecel tayin etmiştir; fakat onlar delilin açıklığına rağmen inkârdan başkasına yanaşmadılar.
[سورة الإسراء (١٧) : آية ١٠٠]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 100]
قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً (١٠٠)
{ قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذاً لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفاقِ وَكانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً (١٠٠) } “De ki: 'Eğer Rabbimin rahmet hazinelerine siz sahip olsaydınız, o zaman harcanıp tükenir korkusuyla kesinlikle cimrilik ederdiniz. Zaten insan pek cimridir.' (100)”
لَوْ حقها أن تدخل على الأفعال دون الأسماء، فلا بد من فعل بعدها في لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ وتقديره لو تملكون، فأضمر تملك إضمارا على شريطة التفسير، وأبدل من الضمير المتصل الذي هو الواو ضمير منفصل، وهو أنتم، لسقوط ما يتصل به من اللفظ، فأنتم: فاعل الفعل المضمر، وتملكون: تفسيره! وهذا هو الوجه الذي يقتضيه علم الإعراب. فأمّا ما يقتضيه علم البيان، فهو: أنّ أنتم تملكون فيه دلالة على الاختصاص، وأنّ الناس هم المختصون بالشح المتبالغ، ونحوه قول حاتم:
{ لَوْ } edatının hakkı, isimlerin değil fiillerin başına gelmesidir. Dolayısıyla { لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ } ifadesinde ondan sonra bir fiilin bulunması zorunludur ve takdiri «lev temlikûne» şeklindedir. Böylece «temliku» fiili tefsir şartıyla gizlenmiş (muzmar kılınmış), lafızdan bitiştiği kelimenin düşmesi sebebiyle muttasıl zamir olan vâv harfi yerine munfasıl zamir olan «entüm» getirilmiştir. Buna göre «entüm», gizli fiilin fâili; «temlikûne» ise onun tefsiridir. İrab ilminin gerektirdiği vecih budur. Beyan ilminin gerektirdiğine gelince; { أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ } ifadesinde tahsis (özelleştirme) delaleti vardır ve insanların aşırı cimrilikle nitelenmeye has kılındıklarını gösterir. Hâtim'in şu sözü de buna benzer:
لو ذات سوار لطمتنى
«Bana tokat atan bilezikli bir kadın olsaydı...»
وقول المتلمس:
Ve Mütelemmis'in şu sözü:
ولو غير أخوالى أرادوا نقيصتى
«Benim noksanlığımı isteyenler dayılarımdan başkası olsaydı...»
وذلك لأنّ الفعل الأول لما سقط لأجل المفسر، وبرز الكلام في صورة المبتدإ والخبر. ورحمة الله: رزقه وسائر نعمه على خلقه، ولقد بلغ هذا الوصف بالشح الغاية التي لا يبلغها الوهم.
Bunun sebebi şudur: İlk fiil müfessir (açıklayıcı) sebebiyle düşünce, kelam mübteda (özne) ve haber (yüklem) suretinde ortaya çıkmıştır. Allah'ın rahmeti ise O'nun rızkı ve mahlûkatı üzerindeki diğer bütün nimetleridir. Cimrilikle ilgili bu vasıflandırma, tahayyülün dahi erişemeyeceği nihai noktaya ulaşmıştır.
وقيل: هو لأهل مكة الذين اقترحوا ما اقترحوا من الينبوع والأنهار وغيرها، وأنهم لو ملكوا خزائن الأرزاق لبخلوا بها قَتُوراً ضيقا بخيلا. فإن قلت: هل يقدر لَأَمْسَكْتُمْ مفعول؟
Bunun, pınar, ırmaklar ve benzeri şeyleri teklif eden Mekke ehline yönelik olduğu, şayet rızık hazinelerine sahip olsalardı onları esirgeyip cimrilik edecekleri de söylenmiştir. { قَتُوراً } eli sıkı, cimri [demektir]. Eğer: «{ لَأَمْسَكْتُمْ } fiili için bir mef'ûl (nesne) takdir edilir mi?» dersen;
قلت: لا، لأن معناه: لبخلتم، من قولك للبخيل: ممسك.
Şöyle derim: Hayır [takdir edilmez]; çünkü bunun anlamı «cimrilik ederdiniz» demektir. Nitekim cimri kimseye «mümsik (eli sıkı)» dersin.
[سورة الإسراء (١٧) : آية ١٠١]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 101]
وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ إِذْ جاءَهُمْ فَقالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يا مُوسى مَسْحُوراً (١٠١)
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ إِذْ جاءَهُمْ فَقالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يا مُوسى مَسْحُوراً (١٠١) } “Andolsun ki biz Musa'ya apaçık dokuz ayet (mucize) verdik. İsrailoğullarına sor; hani [Musa] onlara geldiğinde Firavun ona: 'Ey Musa! Ben senin kesinlikle büyülenmiş olduğunu sanıyorum' demişti. (101)”
عن ابن عباس رضى الله عنهما: هي العصا، واليد، والجراد، والقمل، والضفادع، والدم، والحجر، والبحر، والطور الذي نتقه على بنى إسرائيل. وعن الحسن: الطوفان، والسنون، ونقص الثمرات: مكان الحجر، والبحر، والطور. وعن عمر بن عبد العزيز أنه سأل محمد بن كعب فذكر اللسان والطمس ، فقال له عمر: كيف يكون الفقيه إلا هكذا، أخرج يا غلام ذلك الجراب، فأخرجه فنفضه، فإذا بيض مكسور بنصفين، وجوز مكسور، وفوم وحمص وعدس، كلها حجارة. وعن صفوان بن عسال أنّ بعض اليهود سأل النبي ﷺ عن ذلك فقال: أوحى الله إلى موسى: أن قل لبنى إسرائيل: لا تشركوا بالله شيئا، ولا تسرقوا، ولا تزنوا، ولا تقتلوا النفس التي حرّم الله إلا بالحق، ولا تسحروا، ولا تأكلوا الربا، ولا تمشوا ببريء إلى ذى سلطان ليقتله، ولا تقذفوا محصنة، ولا تفرّوا من الزحف، وأنتم يا يهود خاصة لا تعدوا في السبت فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ فقلنا له: سل بنى إسرائيل، أى: سلهم من فرعون وقل له: أرسل معى بنى إسرائيل. أو سلهم عن إيمانهم وعن حال دينهم. أو سلهم أن يعاضدوك وتكون قلوبهم وأيديهم معك. وتدلّ عليه قراءة رسول الله ﷺ: فسال بنى إسرائيل، على لفظ الماضي بغير همز، وهي لغة قريش. وقيل:
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre bu dokuz ayet: Asâ, el, çekirge, haşere (kımıl), kurbağalar, kan, taş, deniz ve İsrailoğullarının üzerine kaldırılan Tûr Dağı'dır. Hasan[-ı Basrî]'den gelen rivayette ise taş, deniz ve Tûr yerine; tufan, kıtlık yılları ve ürünlerin eksilmesi zikredilmiştir. Ömer b. Abdülazîz'den rivayet edildiğine göre o, Muhammed b. Ka'b'a sormuş; o da dilin tutulması ve [malların] taşa dönüştürülmesi (tams) hadisesini zikretmiştir. Bunun üzerine Ömer ona: «Fakih dediğin ancak böyle olur! Ey köle, şu torbayı çıkar» demiştir. Köle torbayı çıkarıp boşaltınca, içinden ikiye bölünmüş yumurta, kırılmış ceviz, sarımsak, nohut ve mercimek çıkmış; bunların hepsi taşa dönüşmüştür. Safvân b. Assâl'dan rivayet edildiğine göre Yahudilerden biri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bunu sormuş, o da şöyle buyurmuştur: «Allah Musa'ya: İsrailoğullarına de ki: Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmayın, hırsızlık yapmayın, zina etmeyin, Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmeyin, sihir yapmayın, faiz yemeyin, öldürsün diye suçsuz birini sultana götürmeyin, iffetli kadına iftira atmayın, savaştan kaçmayın ve siz ey Yahudiler özellikle cumartesi yasağını çiğnemeyin, diye vahyetti». { فَسْئَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ } «Biz ona: İsrailoğullarını iste dedik», yani: «Firavun'dan onları iste ve ona: 'İsrailoğullarını benimle gönder' de» [demektir]. Yahut onlara imanlarını ve dinlerinin durumunu sor [demektir]. Veyahut sana arka çıkmalarını, kalpleriyle ve elleriyle seninle beraber olmalarını onlardan talep et [demektir]. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hemzesiz mazi lafzıyla «fe-sâle benî isrâîle» şeklindeki kıraati de buna delalet eder ki bu Kureyş lehçesidir. Şöyle de denilmiştir:
فسل يا رسول الله المؤمنين من بنى إسرائيل، وهم عبد الله بن سلام وأصحابه عن الآيات ليزدادوا يقينا وطمأنينة قلب، لأن الأدلة إذا تظاهرت كان ذلك أقوى وأثبت، كقول إبراهيم وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي. فإن قلت: بم تعلق إِذْ جاءَهُمْ؟ قلت: أمّا على الوجه الأول فبالقول المحذوف، أى فقلنا لهم سلهم حين جاءهم، أو بسأل في القراءة الثانية. وأمّا على الأخير فبآتينا. أو بإضمار
[Ey Resûlullah!] İsrailoğullarından iman edenlere –ki onlar Abdullah b. Selâm ve arkadaşlarıdır– o ayetleri (mucizeleri) sor ki yakînleri ve kalplerinin mutmainliği artsın. Çünkü deliller birbirini desteklediğinde [bilgi] daha kuvvetli ve daha sarsılmaz olur; nitekim İbrâhim'in { وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “Lakin kalbimin mutmain olması için” sözü de böyledir. Eğer: “{ إِذْ جاءَهُمْ } nereye taalluk etmektedir (bağlıdır)?” dersen, derim ki: Birinci veche göre hazfedilmiş bir söze bağlıdır; yani “Onlara geldiği zaman [Musa'ya] onları sor, dedik” [demektir]. Yahut ikinci kıraate göre { سأل } [fiiline bağlıdır]. Son [veche] göre ise { آتَيْنا } [fiiline] veya gizli bir...
اذكر، أو يخبروك. ومعنى إِذْ جاءَهُمْ إذ جاء آباءهم مَسْحُوراً سحرت فخولط عقلك.
«hatırla» veya «sana haber versinler» fiilinin gizlenmesine dayanır. { إِذْ جاءَهُمْ } ifadesinin anlamı, «onların atalarına geldiğinde» demektir. { مَسْحُوراً } [ise] «büyülenmişsin de aklın karışmış» demektir.
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ١٠٢ الى ١٠٤]
[İsrâ Suresi (17): Ayetler 102-104]
قالَ لَقَدْ عَلِمْتَ ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلاَّ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بَصائِرَ وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً (١٠٢) فَأَرادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ فَأَغْرَقْناهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعاً (١٠٣) وَقُلْنا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً (١٠٤)
{ قالَ لَقَدْ عَلِمْتَ ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلاَّ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بَصائِرَ وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً (١٠٢) فَأَرادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ فَأَغْرَقْناهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعاً (١٠٣) وَقُلْنا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً (١٠٤) } “[Musa] dedi ki: «Pek âlâ biliyorsun ki bunları ancak göklerin ve yerin Rabbi birer basiret (açık delil) olarak indirmiştir. Ey Firavun, doğrusu ben de seni mahvolmuş sanıyorum!» (102) Derken [Firavun], onları o topraktan sürüp çıkarmak istedi. Biz de onu ve beraberindekilerin hepsini birden suda boğduk. (103) Ve onun ardından İsrailoğullarına: «O yurtta oturun; ahiret vaadi gelince hepinizi derleyip toplayarak bir araya getireceğiz» dedik. (104)”
لَقَدْ عَلِمْتَ يا فرعون ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ الآيات إلا الله ﷿ بَصائِرَ بينات مكشوفات، ولكنك معاند مكابر: ونحوه: وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوًّا وقرئ «علمت» بالضم، على معنى: إنى لست بمسحور كما وصفتني، بل أنا عالم بصحة الأمر.
Ey Firavun, { لَقَدْ عَلِمْتَ ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ } «bu ayetleri ancak aziz ve celil olan Allah'ın indirdiğini pek âlâ biliyorsun»; { بَصائِرَ } apaçık ve aşikâr [deliller olarak indirmiştir]. Fakat sen inatçı ve kibirlisin. { وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوًّا } “Vicdanları bunlara kesin bir kanaat getirdiği halde, zulüm ve kibirlerinden ötürü onları inkâr ettiler” ayeti de bunun gibidir. «Alimtu» şeklinde [tâ harfinin] ötresiyle de okunmuştur; anlamı şöyledir: «Beni nitelediğin gibi büyülenmiş değilim; bilakis ben işin doğruluğunu bilmekteyim.
وأنّ هذه الآيات منزلها رب السموات والأرض. ثم قارع ظنه بطنه، كأنه قال: إن ظننتني مسحورا فأنا أظنك مَثْبُوراً هالكا، وظنى أصح من ظنك، لأن له أمارة ظاهرة وهي إنكارك ما عرفت صحته، ومكابرتك لآيات الله بعد وضوحها. وأما ظنك فكذب بحت، لأن قولك مع علمك بصحة أمرى، إنى لأظنك مسحورا قول كذاب. وقال الفرّاء: مَثْبُوراً مصروفا عن الخير مطبوعا على قلبك، من قولهم: ما ثبرك عن هذا؟ أى: ما منعك وصرفك؟
Ve bu ayetleri indirenin göklerin ve yerin Rabbi olduğunu [biliyorum].» Sonra onun zannına kendi zannıyla karşılık verdi; sanki şöyle demiştir: «Eğer sen beni büyülenmiş sanıyorsan, ben de seni { مَثْبُوراً } helak olmuş sanıyorum. Benim zannım senin zannından daha doğrudur; çünkü onun açık bir göstergesi vardır ki o da doğruluğunu bildiğin şeyi inkâr etmen ve açıkça ortaya çıktıktan sonra Allah'ın ayetlerine karşı büyüklük taslamandır. Senin zannın ise sırf yalandır; çünkü durumumun doğruluğunu bildiğin halde senin 'Ben seni büyülenmiş sanıyorum' demen bir yalancının sözüdür.» Ferrâ şöyle demiştir: { مَثْبُوراً }, «hayırdan çevrilmiş, kalbi mühürlenmiş» demektir; Arapların: «Seni bundan ne alıkoydu/çevirdi?» anlamındaki «Mâ sebereke an hâzâ?» sözünden gelir.
وقرأ أبىّ بن كعب: وإن إخالك يا فرعون لمثبورا، على: إن المخففة واللام الفارقة فَأَرادَ فرعون أن يستخف موسى وقومه من أرض مصر ويخرجهم منها، أو ينفيهم عن ظهر الأرض بالقتل والاستئصال، فحاق به مكره بأن استفزه الله بإغراقه مع قبطه اسْكُنُوا الْأَرْضَ التي أراد فرعون أن يستفزكم منها فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ يعنى قيام الساعة جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً جمعا مختلطين إياكم وإياهم، ثم يحكم بينكم ويميز بين سعدائكم وأشقيائكم: واللفيف: الجماعات من قبائل شتى.
Ubeyy b. Kâ'b, şeddesiz «in» (muhaffefe) ve fasl lamı ile: «Ve in ihâlüke yâ Fir'avnu le-mesbûrâ» şeklinde okumuştur. { فَأَرادَ } Firavun istedi ki Musa'yı ve kavmini Mısır toprağından hafifletip [sürüp] çıkarsın yahut onları öldürerek ve köklerini kazıyarak yeryüzünden sürsün; derken kurduğu tuzak kendi başına geçti; şöyle ki Allah onu Kıptîleriyle birlikte suda boğarak kökünü kazıdı. Firavun'un sizi içinden sürüp çıkarmak istediği { اسْكُنُوا الْأَرْضَ } «o yurtta oturun». { فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ } yani kıyametin kopması gelince, { جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً } sizleri ve onları hep birlikte karışık bir topluluk olarak getiririz; sonra aranızda hüküm verir ve bahtiyarlarınız ile bedbahtlarınızı birbirinden ayırır. «Lefîf», muhtelif kabilelerden meydana gelen topluluklar demektir.
[سورة الإسراء (١٧) : آية ١٠٥]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 105]
وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ مُبَشِّراً وَنَذِيراً (١٠٥)
{ وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ مُبَشِّراً وَنَذِيراً (١٠٥) } “Biz onu hak olarak indirdik ve o da hak olarak indi. Seni de ancak bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik. (105)”
وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ وما أنزلنا القرآن إلا بالحكمة المقتضية لإنزاله، وما نزل إلا ملتبسا بالحق والحكمة لاشتماله على الهداية إلى كل خير. أو ما أنزلناه من السماء إلا بالحق محفوظا بالرصد من الملائكة، وما نزل على الرسول إلا محفوظا بهم من تخليط الشياطين وَما أَرْسَلْناكَ إلا لتبشرهم بالجنة وتنذرهم من النار، ليس إليك وراء ذلك شيء، من إكراه على الدين أو نحو ذلك.
{ وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ } Biz Kur'an'ı ancak indirilmesini gerektiren hikmetle indirdik ve o da her türlü hayra iletmeyi içerdiği için hak ve hikmete bürünmüş olarak indi. Yahut Biz onu semadan ancak hakla, meleklerden gözeticilerle korunmuş olarak indirdik; Resul'e de şeytanların karıştırmasından onlar vasıtasıyla korunmuş olarak indi. { وَما أَرْسَلْناكَ } Seni ancak onları cennetle müjdeleyesin ve cehennemle uyarasın diye gönderdik; bunun ötesinde dine zorlamak ve benzeri şeyler senin üzerine vazife değildir.
[سورة الإسراء (١٧) : آية ١٠٦]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 106]
وَقُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلاً (١٠٦)
{ وَقُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلاً (١٠٦) } “Ve bir Kur'an ki onu, insanlara dura dura okuyasın diye kısımlara ayırdık ve onu peyderpey indirdik. (106)”
وَقُرْآناً منصوب بفعل يفسره فَرَقْناهُ وقرأه أبىّ: فرّقناه، بالتشديد، أى: جعلنا نزوله مفرّقا منجما. وعن ابن عباس رضى الله عنه أنه قرأ مشدّدا وقال: لم ينزل في يومين أو ثلاثة، بل كان بين أوّله وآخره عشرون سنة، يعنى: أن فرق بالتخفيف يدل على فصل متقارب «على مكت» بالفتح والضم: على مهل وتؤدة وتثبت وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلًا على حسب الحوادث
{ وَقُرْآناً }, kendisini tefsir eden { فَرَقْناهُ } fiili ile mensuptur. Ubeyy onu şedde ile «ferraknâhu» şeklinde okumuştur; yani: «Onun inişini parça parça, peyderpey kıldık» demektir. İbn Abbas radıyallâhu anh'tan şeddeli okuduğu ve şöyle dediği rivayet edilmiştir: «İki veya üç günde inmedi; bilakis başı ile sonu arasında yirmi yıl vardı.» Yani şeddesiz «feraka», birbirine yakın fasılalara delalet eder. Fetha ve damme ile «alâ meksin / müksin»: Yavaş yavaş, sindire sindire ve teenni ile demektir. { وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلًا } olaylara göre [indirdik].
[سورة الإسراء (١٧) : الآيات ١٠٧ الى ١٠٩]
[İsrâ Suresi (17): Ayetler 107-109]
قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً (١٠٧) وَيَقُولُونَ سُبْحانَ رَبِّنا إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولاً (١٠٨) وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعاً (١٠٩)
{ قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ سُجَّداً (١٠٧) وَيَقُولُونَ سُبْحانَ رَبِّنا إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولاً (١٠٨) وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعاً (١٠٩) } “De ki: «İster ona inanın, ister inanmayın! Şüphesiz bundan önce kendilerine ilim verilenlere [o] okunduğu zaman, çeneleri üstü secdeye kapanırlar.» (107) Ve derler ki: «Rabbimizi tenzih ederiz. Gerçekten Rabbimizin vaadi mutlaka yerine getirilir.» (108) Çeneleri üstü ağlayarak kapanırlar ve [bu], onların saygısını artırır. (109)”
قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا أمر بالإعراض عنهم واحتقارهم والازدراء بشأنهم، وأن لا يكترث بهم وبإيمانهم وبامتناعهم عنه، وأنهم إن لم يدخلوا في الإيمان ولم يصدّقوا بالقرآن وهم أهل جاهلية وشرك، فإن خيرا منهم وأفضل- وهم العلماء الذين قرءوا الكتب وعلموا ما الوحى وما الشرائع- قد آمنوا به وصدّقوه، وثبت عندهم أنه النبي العربىّ الموعود في كتبهم، فإذا تلى عليهم خرّوا سجدا وسبحوا الله تعظيما لأمره ولإنجازه ما وعد في الكتب المنزلة وبشربه من بعثة محمد ﷺ وإنزال القرآن عليه، وهو المراد بالوعد في قوله إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولًا...... وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعاً أى يزيدهم القرآن لين قلب ورطوبة عين- فإن قلت: إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ تعليل لماذا؟ قلت: يجوز أن يكون تعليلا لقوله آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا وأن يكون تعليلا لقل على سبيل التسلية لرسول الله ﷺ وتطييب نفسه، كأنه قيل: تسلّ عن إيمان الجهلة بإيمان العلماء. وعلى الأوّل: إن لم تؤمنوا به لقد آمن به من هو خير منكم. فإن قلت: ما معنى الخرور للذقن؟ قلت: السقوط على الوجه، وإنما ذكر الذقن وهو مجتمع اللحيين، لأنّ الساجد أول ما يلقى به الأرض من وجهه الذقن. فإن قلت: حرف الاستعلاء ظاهر المعنى إذا قلت خرّ على وجهه وعلى ذقنه، فما معنى اللام في خرّ لذقنه ولوجهه؟ قال:
{ قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا } onlardan yüz çevirme, onları küçük görme, durumlarını hafife alma, kendilerini de iman etmelerini veya imandan kaçınmalarını da umursamama emridir; ve onlar cahiliye ve şirk ehli olup imana girmez ve Kur'an'ı tasdik etmezlerse, kendilerinden daha hayırlı ve üstün olanların —ki onlar kitapları okumuş, vahyin ve şeriatların ne olduğunu bilmiş âlimlerdir— ona iman edip onu tasdik ettiklerini, kitaplarında vadedilen Arap peygamberin o olduğunun yanlarında kesinleştiğini [bildirmektedir]. Nitekim kendilerine okunduğunda secdeye kapanırlar; O'nun emrini tazim etmek, indirilen kitaplarda vadettiği ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilip üzerine Kur'an'ın indirilmesiyle müjdelediği şeyi gerçekleştirdiği için Allah'ı tenzih ederler. { إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولًا } sözündeki vaadden kasıt da budur....... { وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعاً } yani Kur'an onların kalp yumuşaklığını ve göz yaşarmasını artırır. Eğer: «{ إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ } neyin gerekçesidir?» dersen; derim ki: { آمِنُوا بِهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا } sözünün gerekçesi olması da caizdir, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmek ve gönlünü ferahlatmak sadedinde «Kul» (De ki) emrinin gerekçesi olması da caizdir; sanki: «Cahillerin iman etmemesine karşılık âlimlerin imanıyla teselli bul» denilmiştir. Birinciye göre: «Siz ona inanmasanız da, sizden daha hayırlı olanlar ona iman etmiştir.» Eğer: «Çene üstü kapanmanın anlamı nedir?» dersen; derim ki: Yüzüstü düşmektir. Çenenin —ki o iki çene kemiğinin birleştiği yerdir— zikredilmesi, secde edenin yüzünden yere ilk değen yerin çene olmasındandır. Eğer: «'Yüzü üstüne düştü' ve 'çenesi üstüne düştü' dendiğinde istilâ harf-i cerri (alâ) anlamca açıktır; peki 'çenesi için düştü' ve 'yüzü için düştü' ifadelerindeki lamın anlamı nedir?» dersen; [şair şöyle] demiştir:
فخرّ صريعا لليدين وللفم
[...] Böylece iki eli ve ağzı üzerine yere seriliverdi.
قلت: معناه جعل ذقنه ووجهه للخرور واختصه به، لأن اللام للاختصاص. فإن قلت: لم كرّر يخرون للأذقان؟ قلت: لاختلاف الحالين وهما خرورهم في حال كونهم ساجدين، وخرورهم في حال كونهم باكين.
Derim ki: Anlamı, çenesini ve yüzünü yere kapanmaya tahsis etti ve ona has kıldı demektir; çünkü lam tahsis içindir. Eğer: «Niçin 'çeneleri üstü kapanırlar' ifadesi tekrar edilmiştir?» dersen; derim ki: İki farklı hâlden ötürüdür; bunlar secde eder haldeki kapanmaları ile ağlar haldeki kapanmalarıdır.
[سورة الإسراء (١٧) : آية ١١٠]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 110]
قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا ما تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً (١١٠)
{ قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا ما تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً (١١٠) } “De ki: «İster Allah deyin, ister Rahman deyin; hangisini derseniz deyin, en güzel isimler O'nundur.» Namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma; bu ikisinin arasında bir yol tut. (110)”
عن ابن عباس رضى الله عنهما سمعه أبو جهل يقول: يا الله يا رحمن، فقال: إنه ينهانا أن نعبد إلهين وهو يدعوا إلها آخر. وقيل: إن أهل الكتاب قالوا: إنك لتقل ذكر الرحمن وقد أكثر الله في التوراة هذا الاسم فنزلت. والدعاء بمعنى التسمية لا بمعنى النداء، وهو يتعدّى إلى مفعولين، تقول: دعوته زيدا، ثم يترك أحدهما استغناء عنه فيقال: دعوت زيدا. والله والرحمن، المراد بهما الاسم لا المسمى. وأو للتخيير، فمعنى ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ سموا بهذا الاسم أو بهذا، واذكروا إما هذا وإما هذا. والتنوين في أَيًّا عوض من المضاف إليه. وما صلة للإبهام المؤكد لما في أىّ، أى: أىّ هذين الاسمين سميتم وذكرتم فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى والضمير في فَلَهُ ليس براجع إلى أحد الاسمين المذكورين، ولكن إلى مسماهما وهو ذاته تعالى، لأن التسمية للذات لا للاسم. والمعنى: أياما تدعوا فهو حسن، فوضع موضعه قوله فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى لأنه إذا حسنت أسماؤه كلها حسن هذان الاسمان: لأنهما منها، ومعنى كونهما أحسن الأسماء. أنها مستقلة بمعاني التحميد والتقديس والتعظيم بِصَلاتِكَ بقراءة صلاتك على حذف المضاف، لأنه لا يلبس، من قبل أن الجهر والمخافتة صفتان تعتقبان على الصوت لا غير، والصلاة أفعال وأذكار وكان رسول الله ﷺ يرفع صوته بقراءته، فإذا سمعها المشركون لغوا وسبوا، فأمر بأن يخفض من صوته، والمعنى: ولا تجهر حتى تسمع المشركين وَلا تُخافِتْ حتى لا تسمع من خلفك وَابْتَغِ بَيْنَ الجهر المخافتة سَبِيلًا وسطا. وروى أنّ أبا بكر رضى الله عنه كان يخفى صوته بالقراءة في صلاته ويقول:
İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre, Ebû Cehil onun «Yâ Allah, Yâ Rahmân» dediğini işitince: «O bizi iki ilaha tapmaktan menediyor, kendisi ise başka bir ilaha yalvarıyor» dedi. Şöyle de denilmiştir: Ehl-i kitap: «Sen Rahman'ı pek az zikrediyorsun, oysa Allah Tevrat'ta bu ismi çokça zikretmiştir» dediler, bunun üzerine bu ayet indi. «Dua» burada nida anlamında değil, isimlendirme anlamındadır ve iki mef'ûle geçişli olur; nitekim «Onu Zeyd diye isimlendirdim» dersin; sonra ihtiyaç kalmadığından biri terk edilir ve «Zeyd'i çağırdım/isimlendirdim» denir. «Allah» ve «Rahman» ile kastedilen müsemmâ (isimlendirilen zat) değil, isimdir. «Ev» (veya/ister) muhayyerlik içindir; binaenaleyh { ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ } ifadesinin anlamı: «İster bu isimle isimlendirin, ister bu isimle; ve ister bunu zikredin, ister bunu» demektir. { أَيًّا } kelimesindeki tenvin, muzâfun ileyhten ivazdır. «Mâ» ise «eyy» kelimesindeki kapalılığı pekiştiren fazlalıktır (sıladır); yani: «Bu iki isimden hangisiyle isimlendirir ve zikrederseniz zikredin, { فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } en güzel isimler O'nundur.» { فَلَهُ } ifadesindeki zamir, zikredilen iki isimden birine değil, onların müsemmâsına yani Allah'ın Zat-ı Teâlâ'sına dönmektedir; zira isimlendirme isme değil, zata aittir. Manası şudur: Hangisiyle dua ederseniz o güzeldir; { فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } sözü bunun yerine konmuştur, çünkü O'nun bütün isimleri güzel olunca bu iki isim de güzel olur; zira onlar da o isimlerdendir. Onların en güzel isimler olmasının anlamı: Hamd, takdis ve tazim manalarını bütünüyle içermeleridir. { بِصَلاتِكَ } muzâfın hazfedilmesiyle «namazının kıraatinde» demektir; çünkü bunda bir kapalılık yoktur; nitekim açıktan okumak (cehr) ve gizli okumak (muhâfete), sesten başkasına ardı ardına gelemeyen iki sıfattır, namaz ise fiillerden ve zikirlerden ibarettir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kıraatinde sesini yükseltirdi; müşrikler bunu işitince boş sözler sarf eder ve söverlerdi. Bunun üzerine sesini kısması emredildi. Anlamı şudur: Müşriklere işittirecek kadar sesini yükseltme, { وَلا تُخافِتْ } arkandakilere işittirmeyecek kadar da sesini kısma; { وَابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ } cehr ile muhâfete arasında { سَبِيلًا } orta bir yol tut. Rivayet edildiğine göre Ebû Bekir radıyallâhu anh namazında kıraatte sesini gizler ve şöyle derdi:
أناجى ربى وقد علم حاجتي، وكان عمر رضى الله عنه يرفع صوته ويقول: أزجر الشيطان وأوقظ الوسنان، فأمر أبا بكر أن يرفع قليلا وعمر أن يخفض قليلا. وقيل: معناه ولا تجهر بصلاتك كلها ولا تخافت بها كلها، وابتغ بين ذلك سبيلا بأن تجهر بصلاة الليل وتخافت بصلاة النهار. وقيل بِصَلاتِكَ بدعائك. وذهب قوم إلى أنّ الآية منسوخة بقوله ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً وابتغاء السبيل: مثل لانتحاء الوجه الوسط في القراءة وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ ناصر من الذل ومانع له منه لاعتزازه به، أو لم يوال أحدا من أجل مذلة به ليدفعها بموالاته.
«Rabbime münacatta bulunuyorum, O benim ihtiyacımı bilmektedir.» Ömer radıyallâhu anh ise sesini yükseltir ve: «Şeytanı kovarım, uyuklayanı uyandırırım» derdi. Bunun üzerine Ebû Bekir'e sesini biraz yükseltmesi, Ömer'e ise biraz kısması emredildi. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, bütün namazını sesli kılma, hepsini de gizli kılma; gece namazını sesli, gündüz namazını gizli kılarak bu ikisi arasında bir yol tut demektir. { بِصَلاتِكَ } [ifadesinin] «duanda» anlamına geldiği de söylenmiştir. Bir topluluk ise bu ayetin { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin” ayetiyle neshedildiği görüşüne varmıştır. Yol aramak: Kıraatte orta yolu benimsemek için bir temsildir. { وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ }, zilletten ötürü bir yardımcı ve O'na kuvvet vererek onu zilletten koruyucu demektir; yahut O'nun üzerinde bir zillet bulunup da bu zilleti dostlukla defetmek için birini dost edinmemiştir.
[سورة الإسراء (١٧) : آية ١١١]
[İsrâ Suresi (17): Ayet 111]
وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيراً (١١١)
{ وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيراً (١١١) } “Ve de ki: «Hamd, çocuk edinmeyen, mülkte ortağı olmayan, zilletten ötürü bir yardımcıya da ihtiyacı bulunmayan Allah'a mahsustur.» Ve O'nu tekbir ile yücelttikçe yücelt! (111)”
فإن قلت: كيف لاق وصفه بنفي الولد والشريك والذل بكلمة التحميد ؟ قلت: لأنّ من هذا وصفه هو الذي يقدر على إيلاء كل نعمة، فهو الذي يستحق جنس الحمد، وكان النبي ﷺ إذا أفصح الغلام من بنى عبد المطلب علمه هذه الآية .
Eğer: «O'nun çocuk, ortak ve zilletten tenzih edilmesi vasfı hamd kelimesiyle nasıl uyuşur?» dersen; derim ki: Çünkü bu vasfa sahip olan Zat, her nimeti bahşetmeye kadir olandır; binaenaleyh hamd cinsine layık olan da O'dur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Abdülmuttaliboğullarından bir çocuk konuşmaya başladığında ona bu ayeti öğretirdi.
عن رسول الله ﷺ «من قرأ سورة بنى إسرائيل فرقّ قلبه عند ذكر الوالدين كان له قنطار في الجنة، والقنطار ألف أوقية ومائتا أوقية» . رزقنا الله بفضله العميم وإحسانه الجسيم.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle rivayet edilmiştir]: «Kim İsrâiloğulları (İsrâ) Suresi'ni okur da anne babanın zikredildiği yerde kalbi yumuşarsa (hüzünlenip duygulanırsa), onun için cennette bir kantar [sevap] olur. Kantar ise bin iki yüz ukıyedir.» Allah bizi umumi lütfu ve yüce ihsanıyla rızıklandırsın.