الشبع والرىّ والكسوة والكنّ: هي الأقطاب التي يدور عليها كفاف الإنسان، فذكره استجماعها له في الجنة، وأنه مكفى لا يحتاج إلى كفاية كاف ولا إلى كسب كاسب كما يحتاج إلى ذلك أهل الدنيا، وذكرها بلفظ النفي لنقائضها التي هي الجوع والعرى والظمأ والضحو ، ليطرق سمعه بأسامى أصناف الشقوة التي حذره منها، حتى يتحامى السبب الموقع فيها كراهة لها.
Doyma, suya kanma, giyinme ve barınma; insanın asgari geçiminin (kifaf) etrafında döndüğü kutuplardır. Cennette bunların tamamının kendisi için toplandığını, dünya ehlinin muhtaç olduğu gibi bir yetirenin yetirmesine yahut bir kazananın kazancına muhtaç olmaksızın ihtiyaçlarının karşılanmış olduğunu ona hatırlattı. Bunları, zıtları olan açlık, çıplaklık, susuzluk ve sıcaktan bunalma hallerinin nefyedilmesi lafzıyla zikretti ki, kendisini sakındırdığı bedbahtlık çeşitlerinin isimleri kulağına çarpsın da onlardan hoşlanmadığı için oraya düşüren sebepten kaçınsın.
[سورة طه (٢٠) : آية ١٢٠]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 120]
فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ قالَ يا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لا يَبْلى (١٢٠)
{ فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَىٰ شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَّا يَبْلَىٰ } “Nihayet şeytan ona vesvese verip şöyle dedi: 'Ey Âdem! Sana ebedîlik ağacını ve yok olmayacak bir mülkü göstereyim mi?'” (Ayet 120)
فإن قلت: كيف عدى وسوس تارة باللام في قوله فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ وأخرى بإلى؟
Eğer: “{ فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ } “Şeytan onlara vesvese verdi” buyruğunda olduğu gibi 'vesvese' [fiili] bazen lâm ile, bazen de ilâ ile nasıl geçişli kılınmıştır?” dersen,
قلت: وسوسة الشيطان كولولة الثكلى ووعوعة الذئب ووقوفة الدجاجة، في أنها حكايات للأصوات وحكمها حكم صوت وأجرس. ومنه: وسوس المبرسم، وهو موسوس بالكسر.
derim ki: Şeytanın vesvesesi; evladını yitirmiş kadının feryadı (velvele), kurdun uluması (va'vaa) ve tavuğun gıdaklaması (vakfe) gibi seslerin yansımalarıdır (hikâyetü'l-esvât) ve hükümleri 'savvete' ve 'ecrese' [fiillerinin] hükmü gibidir. Sersam illetine tutulan kimse için söylenen “vesvese'l-mübersemü” (sersamlı vesveselendi/sayıkladı) sözü de bu kabildendir; o kimse [kesre ile] “müvesvis”tir.
والفتح لحن. وأنشد ابن الأعرابى:
Fetha ile [müvesves demek] ise yanlıştır (lahn). İbnü'l-A'râbî şu beyti okumuştur:
وسوس يدعو مخلصا ربّ الفلق
“Vesvese edip (fısıltıyla) ihlasla sabahın Rabbine yalvarıyordu”
فإذا قلت: وسوس له، فمعناه لأجله، كقوله:
“Vesvese lehû” (ona vesvese verdi) dediğinde manası “onun için / onun yüzünden” demektir; nitekim şairin şöyle dediği gibidir:
أجرس لها يا ابن أبى كباش
“Ey Ebû Kibâş'ın oğlu! Onlar için ses çıkar”
ومعنى «وسوس إليه» أنهى إليه الوسوسة، كقولك. حدّث إليه. وأسرّ إليه. أضاف الشجرة إلى الخلد وهو الخلود، لأن من أكل منها خلد بزعمه، كما قيل لحيزوم: فرس الحياة، لأنّ من باشر أثره حيي وَمُلْكٍ لا يَبْلى دليل على قراءة الحسن بن على وابن عباس رضى الله عنهم:
“Vesvese ileyhi” manası ise vesveseyi ona ulaştırdı demektir; nitekim senin: “Haddese ileyhi” (ona anlattı) ve “Eserra ileyhi” (ona fısıldadı) demen gibidir. Ağacı hulda (ebediyete) izafe etmiştir; çünkü kendi zannınca ondan yiyen ebedî kalacaktır. Nitekim Hayzûm'a “hayat atı” denilmesi de onun izine temas edenin canlanmasındandır. { وَمُلْكٍ لا يَبْلى } “ve yok olmayacak bir hükümranlık” [ifadesi], Hasan b. Ali ve İbn Abbas'ın radıyallâhu anhüm:
إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ بالكسر.
[lâm harfinin] kesresiyle { إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلِكَيْنِ } “iki hükümdar olursunuz diye” şeklindeki kıraatine bir delildir.
[سورة طه (٢٠) : آية ١٢١]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 121]
فَأَكَلا مِنْها فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى (١٢١)
{ فَأَكَلا مِنْها فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى } “Nihayet ikisi ondan yediler. Bunun üzerine kendilerine avret yerleri açılıp göründü ve cennet yapraklarından üzerlerini örtmeye başladılar. Âdem Rabbine isyan etti de yolunu şaşırdı.” (121)
«طفق يفعل كذا» مثل: جعل يفعل، وأخذ، وأنشأ. وحكمها حكم كاد في وقوع الخبر فعلا مضارعا، وبينها وبينه مسافة قصيرة هي للشروع في أوّل الأمر. وكاد لمشارفته والدنوّ منه. قرئ يَخْصِفانِ للتكثير والتكرير، من خصف النعل وهو أن يخرز عليها الخصاف، أى: يلزقان الورق بسوآتهما للتستر وهو ورق التين. وقيل كان مدورا فصار على هذا الشكل من تحت أصابعهما. وقيل كان لباسهما الظفر، فلما أصابا الخطيئة نزع عنهما وتركت هذه البقايا في أطراف الأصابع. عن ابن عباس: لا شبهة في أنّ آدم لم يمتثل ما رسم الله له، وتخطى فيه ساحة الطاعة، وذلك هو العصيان. ولما عصى خرج فعله من أن يكون رشدا وخيرا، فكان غيا لا محالة، لأنّ الغى خلاف الرشد، ولكن قوله وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى بهذا الإطلاق وبهذا التصريح، وحيث لم يقل: وزل آدم وأخطأ وما أشبه ذلك، مما يعبر به عن الزلات والفرطات: فيه لطف بالمكلفين ومزجرة بليغة وموعظة كافة، وكأنه قيل لهم: انظروا واعتبروا كيف نعيت على النبي المعصوم حبيب الله الذي لا يجوز عليه إلا اقتراف الصغيرة غير المنفرة زلته بهذه الغلطة وبهذا اللفظ الشنيع، فلا تتهاونوا بما يفرط منكم من السيئات والصغائر، فضلا أن تجسروا على التورّط في الكبائر. وعن بعضهم فَغَوى فبشم من كثرة الأكل، وهذا- وإن صح على لغة من يقلب الياء المكسور ما قبلها ألفا فيقول في «فنى، وبقي» : «فنا، وبقا» وهم بنو طىّ- تفسير خبيث.
“Tafika yef'alü kezâ” (şöyle yapmaya başladı) ifadesi; “ce'ale yef'alü”, “ehaze” ve “enşee” gibidir. Haberin muzari fiil olarak gelmesinde hükmü “kâde”nin hükmü gibidir. Bununla onun arasında kısa bir mesafe vardır; bu işin başlangıcında başlama (şürû') içindir, “kâde” ise ona yaklaşma ve eşiğinde olma içindir. [Şeddeli olarak] { يَخْصِفانِ } şeklinde çokluk ve tekrar bildirmek üzere okunmuştur. Bu, ayakkabının üzerine yama dikmek anlamına gelen “hasfe'n-na'l” kökündendir; yani örtünmek için yaprakları ayıp yerlerine yapıştırıyorlardı, bu da incir yaprağıydı. Yuvarlak olduğu, parmaklarının altından [geçerek] bu şekli aldığı da söylenmiştir. Elbiselerinin tırnak [cinsinden] olduğu, günahı işlediklerinde üzerlerinden soyulup parmak uçlarında bu kalıntıların bırakıldığı da söylenmiştir. İbn Abbas'tan [rivayet edildiğine göre]: Âdem'in, Allah'ın kendisine çizdiği sınıra uymadığında ve itaat sahasını aştığında şüphe yoktur; bu ise isyandır (isyan). İsyan edince de onun fiili doğru yol (rüşd) ve hayır olmaktan çıkmış, kaçınılmaz olarak bir sapkınlık (gayy) olmuştur; çünkü gayy, rüşdün zıddıdır. Ancak { وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى } buyruğunun bu mutlaklıkla ve bu sarahatle gelmesinde; sürçme ve kusurları ifade etmek için kullanılan “Âdem sürçtü, yanıldı” ve benzeri ifadeler kullanılmamış olmasında mükelleflere yönelik bir lütuf, beliğ bir sakındırma ve vazgeçirici bir öğüt vardır. Sanki onlara şöyle denilmektedir: Bakın ve ibret alın! Masum bir peygamber ve Allah'ın sevgilisi olan -ki onun hakkında nefret uyandırmayan küçük günah işlemekten başkası caiz değildir- zâtın sürçmesi nasıl bu sertlikle ve bu çirkin lafızla kınanmıştır! O halde sizden sadır olan kötülükleri ve küçük günahları hafife almayın, nerede kaldı ki büyük günahlara dalmaya cüret edesiniz! Bazılarından { فَغَوى } ifadesinin çok yemekten ötürü “midesi bozuldu/hazımsızlık çekti” anlamına geldiği rivayet edilmiştir. Bu -makabli meksûr olan yâ harfini elife çevirip “fenâ” ve “bekâ” için “fenâ, bekâ” diyen Tayy kabilesinin lügatine göre sahih olsa bile- çirkin (habîs) bir tefsirdir.
[سورة طه (٢٠) : آية ١٢٢]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 122]
ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَيْهِ وَهَدى (١٢٢)
{ ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَيْهِ وَهَدى (١٢٢) } “Sonra Rabbi onu seçti, tövbesini kabul etti ve ona doğru yolu gösterdi.”
فإن قلت: ما معنى ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ؟ قلت: ثم قبله بعد التوبة وقرّبه إليه، من جبى إلىّ كذا فاجتبيته. ونظيره: جليت علىّ العروس فاجتليتها. ومنه قوله ﷿ وَإِذا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قالُوا لَوْلا اجْتَبَيْتَها أى هلا جبيت إليك فاجتبيتها. وأصل الكلمة الجمع. ويقولون: اجتبت الفرس نفسها إذا اجتمعت نفسها راجعة بعد النفار. وهَدى أى وفقه لحفظ التوبة وغيره من أسباب العصمة والتقوى.
Eğer: “{ ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ } ifadesinin manası nedir?” dersen, derim ki: Sonra tövbesinden sonra onu kabul etti ve kendine yaklaştırdı demektir; bu “cebâ ileyye kezâ fectebeytühû” (bana şu toplandı/verildi, ben de onu aldım/seçtim) sözünden gelir. Bunun benzeri: “Cüliyet aleyye'l-arûsü fecteleytühâ” (gelin bana gösterildi, ben de ona baktım) sözüdür. Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { وَإِذا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قالُوا لَوْلا اجْتَبَيْتَها } “Onlara bir ayet getirmediğin zaman: 'Onu da derleyip toplasaydın ya!' dediler”; yani sana ulaştırılsaydı da sen de onu seçip alsaydın ya! Kelimenin aslı toplamaktır. Ürkme sonrasında geri dönüp kendini toparladığında “İctebeti'l-feresü nefsehâ” derler. { وهَدى } yani onu tövbeyi korumaya ve ismet ile takvanın diğer sebeplerine muvaffak kıldı.
[سورة طه (٢٠) : آية ١٢٣]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 123]
قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقى (١٢٣)
{ قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقى (١٢٣) } “[Allah] buyurdu ki: 'Birbirinize düşman olarak hepiniz oradan inin! Artık benden size bir hidayet geldiğinde, kim benim hidayetime uyarsa o sapmaz ve mutsuz olmaz.'”
لما كان آدم وحواء ﵉ أصلى البشر، والسببين اللذين منهما نشؤا وتفرعوا:
Âdem ile Havva aleyhimesselâm beşerin iki aslı ve insanların kendilerinden doğup çoğaldığı iki sebep oldukları için,
جعلا كأنهما البشر في أنفسهما، فخوطبا مخاطبتهم، فقيل فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ على لفظ الجماعة.
bizzat beşerin kendisiymiş gibi kabul edilmiş, onlara hitap edilir gibi kendilerine hitap edilmiş ve çoğul lafzıyla { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ } “Artık size geldiğinde...” buyrulmuştur.
ونظيره إسنادهم الفعل إلى السبب، وهو في الحقيقة للمسبب هُدىً كتاب وشريعة. وعن ابن عباس: ضمن الله لمن اتبع القرآن أن لا يضل في الدنيا ولا يشقى في الآخرة، ثم تلا قوله فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقى والمعنى أنّ الشقاء في الآخرة هو عقاب من ضلّ في الدنيا عن طريق الدين فمن اتبع كتاب الله وامتثل أوامره وانتهى عن نواهيه نجا من الضلال ومن عقابه.
Bunun benzeri, fiilin sebebe isnad edilmesidir ki gerçekte o fiil sebeplenene (müsebbebe) aittir. { هُدىً } bir kitap ve bir şeriattır. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre: “Allah Teâlâ Kur'an'a uyan kimsenin dünyada sapmayacağını, ahirette de mutsuz olmayacağını garanti etmiştir.” Sonra şu ayeti okudu: { فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقى } “Kim benim hidayetime uyarsa o sapmaz ve mutsuz olmaz”. Mana şudur: Ahiretteki şekavet (mutsuzluk ve azap), dünyada din yolundan sapan kimsenin cezasıdır; dolayısıyla kim Allah'ın kitabına uyar, emirlerini yerine getirir ve yasaklarından kaçınırsa sapkınlıktan ve onun cezasından kurtulur.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ١٢٤ الى ١٢٦]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 124-126]
وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى (١٢٤) قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً (١٢٥) قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها وَكَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسى (١٢٦)
{ وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى (١٢٤) قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً (١٢٥) قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها وَكَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسى (١٢٦) } “'Kim de beni anmaktan yüz çevirirse, şüphesiz onun için dar bir geçim vardır ve biz onu kıyamet günü kör olarak haşrederiz.' O der ki: 'Rabbim! Dünyada gören biri olduğum halde beni niçin kör olarak haşrettin?' [Allah] buyurur: 'İşte böyle; sana ayetlerimiz geldiğinde sen onları unutmuştun, bugün de sen öylece unutulursun.'”
الضنك: مصدر يستوي في الوصف به المذكر والمؤنث. وقرئ ضَنْكاً على فعلى. ومعنى ذلك: أن مع الدين التسليم والقناعة والتوكل على الله وعلى قسمته فصاحبه ينفق ما رزقه بسماح وسهولة، فيعيش عيشا رافغا كما قال ﷿ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً والمعرض عن الدين، مستول عليه الحرص الذي لا يزال يطمح به إلى الازدياد من الدنيا، مسلط عليه الشح الذي يقبض يده عن الإنفاق، فعيشه ضنك وحاله مظلمة، كما قال بعض المتصوّفة: لا يعرض أحد عن ذكر ربه إلا أظلم عليه وقته وتشوّش عليه رزقه. ومن الكفرة من ضرب الله عليه الذلة والمسكنة لكفره: قال الله تعالى وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وقال وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وقال وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ وقال اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفَّاراً يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً وقال وَأَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْناهُمْ ماءً غَدَقاً وعن الحسن: هو الضريع والزقوم في النار. وعن أبى سعيد الخدري: عذاب القبر. وقرئ وَنَحْشُرُهُ بالجزم عطفا على محل فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً لأنه جواب الشرط. وقرئ: ونحشره، بسكون الهاء على لفظ الوقف، وهذا مثل قوله وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا وكما فسر الزرق بالعمى كَذلِكَ أى مثل ذلك فعلت أنت، ثم فسر بأن آياتنا أتتك واضحة مستنيرة، فلم تنظر إليها بعين المعتبر ولم تتبصر، وتركتها وعميت عنها، فكذلك اليوم نتركك على عماك ولا نزيل غطاءه عن عينيك.
Ed-Dank (الضنك), kendisiyle nitelenmede müzekker ile müennesin eşit olduğu bir masdardır. “Fa'lâ” vezninde “dankâ” şeklinde de okunmuştur. Bunun manası şudur: Din ile beraber teslimiyet, kanaat, Allah'a ve O'nun taksimine tevekkül vardır; din sahibi rızıklandırıldığı şeyi cömertçe ve kolaylıkla harcar, böylece Aziz ve Celil olan Allah'ın: { فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً } “Ona mutlaka güzel bir hayat yaşatırız” buyurduğu gibi refah ve huzur dolu bir hayat yaşar. Dinden yüz çevirene gelince, dünyayı daha da artırmaya gözünü diken hırs ona galebe çalmış, infak etmekten elini çektiren cimrilik ona musallat olmuştur; bu yüzden onun geçimi dardır, hali karanlıktır. Nitekim bazı mutasavvıflar şöyle demiştir: “Kim Rabbinin zikrinden yüz çevirirse mutlaka vakti kararır ve rızkı karışıp bulanıklaşır.” Kafirlerden öyleleri vardır ki küfürleri sebebiyle Allah onların üzerine zillet ve meskenet vurmuştur. Nitekim Allah Teâlâ: { وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ } “Üzerlerine zillet ve meskenet damgası vuruldu ve Allah'tan bir gazaba uğradılar. Bu, Allah'ın ayetlerini inkâr etmelerindendi” buyurmuştur. Yine: { وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ } “Eğer onlar Tevrat'ı, İncil'i ve Rablerinden kendilerine indirileni gereğince uygulasalardı, elbette hem üstlerinden hem de ayaklarının altından yerlerdi”; yine: { وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } “Eğer o ülkelerin halkı inansalar ve sakınsalardı, elbette üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık”; yine: { اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفَّاراً يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً } “Rabbinizden bağışlanma dileyin; çünkü O, çok bağışlayıcıdır. Üzerinize gökten bol bol yağmur indirsin”; yine: { وَأَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْناهُمْ ماءً غَدَقاً } “Eğer doğru yol üzere dosdoğru gitselerdi, onlara bol bir su içirirdik” buyurmuştur. Hasan [el-Basrî]'den [nakledildiğine göre] o, cehennemdeki darî' (dikenli bitki) ve zakkumdur. Ebû Saîd el-Hudrî'den [nakledildiğine göre] ise kabir azabıdır. Şartın cevabı olduğu için { فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً } ifadesinin mahalline atfen [cezm ile] “ve nahşürhû” şeklinde de okunmuştur. Vakıf lafzı üzere hâ harfinin sükûnu ile “ve nahşürh” şeklinde de okunmuştur. Bu, Allah'ın: { وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا } “Kıyamet günü onları yüzükoyun; körler, dilsizler ve sağırlar olarak haşrederiz” buyruğu gibidir; nitekim [mavi gözlü olmak anlamındaki] zürk kelimesi körlükle tefsir edildiği gibi. { كَذلِكَ } yani tıpkı bunun gibi sen de yaptın; sonra bu, ayetlerimizin sana apaçık ve aydınlatıcı olarak geldiği, fakat senin ibret nazarıyla bakmadığın, basiretle kavramadığın, onları terk edip kör kaldığın şeklinde açıklanmıştır. İşte bugün de biz seni körlüğün üzere bırakırız ve gözlerinden onun perdesini kaldırmayız.
[سورة طه (٢٠) : آية ١٢٧]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 127]
وَكَذلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآياتِ رَبِّهِ وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقى (١٢٧)
{ وَكَذلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآياتِ رَبِّهِ وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقى (١٢٧) } “İşte haddi aşan ve Rabbinin ayetlerine inanmayanları biz böyle cezalandırırız. Ahiret azabı ise elbette daha şiddetli ve daha süreklidir.”
لما توعد المعرض عن ذكره بعقوبتين: المعيشة الضنك في الدنيا، وحشره أعمى في الآخرة- ختم آيات الوعيد بقوله وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقى كأنه قال: وللحشر على العمى الذي لا يزول أبدا أشدّ من ضيق العيش المنقضى. أو أراد: ولتركنا إياه في العمى أشدّ وأبقى من تركه لآياتنا.
Zikrinden yüz çevireni iki ceza ile -dünyada dar bir geçim ve ahirette kör olarak haşredilmekle- tehdit edince, tehdit ayetlerini { وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقى } “Ahiret azabı ise elbette daha şiddetli ve daha süreklidir” buyruğuyla bitirdi. Sanki şöyle buyurmuştur: Asla zeval bulmayacak körlük üzere haşredilmek, sona eren geçim darlığından elbette daha şiddetlidir. Yahut: Bizim onu körlük içinde bırakmamız, onun ayetlerimizi terk etmesinden elbette daha şiddetli ve daha süreklidir, anlamını kastetmiştir.
[سورة طه (٢٠) : آية ١٢٨]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 128]
أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى (١٢٨)
{ أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى (١٢٨) } “Yurtlarında gezip dolaştıkları kendilerinden önceki nice nesilleri helâk etmiş olmamız onları doğru yola iletmedi mi? Şüphesiz bunda akıl sahipleri için nice ibretler vardır.”
فاعل فَلَمْ يَهْدِ الجملة بعده يريد: ألم يهد لهم هذا بمعناه ومضمونه. ونظيره قوله تعالى وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ أى تركنا عليه هذا الكلام. ويجوز أن يكون فيه ضمير الله أو الرسول، ويدل عليه القراءة بالنون. وقرئ يَمْشُونَ يريد أنّ قريشا يتقلبون في بلاد عاد وثمود ويمشون فِي مَساكِنِهِمْ ويعاينون آثار هلاكهم.
{ فَلَمْ يَهْدِ } fiilinin faili kendisinden sonraki cümledir; yani bunun manası ve muhtevası onlara yol göstermedi mi demektir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَتَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ سَلامٌ عَلى نُوحٍ فِي الْعالَمِينَ } “Sonradan gelenler arasında ona şunu bıraktık: Âlemler içinde Nûh'a selam olsun!”; yani onun hakkında bu sözü bıraktık demektir. İçinde Allah'a veya Resul'e ait bir zamir bulunması da caizdir; nûn harfiyle olan kıraat buna delalet eder. [Muhatap sîgasıyla “temşûne” şeklinde de] okunmuştur; bununla Kureyş'in Âd ve Semûd diyarlarında dolaşıp { فِي مَساكِنِهِمْ } onların yurtlarında gezdiklerini ve onların helak oluş izlerini bizzat müşahede ettiklerini kastetmektedir.
[سورة طه (٢٠) : آية ١٢٩]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 129]
وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً وَأَجَلٌ مُسَمًّى (١٢٩)
{ وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً وَأَجَلٌ مُسَمًّى (١٢٩) } “Eğer Rabbinden verilmiş bir söz ve belirlenmiş bir ecel olmasaydı, [azap] kaçınılmaz olurdu.”
الكلمة السابقة: هي العدة بتأخير جزائهم إلى الآخرة، يقول: لولا هذه العدة لكان مثل إهلاكنا عادا وثمودا لازما لهؤلاء الكفرة. واللزام: إما مصدر لازم وصف به، وإما فعال بمعنى مفعل، أى ملزم، كأنه آلة اللزوم لفرط لزومه، كما قالوا: لزاز خصم وَأَجَلٌ مُسَمًّى لا يخلو من أن يكون معطوفا على كَلِمَةٌ أو على الضمير في لَكانَ أى لكان الأخذ العاجل وأجل مسمى لازمين لهم كما كانا لازمين لعاد وثمود، ولم ينفرد الأجل المسمى دون الأخذ العاجل
Önceki kelime (söz), cezalarının ahirete ertelenmesine dair vaaddir. Şöyle buyurmaktadır: Şayet bu vaad olmasaydı, Âd ve Semûd'u helak etmemizin bir benzeri bu inkârcılar için de kaçınılmaz (lâzım) olurdu. El-Lizâm (اللزام); ya kendisiyle vasıflanılan bir masdardır ya da “müf'il” manasında “fi'âl” veznindedir, yani gerektiren/ayrılmayan (mülzim) demektir; ayrılmazlığının aşırılığından dolayı sanki ayrılmazlık aletidir; nitekim hasmından ayrılmayan kimse için “lizâzu hasm” denilmiştir. { وَأَجَلٌ مُسَمًّى } ifadesi ise ya { كَلِمَةٌ } üzerine ya da { لَكانَ } içindeki zamire matuf olmaktan hâli değildir; yani Âd ve Semûd için kaçınılmaz olduğu gibi, peşin helak ve belirlenmiş bir ecel onlar için de kaçınılmaz olurdu ve belirlenmiş ecel peşin helak olmaksızın tek başına kalmazdı.
[سورة طه (٢٠) : آية ١٣٠]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 130]
فَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرافَ النَّهارِ لَعَلَّكَ تَرْضى (١٣٠)
{ فَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرافَ النَّهارِ لَعَلَّكَ تَرْضى (١٣٠) } “O halde onların söylediklerine sabret; güneşin doğuşundan önce de batışından önce de Rabbini hamd ile tesbih et. Gecenin bazı saatlerinde ve gündüzün etrafında (uçlarında) da tesbih et ki rızaya eresin.”
بِحَمْدِ رَبِّكَ في موضع الحال، أى: وأنت حامد لربك على أن وفقك للتسبيح وأعانك عليه. والمراد بالتسبيح الصلاة. أو على ظاهره قدم الفعل على الأوقات أوّلا، والأوقات على الفعل آخرا، فكأنه قال: صل لله قبل طلوع الشمس يعنى الفجر، وقبل غروبها يعنى الظهر والعصر، لأنهما واقعتان في النصف الأخير من النهار بين زوال الشمس وغروبها، وتعمد آناء الليل وأطراف النهار مختصا لهما بصلاتك، وذلك أن أفضل الذكر ما كان بالليل، لاجتماع القلب وهدو الرجل والخلو بالرب. وقال الله ﷿ إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَأَقْوَمُ قِيلًا وقال أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَقائِماً ولأنّ الليل وقت السكون والراحة، فإذا
{ بِحَمْدِ رَبِّكَ } hal konumundadır; yani seni tesbihe muvaffak kıldığı ve sana yardım ettiği için Rabbine hamd edici olduğun halde [tesbih et]. Tesbih ile kastedilen namazdır; yahut zahirî manası üzeredir. Önce fiili vakitlerin önüne geçirmiş, sonunda ise vakitleri fiilin önüne geçirmiştir. Sanki şöyle buyurmuştur: Güneş doğmadan önce -yani fecirde-, batmadan önce -yani öğle ve ikindide, çünkü bu ikisi güneşin zevali ile batışı arasında gündüzün son yarısında yer almaktadır- Allah için namaz kıl; gecenin saatlerini ve gündüzün uçlarını namazına tahsis ederek özellikle gözet. Zira zikrin en faziletlisi kalbin toplanması, ayak seslerinin kesilip ortalığın sakinleşmesi ve Rab ile baş başa kalınması sebebiyle geceleyin olandır. Aziz ve Celil olan Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَأَقْوَمُ قِيلًا } “Şüphesiz gece kalkışı daha etkili ve okuyuş bakımından daha sağlamdır”; yine şöyle buyurmuştur: { أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَقائِماً } “Yoksa o gece saatlerinde secde ederek ve kıyamda durarak ibadet eden kimse mi?”. Çünkü gece sükûnet ve dinlenme vaktidir; dolayısıyla
صرف إلى العبادة كانت على النفس أشد وأشق، وللبدن أتعب وأنصب، فكانت أدخل في معنى التكليف وأفضل عند الله. وقد تناول التسبيح في آناء الليل صلاة العتمة، وفي أطراف النهار صلاة المغرب وصلاة الفجر على التكرار، إرادة الاختصاص، كما اختصت في قوله حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى عند بعض المفسرين. فإن قلت: ما وجه قوله وَأَطْرافَ النَّهارِ على الجمع، وإنما هما طرفان كما قال أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ؟ قلت: الوجه أمن الإلباس، وفي التثنية زيادة بيان. ونظير مجيء الأمرين في الآيتين: مجيئهما في قوله:
ibadete sarf edildiğinde nefse daha ağır ve meşakkatli, bedene daha yorucu ve zahmetli olur; bu sebeple mükellefiyet manasına daha uygun ve Allah katında daha faziletli olur. Gecenin saatlerindeki tesbih yatsı namazını; gündüzün etrafındaki (uçlarındaki) tesbih ise akşam namazını ve -bazı müfessirlere göre { حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى } “Namazlara ve orta namaza devam edin” ayetinde hususiyet kılındığı gibi- tahsis kastıyla tekrar edilerek sabah namazını kapsamıştır. Eğer: “{ أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ } 'Gündüzün iki ucunda namaz kıl' ayetinde olduğu gibi gündüzün sadece iki ucu varken, { وَأَطْرافَ النَّهارِ } şeklinde çoğul gelmesinin vechi nedir?” dersen, derim ki: Vech, karışıklığın olmamasıdır (emnu'l-ilbâs); tesniyede (ikil formda) ise fazladan bir açıklık vardır. Bu iki hususun iki ayette gelişinin benzeri şairin şu sözünde gelişidir:
ظهراهما مثل ظهور الترسين
“İkisinin sırtı iki kalkanın sırtları gibidir”
وقرئ: وأطراف النهار، عطفا على آناء الليل، ولعل للمخاطب، أى: اذكر الله في هذه الأوقات، طمعا ورجاء أن تنال عند الله ما به ترضى نفسك ويسر قلبك. وقرئ: ترضى، أى يرضيك ربك.
“Ve etrâfi'n-nehâri” şeklinde { آناءِ اللَّيْلِ } üzerine atıfla [mecrûr olarak] da okunmuştur. “Le'alle” (umulur ki) muhatap içindir; yani Allah katında nefsinin razı olacağı ve kalbinin sevineceği şeye nail olmak ümit ve arzusuyla bu vakitlerde Allah'ı an! [Meçhul sîgada] “türdâ” (razı edilirsin) şeklinde de okunmuştur; yani Rabbin seni razı kılsın.
[سورة طه (٢٠) : آية ١٣١]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 131]
وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقى (١٣١)
{ وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقى (١٣١) } “Kendilerini sınamak için onlardan bazı zümrelere dünya hayatının süsü olarak verdiğimiz şeylere sakın gözlerini dikme! Rabbinin rızkı hem daha hayırlı hem daha süreklidir.”
وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ أى نظر عينيك، ومدّ النظر: تطويله، وأن لا يكاد يرده، استحسانا للمنظور إليه وإعجابا به، وتمنيا أن يكون له، كما فعل نظارة قارون حين قالوا يا لَيْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِيَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ حتى واجههم أو لو العلم والإيمان ب وَيْلَكُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً
{ وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ } “[Sakın] gözlerini dikme!” yani iki gözünün bakışını [dikme]. Bakışı dikmek/uzatmak (meddü’n-nazar); bakılan şeyi güzel bulup ona hayran kalarak ve onun kendisine ait olmasını temenni ederek bakışı uzatmak ve gözünü neredeyse ondan hiç çevirmemektir; tıpkı Kârûn’un seyircilerinin { يا لَيْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِيَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ } “Keşke Kârûn’a verilenin benzeri bize de verilseydi! Gerçekten o çok büyük bir nasip sahibidir!” dediklerinde yaptıkları gibi. Nihayetinde ilim ve iman ehli kimseler onlara: { وَيْلَكُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً } “Yazıklar olsun size! İman edip salih amel işleyen kimse için Allah’ın sevabı daha hayırlıdır.” diyerek karşı çıkmışlardı.
وفيه أن النظر غير الممدود معفو عنه، وذلك مثل نظر من باده الشيء بالنظر ثم غض الطرف، ولما كان النظر إلى الزخارف كالمركوز في الطباع، وأنّ من أبصر منها شيئا أحب أن يمدّ إليه نظره ويملأ منه عينيه: قيل وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ أى لا تفعل ما أنت معتاد له وضاربه، ولقد شدّد العلماء من أهل التقوى في وجوب غض البصر عن أبنية الظلمة وعدد الفسقة في اللباس والمراكب وغير ذلك، لأنهم إنما اتخذوا هذه الأشياء لعيون النظارة، فالناظر إليها محصل لغرضهم، وكالمغري لهم على اتخاذها أَزْواجاً مِنْهُمْ أصنافا من الكفرة. ويجوز أن ينتصب حالا من هاء الضمير، والفعل واقع على مِنْهُمْ كأنه قال: إلى الذي متعنا به وهو أصناف بعضهم وناسا منهم. فإن قلت: علام انتصب زَهْرَةَ؟ قلت: على أحد أربعة أوجه: على الذم وهو النصب على الاختصاص. وعلى تضمين مَتَّعْنا معنى أعطينا وخوّلنا، وكونه مفعولا ثانيا له. وعلى إبداله من محل الجار والمجرور. وعلى إبداله من أزواجا، على تقدير ذوى زهرة.
Bu ayette, dikilmeyen bakışın affedildiğine [delil] vardır; bu da bir şeyi ansızın görüp hemen ardından gözünü çeviren kimsenin bakışı gibidir. Yaldızlı süslere bakmak fıtrata yerleştirilmiş gibi olduğundan ve bunlardan bir şey gören kimse ona bakışını dikmeyi ve gözünü onunla doyurmayı arzuladığından ötürü: { وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ } yani alışık olduğun ve alıştığın şeyi yapma denilmiştir. Takva sahibi âlimler, zalimlerin binalarına ve fasıkların giyim, binek ve benzeri techizatlarına bakmaktan sakınmanın (gözü yummanın) gerekliliği konusunda titizlik göstermişlerdir; çünkü onlar bu şeyleri sırf bakanların gözleri için edinmişlerdir. Dolayısıyla onlara bakan kimse onların maksadını hasıl etmiş ve adeta onları bunları edinmeye teşvik etmiş olur. { أَزْواجاً مِنْهُمْ } kafirlerden sınıflar demektir. [Ayrıca “ezvâcen”] hâ zamirinden hal olarak mansup olması ve fiilin { مِنْهُمْ } üzerine vaki olması da caizdir; sanki: “Kendilerine tattırdığımız şeye ki o, onların bazı sınıfları ve insanlarıdır” demiştir. Eğer: “{ زَهْرَةَ } ne üzere mansuptur?” dersen, derim ki: Dört vecihten biri üzeredir: Zem üzere ki bu ihtisas üzere nasbtır. { مَتَّعْنا } fiilinin “a'taynâ” (verdik) ve “havvelnâ” (bahşettik) manasını tazammun etmesi ve onun ikinci mef'ûlü olması üzere. Câr ve mecrûrun mahallinden bedel olması üzere. “Zevî zehratin” (süs sahipleri) takdiriyle { أزواجا } kelimesinden bedel olması üzere.
فإن قلت: ما معنى الزهرة فيمن حرّك ؟ قلت: معنى الزهرة بعينه وهو الزينة والبهجة، كما جاء في الجهرة الجهرة. وقرئ: أرنا الله جهرة. وأن تكون جمع زاهر، وصفا لهم بأنهم زاهروا هذه الدنيا، لصفاء ألوانهم مما يلهون ويتنعمون، وتهلل وجوههم وبهاء زيهم وشارتهم ، بخلاف ما عليه المؤمنون والصلحاء: من شحوب الألوان والتقشف في الثياب لِنَفْتِنَهُمْ لنبلوهم حتى يستوجبوا العذاب، لوجود الكفران منهم. أو لنعذبهم في الآخرة بسببه وَرِزْقُ رَبِّكَ هو ما ادّخر له من ثواب الآخرة الذي هو خير منه في نفسه وأدوم. أو ما رزقه من نعمة الإسلام والنبوّة. أو لأن أموالهم الغالب عليها الغصب والسرقة والحرمة من بعض الوجوه، والحلال خَيْرٌ وَأَبْقى لأن الله لا ينسب إلى نفسه إلا ما حل وطاب دون ما حرم وخبث، والحرام لا يسمى رزقا أصلا . وعن عبد الله بن قسيط عن رافع قال: بعثني رسول الله صلى الله عليه
Eğer: “[Kelimeyi] harekeli okuyana göre *zehere* (الزهرة) kelimesinin anlamı nedir?” dersen, derim ki: [Sükûnla okunan] *zehre*nin (الزهرة) tam olarak aynısıdır; o da süs ve parlaklıktır. Nitekim *cehre* (الجهرة) kelimesi için *cehere* (الجهرة) [kullanımı da] gelmiştir ve { أرنا الله جهرة } [şeklinde de] okunmuştur. Yahut [zehere kelimesi] *zâhir* (parlak) kelimesinin çoğuludur; eğlenip nimetlendikleri şeylerden ötürü tenlerinin duruluğu, yüzlerinin parıldaması, kılık ve kıyafetlerinin güzelliği sebebiyle onların bu dünyanın parıldayanları olarak nitelenmesidir. [Bu durum], müminlerin ve salihlerin tenlerindeki solgunluk ve giysilerindeki sadeliğin aksinedir. { لِنَفْتِنَهُمْ } [ifadesi], nankörlükleri sebebiyle azabı hak edinceye kadar onları sınamamız içindir. Yahut bu sebeple ahirette kendilerine azap etmemiz içindir. { وَرِزْقُ رَبِّكَ } [ifadesi], kendisi için saklanan ahiret sevabıdır ki bizzat kendisinde daha hayırlı ve daha kalıcıdır. Yahut O'na rızık olarak verilen İslam ve peygamberlik nimetidir. Ya da onların mallarına çoğunlukla gasp, hırsızlık ve bir yönden haramlık galip geldiği içindir; helal olan ise { خَيْرٌ وَأَبْقى } “daha hayırlı ve daha kalıcıdır”. Zira Allah, haram ve pis olanı değil, ancak helal ve temiz olanı kendisine nispet eder; haram ise asla rızık olarak adlandırılmaz. Abdullah b. Kuseyt'ten, [o da] Râfi'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni
وسلم إلى يهودى وقال: «قل له يقول لك رسول الله أقرضنى إلى رجب» فقال: والله لا أقرضته إلا برهن، فقال رسول الله «إنى لأمين في السماء وإنى لأمين في الأرض، احمل إليه درعي الحديد» فنزلت: ولا تمدّنّ عينيك.
bir Yahudiye gönderdi ve: “Ona de ki: Resûlullah sana, 'Bana Recep ayına kadar borç ver' diyor” buyurdu. Yahudi: “Vallahi bir rehin olmadan ona borç vermem” dedi. Bunun üzerine Resûlullah [şöyle] buyurdu: “Şüphesiz ben gökte de eminim, yerde de eminim. Ona demir zırhımı götür.” Bunun üzerine “Gözlerini dikme” [ayeti] indi.
[سورة طه (٢٠) : آية ١٣٢]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 132]
وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها لا نَسْئَلُكَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى (١٣٢)
{ وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها لا نَسْئَلُكَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى (١٣٢) } “Ailene namazı emret ve kendin de ona sabırla devam et! Biz senden bir rızık istemiyoruz; seni biz rızıklandırıyoruz. Güzel akıbet takva sahiplerinindir.”
وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ أى وأقبل أنت مع أهلك على عبادة الله والصلاة، واستعينوا بها على خصاصتكم ولا تهتم بأمر الرزق والمعيشة، فإنّ رزقك مكفىّ من عندنا، ونحن رازقوك ولا نسألك أن ترزق نفسك ولا أهلك ففرّغ بالك لأمر الآخرة. وفي معناه قول الناس: من دان في عمل الله كان الله في عمله. وعن عروة بن الزبير أنه كان إذا رأى ما عند السلاطين قرأ وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ … الآية ثم ينادى الصلاة الصلاة رحمكم الله. وعن بكر بن عبد الله المزني كان إذا أصابت أهله خصاصة قال: قوموا فصلوا، بهذا أمر الله رسوله، ثم يتلو هذه الآية.
{ وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ } yani sen de ailenle birlikte Allah'a ibadete ve namaza yönel; yoksulluğunuza karşı onunla yardım dileyin, rızık ve maişet işini dert etme. Çünkü senin rızkın bizim katımızdan karşılanmıştır; seni rızıklandıran biziz, senden ne kendini ne de aileni rızıklandırmanı istemiyoruz; öyleyse zihnini ahiret işi için meşguliyetten arındır. İnsanların: “Kim kendini Allah'ın işine verirse Allah da onun işinde [yardımcı] olur” sözü de bu anlamdadır. Urve b. ez-Zübeyr'den rivayet edildiğine göre o, sultanların elindekileri gördüğü zaman { وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ } ayetini sonuna kadar okur, sonra da: “Namaza, namaza! Allah size rahmet etsin!” diye seslenirdi. Bekir b. Abdillâh el-Müzenî'den [rivayet edildiğine göre] ailesine bir yoksulluk isabet ettiğinde: “Kalkın ve namaz kılın! Allah Resulü'ne böyle emretti” der, sonra da bu ayeti okurdu.
[سورة طه (٢٠) : آية ١٣٣]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 133]
وَقالُوا لَوْلا يَأْتِينا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ ما فِي الصُّحُفِ الْأُولى (١٣٣)
{ وَقالُوا لَوْلا يَأْتِينا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ ما فِي الصُّحُفِ الْأُولى (١٣٣) } “Ve dediler ki: «Rabbinden bize bir mucize getirse ya!» Onlara önceki sahifelerdekilerin apaçık delili gelmedi mi?”
اقترحوا على عادتهم في التعنت آية على النبوّة، فقيل لهم: أو لم تأتكم آية هي أمّ الآيات وأعظمها في باب الإعجاز يعنى القرآن، من قبل أنّ القرآن برهان ما في سائر الكتب المنزلة ودليل صحته لأنه معجزة، وتلك ليست بمعجزات، فهي مفتقرة إلى شهادته على صحة ما فيها، افتقار المحتج عليه إلى شهادة الحجة. وقرئ: الصحف. بالتخفيف. ذكر الضمير الراجع إلى البينة لأنها في معنى البرهان والدليل.
İnatçılık ve zorluk çıkarma adetleri üzere peygamberlik hakkında bir mucize teklif ettiler. Bunun üzerine onlara şöyle denildi: Size mucizelerin anası ve mucizevi olma (i‘câz) bakımından en büyüğü olan [bir mucize], yani Kur'an gelmedi mi? Çünkü Kur'an indirilmiş diğer bütün kitaplardakilerin bürhanı (kesin delili) ve onların doğruluğunun kanıtıdır; zira o bir mucizedir, onlar ise mucize değildir. Dolayısıyla onlar, aleyhine delil getirilen kimsenin delilin şahitliğine muhtaç olması gibi, içindekilerin doğruluğu konusunda Kur'an'ın şahitliğine muhtaçtırlar. [Kelime] tahfif ile { الصحف } (es-Suhuf) şeklinde de okunmuştur. { البينة } (el-beyyine) kelimesine dönen zamir müzekker getirilmiştir; çünkü o, bürhan ve delil anlamındadır.
[سورة طه (٢٠) : آية ١٣٤]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 134]
وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى (١٣٤)
{ وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى } “Eğer biz onları ondan önce bir azap ile helak etseydik mutlaka şöyle derlerdi: 'Rabbimiz! Alçalmadan ve rezil olmadan önce bize bir elçi gönderseydin de senin ayetlerine uysaydık ya!'” (134)
قرئ نَذِلَّ وَنَخْزى على لفظ ما لم يسم فاعله.
{ نَذِلَّ وَنَخْزى } [ifadesi] meçhul sîgasıyla (fâili isimlendirilmemiş lafızla) da okunmuştur.
[سورة طه (٢٠) : آية ١٣٥]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 135]
قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِيِّ وَمَنِ اهْتَدى (١٣٥)
{ قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِيِّ وَمَنِ اهْتَدى (١٣٥) } “De ki: «Herkes gözetlemektedir; siz de gözetleyip bekleyin! Düzgün yolun sahiplerinin kim olduğunu ve kimin doğru yola erdiğini yakında bileceksiniz!»”
كُلٌّ أى كل واحد منا ومنكم مُتَرَبِّصٌ للعاقبة ولما يؤول إليه أمرنا وأمركم.
{ كُلٌّ } yani bizden ve sizden her birimiz; { مُتَرَبِّصٌ } akıbeti, bizim ve sizin işinizin varacağı neticeyi gözetleyip beklemektedir.
وقرئ: السواء، بمعنى الوسط والجيد. أو المستوى والسوء والسوأى والسوي تصغير السوء.
Orta ve iyi anlamında { السواء }, yahut { المستوي }, { السوء }, { السوأى } ve { السوء } kelimesinin ism-i tasgîri (küçültme ismi) olarak { السوي } şeklinde de okunmuştur.
وقرئ: فتمتعوا فسوف تعلمون. قال أبو رافع: حفظته من رسول الله ﷺ.
[Bu ayet] “ftemetta‘û fesevfe ta‘lemûn” (Öyleyse yararlanın, yakında bileceksiniz) şeklinde de okunmuştur. Ebû Râfi: “Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den ezberledim” demiştir.
عن رسول الله ﷺ «من قرأ سورة طه أعطى يوم القيامة ثواب المهاجرين والأنصار » وقال: «لا يقرأ أهل الجنة من القرآن إلا طه ويس »
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den [rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur]: “Kim Tâhâ Suresi'ni okursa kıyamet gününde ona Muhacirler ve Ensar'ın sevabı verilir.” Ve [yine] şöyle buyurmuştur: “Cennet ehli Kur'an'dan sadece Tâhâ ve Yâsîn'i okur.”