فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ قالُوا يا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيًّا (٢٧) يا أُخْتَ هارُونَ ما كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا (٢٨)
{فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ قالُوا يا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيًّا (٢٧) يا أُخْتَ هارُونَ ما كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا (٢٨)} “Onu kucağında taşıyarak kavmine getirdi. Dediler ki: ‘Ey Meryem! Gerçekten sen çok çirkin/şaşırtıcı bir şey getirdin!’ ‘Ey Hârûn’un kız kardeşi! Senin baban kötü bir adam değildi, annen de iffetsiz bir kadın değildi.’”
الفرىّ: البديع، وهو من فرى الجلد يا أُخْتَ هارُونَ كان أخاها من أبيها من أمثل بنى إسرائيل. وقيل: هو أخو موسى صلوات الله عليهما. وعن النبي ﷺ: «إنما عنوا هرون النبىّ » وكانت من أعقابه في طبقة الإخوة، بينها وبينه ألف سنة وأكثر. وعن السدى: كانت من أولاده، وإنما قيل: يا أخت هرون، كما يقال يا أخا همدان، أى: يا واحدا منهم. وقيل: رجل صالح أو طالح في زمانها، شبهوها به، أى: كنت عندنا مثله في الصلاح، أو شتموها به، ولم ترد إخوة النسب، ذكر أن هرون الصالح تبع جنازته أربعون ألفا كلهم يسمى
el-Feriyy (الفَرِيّ): Görülmemiş/emsalsiz [büyük bir iş] demektir; bu kelime deriyi kesip biçmek (feryü'l-cild) kökünden gelir. {يا أُخْتَ هارُونَ} “Ey Hârûn'un kız kardeşi!” [ifadesindeki Hârûn], İsrâiloğullarının en seçkinlerinden olan, Meryem'in baba bir erkek kardeşiydi. Mûsâ'nın -salavâtullâhi aleyhimâ- kardeşi olduğu da söylenmiştir. Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet edilmiştir: «إنما عنوا هرون النبىّ» «Onlar [bu sözleriyle] sadece peygamber olan Hârûn'u kastettiler.» Meryem, onun neslinden olup kardeşler tabakasında yer alıyordu; Meryem ile onun arasında bin yıl veya daha fazla süre vardı. es-Süddî'den [ise şöyle rivayet edilmiştir]: Meryem onun soyundandı; "Ey Hemedân'ın kardeşi" (yani onlardan biri) denildiği gibi "Ey Hârûn'un kız kardeşi" denilmiştir, yani "onlardan biri" [anlamındadır]. Şöyle de denilmiştir: [Hârûn], kendi döneminde yaşamış salih ya da fasık bir adamdı; Meryem'i ona benzettiler. Yani: "Sen bizim nezdimizde salah konusunda onun gibiydin" [dediler] ya da onun üzerinden Meryem'e hakaret ettiler; dolayısıyla buradaki kardeşlikten kasıt nesep kardeşliği değildir. Zikredildiğine göre, salih olan Hârûn'un cenazesine, kendisine ve ismine teberrük amacıyla hepsi Hârûn adını taşıyan kırk bin kişi katılmıştır...
هرون تبركا به وباسمه، فقالوا: كنا نشبهك بهرون هذا. وقرأ عمر بن لجاء التيمي ما كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وقيل احتمل يوسف النجار مريم وابنها إلى غار، فلبثوا فيه أربعين يوما حتى تعلت من نفاسها ، ثم جاءت تحمله فكلمها عيسى في الطريق فقال: يا أماه، أبشرى فإنى عبد الله ومسيحه، فلما دخلت به على قومها وهم أهل بيت صالحون تباكوا وقالوا ذلك. وقيل:
Sonra onu taşıyarak geldi; yolda Îsâ onunla konuştu ve: 'Ey anneciğim, müjde olsun! Ben şüphesiz Allah'ın kulu ve O'nun mesîhiyim' dedi. Meryem çocuğuyla salih bir aile olan kavminin yanına varınca ağlaştılar ve bu sözleri söylediler. Şöyle de denilmiştir:
هموا برجمها حتى تكلم عيسى ﵇. فتركوها.
Îsâ aleyhisselâm konuşuncaya kadar onu taşlamaya yeltendiler. [Îsâ konuşunca] onu bıraktılar.
[سورة مريم (١٩) : آية ٢٩]
[Meryem Suresi (19), 29. Ayet]
فَأَشارَتْ إِلَيْهِ قالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا (٢٩)
{فَأَشارَتْ إِلَيْهِ قالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا (٢٩)} “Bunun üzerine ona işaret etti. Dediler ki: ‘Beşikteki bir bebekle nasıl konuşuruz?’”
فَأَشارَتْ إِلَيْهِ أى هو الذي يجيبكم إذا ناطقتموه. وقيل: كان المستنطق لعيسى زكريا ﵇. وعن السدى: لما أشارت إليه غضبوا وقالوا: لسخريتها بنا أشدّ علينا من زناها. وروى أنه كان يرضع، فلما سمع ذلك ترك الرضاع وأقبل عليهم بوجهه، واتكأ على يساره وأشار بسبابته. وقيل: كلمهم بذلك، ثم لم يتكلم حتى بلغ مبلغا يتكلم فيه الصبيان كانَ لإيقاع مضمون الجملة في زمان ماض مبهم يصلح لقريبه وبعيده، وهو هاهنا لقريبه خاصة، والدال عليه مبنى الكلام، وأنه مسوق للتعجب. ووجه آخر: أن يكون نُكَلِّمُ حكاية حال ماضية، أى: كيف عهد قبل عيسى أن يكلم الناس صبيا في المهد فيما سلف من الزمان حتى نكلم هذا.
{فَأَشارَتْ إِلَيْهِ} yani 'Onunla konuşursanız size cevap verecek olan odur' [demek istedi]. Îsâ'yı konuşturan kişinin Zekeriyyâ aleyhisselâm olduğu da söylenmiştir. Süddî'den rivayet edildiğine göre, Meryem ona işaret edince öfkelendiler ve: 'Onun bizimle alay etmesi, zina etmesinden bize daha ağır geliyor' dediler. Rivayet edildiğine göre Îsâ emiyordu; bunu duyunca emmeyi bıraktı, yüzünü onlara döndü, soluna yaslandı ve şehadet parmağıyla işaret etti. Onunla bu sözleri konuştuğu, ardından çocukların konuştuğu yaşa gelinceye kadar bir daha konuşmadığı da söylenmiştir. {كانَ} fiili, cümlenin içeriğini hem yakın hem uzak geçmişe uygun belirsiz bir geçmiş zamanda gerçekleştirmek içindir; buradaki kullanımı özellikle yakın geçmiş içindir. Buna delil ise sözün yapısı ve hayret bildirmek üzere sevk edilmiş olmasıdır. Diğer bir vecih ise: {نُكَلِّمُ} fiilinin geçmişteki durumu hikâye etmesi olmasıdır; yani: 'Îsâ'dan önceki geçmiş zamanda insanların beşikteki bir bebekle konuştuğu ne zaman görülmüş ki biz bununla konuşalım!' demektir.
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٣٠ الى ٣٣]
[Meryem Suresi (19), 30-33. Ayetler]
قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْكِتابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا (٣٠) وَجَعَلَنِي مُبارَكاً أَيْنَ ما كُنْتُ وَأَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ ما دُمْتُ حَيًّا (٣١) وَبَرًّا بِوالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيًّا (٣٢) وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا (٣٣)
{قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْكِتابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا (٣٠) وَجَعَلَنِي مُبارَكاً أَيْنَ ما كُنْتُ وَأَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ ما دُمْتُ حَيًّا (٣١) وَبَرًّا بِوالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيًّا (٣٢) وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا (٣٣)} “[Çocuk] dedi ki: ‘Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum. O bana Kitab'ı verdi ve beni peygamber yaptı.’ ‘Nerede olursam olayım beni mübarek kıldı; yaşadığım sürece bana namazı ve zekâtı emretti.’ ‘Beni anneme saygılı kıldı; beni bir zorba, bir bedbaht yapmadı.’ ‘Doğduğum gün, öleceğim gün ve diri olarak [kabirden] kaldırılacağım gün bana selâm olsun!’”
أنطقه الله أوّلا بأنه عبد الله ردا لقول النصارى الْكِتابَ هو الإنجيل. واختلفوا في نبوّته، فقيل: أعطيها في طفوليته: أكمل الله عقله، واستنبأه طفلا نظرا في ظاهر الآية.
Hristiyanların iddialarına bir reddiye olarak Allah onu ilk önce 'Allah'ın kulu' olduğu sözüyle konuşturdu. {الْكِتابَ} İncil'dir. Onun peygamberliği hususunda ihtilaf etmişlerdir; ayetin zahirine bakılarak, çocukluğunda kendisine peygamberlik verildiği, Allah'ın onun aklını kemale erdirdiği ve onu bir çocukken peygamber yaptığı söylenmiştir.
وقيل: معناه إنّ ذلك سبق في قضائه. أو جعل الآتي لا محالة كأنه قد وجد مُبارَكاً أَيْنَ ما كُنْتُ عن رسول الله ﷺ «نفاعا حيث كنت » وقيل: معلما للخير.
Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı, bu [durumun] O'nun takdirinde önceden geçmiş olmasıdır. Ya da [vuku bulması] kaçınılmaz olarak gelecek olan şey, sanki gerçekleşmiş gibi kabul edilmiştir. {مُبارَكاً أَيْنَ ما كُنْتُ} “Nerede olursam olayım beni mübarek kıldı” [ifadesi hakkında] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den: «نفاعا حيث كنت» «Nerede olursam olayım çokça fayda veren [kıldı].» [şeklinde rivayet edilmiştir]. “Hayrı öğreten [kıldı]” şeklinde de söylenmiştir.
وقرئ وَبَرًّا عن أبى نهيك، جعل ذاته برا لفرط بره. أو نصبه بفعل في معنى أوصانى وهو كلفنى، لأن أوصانى بالصلاة وكلفنيها واحد وَالسَّلامُ عَلَيَّ قيل: أدخل لام التعريف لتعرفه بالذكر قبله، كقولك: جاءنا رجل، فكان من فعل الرجل كذا. والمعنى: ذلك السلام الموجه إلى يحيى في المواطن الثلاثة موجه إلىّ. والصحيح أن يكون هذا التعريف تعريضا باللعنة على متهمى مريم ﵍ وأعدائها من اليهود. وتحقيقه أن اللام للجنس، فإذا قال:
Ebû Nehîk'ten {وَبَرًّا} şeklinde nasb ile okunduğu rivayet edilmiştir; iyiliğinin ve itaatkârlığının aşırılığından dolayı bizzat kendisini 'iyilik' kılmıştır. Ya da {أَوْصانِي} anlamındaki -yani 'bana yükümlülük kıldı' manasındaki- bir fiille nasbedilmiştir; zira bana namazı tavsiye etti ile onu bana yükümlülük kıldı aynı anlamdadır. {وَالسَّلامُ عَلَيَّ} buyruğunda, daha önce anılması sebebiyle belirlilik ifade etmesi için elif-lâm takısının dâhil edildiği söylenmiştir; nitekim 'Bize bir adam geldi, adamın yaptığı da şöyleydi' denilmesi böyledir. Anlamı ise şudur: O üç yerde Yahyâ'ya yöneltilen o selâm, bana da yöneltilmiştir. Doğru olan ise bu belirliliğin, Meryem aleyhasselâm'ı itham edenlere ve Yahudilerden olan düşmanlarına yönelik üstü kapalı bir lânet (ta'rîz) olmasıdır. Bunun tahlili şöyledir: Elif-lâm cins içindir; dolayısıyla:
وجنس السلام علىّ خاصة فقد عرض بأن ضدّه عليكم. ونظيره قوله تعالى وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى يعنى أنّ العذاب على من كذب وتولى، وكان المقام مقام منا كرة وعناد، فهو مئنة لنحو هذا من التعريض.
Selâm cinsi özellikle benim üzerimedir dediğinde, onun zıddının da sizin üzerinize olduğunu ima etmiş olur. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: {وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى} “Selâm, doğru yola uyanlaradır” ayetidir; yani azap, yalanlayıp yüz çevirenin üzerinedir demektir. Buradaki makam da bir inkâr ve inatlaşma makamı olduğu için, bu türden bir ima ve tarize tam olarak elverişlidir.
[سورة مريم (١٩) : آية ٣٤]
[Meryem Suresi (19), 34. Ayet]
ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ (٣٤)
{ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ (٣٤)} “İşte hakkında şüpheye düştükleri Meryem oğlu Îsâ, hak söz olarak budur.”
قرأ عاصم وابن عامر قَوْلَ الْحَقِّ بالنصب. وعن ابن مسعود: قال الحق، وقال الله- وعن الحسن: قول الحق، بضم القاف، وكذلك في الأنعام قَوْلُهُ الْحَقُّ والقول والقال والقول بمعنى واحد، كالرهب والرهب والرهب. وارتفاعه على أنه خبر بعد خبر، أو بدل، أو خبر مبتدأ محذوف. وأما انتصابه فعلى المدح إن فسر بكلمة الله، وعلى أنه مصدر مؤكد لمضمون الجملة إن أريد قول الثبات والصدق، كقولك: هو عبد الله حقا. والحق لا الباطل، وإنما قيل لعيسى «كلمة الله» و «قول الحق» لأنه لم يولد إلا بكلمة الله وحدها، وهي قوله كُنْ من غير واسطة أب، تسمية للسبب باسم السبب، كما سمى العشب بالسماء، والشحم بالنداء ويحتمل إذا أريد بقول الحق عيسى، أن يكون الحق اسم الله ﷿، وأن يكون بمعنى الثبات والصدق، ويعضده قوله الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ أى أمره حق يقين وهم فيه شاكون يَمْتَرُونَ يشكون. والمرية: الشك. أو يتمارون: يتلاحون ، قالت اليهود: ساحر كذاب، وقالت النصارى: ابن الله وثالث ثلاثة. وقرأ على بن أبى طالب رضى الله عنه:
Âsım ve İbn Âmir {قَوْلَ الْحَقِّ} ibaresini nasb ile okumuşlardır. İbn Mes'ûd'dan 'Kâle'l-hakku (قال الحق)' ve 'Kâlellâhu (وقال الله)' şeklinde rivayet edilmiştir. Hasen'den ise kāf harfinin dammesiyle 'Kavlü'l-hakk (قول الحق)' şeklinde rivayet edilmiştir; En'âm sûresindeki {قَوْلُهُ الْحَقُّ} ayetinde de böyledir. el-Kavl (القول), el-kāl (القال) ve el-kavle (القولة) aynı manadadır; tıpkı er-reheb, er-raheb ve er-ruhbe gibi. Merfû oluşu haber üstüne haber, bedel veya mahzuf bir mübtedanın haberi olması sebebiyledir. Mensûb oluşu ise 'Allah'ın kelimesi' olarak tefsir edilirse övgü (medih) üzere, şayet sebat ve doğruluk sözü kastedilirse cümlenin içeriğini pekiştiren bir mef'ûl-i mutlak (masdar-ı müekkid) olması sebebiyledir; 'O gerçekten Allah'ın kuludur' demen gibidir. el-Hak (الحق) ise batıl olmayan demektir. Îsâ'ya 'Allah'ın kelimesi' ve 'Hak söz' denilmesinin sebebi, bir babanın aracılığı olmaksızın sadece Allah'ın tek kelimesiyle, yani {كُنْ} “Ol!” sözüyle doğmuş olmasıdır; bu, sebep olanın isminin müsebbibe verilmesidir; tıpkı otun 'gök (semâ)', yağın da 'çiğ (nedâ)' olarak adlandırılması gibi. Şayet 'Hak söz' ile Îsâ kastedilmişse, el-Hakk'ın Allah Azze ve Celle'nin bir ismi olması da sebat ve doğruluk anlamında olması da muhtemeldir. {الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ} ayeti de bunu desteklemektedir; yani onun durumu kesin bir haktır, oysa onlar bu konuda şüphe içindedirler. {يَمْتَرُونَ} şüphe ederler demektir. Mirye (المرية), şüphe demektir. Ya da yetemâravne (tartışırlar), yani birbiriyle çekişirler demektir. Yahudiler: 'Yalancı bir sihirbazdır' dedi; Hristiyanlar ise: 'Allah'ın oğludur ve üçün üçüncüsüdür' dedi. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh:
تمترون، على الخطاب. وعن أبىّ بن كعب: قول الحق الذي كان الناس فيه يمترون.
Muhatap kipiyle {تَمْتَرُونَ} (şüphe ediyorsunuz) şeklinde okumuştur. Übey b. Ka'b'dan ise: 'Kavle'l-hakkillezî kâne'n-nâsü fîhi yemterûn' şeklinde rivayet edilmiştir.
[سورة مريم (١٩) : آية ٣٥]
[Meryem Suresi (19), 35. Ayet]
ما كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحانَهُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٣٥)
{ما كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحانَهُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٣٥)} “Allah'ın bir çocuk edinmesi olacak şey değildir; O bundan münezzehtir. Bir işe hükmettiği zaman ona sadece ‘Ol!’ der, o da hemen oluverir.”
كذب النصارى وبكتهم بالدلالة على انتفاء الولد عنه، وأنه مما لا يتأتى ولا يتصور في العقول وليس بمقدور عليه، إذ من المحال غير المستقيم أن تكون ذاته كذات من ينشأ منه
[Allah], O'ndan çocuk edinmenin nefyedildiğine, bunun akıllarda gerçekleşmesi ve tasavvur edilmesi mümkün olmayan, kudret dahilinde bulunmayan bir şey olduğuna delil getirerek Hristiyanları yalanlamış ve onları susturmuştur. Zira O'nun zâtının, kendisinden [çocuk] meydana gelen bir varlığın zâtı gibi olması imkânsız ve tutarsızdır.
الولد، ثم بين إحالة ذلك بأن من إذا أراد شيئا من الأجناس كلها أوجده بكن، كان منزها من شبه الحيوان الوالد. والقول هاهنا مجاز، ومعناه: أنّ إرادته للشيء يتبعها كونه لا محالة من غير توقف، فشبه ذلك بأمر الآمر المطاع إذا ورد على المأمور الممتثل.
Daha sonra, bütün cinslerden herhangi bir şeyi dilediği vakit 'Ol' sözüyle var eden bir zâtın, doğuran bir canlıya benzemekten münezzeh olduğunu belirterek bunun imkânsızlığını açıklamıştır. Buradaki 'söz' mecazdır ve anlamı şudur: O'nun bir şeyi irade etmesini, hiçbir duraklama olmaksızın o şeyin kesinlikle var olması takip eder. Bu durum, itaat edilen bir âmirin emrinin, emre uyan memura yönelmesine benzetilmiştir.
[سورة مريم (١٩) : آية ٣٦]
[Meryem Suresi (19), 36. Ayet]
وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٣٦)
{وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٣٦)} “Şüphesiz Allah, benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin. İşte dosdoğru yol budur.”
قرأ المدنيون وأبو عمرو بفتح أن. ومعناه: ولأنه ربى وربكم فاعبدوه، كقوله وَأَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً والأستار وأبو عبيد بالكسر على الابتداء. وفي حرف أبىّ: إن الله، بالكسر بغير واو، وبأن الله، أى: بسبب ذلك فاعبدوه.
Medineliler ve Ebû Amr, hemzenin fethasıyla {وَأَنَّ} okumuşlardır. Manası: 'Ve O benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olduğu için O'na kulluk edin' demektir; tıpkı: {وَأَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً} “Mescitler şüphesiz Allah'ındır; öyleyse Allah ile birlikte hiçbir kimseye yalvarmayın” ayetinde olduğu gibi. Diğer kurrâlar ve Ebû Ubeyd ise mübteda olmak üzere kesre ile {وَإِنَّ} okumuşlardır. Übey'in kıraatinde ise vav olmaksızın kesre ile 'İnnallâhe (إن الله)' ve 'Ve biennellâhe (وبأن الله)' şeklindedir; yani bu sebepten ötürü O'na kulluk edin demektir.
[سورة مريم (١٩) : آية ٣٧]
[Meryem Suresi (19), 37. Ayet]
فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٣٧)
{فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٣٧)} “Fakat aralarından çıkan fırkalar ihtilafa düştüler. Artık o büyük günün görülüp şahit olunacağı andan dolayı inkâr edenlerin vay haline!”
الْأَحْزابُ اليهود والنصارى عن الكلبي. وقيل النصارى لتحزبهم ثلاث فرق: نسطورية ويعقوبية وملكانية. وعن الحسن: الذين تحزبوا على الأنبياء لما قص عليهم قصة عيسى اختلفوا فيه من بين الناس مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ أى من شهودهم هول الحساب والجزاء في يوم القيامة أو من مكان الشهود فيه وهو الموقف. أو من وقت الشهود، أو من شهادة ذلك اليوم عليهم، وأن تشهد عليهم الملائكة والأنبياء وألسنتهم وأيديهم وأرجلهم بالكفر وسوء الأعمال. أو من مكان الشهادة أو وقتها. وقيل: هو ما قالوه وشهدوا به في عيسى وأمه.
Kelbî'den rivayet edildiğine göre {الْأَحْزابُ} Yahudiler ve Hristiyanlardır. Nastûrî, Ya'kūbî ve Melkânî olmak üzere üç fırkaya ayrıldıkları için Hristiyanlar olduğu da söylenmiştir. Hasen'den ise: Peygamberlere karşı fırkalaşan kimseler olduğu; onlara Îsâ'nın kıssası anlatıldığında, insanlar arasından onun hakkında ihtilafa düştükleri rivayet edilmiştir. {مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ} yani kıyamet günündeki hesap ve cezanın dehşetine şahit olmalarından, ya da oradaki şahitlik mekânı olan mevkıften (duruşma yerinden), yahut şahitlik vaktinden, veya o günün onların aleyhine şahitlik etmesinden ve meleklerin, peygamberlerin, dillerinin, ellerinin ve ayaklarının onların küfrüne ve kötü amellerine şahitlik etmesinden ötürü demektir. Ya da şahitliğin mekânından yahut vaktinden ötürüdür. Îsâ ve annesi hakkında söyledikleri ve şahitlik ettikleri şeyler olduğu da söylenmiştir.
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٣٨ الى ٤٠]
[Meryem Suresi (19), 38-40. Ayetler]
أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنا لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٨) وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٣٩) إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ (٤٠)
{أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنا لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٨) وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٣٩) إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ (٤٠)} “Bize gelecekleri gün neler işitecekler, neler görecekler! Fakat zalimler bugün apaçık bir sapıklık içindedirler.” “İşin bitirilmiş olacağı o hasret gününü onlara haber verip uyar; onlar ise hâlâ gaflet içindedirler ve inanmamaktadırlar.” “Şüphesiz yeryüzüne ve üzerindekilere biz vâris olacağız ve onlar ancak bize döndürüleceklerdir.”
لا يوصف الله تعالى بالتعجب وإنما المراد أن أسماعهم وأبصارهم يومئذ جدير بأن يتعجب منهما بعد ما كانوا صما وعميا في الدنيا. وقيل: معناه التهديد بما سيسمعون ويبصرون مما يسوءهم ويصدع قلوبهم. أوقع الظاهر أعنى الظالمين موقع الضمير: إشعارا بأن لا ظلم أشد من ظلمهم، حيث أغفلوا الاستماع والنظر حين يجدى عليهم ويسعدهم. والمراد بالضلال المبين: إغفال النظر والاستماع قُضِيَ الْأَمْرُ فرغ من الحساب وتصادر الفريقان إلى الجنة والنار. وعن النبي صلى
Yüce Allah taaccüb (şaşma/hayret etme) ile nitelenmez. Buradaki maksat, dünyada sağır ve kör iken o gün işitmelerinin ve görmelerinin şaşılmaya layık [bir hâle gelmiş] olmasıdır. Bir görüşe göre ise bunun anlamı; kendilerini üzecek ve yüreklerini parçalayacak şeyleri işitecekleri ve görecekleri hususunda bir tehdittir. [Cenâb-ı Hak], 'zalimler' şeklindeki açık ismi zamir yerine koymuştur; bu, kendilerine fayda vereceği ve onları mesut edeceği bir vakitte kulak vermeyi ve ibretle bakmayı ihmal ettikleri için, onların zulmünden daha şiddetli bir zulüm olmadığını bildirmek içindir. 'Apaçık sapıklık'tan maksat; ibretle bakmayı ve kulak vermeyi ihmal etmektir. {قُضِيَ الْأَمْرُ} “İş bitirilmiştir” [ifadesi]; hesabın tamamlanması ve iki fırkanın cennete ve cehenneme sevk edilmesidir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den
الله عليه وسلم أنه سئل عنه أى عن قضاء الأمر فقال: «حين يذبح الكبش والفريقان ينظران» وإذ بدل من يوم الحسرة. أو منصوب بالحسرة وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ متعلق بقوله في ضلال مبين عن الحسن. وأنذرهم: اعتراض. أو هو متعلق بأنذرهم، أى: وأنذرهم على هذه الحال غافلين غير مؤمنين. يحتمل أنه يميتهم ويخرب ديارهم، وأنه يفنى أجسادهم ويفنى الأرض ويذهب بها.
rivayet edildiğine göre, ona bu husustan, yani işin bitirilmesinden sorulduğunda şöyle buyurmuştur: «İki fırka da bakarken koçun boğazlandığı andır». {إِذْ} lafzı, 'hasret günü'nden bedeldir veya 'hasret' lafzıyla mensubdur. {وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ} cümlesi Hasen'den rivayetle {فِي ضَلالٍ مُبِينٍ} sözüne bağlıdır; {وَأَنْذِرْهُمْ} ise itirazî (ara) cümledir. Ya da bu cümle {وَأَنْذِرْهُمْ} ifadesine bağlıdır; yani 'onları bu hâl üzere, gaflet içinde ve inanmazlarken uyar' demektir. [Allah'ın vâris olması], onları öldürüp yurtlarını harabeye çevirmesi manasına gelebileceği gibi, bedenlerini yok edip yeryüzünü de yok edip ortadan kaldırması manasına da gelebilir.
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٤١ الى ٤٥]
[Meryem Suresi (19), 41-45. Ayetler]
وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٤١) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ يا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ ما لا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً (٤٢) يا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ ما لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا (٤٣) يا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيًّا (٤٤) يا أَبَتِ إِنِّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيًّا (٤٥)
{وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٤١) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ يا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ ما لا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً (٤٢) يا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ ما لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا (٤٣) يا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيًّا (٤٤) يا أَبَتِ إِنِّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيًّا (٤٥)} “Kitap'ta İbrâhim'i de an. Şüphesiz o, son derece dürüst bir kimse, bir peygamberdi.” “Hani o babasına demişti ki: ‘Babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir faydası olmayan şeylere niçin tapıyorsun?’” “‘Babacığım! Doğrusu bana, sana gelmeyen bir ilim geldi; öyleyse bana uy ki seni dosdoğru bir yola ileteyim.’” “‘Babacığım! Şeytana kulluk etme; çünkü şeytan Rahmân'a çok asi olmuştur.’” “‘Babacığım! Doğrusu ben, sana Rahmân'dan bir azabın dokunmasından ve böylece şeytanın dostu olmandan korkuyorum.’”
الصدّيق: من أبنية المبالغة. ونظيره الضحيك والنطيق. والمراد، فرط صدقه وكثرة ما صدّق به من غيوب الله وآياته وكتبه ورسله، وكان الرجحان والغلبة في هذا التصديق للكتب والرسل أى: كان مصدقا بجميع الأنبياء وكتبهم، وكان نبيا في نفسه، كقوله تعالى بَلْ جاءَ بِالْحَقِّ وَصَدَّقَ الْمُرْسَلِينَ أو كان بليغا في الصدق، لأن ملاك أمر النبوة الصدق، ومصدق الله بآياته ومعجزاته حرىّ أن يكون كذلك، وهذه الجملة وقعت اعتراضا بين المبدل منه وبدله، أعنى إبراهيم. وإِذْ قالَ
es-Sıddîk (الصدّيق); mübalağa kalıplarındandır. ed-Dahîk (çok gülen) ve en-Natîk (çok konuşan) kelimeleri bunun benzeridir. Kastedilen, onun doğruluğunun son derece ileri derecede olması ve Allah'ın gayblarını, ayetlerini, kitaplarını ve resullerini çokça tasdik etmesidir; bu tasdikte ağırlık ve üstünlük ise kitaplara ve resulleredir; yani bütün peygamberleri ve kitaplarını tasdik eden biriydi ve bizzat kendisi de bir peygamberdi; nitekim Allah Teâlâ: {بَلْ جاءَ بِالْحَقِّ وَصَدَّقَ الْمُرْسَلِينَ} “Hayır, o hakkı getirdi ve peygamberleri de tasdik etti” buyurmuştur. Yahut doğrulukta çok ileri düzeydeydi; çünkü peygamberlik meselesinin esası doğruluktur ve Allah'ı ayetleri ve mucizeleriyle tasdik eden bir kimsenin böyle olması pek tabiidir. Bu cümle, mübdelün minh ile bedeli -yani İbrâhim ile {إِذْ قالَ}- arasında bir itiraz (ara cümle) olarak yer almıştır;
نحو قولك: رأيت زيدا، ونعم الرجل أخاك. ويجوز أن يتعلق إذ بكان أو بصديقا نبيا، أى: كان جامعا لخصائص الصديقين والأنبياء حين خاطب أباه تلك المخاطبات.
tıpkı senin: 'Zeyd'i gördüm; kardeşin ne güzel bir adamdır!' demen gibidir. {إِذْ} zarfının {كانَ} fiiline veya {صِدِّيقاً نَبِيًّا} lafzına taalluk etmesi de caizdir; yani babasına o hitapları yaptığı vakit sıddîkların ve nebîlerin niteliklerini kendinde toplamış biriydi demektir.
والمراد بذكر الرسول إياه وقصته في الكتاب أن يتلو ذلك على الناس ويبلغه إياهم، كقوله وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْراهِيمَ وإلا فالله ﷿ هو ذاكره ومورده في تنزيله. التاء في يا أَبَتِ عوض من ياء الإضافة، ولا يقال يا أبتى، لئلا يجمع بين العوض والمعوض منه. وقيل: يا أبتا، لكون الألف بدلا من الياء، وشبه ذلك سيبويه بأينق، وتعويض الياء فيه عن الواو الساقطة.
Resulün onu ve kıssasını Kitap'ta anmasından maksat, bunu insanlara okuması ve onlara tebliğ etmesidir; nitekim: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْراهِيمَ} “Onlara İbrâhim'in haberini oku” buyurmuştur; yoksa onu anan ve indirdiği vahiyde yer veren bizzat Allah Azze ve Celle'dir. {يا أَبَتِ} ifadesindeki tâ harfi, izâfet yâ'sının bedelidir; bedel ile kendisinden bedel yapılan bir arada toplanmasın diye 'Yâ ebetî' denilmez. Elifin yâ harfinden bedel olması sebebiyle 'Yâ ebetâ' da denilmiştir. Sîbeveyh bunu 'Eynuk (أينق)' kelimesine ve oradaki yâ harfinin düşen vâv harfine bedel olmasına benzetmiştir.
انظر حين أراد أن ينصح أباه ويعظه فيما كان متورطا فيه من الخطأ العظيم والارتكاب الشنيع
Babasına nasihat etmek ve içine battığı o büyük hata ile çirkin cürüm hususunda ona öğüt vermek istediği zamana bir bak!
الذي عصا فيه أمر العقلاء وانسلخ عن قضية التمييز، ومن الغباوة التي ليس بعدها غباوة: كيف رتب الكلام معه في أحسن اتساق، وساقه أرشق مساق ، مع استعمال المجاملة واللطف والرفق واللين والأدب الجميل والخلق الحسن، منتصحا في ذلك بنصيحة ربه عز وعلا، حدّث أبو هريرة قال: قال رسول الله ﵌ «أوحى الله إلى إبراهيم ﵇:
ki onda akıl sahiplerinin buyruğuna isyan etmiş, temyiz kabiliyetinden sıyrılmış ve ötesi olmayan bir ahmaklığa düşmüştü: Onunla olan sözlerini nasıl en güzel bir düzene koymuş, nezaket, lütuf, şefkat, yumuşaklık, güzel edep ve güzel ahlak kullanarak sözü en zarif bir üslupla nasıl sevk etmiştir! Bu hususta izzet ve yücelik sahibi Rabbinin tavsiyesine uymuştur. Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah Teâlâ İbrâhim aleyhisselâm'a şöyle vahyetti:
إنك خليلي، حسن خلقك ولو مع الكفار، تدخل مداخل الأبرار»
Sen benim dostumsun; kâfirlere karşı bile olsa ahlakını güzelleştir ki iyilerin girdiği yerlere giresin.»
، فإن كلمتي سبقت لمن حسن خلقه: أظله تحت عرشي، وأسكنه حظيرة القدس، وأدنيه من جواري. وذلك أنه طلب منه أو لا العلة في خطئه طلب منبه على تماديه، موقظ لإفراطه وتناهيه، لأن المعبود لو كان حيا مميزا، سميعا بصيرا، مقتدرا على الثواب والعقاب، نافعا ضارا، إلا أنه بعض الخلق: لاستخفّ عقل من أهله للعبادة ووصفه بالربوبية، ولسجل عليه بالغىّ المبين والظلم العظيم وإن كان أشرف الخلق وأعلاهم منزلة كالملائكة والنبيين. قال الله تعالى وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ وذلك أن العبادة هي غاية التعظيم، فلا تحق إلا لمن له غاية الإنعام: وهو الخالق الرزاق، المحيي المميت، المثيب المعاقب، الذي منه أصول النعم وفروعها. فإذا وجهت إلى غيره- وتعالى علوا كبيرا أن تكون هذه الصفة لغيره- لم يكن إلا ظلما وعتوا وغيا وكفرا وجحودا، وخروجا عن الصحيح النير إلى الفاسد المظلم، فما ظنك بمن وجه عبادته إلى جماد ليس به حس ولا شعور؟ فلا يسمع- يا عابده- ذكرك له وثناءك عليه، ولا يرى هيآت خضوعك وخشوعك له، فضلا أن يغنى عنك بأن تستدفعه بلاء فيدفعه، أو تسنح لك حاجة فيكفيكها. ثم ثنى بدعوته إلى الحق مترفقا به متلطفا، فلم يسم أباه بالجهل المفرط، ولا نفسه بالعلم الفائق، ولكنه قال: إن معى طائفة من العلم وشيئا منه ليس معك، وذلك علم الدلالة على الطريق السوي فلا تستنكف، وهب أنى وإياك في مسير وعندي معرفة بالهداية دونك، فاتبعنى أنجك من أن تضل وتتيه. ثم ثلث بتثبيطه ونهيه عما كان عليه: بأن الشيطان- الذي استعصى على ربك الرحمن الذي جميع ما عندك من النعم من عنده، وهو عدوّك الذي لا يريد بك إلا كل هلاك وخزى ونكال وعدوّ أبيك آدم وأبناء جنسك كلهم- هو الذي ورّطك في هذه الضلالة وأمرك بها وزينها لك، فأنت إن حققت النظر عابد الشيطان، إلا أن إبراهيم ﵇ لإمعانه في الإخلاص ولارتقاء همته في الربانية لم يذكر من جنايتي الشيطان
«... zira ahlakını güzelleştiren kimse için şu vaadim geçerli olmuştur: Onu arşımın gölgesinde gölgelendirir, Hazîratü'l-Kuds'e yerleştirir ve kendime yakın kılarım.» Bu da [şöyle olmuştur]: O, [babasından] ilk olarak hatasının gerekçesini sormuştur; [fakat bu,] onun saplantısına dikkat çeken, aşırılığı ve haddi aşmışlığı hususunda onu uyaran bir sorma tarzıdır. Zira şayet tapılan varlık diri, temyiz gücüne sahip, işiten, gören, mükâfat ve cezaya muktedir, fayda ve zarar verebilen biri bile olsa; yaratılmışlardan bir parça olduktan sonra, onu ibadete layık gören ve ona rablik vasfı izafe eden kimsenin aklı küçümsenir; melekler ve peygamberler gibi yaratılmışların en şereflisi ve makamca en yücesi de olsa ona apaçık bir sapıklık ve büyük bir zulüm [yaftası] vurulurdu. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلَائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْبَابًا أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “O size melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi de emretmez. Siz Müslüman olduktan sonra size inkârı mı emredecek?” Bunun sebebi şudur: İbadet, saygının (tazimin) zirvesidir; dolayısıyla ancak nimet vermenin zirvesinde olana yaraşır. O da nimetlerin asıllarının ve dallarının kendisinden kaynaklandığı Yaratan, Rızık veren, Dirilten, Öldüren, Mükâfatlandıran ve Cezalandırandır. Eğer ibadet O'ndan başkasına yöneltilirse -ki bu sıfatın başkasında bulunmasından Allah pek yücedir- bu ancak bir zulüm, azgınlık, sapkınlık, küfür, inkâr ve aydınlık doğru yoldan karanlık batıla çıkış olur. Durum böyleyken, ibadetini hiçbir his ve şuuru olmayan bir cisme/puta yönelten kimse hakkında ne düşünürsün? [Böyle bir put] -ey ona tapan kişi!- ne senin onu anmanı ve övgünü işitir, ne de ona karşı sergilediğin boyun eğme ve saygı (huzû ve huşû) hallerini görür; nerede kaldı ki senden bir belayı savmasını istediğinde onu savarak veya bir ihtiyacın doğduğunda onu karşılayarak sana bir fayda sağlasın! Sonra ikinci olarak ona yumuşak ve lütufkâr davranarak onu hakka davet etmiştir; ne babasını aşırı cehaletle nitelemiş, ne de kendi nefsine üstün bir ilim izafe etmiştir. Bilakis şöyle demiştir: 'Benim yanımda ilimden bir pay ve sende olmayan bir miktar [bilgi] vardır ki o da dosdoğru yola kılavuzluk etme ilmidir; öyleyse çekinip yüz çevirme. Farz et ki sen ve ben bir yolculuktayız ve doğru yolu bulma bilgisi sende değil bende var; şu halde bana uy ki senin sapıp şaşırmana engel olayım.' Sonra üçüncü olarak, onu bulunduğu durumdan caydırmış ve nehyetmiştir; [şöyle ki:] Sahip olduğun bütün nimetlerin kaynağından geldiği Rahmân Rabbine isyan eden, senin için sadece helak, rüsvaylık ve azaptan başka bir şey istemeyen, ayrıca baban Âdem'in ve bütün hemcinslerinin düşmanı olan şeytan, seni bu sapıklığa düşüren, onu sana emreden ve süslü gösterendir. Dolayısıyla meselenin hakikatine bakacak olursan sen şeytana tapmaktasın. Ne var ki İbrâhim aleyhisselâm, ihlastaki derinliği ve rabbânîlikteki yüksek gayreti sebebiyle şeytanın iki cürmünden...
إلا التي تختص منهما برب العزة من عصيانه واستكباره، ولم يلتفت إلى ذكر معاداته لآدم وذرّيته كأن النظر في عظم ما ارتكب من ذلك غمر فكره وأطبق على ذهنه. ثم ربع بتخويفه سوء العاقبة وبما يجره ما هو فيه من التبعة والوبال، ولم يخل ذلك من حسن الأدب، حيث لم يصرح بأن العقاب لا حق له وأن العذاب لا صق به، ولكنه قال: أخاف أن يمسك عذاب، فذكر الخوف والمس ونكر العذاب، وجعل ولاية الشيطان ودخوله في جملة أشياعه وأوليائه أكبر من العذاب، وذلك أن رضوان الله أكبر من الثواب نفسه، وسماه الله تعالى المشهود له بالفوز العظيم حيث قال وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ فكذلك ولاية الشيطان التي هي معارضة رضوان الله، أكبر من العذاب نفسه وأعظم، وصدّر كل نصيحة من النصائح الأربع بقوله يا أَبَتِ توسلا إليه واستعطافا. ف ما
sadece İzzet Sahibi Rabbe taalluk eden isyanını ve kibrini zikretti; Âdem'e ve nesline olan düşmanlığını zikretmeye ise iltifat etmedi; sanki bu hususta işlenen cürmün büyüklüğüne bakmak onun zihnini tamamen kaplamış ve aklını bürümüştü. Dördüncü olarak ise onu kötü akıbetle ve içinde bulunduğu durumun getireceği sorumluluk ve vebal ile korkuttu. Bu korkutmada da güzel edepten ayrılmadı; cezanın kesinlikle ona ulaşacağını ve azabın ona yapışacağını açıkça söylemedi, bilakis: 'Sana bir azabın dokunmasından korkuyorum' dedi; korkuyu ve dokunmayı zikretti, azabı belirsiz (nekre) kıldı; şeytanın velayetini, onun yandaşları ve dostları arasına girmeyi azaptan daha büyük kıldı. Zira Allah'ın rızası mükâfatın kendisinden daha büyüktür; Allah Teâlâ: {وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “Allah'ın bir rızası ise hepsinden büyüktür. İşte büyük kurtuluş da budur” buyurarak rızayı büyük kurtuluşun bizzat kendisi olarak isimlendirmiştir. Aynı şekilde Allah'ın rızasının zıddı olan şeytanın dostluğu da azabın bizzat kendisinden daha büyük ve daha korkunçtur. Bu dört nasihatin her birinin başına, ona yaklaşmak ve gönlünü kazanmak için {يا أَبَتِ} “Babacığım!” hitabını koydu.
في ما لا يَسْمَعُ
{ما لا يَسْمَعُ} buyruğundaki {ما} edatı
وما لَمْ يَأْتِكَ يجوز أن تكون موصولة وموصوفة، والمفعول في لا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ
ve {ما لَمْ يَأْتِكَ} ifadesindeki {ما} edatının mevsûl veya mevsûf (sıfat tamlaması) olması caizdir. {لا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ} fiillerindeki mef'ûl ise
منسى غير منوي، كقولك: ليس به استماع ولا إبصار شَيْئاً
'Onda ne işitme ne de görme vardır' demen gibi, kastedilmeksizin unutulmuş (nisyen) kılınmıştır. {شَيْئاً} kelimesi
يحتمل وجهين، أحدهما: أن يكون في موضع المصدر، أى: شيئا من الغناء، ويجوز أن يقدر نحوه مع الفعلين السابقين. والثاني: أن يكون مفعولا به من قولهم: أغن عنى وجهك إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ ما لَمْ يَأْتِكَ فيه تجدد العلم عنده.
iki vechi muhtemeldir: Birincisi masdar konumunda olmasıdır; yani 'hiçbir fayda sağlayamaz' demektir; önceki iki fiille birlikte de benzer bir takdir yapılması caizdir. İkincisi ise 'Yüzünü benden çevir/uzak tut' sözlerindeki gibi mef'ûlün bih olmasıdır. {إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ ما لَمْ يَأْتِكَ} ifadesinde, kendisinde ilmin yeni meydana geldiğine işaret vardır.
[سورة مريم (١٩) : آية ٤٦]
[Meryem Suresi (19), 46. Ayet]
قالَ أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يا إِبْراهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا (٤٦)
{قالَ أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يا إِبْراهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا (٤٦)} “[Babası] dedi ki: ‘Ey İbrâhim! Sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun? Yemin olsun, eğer vazgeçmezsen seni mutlaka taşlarım! Uzun bir süre benden uzak dur!’”
لما أطلعه على سماجة صورة أمره، وهدم مذهبه بالحجج القاطعة، وناصحه المناصحة العجيبة مع تلك الملاطفات، أقبل عليه الشيخ بفظاظة الكفر وغلظة العناد، فناداه باسمه، ولم يقابل يا أَبَتِ بيا بنىّ، وقدّم الخبر على المبتدأ في قوله أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يا إِبْراهِيمُ لأنه كان أهمّ عنده وهو عنده أعنى، وفيه ضرب من التعجب والإنكار لرغبته عن آلهته، وأن آلهته، ما ينبغي أن يرغب عنها أحد. وفي هذا سلوان وثلج لصدر رسول الله ﷺ عما كان يلقى من مثل ذلك من كفار قومه لَأَرْجُمَنَّكَ لأرمينك بلساني، يريد الشتم والذمّ، ومنه الرَّجِيمِ المرمىّ باللعن. أو لأقتلنك، من رجم الزاني. أو لأطردنك رميا بالحجارة.
İbrâhim onun tutumunun çirkinliğini gözler önüne serip mezhebini kesin delillerle çürütünce ve bunca nezaketle o harika nasihati yapınca; ihtiyar adam küfrün kabalığı ve inadın katılığyla ona yöneldi, ona ismiyle hitap etti ve onun {يا أَبَتِ} “Babacığım!” hitabına 'Ey oğulcuğum' diyerek karşılık vermedi. {أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يا إِبْراهِيمُ} sözünde haberi mübtedadan öne geçirdi; çünkü bu onun nazarında daha önemli ve daha mühimdi; bunda onun ilahlarından yüz çevirmesine karşı bir tür şaşkınlık ve inkâr vardır; yani onun ilahları hiç kimsenin yüz çevirmemesi gereken şeylerdir. Bunda, kavminin kâfirlerinden benzer muameleler gören Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli ve gönül ferahlığı vardır. {لَأَرْجُمَنَّكَ} yani 'Seni dilimle taşlarım' demektir; sövmeyi ve kınamayı kasteder; lânetle taşlanmış anlamına gelen er-Racîm (الرَّجِيمِ) kelimesi de bundandır. Yahut 'Zinâ edenin taşlanması gibi seni öldürürüm' veya 'Seni taş atarak kovarım' demektir.
وأصل الرجم: الرمي بالرجام مَلِيًّا زمانا طويلا من الملاوة: أو مليا بالذهاب عنى
Recm (رجم) kelimesinin aslı, ricâm (taşlar) ile fırlatıp atmaktır. {مَلِيًّا} [ifadesi], melâve (müddet) kökünden [türemiş olup] uzun bir zaman demektir; yahut benden uzaklaşıp gitmeye muktedir olarak [anlamındadır]
والهجران قبل أن أثخنك بالضرب، حتى لا تقدر أن تبرح. يقال: فلان ملىّ بكذا، إذا كان مطيقا له مضطلعا به. فإن قلت: علام عطف وَاهْجُرْنِي؟ قلت: على معطوف عليه محذوف يدل عليه لَأَرْجُمَنَّكَ أى فاحذرنى واهجرني، لأن لَأَرْجُمَنَّكَ تهديد وتقريع.
benden uzaklaşarak gitmeye ve ayrılmaya muktedir olman demektir. Bir kimse bir şeye güç yetirip onun üstesinden gelebildiğinde 'Filan buna melîdir (muktedirdir)' denir. Şayet: '{وَاهْجُرْنِي} neye atfedilmiştir?' dersen, derim ki: {لَأَرْجُمَنَّكَ} ifadesinin delalet ettiği mahzuf bir matuf aleyhe atfedilmiştir; yani 'Benden sakın ve benden uzak dur' demektir; çünkü {لَأَرْجُمَنَّكَ} bir tehdit ve azarlamadır.
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٤٧ الى ٤٨]
[Meryem Suresi (19), 47-48. Ayetler]
قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا (٤٧) وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُوا رَبِّي عَسى أَلاَّ أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا (٤٨)
{قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا (٤٧) وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُوا رَبِّي عَسى أَلاَّ أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا (٤٨)} “[İbrâhim] dedi ki: ‘Sana selâm olsun! Rabbimden senin için bağışlanma dileyeceğim; şüphesiz O, bana karşı çok lütufkârdır. Sizden ve Allah'tan başka yalvardıklarınızdan uzaklaşıyorum ve Rabbime dua ediyorum. Umulur ki Rabbime ettiğim dua ile bedbaht/mahrum olmam.’”
قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سلام توديع ومتاركة، كقوله تعالى لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ وقوله وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً وهذا دليل على جواز متاركة المنصوح والحال هذه. ويجوز أن يكون قد دعا له بالسلامة استمالة له. ألا ترى أنه وعده الاستغفار. فإن قلت: كيف جاز له أن يستغفر للكافر وأن يعده ذلك؟ قلت:
{قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ} sözü; Allah Teâlâ'nın: {لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ} “Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz size. Size selâm olsun, biz cahilleri aramayız.” ve {وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً} “Cahiller kendilerine hitap ettiği zaman ‘Selâm!’ derler.” ayetlerinde olduğu gibi bir vedalaşma ve ilişkiyi kesme selâmıdır. Bu da, bu durumda kendisine nasihat edilen kimsenin terk edilmesinin caiz olduğuna delildir. Gönlünü kazanmak için ona esenlik dilemiş olması da caizdir. Baksana, ona bağışlanma dileyeceğini vadetmiştir. Şayet: 'Kâfir için istiğfarda bulunması ve ona bunu vadetmesi nasıl caiz olmuştur?' dersen, derim ki:
قالوا أراد اشتراط التوبة عن الكفر، كما ترد الأوامر والنواهي الشرعية على الكفار والمراد اشتراط الإيمان، وكما يؤمر المحدث والفقير بالصلاة والزكاة ويراد اشتراط الوضوء والنصاب.
Dediler ki: Kâfirlere şer'î emir ve yasaklar yöneltildiğinde iman şartının kastedilmesi ve abdestsiz veya fakir kimseye namaz ve zekât emredildiğinde abdest ve nisap şartının kastedilmesi gibi, [İbrâhim de] küfürden tövbe etme şartını kastetmiştir.
وقالوا: إنما استغفر له بقوله وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ لأنه وعده أن يؤمن.
Yine dediler ki: Onun için {وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ} “Babamı da bağışla; çünkü o sapıklardandı.” diyerek istiğfarda bulunması, sadece ona iman edeceğini vadettiği içindir.
واستشهدوا عليه بقوله تعالى وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ ولقائل أن يقول: إنّ الذي منع من الاستغفار للكافر إنما هو السمع، فأمّا القضية العقلية فلا تأباه، فيجوز أن يكون الوعد بالاستغفار والوفاء به قبل ورود السمع، بناء على قضية العقل، والذي يدل على صحته قوله تعالى إِلَّا قَوْلَ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ فلو كان شارطا للإيمان لم يكن مستنكرا ومستثنى عما وجبت فيه الأسوة. وأمّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فالواعد هو إبراهيم لا آزر، أى: ما قال وَاغْفِرْ لِأَبِي إلا عن قوله لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ وتشهد له قراءة حماد الرواية: وعدها أباه. والله أعلم حَفِيًّا الحفىّ: البليغ في البر والإلطاف، حفى به وتحفى به وَأَعْتَزِلُكُمْ أراد بالاعتزال المهاجرة إلى الشام. المراد بالدعاء العبادة، لأنه منها ومن وسائطها. ومنه قوله ﷺ «الدعاء هو العبادة » ويدل
Buna da Allah Teâlâ'nın: {وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ} “İbrâhim'in babası için bağışlanma dilemesi, sadece ona verdiği bir sözden ötürüydü.” buyruğunu delil getirdiler. Bir kimse şöyle diyebilir: Kâfir için istiğfar etmeyi yasaklayan şey yalnızca nakildir (sem'). Akli önerme ise buna engel değildir. Dolayısıyla istiğfar vaadinde bulunulması ve bu vaadin yerine getirilmesi, akli hükme dayalı olarak nakil gelmeden önce gerçekleşmiş olabilir. Bunun doğruluğuna Allah Teâlâ'nın: {إِلَّا قَوْلَ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ} “İbrâhim'in babasına: ‘Senin için mutlaka bağışlanma dileyeceğim’ demesi müstesna...” buyruğu delalet eder. Zira şayet [İbrâhim] imanı şart koşmuş olsaydı, bu [sözü] kınanmaz ve kendisine uyulması vacip olan hususlardan istisna edilmezdi. {عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ} “[İbrâhim'in] ona verdiği bir sözden ötürüydü” ifadesine gelince; vaatte bulunan Âzer değil, İbrâhim'dir. Yani o, {وَاغْفِرْ لِأَبِي} “Babamı da bağışla” sözünü ancak [daha önce söylediği] {لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ} “Senin için mutlaka bağışlanma dileyeceğim” sözünden dolayı söylemiştir. Hammâd er-Râviye'nin: «وعدها أباه» (babasına verdiği bir sözden ötürüydü) şeklindeki kıraati de buna tanıklık eder. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Hafiyyâ (حَفِيًّا): El-Hafiyy (الْحَفِيُّ), son derece iyilik ve lütufta bulunan demektir; hafiyye bihî (حَفِيَ بِهِ) ve tehaffâ bihî (تَحَفَّى بِهِ) [kalıplarından gelir]. {وَأَعْتَزِلُكُمْ} “Sizden ayrılıyorum” [ifadesindeki] ayrılmaktan kastı, Şam'a hicret etmektir. [Burada] duadan maksat ibadettir; çünkü dua ibadettendir ve onun vesilelerindendir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «الدعاء هو العبادة» «Dua ibadetin ta kendisidir.» hadisi de bu kabildendir. Buna
عليه قوله تعالى فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ويجوز أن يراد الدعاء الذي حكاه الله في سورة الشعراء. عرّض بشقاوتهم بدعاء آلهتهم في قوله عَسى أَلَّا أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا مع التواضع لله بكلمة عَسى وما فيه من هضم النفس.
Allah Teâlâ'nın: {فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Onlardan ve Allah'tan başka taptıklarından ayrılınca...” buyruğu delalet eder. Allah'ın Şuarâ Suresi'nde naklettiği duanın kastedilmiş olması da caizdir. {عَسى أَلَّا أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا} “Umulur ki Rabbime ettiğim dua ile mahrum olmam” sözünde, {عَسى} “umulur ki” kelimesiyle Allah'a karşı tevazu gösterip nefsini alçaltmakla birlikte onların ilahlarına tapınarak bedbaht olduklarına üstü kapalı bir göndermede bulunmuştur.
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٤٩ الى ٥٠]
[Meryem Suresi (19), 49-50. Ayetler]
فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلاًّ جَعَلْنا نَبِيًّا (٤٩) وَوَهَبْنا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنا وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا (٥٠)
{فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلاًّ جَعَلْنا نَبِيًّا (٤٩) وَوَهَبْنا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنا وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا (٥٠)} “Onlardan ve Allah'tan başka taptıklarından ayrılınca ona İshak'ı ve Yakub'u bağışladık ve her birini peygamber yaptık. Onlara rahmetimizden bağışta bulunduk ve onlar için yüce bir doğruluk dili (güzel bir nam) kıldık.”
ما خسر على الله أحد ترك الكفار الفسقة لوجهه، فعوّضه أولادا مؤمنين أنبياء مِنْ رَحْمَتِنا هي النبوّة عن الحسن. وعن الكلبي: المال والولد، وتكون عامّة في كل خير دينى ودنيوى أوتوه. لسان الصدق: الثناء الحسن. وعبر باللسان عما يوجد باللسان كما عبر باليد عما يطلق باليد وهي العطية. قال:
Fasık kâfirleri Allah rızası için terk eden hiç kimse Allah katında ziyana uğramamıştır; bu yüzden Allah onun yerine ona mümin ve peygamber evlatlar bahşetmiştir. {مِنْ رَحْمَتِنا} ifadesi, Hasan'dan rivayetle peygamberliktir. Kelbî'den rivayetle ise mal ve evlattır; onlara verilen her türlü dinî ve dünyevî hayır hakkında genel de olabilir. Lisan-ı sıdk (doğruluk dili); güzel övgüdür. Elle verilen şey (bağış/ihsan) 'el' kelimesiyle ifade edildiği gibi, dille varlık bulan şey de dille ifade edilmiştir. Şair şöyle demiştir:
إنى أتتنى لسان لا أسر بها
Bana bir dil (haber/mesaj) ulaştı ki onunla sevinmedim
يريد الرسالة. ولسان العرب: لغتهم وكلامهم. استجاب الله دعوته وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ فصيره قدوة حتى ادّعاه أهل الأديان كلهم. وقال ﷿ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ ومِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً، ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وأعطى ذلك ذرّيته فأعلى ذكرهم وأثنى عليهم، كما أعلى ذكره وأثنى عليه.
Burada elçilik mesajını kasteder. Lisanu'l-Arab (Arap dili) ise onların dili ve kelamıdır. Allah onun: {وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ} “Sonrakiler arasında benim için bir doğruluk dili (güzel bir nam) kıl” duasını kabul etti ve onu bir önder kıldı; öyle ki bütün din mensupları onun kendilerinden olduğunu iddia ettiler. Allah azze ve celle: {مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ} “Babanız İbrâhim'in dini...” ve {مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً} “Hakk'a yönelen İbrâhim'in dini...”, {ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً} “Sonra sana: ‘Hakk'a yönelen İbrâhim'in dinine uy’ diye vahyettik” buyurmuştur. Bunu onun zürriyetine de vermiş; onun zikrini yüceltip onu övdüğü gibi onların da zikrini yüceltip onları övmüştür.
[سورة مريم (١٩) : آية ٥١]
[Meryem Suresi (19), 51. Ayet]
وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مُوسى إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا (٥١)
{وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مُوسى إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا (٥١)} “Kitap'ta Mûsâ'yı da an. Şüphesiz o ihlasa erdirilmişti ve bir resul, bir nebi idi.”
المخلص- بالكسر-: الذي أخلص العبادة عن الشرك والرياء. أو أخلص نفسه وأسلم وجهه لله. وبالفتح: الذي أخلصه الله. الرسول: الذي معه كتاب من الأنبياء: والنبىّ:
el-Muhlis (المخلص) esre ile (kesra ile): İbadetini şirkten ve riyadan arındıran veya nefsini arındırıp yüzünü tamamen Allah'a teslim eden kimsedir. Üstün ile (fetha ile) el-Muhlas (مُخْلَصاً) ise: Allah'ın kendisi için seçip arındırdığı kimsedir. Resul: Peygamberlerden yanında kitap bulunan kimsedir. Nebi ise:
الذي ينبئ عن الله ﷿ وإن لم يكن معه كتاب، كيوشع.
Yûşâ gibi, yanında kitap bulunmasa dahi Allah azze ve celle'den haber veren kimsedir.
[سورة مريم (١٩) : آية ٥٢]
[Meryem Suresi (19), 52. Ayet]
وَنادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا (٥٢)
{ وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا (٥٢) } “Ona Tûr'un sağ tarafından seslendik ve [kendisiyle] fısıldaşan/özel münacatta bulunan biri olarak onu [huzurumuza] yaklaştırdık. (52)”
الأيمن من اليمين: أى من ناحيته اليمنى. أو من اليمن صفة للطور، أو للجانب. شبهه بمن قرّبه بعض العظماء للمناجاة، حيث كلمه بغير واسطة ملك. وعن أبى العالية قرّبه حتى سمع صريف القلم الذي كتبت به التوراة.
{الْأَيْمَنِ} el-Yemîn (sağ) kelimesinden gelir: Yani onun sağ tarafından demektir; yahut Tûr'un veya tarafın sıfatı olarak bereketli/uğurlu demektir. Melek vasıtası olmaksızın onunla bizzat konuşarak onu, bazı büyüklerin özel konuşma yapmak için yanına yaklaştırdığı kimseye benzetmiştir. Ebu'l-Âliye'den rivayetle: Tevrat'ın yazıldığı kalemin cızırtısını işitecek kadar onu yaklaştırmıştır.
[سورة مريم (١٩) : آية ٥٣]
[Meryem Suresi (19), 53. Ayet]
وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا (٥٣)
{وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا (٥٣)} “Rahmetimizden ona bir peygamber olarak kardeşi Hârûn'u bağışladık.”
مِنْ رَحْمَتِنا من أجل رحمتنا له وترأفنا عليه: وهبنا له هرون. أو بعض رحمتنا، كما في قوله وَوَهَبْنا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنا. وأَخاهُ على هذا الوجه بدل. وهارُونَ عطف بيان، كقولك: رأيت رجلا أخاك زيدا. وكان هرون أكبر من موسى، فوقعت الهبة على معاضدته وموازرته كذا عن ابن عباس رضى الله عنه.
{مِنْ رَحْمَتِنا} ona olan rahmetimizden ve ona şefkatimizden dolayı ona Hârûn'u bağışladık demektir; yahut {وَوَهَبْنا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنا} ayetinde olduğu gibi rahmetimizin bir cüz'üdür. {أَخاهُ} lafzı bu vecihte bedeldir. {هارُونَ} ise 'رأيت رجلا أخاك زيدا' (Adamı, kardeşin Zeyd'i gördüm) sözünde olduğu gibi atf-ı beyândır. Hârûn, Mûsâ'dan büyüktü; dolayısıyla bağış, ona destek ve yardımcı olması hususunda gerçekleşti. İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan böyle rivayet edilmiştir.
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٥٤ الى ٥٥]
[Meryem Suresi (19), 54-55. Ayetler]
وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا (٥٤) وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ وَكانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا (٥٥)
{وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا (٥٤) وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ وَكانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا (٥٥)} “Kitap'ta İsmâil'i de an. Şüphesiz o, sözüne sadıktı ve bir resul, bir nebi idi. Ailesine namazı ve zekâtı emrederdi ve Rabbi katında rızaya ermişti.”
ذكر إسماعيل ﵇ بصدق الوعد وإن كان ذلك موجودا في غيره من الأنبياء، تشريفا له وإكراما، كالتلقيب بنحو: الحليم، والأوّاه، والصدّيق، ولأنه المشهور المتواصف من خصاله. عن ابن عباس رضى الله عنه: أنه وعد صاحبا له أن ينتظره في مكان، فانتظره سنة. وناهيك أنه وعد في نفسه الصبر على الذبح فوفى، حيث قال سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ كان يبدأ بأهله في الأمر بالصلاح والعبادة ليجعلهم قدوة لمن وراءهم، ولأنهم أولى من سائر الناس وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ، وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ، قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ ناراً ألا ترى أنهم أحق بالتصدّق عليهم، فالإحسان الديني أولى. وقيل أَهْلَهُ أمته كلهم من القرابة وغيرهم، لأنّ أمم النبيين في عداد أهاليهم. وفيه أنّ من حق الصالح أن لا يألو نصحا للأجانب فضلا عن الأقارب والمتصلين به، وأن يحظيهم بالفوائد الدينية ولا يفرط في شيء من ذلك.
Bu vasıf diğer peygamberlerde de bulunmakla birlikte İsmâil aleyhisselâm'ın sözünde durmasıyla anılması, el-Halîm (yumuşak huylu), el-Evvâh (içli/duygulu) ve es-Sıddîk (dosdoğru) lakaplarıyla anılması gibi ona bir şeref ve ikram olarak ve onun nitelikleri arasında en meşhur olup anlatılagelen bir haslet olduğu içindir. İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre: Bir arkadaşına bir yerde kendisini beklemesini vadetmiş ve onu bir yıl beklemiştir. Kendi nefsinde kurban edilmeye sabretmeyi vadedip {سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ} “İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın” diyerek sözünü yerine getirmesi sana yeter! Onları kendilerinden sonrakilere örnek kılmak için ve diğer insanlardan daha öncelikli oldukları için ıslah ve ibadeti emretmeye ailesinden başlardı: {وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ} “En yakın akrabanı uyar”, {وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ} “Ailene namazı emret”, {قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ ناراً} “Kendinizi ve ailenizi yakıtı ateşten koruyun”. Görmez misin ki sadaka verilmeye en layık olanlar onlardır; dolayısıyla dinî ihsan daha da önceliklidir. {أَهْلَهُ} ifadesinin, akraba olsun olmasın bütün ümmeti olduğu da söylenmiştir; çünkü peygamberlerin ümmetleri onların aileleri sayılır. Bunda, salih kimsenin akrabaları ve yakınları bir yana, yabancılara bile nasihat etmekten geri durmaması, onları dinî faydalardan nasiplendirmesi ve bundan hiçbir şeyi ihmal etmemesi gerektiğine işaret vardır.
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٥٦ الى ٥٧]
[Meryem Suresi (19), 56-57. Ayetler]
وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٥٦) وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا (٥٧)
{وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٥٦) وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا (٥٧)} “Kitap'ta İdrîs'i de an. Şüphesiz o, dosdoğru bir nebi idi. Biz onu yüce bir makama yükselttik.”
قيل: سمى إدريس لكثرة دراسته كتاب الله ﷿، وكان اسمه أخنوخ، وهو غير صحيح، لأنه لو كان أفعيلا من الدرس لم يكن فيه إلا سبب واحد وهو العلمية، فكان منصرفا، فامتناعه من الصرف دليل العجمة. وكذلك إبليس أعجمى، وليس من الإبلاس كما يزعمون،
Denildi ki: Allah azze ve celle'nin kitabını çokça okuyup ders yaptığı için İdrîs olarak isimlendirilmiştir ve onun adı Uhnûh idi; ancak bu doğru değildir. Çünkü eğer ders kelimesinden türetilmiş 'if'îl' vezninde olsaydı, kendisinde sadece alem oluş (özel isim) olmak üzere tek bir sebep bulunur ve munsarif olurdu (gayri munsarif olmazdı); munsarif olmaması ise onun a'cemî (yabancı kökenli) olduğuna delildir. Nitekim İblis de yabancı kökenlidir, iddia ettikleri gibi iblâs (ümitsiz olmak) kökünden değildir.
ولا يعقوب من العقب، ولا إسرائيل بإسرال كما زعم ابن السكيت، ومن لم يحقق ولم يتدرّب بالصناعة كثرت منه أمثال هذه الهنات. ويجوز أن يكون معنى إِدْرِيسَ في تلك اللغة قريبا من ذلك، فحسبه الراوي مشتقا من الدرس. المكان العلى: شرف النبوّة والزلفى عند الله وقد أنزل الله عليه ثلاثين صحيفة، وهو أول من خط بالقلم ونظر في علم النجوم والحساب، وأوّل من خاط الثياب ولبسها، وكانوا يلبسون الجلود. وعن أنس بن مالك رضى الله عنه يرفعه إنه رفع إلى السماء الرابعة . وعن ابن عباس رضى الله عنهما: إلى السماء السادسة . وعن الحسن رضى الله عنه. إلى الجنة لا شيء أعلى من الجنة. وعن النابغة الجعدي: أنه لما أنشد عند رسول الله ﷺ الشعر الذي آخره:
Yine Ya'kûb akib (topuk) kelimesinden türemiş değildir, İsrâil de İbnü's-Sikkît'in iddia ettiği gibi isrâl kökünden değildir. İşi tahkik etmeyen ve bu ilim sanatında yetişmemiş kimseden bu tür kusurlar ve hatalar çokça sadır olur. {إِدْرِيسَ} kelimesinin o dildeki anlamının buna yakın olması ve ravinin onu dersten türemiş zannetmiş olması da mümkündür. Yüce mekân: Peygamberlik şerefi ve Allah katındaki yakınlıktır. Allah ona otuz sahife indirmiştir; kalemle ilk yazı yazan, yıldızlar ve hesap ilmini ilk inceleyen, elbiseyi ilk dikip giyen odur; insanlar ise deri giyerlerdi. Enes b. Mâlik radıyallâhu anh'tan merfû olarak rivayet edildiğine göre, o dördüncü kat semaya yükseltilmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan: Altıncı kat semaya yükseltildiği rivayet edilmiştir. Hasan radıyallâhu anh'tan: Cennete yükseltildiği rivayet edilmiştir; zira cennetten daha yüce bir şey yoktur. Nâbiğa el-Ca'dî'den rivayet edildiğine göre, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda sonu şöyle biten şiirini okuduğunda:
بلغنا السّماء مجدنا وسناؤنا … وإنّا لنرجو فوق ذلك مظهرا
Şerefimiz ve aydınlığımızla göğe ulaştık ... Ve biz muhakkak bunun da fevkinde bir makamı umuyoruz
قال رسول الله ﷺ: «إلى أين يا أبا ليلى» قال: إلى الجنة .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «إلى أين يا أبا ليلى» «Nereye ey Ebû Leylâ?» buyurdu. O da: "Cennete" dedi.
[سورة مريم (١٩) : آية ٥٨]
[Meryem Suresi (19), 58. Ayet]
أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهِيمَ وَإِسْرائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنا وَاجْتَبَيْنا إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيًّا (٥٨)
{أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهِيمَ وَإِسْرائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنا وَاجْتَبَيْنا إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيًّا (٥٨)} “İşte bunlar, Âdem'in soyundan, Nûh ile birlikte [gemide] taşıdıklarımızdan, İbrâhim ve İsrâil'in soyundan, hidâyete erdirdiğimiz ve seçtiğimiz, kendilerine Rahmân'ın ayetleri okunduğu zaman secde ederek ve ağlayarak yere kapanan peygamberlerden, Allah'ın kendilerine nimet verdiği kimselerdir.”
أُولئِكَ إشارة إلى المذكورين في السورة من لدن زكريا إلى إدريس ﵇. و «من» في مِنَ النَّبِيِّينَ للبيان مثلها في قوله تعالى في آخر سورة الفتح وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً لأن جميع الأنبياء منعم عليهم. ومن الثانية للتبعيض، وكان إدريس من ذرية آدم لقربه منه لأنه جد أبى نوح. وإبراهيم ﵇ من ذرية من حمل مع نوح:
{أُولئِكَ} surenin başındaki Zekeriyyâ'dan İdrîs aleyhisselâm'a kadar zikredilenlere işarettir. {مِنَ النَّبِيِّينَ} ifadesindeki 'min', tıpkı Fetih Suresi'nin sonundaki {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً} “Allah onlardan iman edip salih amel işleyenlere bir bağışlanma vaat etmiştir” ayetinde olduğu gibi beyan (açıklama) içindir; zira bütün peygamberler kendilerine nimet verilmiş kimselerdir. İkinci 'min' ise teb'îz (kısmiyet) içindir. İdrîs, Nûh'un babasının dedesi olduğu için ona yakınlığından dolayı Âdem'in zürriyetindendir. İbrâhim aleyhisselâm ise Nûh ile birlikte taşınanların zürriyetindendir:
لأنه من ذرية سام بن نوح، وإسماعيل من ذرية إبراهيم. وموسى وهرون وزكريا ويحيى من ذرية إسرائيل. وكذلك عيسى: لأنّ مريم من ذرّيته وَمِمَّنْ هَدَيْنا يحتمل العطف على من الأولى والثانية. إن جعلت الذين خبرا لأولئك كان إِذا تُتْلى كلاما مستأنفا. وإن جعلته صفة له كان خبرا. قرأ شبل بن عباد المكي: يتلى، بالتذكير، لأن التأنيث غير حقيقى مع وجود الفاصل. البكى: جمع باك، كالسجود والقعود في جمع ساجد وقاعد. عن رسول الله ﷺ: «اتلوا القرآن وابكوا، فإن لم تبكوا فتباكوا » وعن صالح المري رضى الله عنه: قرأت القرآن على رسول الله ﷺ في المنام فقال لي: «هذه القراءة يا صالح، فأين البكاء» ؟ وعن ابن عباس رضى الله عنهما: إذا قرأتم سجدة سبحان فلا تعجلوا بالسجود حتى تبكوا، فإن لم تبك عين أحدكم فليبك قلبه. وعن رسول الله ﷺ «إن القرآن أنزل بحزن فإذا قرأتموه فتحازنوا » وقالوا: يدعو في سجدة التلاوة بما يليق بآيتها، فإن قرأ آية تنزيل السجدة قال: اللهم اجعلنى من الساجدين لوجهك المسبحين بحمدك، وأعوذ بك أن أكون من المستكبرين عن أمرك. وإن قرأ سجدة سبحان قال: اللهم اجعلنى من الباكين إليك الخاشعين لك. وإن قرأ هذه قال: اللهم اجعلنى من عبادك المنعم عليهم المهتدين، الساجدين لك، الباكين عند تلاوة آياتك.
Çünkü o, Nûh'un oğlu Sâm'ın soyundandır; İsmâil ise İbrâhim'in soyundandır. Mûsâ, Hârûn, Zekeriyyâ ve Yahyâ İsrâil'in soyundandır. Aynı şekilde Îsâ da öyledir; çünkü Meryem onun soyundandır. {وَمِمَّنْ هَدَيْنا} ifadesi birinci ve ikinci 'min' üzerine atfedilmeye ihtimallidir. Eğer {الَّذِينَ} kelimesini {أُولئِكَ} için haber yaparsan, {إِذا تُتْلى} yeni bir başlangıç cümlesi (müste'nefe) olur. Eğer onu onun sıfatı yaparsan [bu cümle] haber olur. Mekkeli Şibl b. Abbâd, araya fasıla girdiği için lafzi müenneslik gereği müzekker olarak 'yetlâ' okumuştur. el-Bükiyy (البكى), tıpkı sâcid ve kâid'in çoğulunun sücced ve kuûd olması gibi bâkî (ağlayan) kelimesinin çoğuludur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den: «Kur'an'ı okuyun ve ağlayın; şayet ağlayamazsanız ağlar gibi yapın (ağlaşın) » buyrulmuştur. Sâlih el-Mürrî radıyallâhu anh'tan: Rüyada Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Kur'an okudum; bana: «Okuma bu tamam ey Sâlih, peki ağlama nerede?» buyurdu. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan: İsrâ (Sübhân) Suresi'nin secdesini okuduğunuzda ağlayıncaya kadar secdeye varmakta acele etmeyin; şayet birinizin gözü ağlamazsa kalbi ağlasın. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den: «Şüphesiz Kur'an hüzünle inmiştir; binaenaleyh onu okuduğunuzda hüzünlenin » buyrulmuştur. Âlimler şöyle demişlerdir: Tilavet secdesinde o ayete uygun düşen dualar eder. Eğer Secde Suresi'nin ayetini okursa: 'Allahım, beni Senin vechine secde eden, Sana hamd ile tesbihte bulunan kimselerden eyle; Senin emrine karşı büyüklük taslayanlardan olmaktan Sana sığınırım' der. Eğer İsrâ Suresi'nin secdesini okursa: 'Allahım, beni Sana karşı ağlayan, Sana boyun eğen kimselerden eyle' der. Eğer bu ayeti okursa: 'Allahım, beni kendilerine nimet verdiğin, hidâyete erdirdiğin, Sana secde eden, ayetlerin okunduğunda ağlayan kullarından eyle' der.
[سورة مريم (١٩) : آية ٥٩]
[Meryem Suresi (19), 59. Ayet]
فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا (٥٩)
{ فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا (٥٩) } “Nihayet onların ardından öyle bir nesil geldi ki namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular. Bu yüzden pek yakında [cehennemdeki] gayyâ [vadisiyle / büyük bir hüsran ve azapla] karşılaşacaklardır.”
خلفه: إذا عقبه، ثم قيل في عقب الخير «خلف» بالفتح، وفي عقب السوء: خلف، بالسكون، كما قالوا «وعد» في ضمان الخير، و «وعيد» في ضمان الشر. عن ابن عباس رضى الله عنه: هم اليهود، تركوا الصلاة المفروضة، وشربوا الخمر، واستحلوا نكاح الأخت من الأب.
Bir kimse diğerinin ardından gelip yerine geçtiğinde 'خلفه' denir. Sonra hayırlı halef için fetha ile 'خلف' (halef), kötü halef için sükûn ile 'خلف' (half) denilmiştir; nitekim hayır taahhüdünde 'va'd', şer taahhüdünde 'vaîd' demişlerdir. İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan rivayetle: Onlar farz namazı terk eden, şarap içen ve baba bir kız kardeşle nikâhı helal sayan Yahudilerdir.
وعن إبراهيم ومجاهد رضى الله عنهما: أضاعوها بالتأخير. وينصر الأول قوله إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ يعنى الكفار. وعن على رضى الله عنه في قوله وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ من بنى الشديد، وركب المنظور، ولبس المشهور. وعن قتادة رضى الله عنه: هو في هذه الأمة. وقرأ ابن مسعود والحسن والضحاك رضى الله عنهم: الصلوات، بالجمع.
İbrâhim ve Mücâhid radıyallâhu anhümâ'dan: Onu vaktini geciktirerek zayi ettiler. Birinci görüşü, {إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ} “Ancak tövbe edip iman eden kimse müstesna” ayeti destekler; yani kâfirleri kasteder. Ali radıyallâhu anh'tan {وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ} hakkında: Sağlam/gösterişli binalar yapan, göz alıcı binek binen ve şöhret elbisesi giyen kimsedir. Katâde radıyallâhu anh'tan: Bu, bu ümmet hakkındadır. İbn Mes'ûd, Hasan ve Dahhâk radıyallâhu anhüm, çoğul olarak 'الصَّلَوَاتِ' şeklinde okumuşlardır.
كل شر عند العرب: غىّ، وكل خير: رشاد. قال المرقش:
Arapların katında her kötülük gayy (غىّ), her iyilik ise reşâddır (رشاد). Murakkaş şöyle demiştir:
فمن يلق خيرا تحمد النّاس أمره … ومن يغو لا يعدم على الغى لائما
Kim bir hayırla karşılaşırsa insanlar onun halini över ... Kim de saparsa, sapıklığı yüzünden kınayan birini mutlaka bulur
وعن الزجاج: جزاء غىّ، كقوله تعالى يَلْقَ أَثاماً أى مجازاة أثام. أو غيا عن طريق الجنة.
Zeccâc'dan rivayetle: Tıpkı Allah Teâlâ'nın {يَلْقَ أَثاماً} “Günahın cezasını bulur” yani günahın cezasını bulur sözünde olduğu gibi, 'sapıklığın cezası' demektir. Yahut cennet yolundan bir sapmadır.
وقيل «غىّ» واد في جهنم تستعيذ منه أوديتها. وقرأ الأخفش يُلْقُونَ.
Gayy'ın (غىّ), cehennem vadilerinin bile kendisinden sığındığı bir cehennem vadisi olduğu da söylenmiştir. Ahfeş 'يُلْقَوْنَ' şeklinde [meçhul] okumuştur.
[سورة مريم (١٩) : آية ٦٠]
[Meryem Suresi (19), 60. Ayet]
إِلاَّ مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً (٦٠)
{إِلاَّ مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً (٦٠)} “Ancak tövbe edip iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır. İşte onlar cennete girecekler ve hiçbir haksızlığa uğratılmayacaklardır.”
قرئ: يدخلون، ويدخلون: أى لا ينقصون شيئا من جزاء أعمالهم ولا يمنعونه، بل يضاعف لهم، بيانا لأن تقدّم الكفر لا يضرهم إذا تابوا من ذلك، من قولك: ما ظلمك أن تفعل كذا، بمعنى: ما منعك. أو لا يظلمون البتة، أى شيئا من الظلم.
'يَدْخُلُونَ' (girerler) ve 'يُدْخَلُونَ' (sokulurlar) şeklinde okunmuştur: Yani amellerinin karşılığından hiçbir şey eksiltilmez ve bundan menedilmezler, bilakis onlara kat kat verilir; bu da tövbe ettikleri takdirde daha önceki küfürlerinin kendilerine zarar vermeyeceğini beyan etmek içindir. Bu, 'ما ظلمك أن تفعل كذا' (Bunu yapmaktan seni ne menetti?) sözünden gelir ki 'seni ne engelledi' manasındadır. Yahut asla zulme uğratılmazlar, yani hiçbir zulüm görmezler demektir.
[سورة مريم (١٩) : آية ٦١]
[Meryem Suresi (19), 61. Ayet]
جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّهُ كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا (٦١)
{جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّهُ كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا (٦١)} “O [cennet], Rahmân'ın kullarına gaybda vadettiği Adn cennetleridir. Şüphesiz O'nun vaadi mutlaka yerine gelecektir.”
لما كانت الجنة مشتملة على جنات عدن أبدلت مها، كقولك: أبصرت دارك القاعة والعلالي. و «عدن» معرفة علم، بمعنى العدن وهو الإقامة، كما جعلوا. فينة، وسحر، وأمس
Cennet [kavramı], Adn cennetlerini kapsadığı için ondan bedel yapılmıştır; tıpkı senin: “Evini, [yani] avlusunu ve üst katlarını gördüm” demen gibi. “Adn” kelimesi ise, ikamet etmek anlamına gelen el-adn (العدن) masdarından [alınmış] marife bir özel isimdir (alemdir); nitekim [Araplar] feyne (فينة), seher (سحر) ve ems (أمس) kelimelerini de...
- فيمن لم يصرفه- أعلاما لمعانى: الفينة، والسحر، والأمس، فجرى مجرى العدن لذلك.
-gayrimunsarif kılanlar nezdinde- 'el-Feyne', 'es-Seher' ve 'el-Ems' anlamları için özel isimler kılmışlardır; bu sebeple Adn kelimesi de aynı hükümde cereyan etmiştir.