وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا (٨١) كَلاَّ سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا (٨٢)
{وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا (٨١) كَلاَّ سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا (٨٢)} “Kendilerine bir güç ve itibar vesilesi olsunlar diye Allah’tan başka ilahlar edindiler. Hayır! [O ilahlar] onların ibadetlerini inkâr edecekler ve onların aleyhine karşıtlar olacaklardır.”
أى ليتعززوا بآلهتهم حيث يكونون لهم عند الله شفعاء وأنصارا ينقذونهم من العذاب كَلَّا ردع لهم وإنكار لتعززهم بالآلهة. وقرأ ابن نهيك كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ أى سيجحدون كلا سيكفرون بعبادتهم، كقولك: زيدا مررت بغلامه. وفي محتسب ابن جنى: كلا بفتح الكاف والتنوين، وزعم أن معناه كل هذا الرأى والاعتقاد كلا. ولقائل أن يقول: إن صحت هذه الرواية فهي كلا التي هي للردع، قلب الواقف عليها ألفها نونا كما في قواريرا. والضمير في سَيَكْفُرُونَ للآلهة، أى: سيجحدون عبادتهم وينكرونها ويقولون: والله ما عبدتمونا وأنتم كاذبون. قال الله تعالى وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ أو للمشركين: أى ينكرون لسوء العاقبة أن يكونوا قد عبدوها. قال الله تعالى: ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا في مقابلة لَهُمْ عِزًّا والمراد ضدّ العز وهو الذل والهوان، أى:
Yani kendilerini azaptan kurtaracak, Allah katında şefaatçiler ve yardımcılar olmaları suretiyle ilahlarıyla izzet ve güç bulsunlar diye [edindiler]. {كَلَّا} “Hayır!”, onları bir men etme ve ilahlarla izzet bulma iddialarını reddetmedir. İbn Nüheyk ise {كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ} şeklinde okumuştur; yani “hepsini inkâr edecekler, ibadetlerini inkâr edecekler” demektir; tıpkı senin: “Zeyd'in kölesine uğradım” demen gibidir. İbn Cinnî’nin el-Muhteseb adlı eserinde [bu kelimenin], kef harfinin fethası ve tenvin ile {كَلًّا} şeklinde okunduğu [nakledilmekte] ve onun bu görüş ile inancın tümünü kastederek “hepsini” anlamına geldiğini ileri sürdüğü belirtilmektedir. Birisi şöyle diyebilir: Eğer bu rivayet sahih ise bu, men etme bildiren {كَلَّا} olup, üzerinde duran (vakfeden) kimse, {قَوارِيرَا} kelimesinde olduğu gibi onun elifini nuna çevirmiştir. {سَيَكْفُرُونَ} fiilindeki zamir ilahlara aittir; yani onların ibadetlerini inkâr edip reddedecekler ve: “Vallahi siz bize tapmadınız, siz yalancılarsınız” diyeceklerdir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِذا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكاءَهُمْ قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَكاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكاذِبُونَ} “Ortak koşanlar ortaklarını gördüklerinde: ‘Rabbimiz! İşte bunlar, seni bırakıp da kendilerine taptığımız ortaklarımızdır’ diyecekler. Onlar da kendilerine: ‘Siz kesinlikle yalancılarsınız!’ sözünü fırlatacaklardır.” Yahut [zamir] müşriklere aittir; yani akıbetin kötülüğünden ötürü onlara tapmış olduklarını inkâr ederler. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ} “Sonra onların mazeretleri: ‘Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik’ demekten başka bir şey olmadı.” {عَلَيْهِمْ ضِدًّا} [ifadesi], {لَهُمْ عِزًّا} [ifadesinin] mukabilindedir. Kastedilen ise izzetin zıddı olan zillet ve aşağılanmadır. Yani:
يكونون عليهم ضدا لما قصدوه وأرادوه، كأنه قيل: ويكونون عليهم ذلا، لا لهم عزا أو يكونون عليهم عونا، والضدّ: العون. يقال من أضدادكم: أى أعوانكم وكأن العون سمى ضدا لأنه يضاد عدوك وينافيه بإعانته لك عليه. فإن قلت: لم وحد؟ قلت: وحد توحيده قوله ﵇: «وهم يد على من سواهم » لاتفاق كلمتهم وأنهم كشيء واحد لفرط تضامهم وتوافقهم ومعنى كون الآلهة عونا عليهم: أنهم وقود النار وحصب جهنم، ولأنهم عذبوا بسبب عبادتها
[O ilahlar], hedefleyip arzuladıkları şeyin tam tersine onların aleyhinde bulunurlar; sanki şöyle denmiş gibidir: Onlar için bir izzet kaynağı değil, bilakis aleyhlerine bir zillet olurlar. Yahut onların aleyhine birer yardımcı olurlar; nitekim zıdd (ضدّ) kelimesi "yardımcı" anlamına da gelir. [Arapçada] "من أضدادكم" (Yardımcılarınız kimlerdir?), yani أعوانكم (yardımcılarınız) denir. Yardımcıya "zıdd" denilmesinin sebebi, sana yardım etmek suretiyle senin düşmanına karşı çıkıp zıt düşmesidir. Eğer: "Niçin [lafız] tekil kılınmıştır?" dersen, derim ki: Sözlerinin birliği ve birbirleriyle olan aşırı dayanışma ve uyumları sebebiyle adeta tek bir şey gibi olmaları dolayısıyla, tıpkı [Peygamber] aleyhisselâm’ın «وهم يد على من سواهم» «Onlar, başkalarına karşı tek bir el [gibidirler].» sözündeki tekilleştirme gibi tekil getirilmiştir. İlahların müşriklerin aleyhine yardımcı olmalarının anlamı ise onların cehennem yakıtı ve taşları olmaları ve [müşriklerin] onlara tapmaları sebebiyle azaba uğratılmalarıdır.
وإن رجعت الواو في سيكفرون ويكونون إلى المشركين، فإن المعنى: ويكونون عليهم- أى أعداءهم- ضدا، أى: كفرة بهم، بعد أن كانوا يعبدونها.
Eğer {سَيَكْفُرُونَ} ve {وَيَكُونُونَ} fiillerindeki vâv zamiri müşriklere raci kılınırsa, bu takdirde anlam şöyle olur: Onlara -yani düşmanlarına- karşı zıt olurlar; yani önceden onlara tapıyorlarken sonradan onları inkâr eden kimseler haline gelirler.
[سورة مريم (١٩) : آية ٨٣]
[Meryem Suresi (19), Ayet 83]
أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا (٨٣)
{أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا (٨٣)} “Görmedin mi biz, şeytanları kâfirlerin üzerine onları kışkırttıkça kışkırtsınlar diye gönderdik!”
الأز، والهزّ، والاستفزاز: أخوات، ومعناها التهييج وشدة الإزعاج، أى: تغريهم على المعاصي وتهيجهم لها بالوساوس والتسويلات. والمعنى: خلينا بينهم وبينهم ولم نمنعهم ولو شاء لمنعهم قسرا. والمراد تعجيب رسول الله ﷺ بعد الآيات التي ذكر فيها العتاة والمردة من الكفار، وأقاويلهم، وملاحتهم، ومعاندتهم للرسل، واستهزاؤهم بالدين:
Ez (الأز), hezz (الهز) ve istifzâz (الاستفزاز) yakın anlamlı kelimelerdir; anlamları tahrik etmek ve şiddetle rahatsız edip harekete geçirmektir. Yani vesveseler ve kışkırtmalarla onları günahlara teşvik eder ve onları buna tahrik ederler. Anlam şudur: Onları birbirleriyle baş başa bıraktık ve onları engellemedik; dileseydi onları zorla engellerdi. Maksat ise; kâfirlerin azgın ve isyankâr olanlarının, onların bâtıl sözlerinin, düşmanlıklarının, elçilere karşı inatlarının ve dinle alay etmelerinin zikredildiği ayetlerden sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i [şu hususa] hayrete düşürmektir:
من تماديهم في الغىّ وإفراطهم في العناد، وتصميمهم على الكفر، واجتماعهم على دفع الحق بعد وضوحه وانتفاء الشكّ عنه، وإنهما كهم لذلك في اتباع الشياطين وما تسوّل لهم،
Onların azgınlıkta haddi aşmalarına, inatta aşırı gitmelerine, küfürde kararlı olmalarına, hak apaçık ortaya çıkıp şüphe ortadan kalktıktan sonra onu savmak üzere birleşmelerine ve bu sebeple şeytanlara ve onların kendilerine fısıldadığı şeylere büsbütün kapılmalarına [hayret ettirmektir].
[سورة مريم (١٩) : آية ٨٤]
[Meryem Suresi (19), Ayet 84]
فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا (٨٤)
{فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا (٨٤)} “Öyleyse onlar hakkında acele etme. Biz onların [günlerini/nefeslerini] teker teker saymaktayız.”
عجلت عليه بكذا: إذا استعجلته منه، أى: لا تعجل عليهم بأن يهلكوا ويبيدوا، حتى تستريح أنت والمسلمون من شرورهم، وتطهر الأرض بقطع دابرهم، فليس بينك وبين ما تطلب من هلاكهم إلا أيام محصورة وأنفاس معدودة، كأنها في سرعة تقضيها الساعة التي تعد فيها لو عدت. ونحوه قوله تعالى وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ، كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ ما يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنْ نَهارٍ وعن ابن عباس رضى الله عنه: أنه كان إذا قرأها بكى وقال: آخر العدد خروج نفسك، آخر العدد فراق أهلك، آخر العدد دخول قبرك. وعن ابن السماك أنه كان عند المأمون فقرأها، فقال: إذا كانت الأنفاس بالعدد ولم يكن لها مدد، فما أسرع ما تنفد.
Bir kimseden bir şeyi acele istediğinde “acele ettim” denir. Yani: Sen ve Müslümanlar onların şerrinden kurtulup rahata eresiniz ve kökleri kazınarak yeryüzü temizlensin diye onların helak ve yok olmaları hususunda acele etme. Zira seninle onların helakinden talep ettiğin şey arasında sadece sayılı günler ve sayılı nefesler vardır; sanki hızla akıp gitmesi bakımından, sayılacak olsa sayıldıkları bir saat gibidir. Nitekim Allah Teâlâ’nın şu buyruğu da bu kabildendir: {وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ، كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ ما يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنْ نَهارٍ} “Onlar için acele etme. Tehdit olundukları şeyi gördükleri gün, sanki gündüzün sadece bir saati kadar kalmış gibi olacaklardır.” İbn Abbas radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre, o bu ayeti okuduğu zaman ağlar ve şöyle derdi: “Sayının sonu, nefesinin çıkmasıdır; sayının sonu, ailenden ayrılmandır; sayının sonu, kabrine girmendir.” İbnü's-Semmâk'tan rivayet edildiğine göre o, Me’mûn’un yanındaydı ve bu ayeti okudu, ardından şöyle dedi: “Nefesler sayılı olup arkası gelmeyen bir takviyeden yoksun olunca, ne kadar da çabuk tükenir!”
[سورة مريم (١٩) : آية ٨٥]
[Meryem Suresi (19), Ayet 85]
يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً (٨٥)
{يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً (٨٥)} “Takva sahiplerini, Rahmân’ın huzurunda bir heyet halinde toplayacağımız gün;”
نصب يَوْمَ بمضمر، أى يوم نَحْشُرُ ونسوق: نفعل بالفريقين ما لا يحيط به الوصف. أو اذكر يوم نحشر. ويجوز أن ينتصب بلا يملكون. ذكر المتقون بلفظ التبجيل، وهو أنهم يجمعون إلى ربهم الذي غمرهم برحمته وخصهم برضوانه وكرامته، كما يفد الوفاد على الملوك منتظرين للكرامة عندهم. وعن علىّ رضى الله عنه: ما يحشرون والله على أرجلهم، ولكنهم على نوق رحالها ذهب، وعلى نجائب سروجها ياقوت .
{يَوْمَ} [kelimesinin] mansub oluşu gizli bir amil sebebiyledir; yani “[Takva sahiplerini] toplayacağımız ve [günahkârları] sevk edeceğimiz gün, her iki zümreye de nitelenmesi mümkün olmayan muamele yaparız” [demektir]. Yahut [takdiri] “[O] toplayacağımız günü hatırla” şeklindedir. {لَا يَمْلِكُونَ} [ifadesi] ile mansub olması da caizdir. Takva sahipleri yüceltme lafzıyla zikredilmiştir; bu da onların, kendilerini rahmetiyle kuşatan, rızası ve ikramıyla hususi kılan Rablerinin huzuruna, tıpkı ikram bekleyerek meliklerin huzuruna çıkan temsilciler heyeti gibi toplanmalarıdır. Hz. Ali’den radıyallâhu anh [rivayet edildiğine göre şöyle demiştir]: «Vallahi onlar ayakları üzerinde haşredilmezler; bilakis semerleri altından dişi develer ve eğerleri yakuttan soylu binekler üzerinde [haşrolunurlar].»
[سورة مريم (١٩) : آية ٨٦]
[Meryem Suresi (19), Ayet 86]
وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً (٨٦)
{وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً (٨٦)} “Ve günahkârları da susuz olarak cehenneme sevk edeceğimiz [gün].”
وذكر الكافرون بأنهم يساقون إلى النار بإهانة واستخفاف كأنهم نعم عطاش تساق إلى الماء. والورود: العطاش لأنّ من يرد الماء لا يرده إلا لعطش وحقيقة الورد: المسير إلى الماء، قال:
Kâfirler ise, sanki suya sürülen susamış davarlar gibi aşağılanarak ve hor görülerek ateşe sürülecekleri şeklinde zikredilmişlerdir. {وِرْداً} (vürûd), susamışlar demektir; çünkü suya varan kimse ancak susuzluktan ötürü varır. Vird (الورد) kelimesinin asıl anlamı ise suya doğru yürümektir. Şair şöyle demiştir:
ردى ردى ورد قطاة صمّا … كدريّة أعجبها برد الما
“Var suya, var suya; suyun serinliği hoşuna giden, boz renkli, sağır bağırtlak kuşunun suya varışı gibi”
فسمى به الواردون. وقرأ الحسن: يحشر المتقون، ويساق المجرمون.
Böylece suya varanlara bu isim verilmiştir. Hasan[-ı Basrî] ise: {يُحْشَرُ الْمُتَّقُونَ} ve {يُسَاقُ الْمُجْرِمُونَ} şeklinde [meçhul sîga ile] okumuştur.
[سورة مريم (١٩) : آية ٨٧]
[Meryem Suresi (19), Ayet 87]
لا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ إِلاَّ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً (٨٧)
{لا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ إِلاَّ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً (٨٧)} “Rahmân’ın katında bir söz almış olan kimseden başkaları şefaate malik olamazlar.”
الواو في لا يَمْلِكُونَ إن جعل ضميرا فهو للعباد، ودل عليه ذكر المتقين والمجرمين لأنهم على هذه القسمة. ويجوز أن تكون علامة للجمع، كالتي في «أكلونى البراغيث» والفاعل مَنِ اتَّخَذَ لأنه في معنى الجمع، ومحل مَنِ اتَّخَذَ رفع على البدل، أو على الفاعلية. ويجوز أن ينتصب على تقدير حذف المضاف، أى: إلا شفاعة من اتخذ. والمراد: لا يملكون أن يشفع لهم، واتخاذ العهد: الاستظهار بالإيمان والعمل. وعن ابن مسعود أن النبي ﷺ قال لأصحابه ذات يوم: «أيعجز أحدكم أن يتخذ كل صباح ومساء عند الله عهدا» قالوا: وكيف ذلك؟ قال: «يقول كل صباح ومساء: اللهم فاطر السموات والأرض عالم الغيب والشهادة إنى أعهد إليك بأنى أشهد أن لا إله إلا أنت وحدك لا شريك لك وأن محمدا
{لا يَمْلِكُونَ} “[şefaate] mâlik olamazlar” ifadesindeki vâv (و) harfi şayet zamir kılınırsa, kullara râci olur; zira daha önce muttakîler ile mücrimlerin zikredilmiş olması buna delalet eder, çünkü kullar bu iki kısımdan ibarettir. Bu vâv'ın, “akelenî'l-berâğîs (أكلوني البراغيث / pireler beni yedi)” kullanımında olduğu gibi çoğul alâmeti olması da câizdir; bu durumda fâil {مَنِ اتَّخَذَ} “alan kimse” ifadesidir, çünkü mânen çoğuldur. {مَنِ اتَّخَذَ} ifadesinin irap mahalli bedel yahut fâil olarak merfûdur. Muzâfın hazfedildiği takdiriyle mansûb olması da câizdir; yani: “Söz almış olan kimsenin şefaati müstesna” demektir. Kastedilen mana: “Onlar kendilerine şefaat edilmesine mâlik olamazlar” şeklindedir. Ahit edinmek ise iman ve amele dayanıp sırtını sağlamlaştırmaktır. İbn Mes‘ûd’dan rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün ashâbına şöyle buyurmuştur: «أيعجز أحدكم أن يتخذ كل صباح ومساء عند الله عهدا» «Sizden biri her sabah ve akşam Allah katında bir ahit edinmekten âciz midir?» Ashâb: “Bu nasıl olur?” dediler. Şöyle buyurdu: «يقول كل صباح ومساء: اللهم فاطر السموات والأرض عالم الغيب والشهادة إنى أعهد إليك بأنى أشهد أن لا إله إلا أنت وحدك لا شريك لك وأن محمدا...» «Her sabah ve akşam şöyle der: Allah’ım! Gökleri ve yeri yoktan var eden, gaybı ve görüneni bilen! Ben sadece senin tek ilah olduğuna, hiçbir ortağın bulunmadığına ve Muhammed’in...»
عبدك ورسولك، وأنك إن تكلني إلى نفسي تقرّبنى من الشر وتباعدني من الخير، وأنى لا أثق إلا برحمتك فاجعل لي عندك عهدا توفينيه يوم القيامة إنك لا تخلف الميعاد. فإذا قال ذلك طبع عليه بطابع ووضع تحت العرش، فإذا كان يوم القيامة نادى مناد: أين الذين لهم عند الرحمن عهد، فيدخلون الجنة، وقيل: كلمة الشهادة. أو يكون من «عهد الأمير إلى فلان بكذا» إذا أمره به، أى لا يشفع إلا المأمور بالشفاعة المأذون له فيها. وتعضده مواضع في التنزيل وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّماواتِ لا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشاءُ وَيَرْضى، وَلا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ، يَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا.
...senin kulun ve elçin olduğuna şehadet ederim. Şüphesiz sen beni nefsime bırakırsan beni şerre yaklaştırır ve hayırdan uzaklaştırırsın. Ben ancak senin rahmetine güvenirim; katında benim için kıyamet gününde bana tastamam vereceğin bir ahit kıl, şüphesiz sen vaadinden dönmezsin. Kul bunu söylediği zaman üzerine bir mühür vurulur ve Arş’ın altına konulur. Kıyamet günü olduğunda bir münadi: ‘Rahmân’ın katında ahdi olanlar nerede?’ diye seslenir ve onlar cennete girerler.” [Ahdin] kelime-i şehadet olduğu da söylenmiştir. Yahut emir bir kimseye bir şeyi emrettiğinde kullanılan “Emir filana şunu ahdetti (emretti)” ifadesinden gelir; yani şefaatle emrolunup kendisine izin verilen kimseden başkası şefaat edemez. Kur’an’daki şu ayetler de bunu desteklemektedir: {وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّماواتِ لا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشاءُ وَيَرْضى} “Göklerde nice melekler vardır ki, Allah’ın dilediği ve razı olduğu kimse için izin vermesinden sonra olmadıkça onların şefaati hiçbir fayda vermez.”, {وَلا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ} “O’nun huzurunda, izin verdiği kimseden başkasının şefaati fayda vermez.”, {يَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا} “O gün, Rahmân’ın izin verdiği ve sözünden razı olduğu kimseden başkasının şefaati fayda vermez.”
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٨٨ الى ٩١]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 88-91]
وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً (٨٨) لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا (٨٩) تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا (٩٠) أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً (٩١)
{وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً (٨٨) لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا (٨٩) تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا (٩٠) أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً (٩١)} “Ve: ‘Rahmân çocuk edindi’ dediler. Andolsun ki siz çok çirkin/korkunç bir şey ortaya attınız. Rahmân’a çocuk isnat etmelerinden dolayı neredeyse gökler çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecekti!”
قرئ إِدًّا بالكسر والفتح. قال ابن خالويه: الإدّ والأدّ: العجب. وقيل: العظيم المنكر. والإدّة: الشدّة. وأدنى الأمر وآدنى: أثقلنى وعظم علىّ إدّا تَكادُ قراءة الكسائي ونافع بالياء. وقرئ «ينفطرن» الانفطار من فطره إذا شقه. والتفطر، من فطره إذا شققه وكرر الفعل فيه. وقرأ ابن مسعود: ينصدعن، أى تهد هدّا، أو مهدودة، أو مفعول له، أى: لأنها تهدّ. فإن قلت: ما معنى انفطار السموات وانشقاق الأرض وخرور الجبال؟
{إِدًّا} kelimesi kesra ve fetha ile [iddâ ve eddâ şeklinde] okunmuştur. İbn Hâleveyh şöyle demiştir: el-İdd (الإدّ) ve el-edd (الأدّ) şaşılacak şey demektir. Pek büyük ve çirkin münker şey olduğu da söylenmiştir. el-İdde (الإدّة) ise şiddet demektir. 'Edene’l-emru ve âdenî', 'iş bana ağır geldi ve üzerime pek büyük oldu' demektir. {تَكادُ} kelimesi Kisâî ve Nâfi’ kıraatinde ya harfi ile [{يَكَادُ}] okunmuştur. {يَنْفَطِرْنَ} şeklinde de okunmuştur. el-İnfitâr (الانفطار), yardığı zaman kullanılan 'fatarehû' fiilindendir. et-Tefattur (التفطر) ise çokça yardığı ve fiili tekrar ettiği zaman kullanılan 'fattarahû' fiilindendir. İbn Mes’ûd ise {يَنْصَدِعْنَ} şeklinde okumuştur. Yani şiddetle yıkılır yahut yıkılmış olarak veya mef'ûlün leh olarak 'yıkıldıkları için' demektir. Şayet: “Göklerin çatlamasının, yerin yarılmasının ve dağların yıkılmasının anlamı nedir?
ومن أين تؤثر هذه الكلمة في الجمادات؟ قلت: فيه وجهان، أحدهما: أن الله سبحانه يقول:
Ve bu söz cansız varlıklara nasıl etki eder?” dersen; derim ki: Bunda iki vecih vardır. Birincisi: Allah Sübhânehu şöyle buyurmaktadır:
كدت أفعل هذا بالسماوات والأرض والجبال عند وجود هذه الكلمة غضبا منى على من
[Ben,] bu söz ortaya çıktığında, bunu telaffuz edene duyduğum gazaptan ötürü neredeyse göklere, yere ve dağlara bunu yapacaktım;
تفوّه بها، لولا حلى ووقارى، وأنى لا أعجل بالعقوبة كما قال إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً. والثاني: أن يكون استعظاما للكلمة، وتهويلا من فظاعتها، وتصويرا لأثرها في الدين وهدمها لأركانه وقواعده، وأن مثال ذلك الأثر في المحسوسات: أن يصيب هذه الأجرام العظيمة التي هي قوام العالم ما تنفطر منه وتنشق وتخرّ. وفي قوله لَقَدْ جِئْتُمْ وما فيه من المخاطبة بعد الغيبة، وهو الذي يسمى الالتفات في علم البلاغة زيادة تسجيل عليهم بالجرأة على الله، والتعرّض لسخطه، وتنبيه على عظم ما قالوا. في أَنْ دَعَوْا ثلاثة أوجه: أن يكون مجرورا بدلا من الهاء في منه، كقوله:
eğer hilmim ve vakarım ile cezalandırmada acele etmeyişim olmasaydı!” Nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً} “Şüphesiz Allah, yok olup gitmesinler diye gökleri ve yeri tutmaktadır. Andolsun ki onlar yok olup gidecek olsalar, O’ndan sonra onları hiç kimse tutamaz. Şüphesiz O, Halîm’dir, çok bağışlayandır.” İkincisi: Sözün büyüklüğünü belirtmek, vehametinin dehşetini vurgulamak, dindeki tesirini ve onun rükünleri ile kaidelerini yıkışını tasvir etmek [içindir]; duyulur varlıklardaki bu tesirin misali ise, âlemin nizamı olan bu muazzam cisimlere çatlayacakları, yarılacakları ve çökecekleri şeyin isabet etmesidir. {لَقَدْ جِئْتُمْ} “Andolsun ki siz [ortaya] attınız” buyruğunda gaib sigasından sonra muhatap sigasına geçilmesinde -ki bu belagat ilminde iltifat olarak adlandırılır- Allah'a karşı cüretkârlıklarını ve O'nun gazabına maruz kaldıklarını tescil etmede bir artırma ile söyledikleri sözün büyüklüğüne bir dikkat çekme vardır. {أَنْ دَعَوْا} ifadesinde üç vecih vardır: {مِنْهُ} ifadesindeki zamirden bedel olarak mecrûr olmasıdır; nitekim şair şöyle demiştir:
على حالة لو أنّ في القوم حاتما … على جوده لضنّ بالماء حاتم
“Öyle bir hal üzere ki, şayet kavmin içinde cömertliğine rağmen Hâtim olsaydı, Hâtim bile suyu esirgerdi”
ومنصوبا بتقدير سقوط اللام وإفضاء الفعل، أى: هذا لأن دعوا، علل الخرور بالهدّ، والهدّ بدعاء الولد للرحمن. ومرفوعا بأنه فاعل هذا، أى هدها دعاء الولد للرحمن. وفي اختصاص الرحمن وتكريره مرات من الفائدة أنه هو الرحمن وحده، لا يستحق هذا الاسم غيره، من قبل أنّ أصول النعم وفروعها منه: خلق العالمين، وخلق لهم جميع ما معهم، كما قال بعضهم: فلينكشف عن بصرك غطاؤه، فأنت وجميع ما عندك عطاؤه. فمن أضاف إليه ولدا فقد جعله كبعض خلقه وأخرجه بذلك عن استحقاق اسم الرحمن. هو من دعا بمعنى سمى المتعدي إلى مفعولين، فاقتصر على أحدهما الذي هو الثاني، طلبا للعموم والإحاطة بكل ما دعى له ولدا. أو من دعا بمعنى نسب، الذي مطاوعه ما في قوله ﵇ «من ادعى إلى غير مواليه » وقول الشاعر:
İkincisi: Lâm harf-i cerrinin düşmesi ve fiilin doğrudan bağlanması takdiriyle mansub olmasıdır; yani: “Rahmân'a çocuk isnat ettikleri için bu olmuştur.” Yıkılıp çökmeyi parçalanma ile, parçalanmayı da Rahmân'a çocuk isnat etmekle gerekçelendirmiştir. Üçüncüsü: [Gizli bir fiilin] faili olarak merfû olmasıdır; yani Rahmân'a çocuk isnat edilmesi onu parçalayıp yıkmıştır. Rahmân isminin tahsis edilmesinde ve defalarca tekrarlanmasında şu fayda vardır: Rahmân yalnızca O'dur; nimetlerin asılları ve teferruatı O'ndan olduğu için bu ismi O'ndan başkası hak etmez. Âlemleri yaratmış ve onlarla birlikte olan her şeyi onlar için var etmiştir; nitekim bazılarının dediği gibi: “Gözünün üzerindeki perde açılsın; sen ve sahip olduğun her şey O'nun ihsanıdır.” Dolayısıyla O'na çocuk nispet eden kimse, O'nu yaratılmışlarının bir kısmı gibi kılmış ve bu suretle O'nu Rahmân ismini hak etmekten çıkarmıştır. Bu ifade, iki mef'ûl alan ve “isimlendirdi” anlamındaki 'deâ' (دعا) fiilindendir; her kime çocuk denilmişse hepsini kapsamak ve umumilik sağlamak maksadıyla mef'ûllerden yalnızca ikincisiyle yetinilmiştir. Yahut “nispet etti” anlamındaki 'deâ' fiilindendir ki bunun mutâvîsi (dönüşlüsü) [Peygamber] aleyhisselâm'ın: “Kim mevlâlarından başkasına intisap ederse” hadisinde ve şairin şu sözünde yer almaktadır:
إنّا بنى نهشل لا ندّعى لأب
“Biz Nehşeloğulları, bir babaya intisap iddia etmeyiz”
أى لا ننتسب إليه.
Yani ona intisap etmeyiz.
[سورة مريم (١٩) : آية ٩٢]
[Meryem Suresi (19), Ayet 92]
وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً (٩٢)
{وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً (٩٢)} “Rahmân’a bir çocuk edinmek yakışmaz/mümkün değildir.”
انبغى: مطاوع «بغى» إذا طلب، أى: ما يتأتى له اتخاذ الولد وما ينطلب لو طلب مثلا، لأنه محال غير داخل تحت الصحة. أما الولادة المعروفة فلا مقال في استحالتها. وأما التبني فلا يكون إلا فيما هو من جنس المتبنى، وليس للقديم سبحانه جنس، تعالى عما يقول الظالمون علوا كبيرا.
İnbeğâ (انبغى), talep etti anlamındaki 'beğâ' (بغى) fiilinin mutâvîsidir (dönüşlüsüdür). Yani: Çocuk edinmek O'nun için mümkün olmaz ve faraza talep edilse bile talep olunamaz; çünkü bu imkânsızdır, sıhhat dairesine girmez. Bilinen doğumun imkânsızlığı hususunda zaten söz söylemeye gerek yoktur. Evlat edinmeye gelince; bu ancak evlat edinenin kendi cinsinden olan varlıklar için söz konusu olabilir; Kadîm olan Allah Sübhânehu'nun ise bir cinsi yoktur. O, zalimlerin söylediklerinden son derece yücedir, münezzehtir.
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٩٣ الى ٩٥]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 93-95]
إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلاَّ آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً (٩٣) لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا (٩٤) وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً (٩٥)
{إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلاَّ آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً (٩٣) لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا (٩٤) وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً (٩٥)} “Göklerde ve yerde olan herkes Rahmân’a ancak kul olarak gelecektir. Andolsun ki O, onları kuşatmış ve onları teker teker saymıştır. Ve onların hepsi kıyamet günü O’na tek başına gelecektir.”
مَنْ موصوفة لأنها وقعت بعد كل نكرة، وقوعها بعد رب في قوله:
{مَنْ} kelimesi sıfatlanmıştır (mevsûfedir); çünkü {كُلُّ} nekre lafzından sonra yer almıştır, nitekim şairin şu sözünde {رُبَّ} edatından sonra gelmesi de böyledir:
ربّ من أنضجت غيظا صدره
“Göğsünü öfkeden kavurduğum nice kimse vardır ki...”
وقرأ ابن مسعود وأبو حيوة آتِي الرَّحْمنِ على أصله قبل الإضافة. الإحصاء الحصر والضبط يعنى: حصرهم بعلمه وأحاط بهم وَعَدَّهُمْ عَدًّا الذين اعتقدوا في الملائكة وعيسى وعزير
İbn Mes‘ûd ve Ebû Hayve ise bu lafzı izâfetten önceki aslı üzere [tenvinle] {آتِي الرَّحْمنِ} şeklinde okumuşlardır. İhsâ (الإحصاء); sayıp dökmek, kuşatmak ve zabt altına almaktır. Yani: İlmiyle onları zabt etmiş ve onları çepeçevre kuşatmıştır. {وَعَدَّهُمْ عَدًّا} “Onları bir bir saymıştır”. Meleklerin, Îsâ’nın ve Üzeyr’in...
أنهم أولاد الله، كانوا بين كفرين، أحدهما: القول بأن الرحمن يصح أن يكون والدا. والثاني:
...Allah'ın çocukları olduğuna inananlar iki küfür arasında bulunuyorlardı. Birincisi: Rahmân'ın baba olmasının caiz olduğunu söylemektir. İkincisi:
إشراك الذين زعموهم لله أولادا في عبادته، كما يخدم الناس أبناء الملوك خدمتهم لآبائهم، فهدم الله الكفر الأول فيما تقدم من الآيات، ثم عقبه بهدم الكفر الآخر. والمعنى: ما من معبود لهم في السموات والأرض من الملائكة ومن الناس إلا وهو يأتى الرحمن، أى: يأوى إليه ويلتجئ إلى ربوبيته عبدا منقادا مطيعا خاشعا خاشيا راجيا، كما يفعل العبيد وكما يجب عليهم، لا يدعى لنفسه ما يدعيه له هؤلاء الضلال. ونحوه قوله تعالى أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخافُونَ عَذابَهُ وكلهم متقلبون في ملكوته مقهورون بقهره وهو مهيمن عليهم محيط بهم وبحمل أمورهم وتفاصيلها وكيفيتهم وكميتهم، لا يفوته شيء من أحوالهم، وكل واحد منهم يأتيه يوم القيامة منفردا ليس معه من هؤلاء المشركين أحد وهم برآء منهم.
İnsanların kralların çocuklarına babalarına hizmet ettikleri gibi hizmet etmeleri misali, Allah'ın çocukları olduğunu iddia ettikleri varlıkları O'na ibadette ortak koşmaktır. Allah, geçen ayetlerde birinci küfrü yıkmış, ardından bunu diğer küfrü yıkmakla takip etmiştir. Anlam şudur: Göklerde ve yerde meleklerden ve insanlardan taptıkları hiçbir ilah yoktur ki, Rahmân’a gelmesin; yani kölelerin yaptığı ve onlara vacip olduğu gibi, bu sapkınların kendisi hakkında iddia ettiklerini kendi nefsi için iddia etmeksizin; boyun eğmiş, itaatkâr, huşû içinde, korkan ve ümit eden bir kul olarak O'na sığınmasın ve O'nun rububiyetine iltica etmesin. Allah Teâlâ’nın şu buyruğu da bu kabildendir: {أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخافُونَ عَذابَهُ} “Onların yalvarıp durdukları bu varlıklar da -hangisi daha yakın olacak diye- Rablerine vesile ararlar, O’nun rahmetini umarlar ve azabından korkarlar.” Onların hepsi O'nun mülkünde tasarruf altındadır, O'nun kahrıyla mağlup kılınmışlardır. O, onların üzerinde hâkimdir; onları, işlerinin bütününü ve ayrıntılarını, niteliklerini ve niceliklerini kuşatmıştır; onların hiçbir hâli O'ndan gizli kalmaz. Ve onlardan her biri kıyamet günü O'na yapayalnız gelir; yanında bu müşriklerden hiçbiri bulunmaz ve onlar da kendilerinden uzaktırlar.
[سورة مريم (١٩) : آية ٩٦]
[Meryem Suresi (19), Ayet 96]
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا (٩٦)
{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا (٩٦)} “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, Rahmân onlar için bir sevgi var edecektir.”
قرأ جناح بن حبيش وُدًّا بالكسر: والمعنى: سيحدث لهم في القلوب مودّة ويزرعها لهم فيها من غير تودّد منهم ولا تعرّض للأسباب التي توجب الود ويكتسب بها الناس مودات القلوب، من قرابة أو صداقة أو اصطناع بمبرة أو غير ذلك، وإنما هو اختراع منه ابتداء اختصاصا منه لأوليائه بكرامة خاصة، كما قذف في قلوب أعدائهم الرعب والهيبة إعظاما لهم وإجلالا لمكانهم. والسين إما لأن السورة مكية وكان المؤمنون حينئذ ممقوتين بين الكفرة فوعدهم الله تعالى ذلك إذا دجا الإسلام. وإما أن يكون ذلك يوم القيامة يحببهم إلى خلقه بما يعرض من حسناتهم وينشر من ديوان أعمالهم. وروى أنّ النبي ﷺ قال لعلى رضى الله عنه: «يا علىّ قل اللهم اجعل لي عندك عهدا، واجعل لي في صدور المؤمنين مودّة » فأنزل الله هذه الآية. وعن ابن عباس رضى الله عنهما: يعنى يحبهم الله ويحبهم إلى خلقه. وعن رسول الله ﷺ «يقول الله ﷿ يا جبريل قد أحببت فلانا فأحبه، فيحبه جبريل، ثم ينادى في أهل السماء: إنّ الله قد أحب فلانا فأحبوه، فيحبه أهل السماء، ثم يضع له المحبة في أهل الأرض»
Cenâh b. Hubeyş {وُدًّا} kelimesini kesra ile [{وِدًّا}] okumuştur. Anlamı şudur: Kendilerinden bir sevgi gösterisi olmaksızın ve akrabalık, dostluk, iyilikle minnettar kılma veya benzeri gibi sevgiyi gerektiren ve insanların kalplerin sevgisini kazandığı sebeplere maruz kalmaksızın onlar için kalplerde bir sevgi yaratacak ve bunu onların içine ekecektir. Bu, düşmanlarının kalbine onları yüceltmek ve mertebelerini tazim etmek için korku ve heybet koyduğu gibi, veli kullarına hususi bir ikram olmak üzere doğrudan O'nun bir yaratmasıdır. [Fiilin başındaki] sin (سـ) harfi ise; ya surenin Mekkî olması ve o sırada müminlerin kâfirler arasında buğzedilen kimseler bulunması sebebiyle, İslâm güçlenip yayıldığı zaman için Allah Teâlâ'nın bunu onlara vaat etmesindendir; yahut bunun kıyamet gününde iyiliklerinin sergilenmesi ve amel defterlerinin neşredilmesiyle onları yarattıklarına sevdirmesi şeklinde olmasındandır. Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Hz. Ali radıyallâhu anh'a: “Ey Ali! ‘Allahım, katında benim için bir ahit kıl ve müminlerin gönüllerinde bana bir sevgi var et’ de” buyurmuş, bunun üzerine Allah bu ayeti indirmiştir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayetle: “Yani Allah onları sever ve onları yarattıklarına da sevdirir.” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: “Allah azze ve celle: ‘Ey Cibrîl! Ben filanı sevdim, sen de onu sev’ buyurur; Cibrîl de onu sever. Sonra gök ehline: ‘Allah filanı sevdi, siz de onu sevin’ diye seslenir; gök ehli de onu sever. Sonra yeryüzü ehli arasına onun için sevgi konulur”
» وعن قتادة: ما أقبل العبد إلى الله إلا أقبل الله بقلوب العباد إليه.
» Katâde'den [şöyle rivayet edilmiştir]: "Kul Allah'a yöneldiğinde, Allah da kulların kalplerini mutlaka ona yöneltir."
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٩٧ الى ٩٨]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 97-98]
فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا (٩٧) وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزاً (٩٨)
{فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا (٩٧) وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزاً (٩٨)} “Biz onu, takva sahiplerini müjdeleyesin ve inatçı bir topluluğu uyarasın diye senin dilinle kolaylaştırdık. Biz onlardan önce nice nesilleri helak ettik; onlardan hiçbirini hissediyor musun veya onların en ufak bir sesini işitiyor musun?”
هذه خاتمة السورة ومقطعها، فكأنه قال: بلغ هذا المنزل أو بشر به وأنذر، فإنما أنزلناه بِلِسانِكَ أى بلغتك وهو اللسان العربي المبين، وسهلناه وفصلناه لِتُبَشِّرَ بِهِ وتنذر.
Bu, surenin sonu ve bitiş kısmıdır. Sanki şöyle buyurmuştur: Bu indirilen [vahyi] tebliğ et yahut onunla müjdele ve uyar; şüphesiz biz onu {بِلِسانِكَ} “senin dilinle”, yani senin lisanın olan apaçık Arapça ile indirdik; onunla müjdeleyesin ve uyarasın diye onu kolaylaştırdık ve açıkladık.
واللدّ: الشداد الخصومة بالباطل، الآخذون في كل لديد، أى في كل شق من المراء والجدال لفرط لجاجهم، يريد أهل مكة.
el-Lüdd (اللد); batıl uğruna şiddetle düşmanlık edenler, inatlarının aşırılığı sebebiyle çekişme ve münakaşanın her bir yoluna sapanlar demektir; [bununla] Mekke ehlini kastetmektedir.
وقوله وَكَمْ أَهْلَكْنا تخويف لهم وإنذار. وقرئ تُحِسُّ من حسه إذا شعر به. ومنه الحواس والمحسوسات. وقرأ حنظلة تَسْمَعُ مضارع أسمعت. والركز: الصوت الخفي.
{وَكَمْ أَهْلَكْنا} “Biz nice nesilleri helak ettik” kavli, onlar için bir korkutma ve uyarıdır. Bir kıraatte {تُحِسُّ} “hissediyor musun”, bir şeyi hissettiğinde kullanılan “hassa bihi” (حسه) fiilinden okunmuştur. Duyular (havâs) ve algılananlar (mahsûsât) kelimeleri de bundandır. Hanzale ise {تَسْمَعُ} [kelimesini], “esme‘tü” fiilinin muzarisi olarak [tüsmi‘u şeklinde] okumuştur. er-Rikz (الركز) ise gizli ses demektir.
ومنه: ركز الرمح إذا غيب طرفه في الأرض. والركاز: المال المدفون.
Ucu yere saplanıp gizlendiğinde [söylenen] “mızrağı dikti / sapladı” (ركز الرمح) ifadesi de bundandır. Rikâz (الركاز) ise [toprağa] gömülü maldır.
عن رسول الله ﷺ «من قرأ سورة مريم أعطى عشر حسنات بعدد من كذب زكريا وصدق به، ويحيى ومريم وعيسى وإبراهيم وإسحاق ويعقوب وموسى وهرون وإسماعيل وإدريس، وعشر حسنات بعدد من دعا الله في الدنيا وبعدد من لم يدع الله» .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den [rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur]: «من قرأ سورة مريم أعطى عشر حسنات بعدد من كذب زكريا وصدق به، ويحيى ومريم وعيسى وإبراهيم وإسحاق ويعقوب وموسى وهرون وإسماعيل وإدريس، وعشر حسنات بعدد من دعا الله في الدنيا وبعدد من لم يدع الله» «Kim Meryem suresini okursa; Zekeriyyâ'yı yalanlayan ve onu tasdik edenlerin, Yahyâ, Meryem, Îsâ, İbrâhîm, İshâk, Ya'kûb, Mûsâ, Hârûn, İsmâîl ve İdrîs'in [sayısınca] ve dünyada Allah'a dua edenlerin ve Allah'a dua etmeyenlerin sayısınca kendisine onar sevap verilir.»