[سورة طه (٢٠) : الآيات ٨٣ الى ٨٤]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 83-84]
وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يا مُوسى (٨٣) قالَ هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى (٨٤)
{ وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يا مُوسى (٨٣) قالَ هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى (٨٤) } “[Allah:] 'Seni kavminden [ayırıp] acele ettiren nedir ey Mûsâ?' dedi. [Mûsâ:] 'Onlar benim hemen ardımdalar; Rabbim, benden daha çok hoşnut olasın diye sana aceleyle geldim' dedi.”
وَما أَعْجَلَكَ أى شيء عجل بك عنهم على سبيل الإنكار، وكان قد مضى مع النقباء إلى الطور على الموعد المضروب. ثم تقدمهم شوقا إلى كلام ربه وتنجز ما وعد به، بناء على اجتهاده وظنه أن ذلك أقرب إلى رضا الله تعالى، وزل عنه أنه ﷿ ما وقت أفعاله إلا نظرا إلى دواعي الحكمة، وعلما بالمصالح المتعلقة بكل وقت، فالمراد بالقوم: النقباء. وليس لقول من جوز أن يراد جميع قومه وأن يكون قد فارقهم قبل الميعاد وجه صحيح، يأباه قوله هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي وعن أبى عمرو ويعقوب: إثرى، بالكسر وعن عيسى بن عمر: أثرى بالضم.
{ وَما أَعْجَلَكَ } [ifadesi], kınama (inkâr) yollu olarak “Seni onlardan önce aceleyle getiren nedir?” demektir. Oysa o, belirlenen buluşma vaktinde temsilcilerle (nukebâ) birlikte Tûr'a doğru yola çıkmıştı. Sonra Rabbinin kelâmına duyduğu iştiyak ve vaad ettiği şeyin bir an önce gerçekleşmesi arzusuyla, bunun Allah Teâlâ'nın rızasına daha yakın olacağına dair ictihadına ve zannına dayanarak onların önüne geçti. Fakat Cenâb-ı Hakk'ın kendi fiillerini ancak hikmetin gereklerini gözeterek ve her vakte bağlı maslahatları bilerek belirlediği hususunu gözden kaçırdı. Dolayısıyla kavimden kasıt, temsilcilerdir (nukebâ). Bütün kavminin kastedilmiş olabileceğini ve belirlenen vakitten önce onlardan ayrıldığını caiz gören kimsenin sözünün ise doğru bir tarafı yoktur; zira { هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي } “Onlar benim hemen ardımdalar” ifadesi buna engeldir. Ebû Amr ve Ya'kūb'dan [hemzenin] kesresiyle “isrî”; Îsâ b. Ömer'den ise zammesiyle “üsrî” rivayet edilmiştir.
وعنه أيضا: أولى بالقصر. والإثر أفصح من الأثر. وأما الأثر فمسموع في فرند السيف مدوّن في الأصول. يقال: إثر السيف وآثره، وهو بمعنى الأثر غريب. فإن قلت: ما أَعْجَلَكَ
Yine ondan [bir rivayette de], kasr ile (uzatmasız) ûlâ (أولى) şeklinde [okunmuştur]. İsr (الْإِثْر) lafzı, eser (الْأَثَر) lafzından daha fasihtir. Eser (الْأَثَر) lafzı ise kılıcın ferendi (hare ve parıltısı) hakkında Araplardan işitilmiş olup temel lügat kaynaklarında kayıtlıdır. Nitekim isrü’s-seyf (إِثْرُ السَّيْفِ) ve âseruhû (آثَرُهُ) denilir. Fakat bunun iz/peş (eser) anlamında kullanılması gariptir. Eğer: “{ ما أَعْجَلَكَ }
سؤال عن سبب العجلة فكان الذي ينطبق عليه من الجواب أن يقال: طلب زيادة رضاك أو الشوق إلى كلامك وتنجز موعدك. وقوله هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي كما ترى غير منطبق عليه.
acelenin sebebine dair bir sorudur. Dolayısıyla buna uygun düşen cevabın, 'Senin rızanı daha fazla arzu etmek veya kelâmına duyulan iştiyak ve vaadinin gerçekleşmesi isteği' şeklinde verilmesi gerekirdi. Oysa { هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي } 'Onlar benim hemen ardımdalar' sözü gördüğün gibi soruya mutabık değildir” dersen,
قلت: قد تضمن ما واجهه به رب العزة شيئين، أحدهما: إنكار العجلة في نفسها. والثاني:
derim ki: İzzet Rabbinin ona yönelttiği hitap iki hususu içermektedir: Birincisi, acelenin bizzat kendisini kınamak (inkâr); ikincisi ise,
السؤال عن سبب المستنكر والحامل عليه، فكان أهمّ الأمرين إلى موسى بسط العذر وتمهيد العلة في نفس ما أنكر عليه، فاعتل بأنه لم يوجد منى إلا تقدّم يسير، مثله لا يعتدّ به في العادة ولا يحتفل به. وليس بيني وبين من سبقته إلا مسافة قريبة يتقدّم بمثلها الوفد رأسهم ومقدمهم، ثم عقبه بجواب السؤال عن السبب فقال وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى ولقائل أن يقول: حار لما ورد عليه من التهيب لعتاب الله، فأذهله ذلك عن الجواب المنطبق المرتب على حدود الكلام.
kınanan şeyin sebebini ve onu buna sevk eden amili sormaktır. Mûsâ için en önemli olan iki husustan birincisi, bizzat kınandığı şey hakkında mazeret beyan etmek ve gerekçesini ortaya koymaktı. Bu sebeple kendisinden yalnızca az bir öne geçmenin meydana geldiğini, böylesi bir öne geçmenin ise adette hesaba katılmayacağını ve önemsenmeyeceğini ileri sürerek özür diledi: Kendisi ile geride bıraktığı kimseler arasında ancak heyetin başkanı ve önderinin öne geçebileceği kadar yakın bir mesafe vardı. Ardından bunu, sebebe dair sorunun cevabıyla takip ettirerek: { وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى } “Rabbim, benden daha çok hoşnut olasın diye sana aceleyle geldim” dedi. Bir başkası ise şöyle diyebilir: Allah'ın azarlamasından dolayı üzerine çöken heybet ve korkudan ötürü şaşkına döndü ve bu durum, onu sözün kurallarına göre düzenlenmiş tam mutabık cevaptan alıkoydu.
[سورة طه (٢٠) : آية ٨٥]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 85]
قالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ (٨٥)
{ قالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ (٨٥) } “[Allah:] 'Doğrusu biz, senden sonra kavmini imtihan ettik ve Sâmirî onları saptırdı' dedi.”
أراد بالقوم المفتونين: الذين خلفهم مع هرون وكانوا ستمائة ألف ما نجا من عبادة العجل منهم إلا اثنا عشر ألفا. فإن قلت: في القصة أنهم أقاموا بعد مفارقته عشرين ليلة، وحسبوها أربعين مع أيامها، وقالوا: قد أكملنا العدة، ثم كان أمر العجل بعد ذلك، فكيف التوفيق بين هذا وبين قوله تعالى لموسى عند مقدمه فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ؟ قلت: قد أخبر الله تعالى عن الفتنة المترقبة، بلفظ الموجودة الكائنة على عادته. أو افترص السامري غيبته فعزم على إضلالهم غب انطلاقه، وأخذ في تدبير ذلك. فكان بدء الفتنة موجودا. قرئ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ أى وهو أشدّهم ضلالا: لأنه ضال مضل، وهو منسوب إلى قبيلة من بنى إسرائيل يقال لها السامرة. وقيل: السامرة قوم من اليهود يخالفونهم في بعض دينهم: وقيل: كان من أهل باجرما.
İmtihan edilen (fitneye düşen) kavimden kasıt, Hârûn'un yanında geride bıraktığı kimselerdir ki bunlar altı yüz bin kişiydi; içlerinden buzağıya tapmaktan sadece on iki bin kişi kurtulabilmişti. Eğer: “Kıssada onların, Mûsâ'nın ayrılışından sonra yirmi gece bekledikleri, gündüzleriyle birlikte bunu kırk sayarak 'Süreyi tamamladık' dedikleri ve buzağı hadisesinin bundan sonra vuku bulduğu anlatılmaktadır. O halde bu durum ile Allah Teâlâ'nın Mûsâ'ya gelişi esnasında { فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ } 'Doğrusu biz kavmini imtihan ettik' buyurması nasıl bağdaştırılır?” dersen, derim ki: Allah Teâlâ, âdeti olduğu üzere gelecekte vuku bulması beklenen fitneyi, fiilen gerçekleşmiş gibi haber vermiştir. Yahut Sâmirî onun yokluğunu fırsat bilerek, ayrılışının hemen akabinde onları saptırmaya azmetmiş ve bunun planını yapmaya başlamıştı; dolayısıyla fitnenin başlangıcı zaten mevcuttu. { وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ } şeklinde okunmuştur; yani o, onların sapıklık bakımından en şiddetlisiydi; çünkü kendisi sapkın olup başkalarını da saptırandı. O, İsrâiloğulları'ndan “es-Sâmire” denilen bir kabileye mensuptur. Bir görüşe göre Sâmirîler, dinlerinin bazı hususlarında Yahudilere muhalefet eden bir Yahudi fırkasıdır. Bir diğer görüşe göre ise Bâcermâ halkındandı.
وقيل: كان علجا من كرمان، واسمه موسى بن ظفر، وكان منافقا قد أظهر الإسلام، وكان من قوم يعبدون البقر.
Bir görüşe göre Kirmânlı bir kâfirdi (ilc), adı Mûsâ b. Zafer idi; İslâm'ı [açıktan] benimsemiş gibi görünen bir münafıktı ve sığıra tapan bir kavimdendi.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ٨٦ الى ٨٨]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 86-88]
فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ يا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي (٨٦) قالُوا ما أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا وَلكِنَّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْناها فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ (٨٧) فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ فَقالُوا هذا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى فَنَسِيَ (٨٨)
{ فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ يا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي (٨٦) قالُوا ما أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا وَلكِنَّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْناها فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ (٨٧) فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ فَقالُوا هذا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى فَنَسِيَ (٨٨) } “Bunun üzerine Mûsâ, öfkeli ve kederli bir şekilde kavmine döndü. Dedi ki: 'Ey kavmim! Rabbiniz size güzel bir vaatte bulunmadı mı? Yoksa aradan geçen zaman size çok mu uzun geldi, yoksa üzerinize Rabbinizden bir gazabın inmesini istediniz de mi bana verdiğiniz sözden caydınız?' (86) Dediler ki: 'Biz sana verdiğimiz sözden kendi irademizle/gücümüzle caymadık; fakat o kavmin (Mısırlıların) ziynet eşyalarından birtakım ağırlıklar yüklenmiştik, biz de onları [ateşe] attık. İşte Sâmirî de aynı şekilde [kendi payına düşeni] attı.' (87) Böylece o, kendilerine böğürmesi olan bir buzağı heykeli çıkarıverdi. Bunun üzerine: 'Bu, sizin de ilahınızdır, Mûsâ'nın da ilahıdır; fakat o [bunu] unuttu' dediler. (88)”
الأسف: الشديد الغضب. ومنه قوله ﵇ في موت الفجأة «رحمة المؤمن وأخذة أسف للكافر » وقيل: الحزين. فإن قلت. متى رجع إلى قومه؟ قلت: بعد ما استوفى الأربعين: ذا القعدة وعشر ذى الحجة. وعدهم الله سبحانه أن يعطيهم التوراة التي فيها هدى ونور، ولا وعد أحسن من ذاك وأجمل، حكى لنا أنها كانت ألف سورة كل سورة ألف آية، يحمل أسفارها سبعون جملا الْعَهْدُ الزمان، يريد: مدّة مفارقته لهم. يقال: طال عهدى بك، أى: طال زماني بسبب مفارقتك. وعدوه أن يقيموا على أمره وما تركهم عليه من الإيمان، فأخلفوا موعده بعبادتهم العجل بِمَلْكِنا قرئ بالحركات الثلاث، أى: ما أخلفنا موعدك بأن ملكنا أمرنا، لو ملكنا أمرنا وخلينا وراءنا لما أخلفناه، ولكنا غلبنا من جهة السامري وكيده. أى: حملنا أحمالا من حلىّ القبط التي استعرناها منهم. أو أرادوا بالأوزار: أنها آثام وتبعات، لأنهم كانوا معهم في حكم المستأمنين في دار الحرب. وليس للمستأمن أن يأخذ مال الحربي، على أن الغنائم لم تكن تحل حينئذ فَقَذَفْناها في نار السامري، التي أوقدها في الحفرة وأمرنا أن نطرح فيها الحلىّ. وقرئ حملنا فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ أراهم أنه يلقى حليا في يده مثل ما ألقوا. وإنما ألقى التربة التي أخذها من موطئ حيزوم فرس جبريل. أوحى إليه وليه الشيطان أنها إذا خالطت مواتا صار حيوانا فَأَخْرَجَ لَهُمْ السامري من الحفرة عجلا خلقه الله من الحلىّ التي سبكتها النار يخور كما تخور العجاجيل.
El-Esef (الْأَسَف): Aşırı öfkelidir. Nitekim Peygamber aleyhisselâm'ın ansızın ölüm hakkındaki: “Mümin için bir rahmet, kâfir için ise öfkeli bir yakalayıştır” hadisi de bu kabildendir. Hüzünlü anlamına geldiği de söylenmiştir. Eğer: “Kavmine ne zaman döndü?” dersen, derim ki: Zilkade ve Zilhicce'nin on günü olmak üzere kırk günü tamamladıktan sonra döndü. Sübhânehu olan Allah onlara içinde hidayet ve nur bulunan Tevrat'ı vereceğini vaad etmişti; bundan daha güzel ve daha latif bir vaad olamazdı. Bize anlatıldığına göre o, her biri bin ayet olan bin sure idi ve sahifelerini yetmiş deve taşıyordu. { الْعَهْدُ } zaman demektir; yani onlardan ayrı kaldığı süreyi kastetmektedir. “Tâle ahdî bike” (Ayrılığın sebebiyle üzerimden uzun zaman geçti) denilir. Onlar ise Mûsâ'ya, onun emri üzere ve kendilerini üzerinde bıraktığı iman hali üzere sebat edeceklerine söz vermişlerdi; fakat buzağıya taparak verdikleri sözden caydılar. { بِمَلْكِنا } [mîm harfinin] üç harekesiyle de okunmuştur; yani “Biz kendi irademize ve gücümüze dayanarak sana verdiğimiz sözden caymadık. Şayet irademize hâkim olsaydık ve kendi halimize bırakılsaydık sözümüzden caymazdık; lâkin Sâmirî ve onun hilesi tarafından mağlup edildik.” Yani: Kıptîlerden ödünç aldığımız süs eşyalarından birtakım yükler taşıdık. Yahut “ağırlıklar” (evzâr) ile bunların günah ve vebal olduğunu kastettiler; zira onlar dârülharpte Kıptîlerle birlikte emân verilmiş kimseler (müste'men) hükmündeydiler. Emân alan bir kimsenin ise harbinin malını alması helal değildir; kaldı ki o dönemde ganimetler de helal kılınmamıştı. { فَقَذَفْناها } Sâmirî'nin çukurda yaktığı ve içine süs eşyalarını atmamızı emrettiği ateşe attık. [Bir kıraatte] “Hamalnâ” (حملنا) şeklinde de okunmuştur. { فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ } Onlara, tıpkı kendilerinin attığı gibi elindeki bir süs eşyasını atıyormuş gibi gösterdi. Oysa o, Cebrâil'in atı Hayzûm'un ayak bastığı yerden aldığı toprağı atmıştı. Dostu olan şeytan ona, bu toprağın cansız bir maddeye karıştığında onun bir hayvana dönüşeceğini fısıldamıştı. { فَأَخْرَجَ لَهُمْ } Sâmirî çukurdan onlara, ateşin erittiği süs eşyalarından Allah'ın yarattığı ve buzağıların böğürdüğü gibi böğüren bir buzağı çıkardı.
فإن قلت: كيف أثرت تلك التربة في إحياء الموات؟ قلت: أما يصحّ أن يؤثر الله سبحانه روح القدس بهذه الكرامة الخاصة كما آثره بغيرها من الكرامات، وهي أن يباشر فرسه بحافره تربة إذا لاقت تلك التربة جمادا أنشأه الله إن شاء عند مباشرته حيوانا. ألا ترى كيف أنشأ المسيح
Eğer: “O toprak, cansız olanı diriltmede nasıl etkili oldu?” dersen, derim ki: Allah Sübhânehu'nun, diğer kerametlerle seçkin kıldığı gibi Rûhu'l-Kudüs'ü [Cibrîl'i] bu özel kerametle de seçkin kılması mümkün değil midir? Bu [keramet] ise, atının tırnağıyla bir toprağa temas etmesi ve bu toprak bir cansıza değdiğinde, Allah'ın dilerse bu temas anında onu canlı bir varlık olarak yaratmasıdır. Görmez misin, Mesih'i...
من غير أب عند نفخه في الدرع. فإن قلت: فلم خلق الله العجل من الحلىّ حتى صار فتنة لبنى إسرائيل وضلالا؟ قلت: ليس بأوّل محنة محن الله بها عباده ليثبت الله الذين آمنوا بالقول الثابت في الحياة الدنيا وفي الآخرة ويضل الله الظالمين. ومن عجب من خلق العجل، فليكن من خلق إبليس أعجب. والمراد بقوله فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ هو خلق العجل للامتحان، أى: امتحناهم بخلق العجل وحملهم السامري على الضلال، وأوقعهم فيه حين قال لهم هذا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى فَنَسِيَ أى: فنسي موسى أن يطلبه هاهنا، وذهب يطلبه عند الطور. أو فنسي السامري: أى ترك ما كان عليه من الإيمان الظاهر.
yakaya üflemesi anında babasız olarak nasıl var etmiştir? Eğer: “Peki, İsrâiloğulları için bir fitne ve sapıklık olsun diye Allah o buzağıyı neden süs eşyalarından yarattı?” dersen, derim ki: Bu, Allah'ın 'iman edenleri dünya hayatında da ahirette de dosdoğru sözle sebat ettirmesi ve zalimleri de saptırması' için kullarını tabi tuttuğu ilk imtihan değildir. Buzağının yaratılmasına şaşan kimse, İblîs'in yaratılmasına daha çok şaşsın! { فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ } 'Kavmini imtihan ettik' buyruğundan kasıt, sınama amacıyla buzağının yaratılmasıdır; yani onları buzağının yaratılmasıyla imtihan ettik; Sâmirî ise onları sapıklığa sevk etti ve onlara { هذا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى } 'İşte sizin de Mûsâ'nın da ilâhı budur' dediği vakit onları bu sapıklığa düşürdü. { فَنَسِيَ } Yani Mûsâ onu burada aramayı unuttu da Tûr'un yanında aramaya gitti. Yahut Sâmirî unuttu; yani üzerinde bulunduğu zahirî imanı terk etti.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ٨٩ الى ٩١]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 89-91]
أَفَلا يَرَوْنَ أَلاَّ يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلاً وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً (٨٩) وَلَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ مِنْ قَبْلُ يا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي (٩٠) قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى (٩١)
{ أَفَلا يَرَوْنَ أَلاَّ يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلاً وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً (٨٩) وَلَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ مِنْ قَبْلُ يا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي (٩٠) قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى (٩١) } “Görmüyorlar mı ki o kendilerine hiçbir sözle karşılık veremiyor, onlara ne bir zarar ne de bir fayda sağlamaya güç yetirebiliyor? Andolsun ki Hârûn daha önce onlara: 'Ey kavmim! Siz bununla yalnızca imtihan edildiniz; şüphesiz sizin Rabbiniz Rahmân'dır. O halde bana uyun ve emrime itaat edin' demişti. Onlar ise: 'Mûsâ bize dönünceye kadar buna tapmaktan asla vazgeçmeyeceğiz' demişlerdi.”
يَرْجِعُ من رفعه فعلى أنّ أن مخففة من الثقيلة. ومن نصب فعلى أنها الناصبة للأفعال مِنْ قَبْلُ من قبل أن يقول لهم السامري ما قال، كأنهم أوّل ما وقعت عليه أبصارهم حين طلع من الحفرة افتتنوا به واستحسنوه، فقبل أن ينطق السامري بادرهم هرون ﵇ بقوله إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ.
{ يَرْجِعُ } fiilini merfû okuyan kimse, “en” edatının şeddeli olandan hafifletilmiş (muhaffefe) olmasına dayandırmıştır; mansûb okuyan ise fiilleri nasbeden edat olmasına dayandırmıştır. { مِنْ قَبْلُ } Sâmirî onlara söyleyeceğini söylemeden önce demektir; sanki buzağı çukurdan çıktığında gözleri ilk ona iliştiğinde hemen ona kapılıp onu beğendiler de Sâmirî konuşmadan önce Hârûn aleyhisselâm: { إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ } “Siz bununla yalnızca imtihan edildiniz; şüphesiz sizin Rabbiniz Rahmân'dır” sözüyle onlara erken müdahalede bulundu.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ٩٢ الى ٩٣]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 92-93]
قالَ يا هارُونُ ما مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا (٩٢) أَلاَّ تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي (٩٣)
{ قالَ يا هارُونُ ما مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا (٩٢) أَلاَّ تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي (٩٣) } “[Mûsâ:] 'Ey Hârûn! Onların saptıklarını gördüğün zaman sana ne engel oldu da bana uymadın? Yoksa emrime karşı mı geldin?' dedi.”
لا مزيدة. والمعنى ما منعك أن تتبعني في الغضب لله وشدة الزجر عن الكفر والمعاصي؟
[{ أَلَّا تَتَّبِعَنِ } ifadesindeki] “Lâ” zâiddir. Anlam şudur: Allah için öfkelenmekte ve küfür ile günahlardan şiddetle menetmekte benim yolumu izlemene ne engel oldu?
وهلا قاتلت من كفر بمن آمن؟ ومالك لم تباشر الأمر كما كنت أبا شره أنا لو كنت شاهدا؟
İman edenlerle birlikte inkâr edenlere karşı savaşmalı değil miydin? Ben bizzat orada bulunsaydım meseleye nasıl el koyacak idiysem, sana ne oldu da meseleye öylece el koymadın?
أو مالك لم تلحقني.
Yahut sana ne oldu da arkamdan gelip bana katılmadın?
[سورة طه (٢٠) : آية ٩٤]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 94]
قالَ يَا بْنَ أُمَّ لا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي (٩٤)
{ قالَ يَا بْنَ أُمَّ لا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي } “[Hârûn] dedi ki: «Ey anamın oğlu! Sakalımı ve başımı tutma! Doğrusu ben senin, 'İsrâiloğulları arasında ayrılık çıkardın, sözüme riayet etmedin!' demenden endişe ettim.»” (94)
قرئ لِحْيَتِي
{ لِحْيَتِي } kelimesi,
بفتح اللام وهي لغة أهل الحجاز، كان موسى صلوات الله عليه رجلا حديدا مجبولا على الحدة والخشونة والتصلب في كل شيء، شديد الغضب لله ولدينه، فلم يتمالك حين رأى قومه يعبدون عجلا من دون الله بعد ما رأوا من الآيات العظام، أن ألقى ألواح التوراة لما غلب ذهنه من الدهشة العظيمة، غضبا لله واستنكافا وحمية، وعنف بأخيه وخليفته على قومه، فأقبل عليه إقبال العدّو المكاشف قابضا على شعر رأسه- وكان أفرع - وعلى شعر وجهه يجرّه إليه. أى: لو قاتلت بعضهم ببعض لتفرقوا وتفانوا، فاستأنيتك أن تكون أنت المتدارك بنفسك، المتلافى برأيك وخشيت عتابك على إطراح ما وصيتنى به من ضم النشر وحفظ الدهماء ، ولم يكن لي بد من رقبة وصيتك والعمل على موجبها.
lâm harfinin fethasıyla da okunmuştur ki bu Hicaz ehlinin lehçesidir. Mûsâ salavâtullâhi aleyh hiddetli bir adamdı; her hususta şiddet, sertlik ve tavizsizlik fıtratında vardı; Allah için ve O'nun dini uğruna çok öfkelenirdi. Kavmini o büyük mucizeleri gördükten sonra Allah'ı bırakıp bir buzağıya tapar halde görünce, Allah için duyduğu öfke, şiddetli tepki ve gayret sebebiyle zihnini kaplayan büyük dehşetten ötürü Tevrat levhalarını yere atmaktan kendini alamadı. Kardeşine ve kavmi üzerindeki vekiline sert davrandı; açık bir düşmanın yönelişi gibi onun üzerine yöneldi; başının saçından -ki gür saçlıydı- ve sakalından yakalayarak kendine doğru çekmeye başladı. [Hârûn şöyle demek istedi]: Şayet onları birbiriyle savaştırsaydım birbirlerinden ayrılır ve yok olurlardı; bu yüzden bizzat senin işe müdahale etmeni ve kendi görüşünle durumu düzeltmeni bekleyip acele etmedim. Birlik ve beraberliği koruma ile çoğunluğun muhafazasına dair bana yaptığın vasiyeti hiçe saydığım için beni azarlamandan korktum; zira senin vasiyetini gözetmekten ve onun gereğine göre hareket etmekten başka bir yolum yoktu.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ٩٥ الى ٩٦]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 95-96]
قالَ فَما خَطْبُكَ يا سامِرِيُّ (٩٥) قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي (٩٦)
{ قالَ فَما خَطْبُكَ يا سامِرِيُّ (٩٥) قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي (٩٦) } “[Mûsâ:] 'Peki ya senin meselen nedir ey Sâmirî?' dedi. [Sâmirî:] 'Ben onların görmediklerini gördüm; elçinin izinden bir avuç [toprak] alıp onu attım. Nefsim bana böyle yapmayı hoş gösterdi' dedi.”
الخطب: مصدر خطب الأمر إذا طلبه، فإذا قيل لمن يفعل شيئا: ما خطبك؟ فمعناه:
El-Hatb (الخطب): Bir şeyi talep ettiğinde kullanılan “hatebe'l-emr” ifadesinin masdarıdır. Bir işi yapan kimseye “Mâ hatbuke?” (Senin maksadın/durumun nedir?) denildiğinde bunun anlamı:
ما طلبك له؟ قرئ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ بالكسر ، والمعنى: علمت ما لم تعلموه، وفطنت ما لم تفطنوا له. قرأ الحسن قَبْضَةً بضم القاف وهي اسم المقبوض، كالغرفة والمضغة.
“Bunu yapmaktaki talebin/amacın nedir?” demektir. { بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ } ayetinde [sâd harfinin] kesresiyle de okunmuştur. Anlamı: “Sizin bilmediğiniz bir şeyi bildim ve sizin fark edemediğiniz bir şeyi fark ettim” demektir. Hasan, { قَبْضَةً } kelimesini kāf harfinin zammesiyle “gubzaten” okumuştur; bu, tıpkı “gurfe” (avuçlanan miktar) ve “mudğa” (çiğnemlik et) gibi avuçlanan şeyin (makbûz) ismidir.
وأما القبضة فالمرة من القبض، وإطلاقها على المقبوض من تسمية المفعول بالمصدر، كضرب الأمير. وقرأ أيضا: فقبصت قبصة، بالصاد المهملة. الضاد: بجميع الكف. والصاد: بأطراف الأصابع. ونحوهما: الخضم، والقضم: الخاء بجميع الفم، والقاف بمقدمه: قرأ ابن مسعود:
Kāf harfinin fethasıyla “gabza” ise avuçlama eyleminin bir defa yapılmasıdır (merre masdarı). Bunun avuçlanan şey için kullanılması ise tıpkı “darbu'l-emîr” ifadesinde olduğu gibi mef'ûlün masdar ile isimlendirilmesi kabilindendir. Yine o, noktasız sâd ile “fe-kabastü kabseten” şeklinde de okumuştur. Dâd harfi ile olanı bütün avuçla, sâd harfi ile olanı ise parmak uçlarıyla tutmaktır. Tıpkı “hadm” ve “gadm” gibi: Hâ harfi ile olanı bütün ağızla, kāf ile olanı ise ağzın ön kısmıyla yemektir. İbn Mes'ûd ise:
من أثر فرس الرسول. فإن قلت: لم سماه الرسول دون جبريل وروح القدس؟ قلت: حين حل ميعاد الذهاب إلى الطور أرسل الله إلى موسى جبريل راكب حيزوم فرس الحياة ليذهب به، فأبصره السامري فقال: إنّ لهذا شأنا، فقبض قبضة من تربة موطئه، فلما سأله موسى عن قصته قال: قبضت من أثر فرس المرسل إليك يوم حلول الميعاد، ولعله لم يعرف أنه جبريل.
“Min eseri ferasi'r-rasûl” (Elçinin atının izinden) şeklinde okumuştur. Eğer: “Onu Cebrâil veya Rûhu'l-Kudüs diye değil de neden 'elçi' (er-rasûl) diye isimlendirdi?” dersen, derim ki: Tûr'a gitme vakti gelip çattığında Allah, Mûsâ'ya onu götürmesi için hayat atı Hayzûm'a binmiş olan Cebrâil'i gönderdi. Sâmirî onu görünce: 'Bunda mühim bir sır var' dedi ve bastığı yerin toprağından bir avuç aldı. Mûsâ ona meselesini sorduğunda: 'Vakit geldiğinde sana gönderilen elçinin atının izinden bir miktar aldım' dedi. Muhtemelen onun Cebrâil olduğunu bilmiyordu.
[سورة طه (٢٠) : آية ٩٧]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 97]
قالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لا مِساسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفاً (٩٧)
{ قَالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِسَاسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَنْ تُخْلَفَهُ وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا } “[Mûsâ] dedi ki: 'Defol git! Artık hayatın boyunca senin payına düşen [insanlara], «Bana dokunmayın!» demendir. Ayrıca senin için [cezalandırılacağın] asla şaşmayacak bir buluşma vakti vardır. Kendisine tapınıp durduğun ilahına bir bak! Onu mutlaka yakacağız, sonra da un ufak edip denize savuracağız!'” (97)
عوقب في الدنيا بعقوبة لا شيء أطم منها وأوحش، وذلك أنه منع من مخالطة الناس منعا كليا، وحرم عليهم ملاقاته ومكالمته ومبايعته ومواجهته وكل ما يعايش به الناس بعضهم بعضا، وإذا اتفق أن يماس أحدا رجلا أو امرأة، حم الماس والممسوس، فتحامى الناس وتحاموه، وكان يصيح: لا مساس، وعاد في الناس أوحش من القاتل اللاجئ إلى الحرم، ومن الوحشي النافر في البرية. ويقال: إن قومه باق فيهم ذلك إلى اليوم. وقرئ لا مِساسَ بوزن فجار.
Dünyada bundan daha ağır ve daha dehşetli hiçbir şeyin bulunmadığı bir ceza ile cezalandırıldı. Şöyle ki: İnsanlarla kaynaşması tamamen yasaklandı; insanların da onunla karşılaşması, konuşması, alışveriş yapması, yüz yüze gelmesi ve insanların birbiriyle sürdürdüğü bütün muaşeret ilişkileri haram kılındı. Bir erkek veya bir kadın olsun, kazara birine dokunacak olsa hem dokunan hem de dokunulan kimse sıtmaya tutulurdu; bu yüzden insanlar ondan sakınır, o da insanlardan sakınırdı ve sürekli 'Bana dokunmayın!' diye feryat ederdi. İnsanlar arasında Harem'e sığınmış bir katilden ve kırlarda ürküp kaçan yaban hayvanından daha yalnız ve yabani bir hale geldi. Anlatıldığına göre bu durum onun kavminde bugüne kadar devam etmiştir. { لا مِساسَ } ifadesi “Fecâri” vezninde de okunmuştur.
ونحوه قولهم في الظباء. إذا وردت الماء فلا عباب، وإن فقدته فلا أباب: وهي أعلام للمسة والعبة والأبة، وهي المرة من الأب وهو الطلب لَنْ تُخْلَفَهُ أى لن يخلفك الله موعده الذي وعدك على الشرك والفساد في الأرض، ينجزه لك في الآخرة بعد ما عاقبك بذلك في الدنيا، فأنت ممن خسر الدنيا والآخرة، ذلك هو الخسران المبين. وقرئ لن تخلفه. وهذا من أخلفت الموعد إذا وجدته خلفا. قال الأعشى:
Bunun benzeri, ceylanlar suyun başına vardığında söyledikleri şu sözdür: “İzâ veradeti'l-mâe fe-lâ ibâb, ve in fekادتhû fe-lâ ebâb” (Suya varırsa kana kana içmek yok, bulamazsa aramak yok). Bunlar dokunma (lemse), bolca içme (abbe) ve arama (ebbe) için kullanılan alem isimlerdir; ebbe, arama eyleminin bir defa yapılmasıdır (el-ebb: talep etmek). { لَنْ تُخْلَفَهُ } yani şirk ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmandan ötürü Allah'ın sana vaad ettiği azap vaktini Allah asla boşa çıkarmayacak; dünyada seni bu şekilde cezalandırdıktan sonra ahirette de o vaadini senin için tastamam yerine getirecektir. Sen hem dünyayı hem de ahireti kaybedenlerdensin; işte apaçık hüsran budur. [Meçhul olarak] “Len tuhlefehû” şeklinde de okunmuştur. Bu, “ahleftü'l-mev'ıde” (vaadi bozulmuş buldum) ifadesinden gelir. A'şâ şöyle demiştir:
أثوى وأقصر ليله ليزوّدا … فمضى وأخلف من قتيلة موعدا
“Bir gece kaldı ve azık almak için gecesini kısalttı... Sonra çekip gitti ve Kuteyle'nin vaadini yerine getirilmemiş buldu.”
وعن ابن مسعود: نخلفه، بالنون، أى: لن يخلفه الله، كأنه حكى قوله ﷿ كما مر في لِأَهَبَ لَكِ
İbn Mes'ûd'dan nûn ile “nuhlifehû” (نُخْلِفَهُ) rivayet edilmiştir; yani “Allah o vaadi asla bozmaz”; sanki { لِأَهَبَ لَكِ } ayetinde geçtiği gibi Cenâb-ı Hakk'ın sözünü hikâye etmiştir.
. ظَلْتَ وظلت، وظلت والأصل ظلت، فحذفوا اللام الأولى ونقلوا حركتها إلى الظاء، ومنهم من لم ينقل لَنُحَرِّقَنَّهُ ولنحرقنه ولنحرقنه. وفي حرف ابن مسعود: لنذبحنه، ولنحرقنه، ولنحرقنه: القراءتان من الإحراق. وذكر أبو على الفارسي في لنحرقنه انه يجوز أن يكون حرّق مبالغة في حرق إذا برد بالمبرد. وعليه القراءة الثالثة، وهي قراءة على بن أبى طالب رضى الله عنه لَنَنْسِفَنَّهُ بكسر السين وضمها، وهذه عقوبة ثالثة وهي إبطال ما افتتن
Zalte (ظَلْتَ), [zılte] (ظِلْتَ) ve [zulte] (ظُلْتَ). Aslı [zalilte] (ظَلِلْتَ) şeklindedir; birinci lâm'ı hazfetmişler ve harekesini zâ' harfine nakletmişlerdir. Onlardan [harekeyi] nakletmeyenler de vardır. { لَنُحَرِّقَنَّهُ } (Le-nuharrikannehû), [le-nahrikunnehû] (لَنَحْرُقَنَّهُ) ve [le-nuhrikunnehû] (لَنُحْرِقَنَّهُ). İbn Mes'ûd'un kıraatinde ise “le-nedbehannehû” (لَنَذْبَحَنَّهُ) şeklindedir. “Le-nuharrikannehû” ve “le-nuhrikunnehû” kıraatlerinin her ikisi de ihrâk (yakmak) kökündendir. Ebû Alî el-Fârisî { لنحرقنه } [kıraati] hakkında, “harraka” (حَرَّقَ) fiilinin, törpüyle eğelemek/inceltmek anlamındaki “haraka” (حَرَقَ) fiilinin mübalağası olmasının câiz olduğunu zikretmiştir. Üçüncü kıraat de bu kabildendir ki o da Ali b. Ebî Tâlib'in -radıyallâhu anh- sîn harfinin kesresi ve zammesiyle { لَنَنْسِفَنَّهُ } (le-nensifennehû / le-nensüfennehû) okuyuşudur. Bu ise [ona uygulanan] üçüncü bir cezadır; o da fitneye konu
به وفتن، وإهدار سعيه، وهدم مكره وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ.
yapıp insanları saptırdığı nesneyi yok etmek, çabasını boşa çıkarmak ve tuzağını yerle bir etmektir: { وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ } “Onlar tuzak kurdular; Allah da tuzak kurdu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır.”
[سورة طه (٢٠) : آية ٩٨]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 98]
إِنَّما إِلهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً (٩٨)
{ إِنَّما إِلهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً (٩٨) } “Sizin ilâhınız ancak kendisinden başka hiçbir ilâh olmayan Allah'tır; O, ilmiyle her şeyi kuşatmıştır.”
قرأ طلحة: الله الذي لا إله إلا هو الرحمن رب العرش وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً وعن مجاهد وقتادة: وسع، ووجهه أن وسع متعدّ إلى مفعول واحد، وهو كل شيء. وأمّا عِلْماً فانتصابه على التمييز، وهو في المعنى فاعل، فلما ثقل نقل إلى التعدية إلى مفعولين، فنصبهما معا على المفعولية لأنّ المميز فاعل في المعنى، كما تقول في «خاف زيد عمرا» خوفت زيدا عمرا، فترد بالنقل ما كان فاعلا مفعولا.
Talha: “Allâhulleżî lâ ilâhe illâ huve'r-Rahmânu Rabbu'l-Arş, vesia külle şey'in ilmâ” şeklinde okumuştur. Mücâhid ve Katâde'den ise [şedde ile] “Vessa'a” şeklinde nakledilmiştir. Bunun izahı şudur: “Vesia” fiili tek bir mef'ûle geçişlidir (müteaddî), o da “külle şey'in” kelimesidir. { عِلْماً } kelimesine gelince, temyiz olarak mansûbtur ve mana bakımından fâildir. Şeddeli hale getirilince (vessa'a) iki mef'ûle geçişli kılındı ve her ikisi de mef'ûliyet üzere mansûb oldu; zira temyiz mana bakımından fâildir; nitekim “Hâfe Zeydün Amran” (Zeyd Amr'dan korktu) cümlesini “Havveftü Zeyden Amran” (Zeyd'i Amr'dan korkuttum) şekline dönüştürdüğünde, geçişlilik aktarımıyla daha önce fâil olan şeyi mef'ûle dönüştürürsün.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ٩٩ الى ١٠١]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 99-101]
كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ ما قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً (٩٩) مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً (١٠٠) خالِدِينَ فِيهِ وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلاً (١٠١)
{ كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ ما قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً (٩٩) مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً (١٠٠) خالِدِينَ فِيهِ وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلاً (١٠١) } “İşte böylece, geçmiştekilerin haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz. Şüphesiz katımızdan sana bir zikir verdik. Kim ondan yüz çevirirse, şüphesiz o kıyamet günü ağır bir günah yükü yüklenecektir. Onda ebedî kalacaklardır; kıyamet günü onlar için bu ne kötü bir yüktür!”
الكاف في كَذلِكَ منصوب المحل، وهذا موعد من الله ﷿ لرسوله ﷺ، أى: مثل ذلك الاقتصاص ونحو ما اقتصصنا عليك قصة موسى وفرعون، نقصّ عليك من سائر أخبار الأمم وقصصهم وأحوالهم، تكثيرا لبيناتك، وزيادة في معجزاتك، وليعتبر السامع ويزداد المستبصر في دينه بصيرة، وتتأكد الحجة على من عاند وكابر، وأن هذا الذكر الذي آتيناك يعنى القرآن مشتملا على هذه الأقاصيص والأخبار الحقيقة بالتفكر والاعتبار، لذكر عظيم وقرآن كريم، فيه النجاة والسعادة لمن أقبل عليه، ومن أعرض عنه فقد هلك وشقى. يريد بالوزر: العقوبة الثقيلة الباهظة، سماها وزرا تشبيها في ثقلها على المعاقب وصعوبة احتمالها بالحمل الذي يفدح لحامل، وبنقض ظهره، ويلقى عليه بهره : أو لأنها جزاء الوزر وهو الإثم. وقرئ: يحمل. جمع خالِدِينَ على المعنى، لأنّ من معلق متناول لغير معرض واحد. وتوحيد الضمير في أعرض وما بعده للحمل على اللفظ. ونحوه قوله تعالى وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها. فِيهِ أى في ذلك الوزر. أو في احتماله ساءَ في حكم بئس. والضمير الذي فيه يجب أن يكون مبهما يفسره حِمْلًا والمخصوص بالذم محذوف لدلالة الوزر السابق عليه، تقديره: ساء حملا وزرهم، كما حذف في قوله تعالى
{ كَذلِكَ } ifadesindeki kâf harfi mahallen mansûbdur. Bu, Allah Azze ve Celle’den Rasûlü sallallâhu aleyhi ve sellem’e bir vaaddir; yani: “Sana Mûsâ ile Firavun kıssasını anlattığımız gibi ve o kıssa anlatımına benzer şekilde, açık delillerini çoğaltmak ve mucizelerini artırmak, dinleyen kimse ibret alsın, basiret sahibi olan dininde basiretini artırsın ve inat edip büyüklük taslayan kimseye karşı hüccet kesinleşsin diye diğer ümmetlerin haberlerini, kıssalarını ve hallerini de sana anlatıyoruz. Sana verdiğimiz bu zikir -yani tefekkür ve ibret almaya lâyık bu kıssaları ve haberleri içeren Kur'an- şüphesiz pek yüce bir zikir ve kerîm bir Kur'an'dır; ona yönelen için onda kurtuluş ve mutluluk vardır; ondan yüz çeviren ise muhakkak helâk olmuş ve bedbahtlığa düşmüştür.” { الْوِزْرِ } (günah/ağır yük) ile kastedilen; ağır ve ezici cezadır. Cezalandırılan kimseye olan ağırlığı ve taşınmasının güçlüğü bakımından, taşıyana ağır gelen, belini büken ve nefesini kesip ona galebe çalan bir yüke benzetilerek bu [ceza] “vizr” olarak isimlendirilmiştir; yahut vizrin (yani günahın) karşılığı olduğu içindir. [Bu kelime] { يُحْمَلُ } (yükletilir) şeklinde [meçhul olarak da] okunmuştur. { خالِدِينَ } kelimesinin çoğul kılınması mânaya göredir; zira { مَنْ } [şart edatı] kapsamı itibarıyla birden fazla yüz çevirene şâmildir. { أَعْرَضَ } fiilindeki ve sonrasındaki zamirin tekil kılınması ise lafza hamledilmesindendir. Allah Teâlâ’nın şu buyruğu da bu kabildendir: { وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها } “Kim de Allah’a ve Rasûlü’ne isyan ederse, şüphesiz onun için içinde ebedî kalacakları cehennem ateşi vardır.” { فِيهِ } yani o vizrin [cezasının] içinde; yahut onu taşımanın içinde [ebedî kalırlar]. { ساءَ } fiili, { بِئْسَ } (ne kötüdür!) hükmündedir. İçindeki zamirin müphem olması zorunludur; onu { حِمْلًا } kelimesi açıklar (temyizidir). Zemmedilen şey (el-mahsûs bi’z-zemm) ise, öncesinde geçen “vizr” kelimesinin delâlet etmesinden ötürü hazfedilmiştir; takdiri: “ساء حملا وزرهم” (Onların vizri yük olarak ne kötüdür!) şeklindedir. Nitekim Allah Teâlâ’nın şu kavlinde de [mahsûs bi'l-medh] hazfedilmiştir:
نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ أيوب هو المخصوص بالمدح. ومنه قوله تعالى وَساءَتْ مَصِيراً أى وساءت مصيرا جهنم. فإن قلت: اللام في لَهُمْ ما هي؟ وبم تتعلق؟ قلت: هي للبيان، كما في هَيْتَ لَكَ. فإن قلت. ما أنكرت أن يكون في ساء ضمير الوزر؟ قلت: لا يصح أن يكون في ساء وحكمه حكم بئس ضمير شيء بعينه غير مبهم فإن قلت: فلا يكن ساء الذي حكمه حكم بئس، وليكن ساء الذي منه قوله تعالى سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بمعنى أهم وأحزن؟ قلت: كفاك صادّا عنه أن يؤول كلام الله إلى قولك:
{ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ } “O ne güzel kuldu! Şüphesiz o, dâima [Allah'a] yönelirdi.” Burada övülen zat Eyyûb'dur. Allah Teâlâ'nın: { وَساءَتْ مَصِيراً } “Ve o ne kötü bir varış yeridir” ayeti de bu kabildendir; yani cehennem varış yeri olarak ne kötüdür demektir. Eğer: “{ لَهُمْ } ifadesindeki lâm nedir ve nereye müteallıktır?” dersen, derim ki: Tıpkı “Heyte leke” ifadesinde olduğu gibi beyan içindir. Eğer: “{ ساءَ } fiilinde vizr kelimesine dönen bir zamir bulunmasını neden reddettin?” dersen, derim ki: “Bi'se” hükmünde olan “sâe” fiilinde, mübhem olmayan muayyen bir şeyin zamirinin bulunması sahih değildir. Eğer: “O halde 'bi'se' hükmünde olan sâe olmasın da Allah Teâlâ'nın: { سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا } 'İnkâr edenlerin yüzleri kederlendi' ayetinde geçen ve 'kederlendirdi/üzdü' manasında olan sâe olsun?” dersen, derim ki: Allah'ın kelâmını senin şu sözüne tevil etmen bundan seni men etmeye yeter:
وأحزن الوزر لهم يوم القيامة حملا، وذلك بعد أن تخرج عن عهدة هذا اللام وعهدة هذا المنصوب.
“Ve vizr kıyamet günü yük olarak onları kederlendirdi”; üstelik bu durum, ancak bu lâm harfinin ve bu mansûb kelimenin getirdiği sorumluluktan kurtulduktan sonra [mümkün olabilir].
[سورة طه (٢٠) : الآيات ١٠٢ الى ١٠٤]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 102-104]
يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً (١٠٢) يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ عَشْراً (١٠٣) نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ يَوْماً (١٠٤)
{ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً (١٠٢) يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ عَشْراً (١٠٣) نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ يَوْماً (١٠٤) } “Sûra üflendiği gün, işte o gün suçlu-günahkârları [gözleri] gömgök [korkudan dehşete düşmüş bir halde] toplarız. Kendi aralarında: 'Sadece on [gün] kaldınız' diye fısıldaşırlar. 'Sadece bir gün kaldınız' dediği vakit onların ne söylediklerini Biz çok daha iyi biliriz; zira onların en aklı başında olanı böyle der.”
أسند النفخ إلى الآمريه فيمن قرأ: ننفخ، بالنون. أو لأن الملائكة المقرّبين وإسرافيل منهم بالمنزلة التي هم بها من رب العزة، فصح لكرامتهم عليه وقربهم منه أن يسند ما يتولونه إلى ذاته تعالى. وقرئ: ينفخ، بلفظ ما لم يسم فاعله. وينفخ. ويحشر، بالياء المفتوحة على الغيبة والضمير لله ﷿ أو لإسرافيل ﵇. وأما يحشر المجرمون فلم يقرأ به إلا الحسن.
Nûn ile “nenfuhu” şeklinde okuyanların kıraatinde üfleme fiili, onu emredene [Allah'a] isnad edilmiştir. Yahut mukarreb melekler ve onların arasında yer alan İsrâfil, izzet Rabbi katındaki makamlarından ötürü, O'nun nezdindeki değerleri ve yakınlıkları sebebiyle bizzat üstlendikleri fiilin Allah Teâlâ'nın zâtına isnad edilmesi sahih olmuştur. Bir kıraatte meçhul fiil kalıbıyla “yunfehu” şeklinde okunmuştur. “Yenfehu” ve “yahşuru” şeklinde gaib sîgasıyla ve üstünlü yâ ile de okunmuştur; bu durumda zamir ya Allah Teâlâ'ya ya da İsrâfil aleyhisselâm'a döner. “Yuhşeru'l-mücrimûne” şeklinde ise yalnız Hasan[-ı Basrî] okumuştur.
وقرئ فِي الصُّورِ بفتح الواو جمع صورة، وفي الصور: قولان، أحدهما: أنه بمعنى الصور وهذه القراءة تدل عليه. والثاني: أنه القرن. قيل في الزرق قولان، أحدهما: أن الزرقة أبغض شيء من ألوان العيون إلى العرب لأنّ الروم أعداؤهم وهم زرق العيون ولذلك قالوا في صفة العدوّ:
Vâv harfinin fethasıyla “sûret” kelimesinin çoğulu olarak { فِي الصُّورِ } şeklinde de okunmuştur. “Es-Sûr” hakkında iki görüş vardır: Birincisi, sûretler (şekiller) manasında olduğudur ve bu kıraat de buna delalet eder. İkincisi ise, boynuz (boru) olduğudur. { زُرْقاً } hakkında iki görüş zikredilmiştir: Birincisi, mavi göz renginin Araplara göre göz renkleri arasında en sevimsiz olanı kabul edilmesidir; çünkü Rumlar onların düşmanlarıydı ve mavi gözlüydüler. Bu sebeple düşmanın niteliği hakkında şöyle derlerdi:
أسود الكبد، أصهب السبال، أزرق العين. والثاني: أنّ المراد العمى، لأنّ حدقة من يذهب نور بصره تزراقّ. تخافتهم لما يملأ صدورهم من الرعب والهول، يستقصرون مدّة لبثهم في الدنيا: إما لما يعاينون من الشدائد التي تذكرهم أيام النعمة والسرور فيتأسفون عليها ويصفونها بالقصر لأن أيام السرور قصار، وإما لأنها ذهبت عنهم وتقضت، والذاهب وإن طالت مدّته قصير بالانتهاء. ومنه توقيع عبد الله بن المعتز تحت «أطال الله بقاءك» : «كفى بالانتهاء قصرا» وإما لاستطالتهم الآخرة وأنها أبد سرمد يستقصر إليها عمر الدنيا، ويقال لبث أهلها فيها بالقياس إلى لبثهم في الآخرة. وقد استرجح الله قول من يكون أشدّ تقاولا منهم في قوله تعالى إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً ونحوه قوله تعالى قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَسْئَلِ الْعادِّينَ وقيل: المراد لبثهم في القبور. ويعضده
[Düşmanın vasfı hakkında şöyle demişlerdir:] «Kara ciğerli, kızıl bıyıklı, mavi gözlü.» İkincisi: [Burada] kastedilenin körlük olduğudur; çünkü görme nurunu kaybeden kimsenin gözbebeği mavileşir/göğerir. Kalplerini dolduran korku ve dehşetten ötürü aralarında fısıldaşırlar; dünyada kalış sürelerini kısa bulurlar: Ya kendilerine nimet ve sevinç günlerini hatırlatan şiddetli azaplara şahit olduklarından dolayı o günlere hayıflanır ve sevinç günleri kısa sürdüğü için dünya hayatını kısalıkla nitelerler; ya da dünya kendilerinden gelip geçtiği ve sona erdiği için [böyle derler], zira sona eren bir şey, süresi ne kadar uzun olursa olsun bitmiş olması sebebiyle kısadır. Abdullah b. el-Mu'tez'in, «Allah ömrünü uzun kılsın» sözünün altına düştüğü: «Sona ermek, kısalık olarak [insana] yeter» şeklindeki notu da bu kabildendir. Yahut ahireti pek uzun buldukları ve ahiretin, dünya ömrünün yanında pek kısa kaldığı ebedî ve sermedî bir yurt olmasından dolayıdır; nitekim dünya ehlinin dünyada kalış sürelerinin, ahirette kalışlarına kıyasla [kısa] olduğu söylenir. Nitekim Allah Teâlâ, { إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً } “Hani onların tuttuğu yol bakımından en üstün/isabetli olanı: '[Dünyada] ancak bir gün kaldınız' diyordu” buyruğunda aralarında [kalış süresini] en aza indiren kimsenin sözünü daha isabetli saymıştır. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bunun benzeridir: { قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَسْئَلِ الْعادِّينَ } “[Allah] 'Yeryüzünde yıllar sayısı olarak ne kadar kaldınız?' dedi. Onlar: 'Bir gün veya bir günün bir kısmı kadar kaldık; sayanlara sor' dediler”. Bir görüşe göre de: Kastedilen, onların kabirlerde kalış süreleridir. Bunu şu ayet de desteklemektedir:
قوله ﷿ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ ما لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ، وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ ما لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ، وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ } “Kıyametin kopacağı gün suçlu-günahkârlar, [dünyada] bir saatten fazla kalmadıklarına yemin ederler. Onlar [dünyada da] işte böyle döndürülüyorlardı. Kendilerine ilim ve iman verilenler ise şöyle derler: 'Andolsun ki siz, Allah'ın Kitabı'nda [yazılı olduğu üzere] yeniden diriliş gününe kadar kaldınız.'”
[سورة طه (٢٠) : الآيات ١٠٥ الى ١٠٧]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 105-107]
وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً (١٠٥) فَيَذَرُها قاعاً صَفْصَفاً (١٠٦) لا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً (١٠٧)
{ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً (١٠٥) فَيَذَرُها قاعاً صَفْصَفاً (١٠٦) لا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً (١٠٧) } “Sana dağları soruyorlar; de ki: 'Rabbim onları un ufak edip savuracak. Böylece yerlerini dümdüz, bomboş bir arazi olarak bırakacaktır. Orada ne bir çukur ne de bir tümsek görebilirsin.'”
يَنْسِفُها يجعلها كالرمل، ثم يرسل عليها الرياح فتفرّقها كما يذرى الطعام فَيَذَرُها أى فيذر مقارّها ومراكزها. أو يجعل الضمير للأرض وإن لم يجر لها ذكر، كقوله تعالى ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ. فإن قلت: قد فرّقوا بين العوج والعوج، فقالوا: العوج بالكسر في المعاني. والعوج بالفتح في الأعيان، والأرض عين، فكيف صح فيها المكسور العين؟ قلت: اختيار هذا اللفظ له موقع حسن بديع في وصف الأرض بالاستواء والملاسة، ونفى الاعوجاج عنها على أبلغ ما يكون، وذلك أنك لو عمدت إلى قطعة أرض فسوّيتها وبالغت في التسوية على عينك وعيون البصراء من الفلاحة، واتفقتم على أنه لم يبق فيها اعوجاج قط، ثم استطلعت رأى المهندس فيها وأمرته أن يعرض استواءها على المقاييس الهندسية، لعثر فيها على عوج في غير موضع، لا يدرك ذلك بحاسة البصر ولكن بالقياس الهندسي، فنفى الله عزّ وعلا ذلك العوج الذي دقّ ولطف عن الإدراك، اللهمّ إلا بالقياس الذي يعرفه صاحب التقدير والهندسة، وذلك الاعوجاج لما لم يدرك إلا بالقياس دون الإحساس لحق بالمعاني، فقيل فيه: عوج بالكسر. الأمت: النتوّ اليسير، يقال: مدّ حبله حتى ما فيه أمت.
{ يَنْسِفُها } onları kum gibi yapar, sonra üzerlerine rüzgârları salar da tıpkı ekinin savrulup ayrıldığı gibi onları savurup dağıtır. { فَيَذَرُها } yani onların yerlerini ve bulundukları merkezleri [bırakır]. Yahut Allah Teâlâ'nın: { ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ } “Onun üzerinde hiçbir canlı bırakmazdı” ayetinde olduğu gibi, önceden zikredilmemiş olsa bile zamir yeryüzüne raci kılınır. Eğer: “Âlimler 'ıvec' (عِوَج) ile 'avece' (عَوَج) kelimelerini birbirinden ayırıp; kesreli olan 'ıvec' manalardadır, fethalı olan 'avec' ise somut varlıklardadır (a'yân) demişlerdir; yeryüzü ise somut bir varlıktır, öyleyse onda ayn harfi kesreli olan [kelime] nasıl sahih olmuştur?” dersen, derim ki: Bu lafzın seçilmesi, yeryüzünün düzlüğünü ve pürüzsüzlüğünü nitelemede, ondan eğriliği en beliğ şekilde nefyetmede pek güzel ve eşsiz bir yere sahiptir. Şöyle ki: Sen bir toprak parçasına yönelip onu düzlesen, kendi gözüne ve çiftçilikten anlayan basiretli kimselerin gözüne göre düzlemede son derece ileri gitsen ve onda hiçbir eğrilik kalmadığı hususunda görüş birliğine varsanız; sonra da bir mühendisin bu konudaki görüşünü alıp onun düzlüğünü hendesî ölçülere vurmasını emretsen, o [mühendis] onda görme duyusuyla idrak edilemeyen fakat hendesî ölçümle anlaşılabilen pek çok yerde eğrilik bulur. İşte Allah Teâlâ, hendese ve hesap ehlinin bileceği ölçüm müstesna, idrakten ince ve gizli kalan o eğriliği nefyetmiştir. Bu eğrilik hisle değil ancak ölçümle idrak edildiği için manalara dahil olmuş ve hakkında kesre ile “ıvec” (عِوَج) denilmiştir. “El-Emt” (الأَمْت): Hafif tümseklik demektir. Nitekim: “İpini içinde hiçbir gevşeklik/tümseklik kalmayıncaya kadar gerdi” denilir.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ١٠٨ الى ١٠٩]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 108-109]
يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلاَّ هَمْساً (١٠٨) يَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلاَّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلاً (١٠٩)
{ يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلاَّ هَمْساً (١٠٨) يَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلاَّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلاً (١٠٩) } “O gün, kendisinde hiçbir eğrilik [ve sapma imkânı] olmayan o davetçiye uyarlar. Rahmân'ın huzurunda sesler kısılmıştır; artık fısıltıdan başka bir şey işitemezsin. O gün, Rahmân'ın kendisine izin verdiği ve sözünden hoşnut olduğu kimseden başkasına şefaat fayda vermez.”
أضاف اليوم إلى وقت نسف الجبال في قوله يَوْمَئِذٍ أى يوم إذ نسفت، ويجوز أن يكون بدلا بعد بدل من يوم القيامة. والمراد: الداعي إلى المحشر. قالوا: هو إسرافيل قائما على صخرة بيت المقدس يدعو الناس، فيقبلون من كل أوب إلى صوبه لا يعدلون لا عِوَجَ لَهُ أى لا يعوجّ له مدعوّ، بل يستوون إليه من غير انحراف متبعين لصوته. أى: خفضت
[Cenâb-ı Hak] { يَوْمَئِذٍ } “O gün” buyruğunda 'gün' (yevm) kelimesini dağların savrulup un ufak edildiği vakte izafe etmiştir; yani 'dağların savrulduğu gün' demektir. [Bu ifadenin], kıyamet gününden bedel üstüne bedel olması da caizdir. Kastedilen, mahşere çağırandır. Şöyle demişlerdir: O, Beytü'l-Makdis kayası üzerinde durup insanları çağıran İsrâfîl'dir; insanlar da hiçbir tarafa sapmaksızın her bir yönden onun bulunduğu tarafa yönelirler. { لَا عِوَجَ لَهُ } “Kendisinde hiçbir eğrilik [ve sapma imkânı] yoktur”, yani çağrılan hiç kimse onun çağrısından sapamaz; bilakis onun sesini takip ederek hiçbir sapma göstermeksizin dosdoğru ona yönelirler. Yani [sesler] kısılmıştır...
الأصوات من شدة الفزع وخفتت فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً وهو الركز الخفي. ومنه الحروف المهموسة. وقيل: هو من همس الإبل وهو صوت أخفافها إذا مشت، أى: لا تسمع إلا خفق الأقدام ونقلها إلى المحشر مَنْ يصلح أن يكون مرفوعا ومنصوبا، فالرفع على البدل من الشفاعة بتقدير حذف المضاف، أى: لا تنفع الشفاعة إلا شفاعة من أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ والنصب على المفعولية. ومعنى أذن له وَرَضِيَ لَهُ لأجله. أى: أذن للشافع ورضى قوله لأجله. ونحو هذه اللام اللام في قوله تعالى وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كانَ خَيْراً ما سَبَقُونا إِلَيْهِ.
şiddetli korkudan kısıldı ve alçaldı. { فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً } Bu ise gizli ve hafif sestir. Hemze harfleri (hurûf-ı mehmûse) de bu köktendir. Bir görüşe göre bu, develerin yürüdükleri zamanki ayak sesleri (hemsü'l-ibil) kökündendir; yani ayakların tıpırtısından ve mahşere doğru taşınmasından başka bir şey işitemezsin demektir. { مَنْ } kelimesinin merfû veya mansûb olması mümkündür: Merfû olması, muzâfın hazfedildiği takdiriyle { الشَّفاعَةُ } kelimesinden bedel olmasına göredir; yani: “{ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ } Rahmân'ın kendisine izin verdiği kimsenin şefaatinden başkası fayda vermez” demektir. Mansûb olması ise mef'ûl olmasına göredir. { أَذِنَ لَهُ وَرَضِيَ لَهُ } ifadesinin manası: “onun için / onun lehine” demektir; yani: “Şefaatçiye izin vermiş ve onun lehine sözünden razı olmuştur.” Buradaki lâm harfi, tıpkı Allah Teâlâ'nın şu ayetindeki lâm gibidir: { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كانَ خَيْراً ما سَبَقُونا إِلَيْهِ } “İnkâr edenler, iman edenler hakkında: 'Eğer o hayırlı bir şey olsaydı, onlar ona ulaşmada bizi geçemezlerdi' dediler.”
[سورة طه (٢٠) : آية ١١٠]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 110]
يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً (١١٠)
{ يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً (١١٠) } “[Allah], onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir; onların ilmi ise O'nu kuşatamaz.”
أى يعلم ما تقدّمهم من الأحوال وما يستقبلونه، ولا يحيطون بمعلوماته علما.
Yani onların geçmişteki durumlarını da gelecekte karşılaşacakları şeyleri de bilir; onlar ise O'nun bildiklerini ilim bakımından kuşatamazlar.
[سورة طه (٢٠) : آية ١١١]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 111]
وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً (١١١)
{ وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً (١١١) } “Bütün yüzler, Hayy ve Kayyûm [olan Allah] için boyun eğmiştir. Zulüm yüklenen kimse ise muhakkak hüsrana uğramıştır.”
المراد بالوجوه وجوه العصاة، وأنهم إذا عاينوا- يوم القيامة- الخيبة والشقوة وسوء الحساب، صارت وجوههم عانية، أى ذليلة خاشعة، مثل وجوه العناة وهم الأسارى. ونحوه قوله تعالى فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا، وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ باسِرَةٌ. وقوله تعالى وَقَدْ خابَ وما بعده اعتراض، كقولك: خابوا وخسروا. وكلّ من ظلم فهو خائب خاسر.
Yüzlerden kasıt, asilerin yüzleridir; zira onlar kıyamet gününde hüsranı, şekaveti ve kötü hesabı müşahede ettiklerinde, tıpkı esirler olan “unât”ın (العناة) yüzleri gibi yüzleri “âniye” (boyun eğmiş, zillet içinde ve huşû dolu) bir hal alır. Allah Teâlâ'nın şu ayetleri de bunun gibidir: { فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Onu yakından gördükleri zaman, inkâr edenlerin yüzleri kederlenip karardı” ve { وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ باسِرَةٌ } “O gün birtakım yüzler de asıktır.” Allah Teâlâ'nın: { وَقَدْ خابَ } ve devamındaki buyruğu ise, tıpkı “Hüsrana uğradılar ve kaybettiler” sözün gibi bir itiraz (ara) cümlesidir. Zulmeden her kimse hüsrana uğramış ve kaybetmiştir.
[سورة طه (٢٠) : آية ١١٢]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 112]
وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا يَخافُ ظُلْماً وَلا هَضْماً (١١٢)
{ وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا يَخافُ ظُلْماً وَلا هَضْماً (١١٢) } “Kim de mümin olarak salih amellerden işlerse, o ne bir haksızlıktan ne de hakkının eksiltilmesinden korkar.”
الظلم: أن يأخذ من صاحبه فوق حقه. والهضم: أن يكسر من حق أخيه فلا يوفيه له، كصفة المطففين الذين إذا اكتالوا على الناس يستوفون ويسترجحون، وإذا كالوهم أو وزنوهم يخسرون. أى: فلا يخاف جزاء ظلم ولا هضم، لأنه لم يظلم ولم يهضم. وقرئ: فلا يخف، على النهى.
Zulüm: Kişiden hakkının üzerinde bir şey alınmasıdır. Hazm (هضم) ise: Din kardeşinin hakkından kısılarak ona hakkının tam olarak verilmemesidir; tıpkı insanlardan ölçüp alırken tam ölçen ve fazlasını isteyen, onlara ölçtüklerinde veya tarttıklarında ise eksik veren mutaffifînin (ölçü ve tartıda hile yapanların) niteliği gibi. Yani: Ne zulmün ne de hazmın (hakkın eksiltilmesinin) cezasından korkar; çünkü o zulmetmemiş ve kimsenin hakkını yememiştir. Nehiy kipiyle “felâ yehaf” şeklinde de okunmuştur.
[سورة طه (٢٠) : آية ١١٣]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 113]
وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً (١١٣)
{ وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً (١١٣) } “İşte böylece Biz onu Arapça bir Kur'an olarak indirdik ve onda tehditleri türlü şekillerde açıkladık; umulur ki sakınırlar yahut [Kur'an] onlara bir ibret ve öğüt verir.”
وَكَذلِكَ عطف على كَذلِكَ نَقُصُّ أى: ومثل ذلك الإنزال، وكما أنزلنا عليك هؤلاء الآيات المضمنة للوعيد أنزلنا القرآن كله على هذه الوتيرة، مكرّرين فيه آيات الوعيد،
{ وَكَذلِكَ } “[İşte böylece]” [ifadesi], { كَذلِكَ نَقُصُّ } “Böylece anlatıyoruz” [ifadesine] matuftur. Yani: İşte bu indiriş gibi ve sana tehdidi içeren bu ayetleri indirdiğimiz gibi, Kur'an'ın tamamını da bu minval üzere, onda tehdit ayetlerini tekrar tekrar beyan ederek indirdik;
ليكونوا بحيث يراد منهم ترك المعاصي أو فعل الخير والطاعة. والذكر- كما ذكرنا- يطلق على الطاعة والعبادة. وقرئ: نحدث وتحدث، بالنون والتاء، أى: تحدث أنت. وسكن بعضهم الثاء للتخفيف، كما في:
tâ ki günahları terk etmeleri veya hayır ve itaati işlemeleri kendilerinden istenen bir durumda olsunlar. Zikir ise —daha önce zikrettiğimiz üzere— itaat ve ibadete de ıtlak olunur. Nûn ve tâ ile “nuhdisü” ve “tuhdisü” şeklinde de okunmuştur; yani: “sen meydana getirirsin” demektir. Bazıları ise tıpkı şu beyitte olduğu gibi tahriften sakınmak ve tahfif (kolaylık) amacıyla sâ harfini meczum (sâkin) kılmıştır:
فاليوم أشرب غير مستحقب … إثما من الله ولا واغل
“Bugün içerim, Allah'tan bir günah yüklenmeksizin… Ve davetsiz misafir olmaksızın”
[سورة طه (٢٠) : آية ١١٤]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 114]
فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً (١١٤)
{ فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً (١١٤) } “Hakiki hükümdar olan Allah pek yücedir. Sana vahyi tamamlanmadan önce Kur'an'ı [okumakta] acele etme ve: 'Rabbim, ilmimi artır!' de.”
فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ استعظام له ولما يصرف عليه عباده من أوامره ونواهيه ووعده ووعيده والإدارة بين ثوابه وعقابه على حسب أعمالهم، وغير ذلك مما يجرى عليه أمر ملكوته ولما ذكر القرآن وإنزاله قال على سبيل الاستطراد: وإذا لقنك جبريل ما يوحى إليك من القرآن، فتأنّ عليك ريثما يسمعك ويفهمك، ثم أقبل عليه بالتحفظ بعد ذلك، ولا تكن قراءتك مساوقة لقراءته. ونحوه قوله تعالى لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ
{ فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ } ifadesi O'nu, kullarına yönelttiği emirlerini, nehiylerini, vaad ve vaîdini, amellerine göre sevap ve cezası arasındaki tasarrufunu ve mülkünün düzeninde cereyan eden diğer hususları yüceltmektir. Kur'an'ı ve indirilmesini zikredince istitrad (konu arası bir açıklama) kabilinden şöyle buyurmuştur: “Cebrail sana vahyolunan Kur'an'ı telkin ettiği zaman, o sana işittirip kavratıncaya kadar acele etmeyip sabret; sonra ezberlemek üzere ona yönel; senin okuman onun okumasıyla eş zamanlı olmasın.” Allah Teâlâ'nın şu ayeti de bunun gibidir: { لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ } “Onu acelece [ezberlemek] için dilini kımıldatma.”
وقيل معناه: لا تبلغ ما كان منه مجملا حتى يأتيك البيان. وقرئ: حتى تقضى إليك وحيه. وقوله تعالى رَبِّ زِدْنِي عِلْماً متضمن للتواضع لله تعالى والشكر له عند ما علم من ترتيب التعلم، أى علمتني يا رب لطيفة في باب التعلم وأدبا جميلا ما كان عندي، فزدني علما إلى علم، فإنّ لك في كل شيء حكمة وعلما.
Bir görüşe göre bunun manası: “Kur'an'dan mücmel olan kısmı, sana açıklaması gelinceye kadar tebliğ etme” demektir. “Hattâ tukdâ ileyke vahyuhû” şeklinde de okunmuştur. Allah Teâlâ'nın: { رَبِّ زِدْنِي عِلْماً } buyruğu ise, öğrenme usulü öğretildiği zaman Allah Teâlâ'ya karşı tevazu göstermeyi ve O'na şükretmeyi içermektedir; yani: “Ey Rabbim! Bana öğrenme konusunda daha önce bende bulunmayan bir incelik ve güzel bir edep öğrettin; öyleyse ilmimi ilim üstüne artır; şüphesiz Senin her şeyde bir hikmetin ve ilmin vardır.”
وقيل: ما أمر الله رسوله بطلب الزيادة في شيء إلا في العلم.
Denildi ki: Allah, Resûlü'ne ilim dışında hiçbir şeyde artış istemesini emretmemiştir.
[سورة طه (٢٠) : آية ١١٥]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 115]
وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً (١١٥)
{ وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً (١١٥) } “Andolsun, daha önce Âdem'e de ahitte bulunmuştuk; fakat o unuttu ve Biz onda bir azim [ve kararlılık] bulamadık.”
يقال في أوامر الملوك ووصاياهم: تقدّم الملك إلى فلان وأوعز إليه، وعزم عليه، وعهد
Hükümdarların emirleri ve talimatları hakkında şöyle denir: "Hükümdar falancaya buyruk verdi (tekaddeme ilâ fülân), ona bildirdi (ev‘aza ileyh), ona kesin emir verdi (azeme aleyh) ve ona ahdetti (ahide
إليه. عطف الله سبحانه قصة آدم على قوله وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ والمعنى:
Allah Sübhânehu, Âdem kıssasını { وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } ayetine atfetmiştir; manası ise şudur:
وأقسم قسما لقد أمرنا أباهم آدم ووصيناه أن لا يقرب الشجرة، وتوعدناه بالدخول في جملة الظالمين إن قربها، وذلك من قبل وجودهم ومن قبل أن نتوعدهم، فخالف إلى ما نهى عنه، وتوعد في ارتكابه مخالفتهم، ولم يلتفت إلى الوعيد كما لا يلتفتون، كأنه يقول: إنّ أساس أمر بنى آدم على ذلك، وعرقهم راسخ فيه. فإن قلت: ما المراد بالنسيان؟ قلت يجوز أن يراد النسيان الذي هو نقيض الذكر، وأنه لم يعن بالوصية العناية الصادقة، ولم يستوثق منها بعقد القلب عليها وضبط النفس، حتى تولد من ذلك النسيان. وأن يراد الترك وأنه ترك ما وصى به من الاحتراس عن الشجرة وأكل ثمرتها. وقرئ: فنسي، أى: نساه الشيطان. العزم: التصميم والمضىّ على ترك الأكل، وأن يتصلب في ذلك تصلبا يؤيس الشيطان من التسويل له. والوجود:
“Yemin olsun ki, babaları Âdem'e ağaca yaklaşmamasını emredip tavsiye ettik ve eğer yaklaşırsa zalimler topluluğuna gireceğini bildirerek onu uyardık; bu da onların varlığından ve onları uyarmamızdan önceydi. Fakat o, yasaklanan şeye yönelerek muhalefet etti ve bu işi işlemekle onların muhalefeti gibi bir muhalefette bulundu; onların aldırmadığı gibi o da uyarıya aldırmadı.” Sanki şöyle demektedir: Âdemoğullarının işinin temeli bunun üzerinedir ve onların damarları buna kök salmıştır. Eğer: “Nisyan (unutma) ile kastedilen nedir?” dersen, derim ki: Bununla zikrin (hatırlamanın) zıddı olan nisyanın kastedilmiş olması caizdir; yani o, tavsiyeye samimi bir özen göstermemiş, kalbini ona bağlayıp nefsini zapt ederek ondan emin olmamış, neticede bundan unutma doğmuştur. Yahut bununla 'terk etmek' manasının kastedilmiş olması da caizdir; yani o, ağaçtan sakınma ve meyvesinden yememe yönündeki tavsiyeyi terk etmiştir. Bir kıraatte “fenüssiye” şeklinde meçhul okunmuştur; yani: “Şeytan ona unutturdu” demektir. Azim: Yemeyi terk etme hususunda kararlılık ve sebat göstermek, bu konuda şeytanın vesvese vermesinden ümidini kesecek derecede sağlam durmaktır. Vücûd (bulma) kelimesine gelince:
يجوز أن يكون بمعنى العلم، ومفعولاه لَهُ عَزْماً وأن يكون نقيض العدم كأنه قال:
İlim (bilmek) manasında olması caizdir; bu durumda iki mef'ûlü { لَهُ } ve { عَزْماً } kelimeleridir. Yahut adem (yokluk) kelimesinin zıddı olması da caizdir; sanki şöyle demiştir:
وعدمنا له عزما.
“Biz onda bir azim görmedik (bulamadık).”
[سورة طه (٢٠) : آية ١١٦]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 116]
وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى (١١٦)
{ وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى (١١٦) } “Hani Biz meleklere: 'Âdem'e secde edin!' demiştik; İblis hariç hepsi secde ettiler, o ise diretti.”
إِذْ منصوب بمضمر، أى: واذكر وقت ما جرى عليه من معاداة إبليس ووسوسته إليه وتزيينه له الأكل من الشجرة، وطاعته له بعد ما تقدّمت معه النصيحة والموعظة البليغة والتحذير من كيده، حتى يتبين لك أنه لم يكن من أولى العزم والثبات. فإن قلت: إبليس كان جنيا بدليل قوله تعالى كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ فمن أين تناوله الأمر وهو للملائكة خاصة؟ قلت كان في صحبتهم، وكان يعبد الله تعالى عبادتهم، فلما أمروا بالسجود لآدم والتواضع له كرامة له، كان الجنى الذي معهم أجدر بأن بتواضع، كما لو قام لمقبل على المجلس علية أهله وسراتهم، كان القيام على واحد بينهم هو دونهم في المنزلة أوجب، حتى إن لم يقم عنف. وقيل له: قد قام فلان وفلان، فمن أنت حتى تترفع عن القيام؟ فإن قلت: فكيف صحّ استثناؤه وهو جنى عن الملائكة؟ قلت: عمل على حكم التغليب في إطلاق اسم الملائكة عليهم وعليه، فأخرج الاستثناء على ذلك، كقولك: خرجوا إلا فلانة، لامرأة بين الرجال أَبى جملة مستأنفة، كأنه جواب قائل قال: لم لم يسجد. والوجه أن لا يقدّر له مفعول، وهو السجود المدلول عليه بقوله فَسَجَدُوا وأن يكون معناه أظهر الإباء وتوقف وتثبط
{ إِذْ } kelimesi takdiri gizli bir fiille mansûbdur; yani: İblis'in ona düşmanlığı, ona vesvese verip ağaçtan yemeyi süslemesi ve daha önce kendisine yapılmış beliğ nasihat, öğüt ve onun tuzağından sakındırma varken onun [İblis'in] peşinden gitmesi hadisesini hatırla ki, onun [Âdem'in] azim ve sebat sahibi kimselerden olmadığı sana açıkça belli olsun. Eğer: “İblis cinlerdendi; nitekim Allah Teâlâ: { كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ } 'O cinlerdendi de Rabbinin emrinden çıktı' buyurmuştur. Peki, meleklerin bizzat kendilerine yönelik olan emir onu nereden kapsamıştır?” dersen, derim ki: O, onların arasındaydı ve Allah Teâlâ'ya onların ibadeti gibi ibadet ediyordu. Meleklere bir ikram olarak Âdem'e secde etmeleri ve ona karşı tevazu göstermeleri emredilince, onların arasında bulunan bir cinnin tevazu göstermesi daha da gerekli hale geldi. Nitekim meclise gelen bir kimse için oranın ileri gelenleri ve eşrafı ayağa kalktığında, onların arasında bulunup mertebece onlardan aşağı olan birinin ayağa kalkması haydi haydi vacip olur; hatta kalkmazsa kınanır ve kendisine: “Falanca ve falanca kalktı, sen kimsin ki kalkmaktan imtina ediyorsun?” denilir. Eğer: “Peki, bir cin olduğu halde meleklerden istisna edilmesi nasıl sahih olmuştur?” dersen, derim ki: Melekler isminin hem onlara hem de ona verilmesinde tağlîb (çoğunluğa tabi kılma) kuralına göre amel edilmiş ve istisna buna göre yapılmıştır; tıpkı erkekler arasındaki bir kadın için: “Falanca kadın hariç hepsi çıktılar” demen gibi. { أَبى } cümlesi müste'nefedir (yeni bir cümledir); sanki: “Neden secde etmedi?” diyen birinin sorusuna cevaptır. En uygun olanı, { فَسَجَدُوا } ifadesinin delalet ettiği secde mef'ûlünün takdir edilmemesi ve manasının “diretti, duraksadı ve geri durdu” şeklinde olmasıdır.
[سورة طه (٢٠) : آية ١١٧]
[Tâhâ Suresi (20), Ayet 117]
فَقُلْنا يا آدَمُ إِنَّ هذا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى (١١٧)
{ فَقُلْنا يا آدَمُ إِنَّ هذا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى (١١٧) } “Bunun üzerine dedik ki: 'Ey Âdem! Şüphesiz bu, senin için de eşin için de bir düşmandır. Sakın sizi cennetten çıkarmasın; sonra zahmet çeker, mutsuz olursun.'”
فَلا يُخْرِجَنَّكُما فلا يكونن سببا لإخراجكما. وإنما أسند إلى آدم وحده فعل الشقاء دون
{ فَلا يُخْرِجَنَّكُما } yani sakın sizin çıkarılmanıza sebep olmasın. [Cennetten] çıkarılmada her ikisi de ortak kılındığı halde şakavet (zahmet çekme) fiili Havva'ya değil de yalnızca Âdem'e isnad edilmiştir; çünkü
حوّاء بعد إشراكهما في الخروج، لأنّ في ضمن شقاء الرجل وهو قيم أهله وأميرهم شقاءهم، كما أنّ في ضمن سعادته سعادتهم، فاختصر الكلام بإسناده إليه دونها. مع المحافظة على الفاصلة.
ailenin reisi ve yöneticisi olan erkeğin zahmet çekmesi zımnında onların da zahmet çekmesi vardır; nitekim onun mutluluğu zımnında onların da mutluluğu vardır. Bu sebeple fasıla (ayet sonu uyumu) korunarak söz, Havva zikredilmeksizin ona isnad edilmek suretiyle muhtasar kılınmıştır.
أو أريد بالشقاء التعب في طلب القوت، وذلك معصوب برأس الرجل وهو راجع إليه. وروى أنه أهبط إلى آدم ثور أحمر فكان يحرث عليه ويمسح العرق من جبينه. قرئ: وَأَنَّكَ بالكسر والفتح. ووجه الفتح العطف على أَلَّا تَجُوعَ. فإن قلت: إنّ لا تدخل على أن، فلا يقال:
Yahut şakavet ile rızık aramadaki meşakkat kastedilmiştir ki bu da erkeğin omzuna yüklenmiştir ve ona aittir. Rivayet edildiğine göre Âdem'e kırmızı bir öküz indirilmiş, o da onunla çift sürmüş ve alnından teri silmiştir. Kesre ve fetha ile “ve inneke / ve enneke” şeklinde okunmuştur. Fethalı okunuşun vechi, { أَلَّا تَجُوعَ } ifadesine atfedilmesidir. Eğer: “İnne edatı enne üzerine dahil olmaz; nitekim 'İnne enne Zeyden muntalıkun' denilmez. Vâv harfi ise inne'nin naibidir ve onun yerine kaimdir, öyleyse nasıl onun üzerine dahil olmuştur?” dersen,
إنّ أن زيدا منطلق، والواو نائبة عن إنّ وقائمة مقامها فلم أدخلت عليها؟ قلت: الواو لم توضع لتكون أبدا نائبة عن إنّ، إنما هي نائبة عن كل عامل، فلما لم تكن حرفا موضوعا للتحقيق خاصة- كإن- لم يمتنع اجتماعهما كما امتنع اجتماع إنّ وأن.
derim ki: Vâv harfi dâima inne'nin naibi olsun diye vazedilmemiştir; o ancak her âmilin naibidir. İnne gibi sadece tahkik için vazedilmiş bir harf olmadığından, inne ile enne'nin bir arada bulunmasının imkânsız oluşu gibi, ikisinin bir arada bulunması imkânsız olmamıştır.
[سورة طه (٢٠) : الآيات ١١٨ الى ١١٩]
[Tâhâ Suresi (20), Ayetler 118-119]
إِنَّ لَكَ أَلاَّ تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى (١١٨) وَأَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى (١١٩)
{ إِنَّ لَكَ أَلاَّ تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى (١١٨) وَأَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى (١١٩) } “Şüphesiz orada senin acıkmaman ve çıplak kalmaman garanti edilmiştir. Ve sen orada susamayacaksın ve sıcaktan bunalmayacaksın.”