بقدرته من أن يقع على الأرض ويتزلزل ، أو بالشهب عن تسمع الشياطين على سكانه من الملائكة عَنْ آياتِها أى عما وضع الله فيها من الأدلة والعبر بالشمس والقمر وسائر النيرات، ومسايرها وطلوعها وغروبها، على الحساب القويم والترتيب العجيب، الدال على الحكمة البالغة والقدرة الباهرة، وأىّ جهل أعظم من جهل من أعرض عنها ولم يذهب به وهمه إلى تدبرها، والاعتبار بها، والاستدلال على عظمة شأن من أوجدها عن عدم، ودبرها ونصبها هذه النصبة، وأودعها ما أودعها مما لا يعرف كنهه إلا هو عزت قدرته ولطف علمه. وقرئ عن آيتها، على التوحيد، اكتفاء بالواحدة في الدلالة على الجنس أى: هم متفطنون لما يرد عليهم من السماء من المنافع الدنيوية، كالاستضاءة بقمريها، والاهتداء بكواكبها، وحياة الأرض والحيوان بأمطارها، وهم عن كونها آية بينة على الخالق مُعْرِضُونَ.
Kudretiyle yere düşmesinden ve sarsılmasından [korumuştur]; yahut meleklerden oluşan sakinlerini şeytanların dinlemesine karşı şahaplarla [korumuştur]. { عَنْ آياتِها } yani Allah'ın onda yerleştirdiği delillerden, ibretlerden; güneşte, ayda ve diğer ışık saçan gök cisimlerinde, bunların dosdoğru bir hesap ve hayranlık uyandırıcı bir düzen üzere olan seyirlerinden, doğuş ve batışlarından -ki bunlar üstün bir hikmete ve göz kamaştırıcı bir kudrete delalet eder- [yüz çevirmektedirler]. Ondan yüz çeviren ve vehmi onu bunları tefekküre, bunlardan ibret almaya ve onu yoktan var edip çekip çeviren, bu şekilde diken ve kudreti yüce, ilmi latif olan O'ndan başkasının künhünü bilemeyeceği şeyleri içine yerleştiren Zatın şanının yüceliğine delil getirmeye sevk etmeyen kimseden daha cahil kim olabilir? [Kelime], cinsi göstermede tekil ile yetinilerek müfret olarak { عَنْ آيَتِهَا } şeklinde de okunmuştur. Yani: Onlar gökten kendilerine ulaşan; iki aydınlatıcısıyla aydınlanmak, yıldızlarıyla yol bulmak, yağmurlarıyla yeryüzünün ve hayvanların canlanması gibi dünyevî menfaatlerin farkındadırlar, fakat onun Yaratıcıya açık bir delil olması hususundan { مُعْرِضُونَ } “yüz çevirmektedirler”.
[سورة الأنبياء (٢١) : آية ٣٣]
[Enbiyâ Sûresi (21): Âyet 33]
وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ (٣٣)
{ وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ (٣٣) } “Geceyi, gündüzü, güneşi ve ayı yaratan O'dur; her biri bir yörüngede yüzmektedir.”
كُلٌّ التنوين فيه عوض من المضاف إليه، أى: كلهم فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ والضمير للشمس والقمر، والمراد بهما جنس الطوالع كل يوم وليلة، جعلوها متكاثرة لتكاثر مطالعها وهو السبب في جمعهما بالشموس والأقمار، وإلا فالشمس واحدة والقمر واحد، وإنما جعل الضمير واو العقلاء للوصف بفعلهم وهو السباحة. فإن قلت: الجملة ما محلها؟ قلت: محلها النصب على الحال من الشمس والقمر. فإن قلت: كيف استبدّ بهما دون الليل والنهار بنصب الحال عنهما؟ قلت: كما تقول: رأيت زيدا وهندا متبرجة ونحو ذلك، إذا جئت بصفة يختص بها بعض ما تعلق به العامل. ومنه قوله تعالى في هذه السورة وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً أو لا محل لها لاستئنافها. فإن قلت: لكل واحد من القمرين فلك على حدة، فكيف قيل:
{ كُلٌّ } kelimesindeki tenvin, muzafun ileyhin yerine ivazdır; yani «hepsi» demektir. { فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ } ifadesindeki zamir, güneş ve aya aittir. Bunlarla her gün ve gecede doğan gök cisimlerinin cinsi kastedilmiştir. Doğuş yerlerinin çokluğundan ötürü bunları çok kılmışlardır; güneşler ve aylar şeklinde çoğul olarak kullanılmalarının sebebi de budur. Yoksa güneş birdir, ay da birdir. Zamirin akıllılara mahsus olan 'vav' (و) kılınması ise, onların fiili olan yüzme (sebahat) ile vasıflanmalarından ötürüdür. Eğer: «Cümlenin iraptaki yeri nedir?» dersen; derim ki: Mahalli, güneş ve aydan hâl olmak üzere nasbtır. Eğer: «Gece ve gündüzden değil de sadece o ikisinden nasıl hâl nasbedilmiştir?» dersen; derim ki: Amilin taalluk ettiği şeylerden sadece bir kısmına mahsus bir sıfat getirdiğinde «Zeyd'i ve süslenmiş olarak Hind'i gördüm» ve benzeri sözlerinde olduğu gibidir. Bu surenin: { وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً } “Ona İshak'ı ve fazladan bir lütuf olarak Yakub'u bağışladık” âyeti de bundandır. Yahut istinaf cümlesi olduğu için iraptan mahalli yoktur. Eğer: «İki aydınlatıcıdan her birinin kendine has ayrı bir feleği (yörüngesi) vardır, öyleyse nasıl...» dersen,
جميعهم يسبحون في فلك؟ قلت: هذا كقولهم «كساهم الأمير حلة وقلدهم سيفا» أى كل واحد منهم، أو كساهم وقلدهم هذين الجنسين، فاكتفى بما يدل على الجنس اختصارا، ولأنّ الغرض الدلالة على الجنس.
«Hepsi bir felekte yüzmektedir» denilmiştir? Derim ki: Bu, Arapların: «Emir onlara bir hil'at giydirdi ve bir kılıç kuşandırdı» yani onlardan her birine giydirdi veya onlara bu iki cinsten giydirip kuşandırdı sözü gibidir. Kısaltma amacıyla ve amaç cinsi bildirmek olduğu için cins bildiren ifade ile yetinilmiştir.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٣٤ الى ٣٥]
[Enbiyâ Sûresi (21): Âyetler 34-35]
وَما جَعَلْنا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ (٣٤) كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً وَإِلَيْنا تُرْجَعُونَ (٣٥)
{ وَما جَعَلْنا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ (٣٤) كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً وَإِلَيْنا تُرْجَعُونَ (٣٥) } “Senden önce de hiçbir insana ebedîlik vermedik. Şimdi sen ölürsen onlar ebedî mi kalacaklar? Her nefis ölümü tadacaktır. Sizi bir imtihan olarak şer ile de hayır ile de deneriz; ve ancak bize döndürüleceksiniz.”
كانوا يقدّرون أنه سيموت فيشمتون بموته، فنفى الله تعالى عنه الشماتة بهذا، أى: قضى الله
[Müşrikler], onun öleceğini ve böylece ölümüne sevineceklerini varsayıyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu [ayetle] onun aleyhine sevinilmesini nefyetti (ortadan kaldırdı). Yani: Allah
أن لا يخلد في الدنيا بشرا، فلا أنت ولا هم إلا عرضة للموت. فإذا كان الأمر كذلك فإن مت أنت أيبقى هؤلاء؟ وفي معناه قول القائل:
dünyada hiçbir beşeri ebedî kılmamaya hükmetmiştir; dolayısıyla ne sen ne de onlar ölümden muaf değilsiniz. Durum böyle olunca, sen ölürsen bunlar baki mi kalacak? Şairin şu sözü de bu anlamdadır:
فقل للشّامتين بنا أفيقوا … سيلقى الشّامتون كما لقينا
«Başımıza gelenlere sevinenlere de ki: Kendinize gelin! … Bizim karşılaştığımızla o sevinenler de karşılaşacaktır»
أى نختبركم بما يجب فيه الصبر من البلايا، وبما يجب فيه الشكر من النعم، وإلينا مرجعكم فنجازيكم على حسب ما يوجد منكم من الصبر أو الشكر، وإنما سمى ذلك ابتلاء وهو عالم بما سيكون من أعمال العاملين قبل وجودهم، لأنه في صورة الاختبار. وفِتْنَةً مصدر مؤكد لنبلوكم من غير لفظه.
Yani sizi sabredilmesi gereken belalarla ve şükredilmesi gereken nimetlerle imtihan ederiz. Dönüşünüz bizedir; sizden ortaya çıkacak sabır yahut şükre göre size karşılığını veririz. Amel edenlerin amellerini daha onlar var olmadan önce bildiği hâlde bunu ibtila (imtihan) olarak isimlendirmesi, bunun sınama suretinde olmasından ötürüdür. { فِتْنَةً } lafzı, { نَبْلُوكُمْ } fiilinin kendi lafzından olmayan tekit edici mastarıdır.
[سورة الأنبياء (٢١) : آية ٣٦]
[Enbiyâ Sûresi (21): Âyet 36]
وَإِذا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلاَّ هُزُواً أَهذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمنِ هُمْ كافِرُونَ (٣٦)
{ وَإِذا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلاَّ هُزُواً أَهذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمنِ هُمْ كافِرُونَ (٣٦) } “O kâfirler seni gördükleri zaman, 'İlahlarınızı diline dolayan bu mu?' diyerek seni sadece alaya alırlar. Oysa onlar Rahmân'ın zikrini büsbütün inkâr edenlerdir.”
الذكر يكون بخير وبخلافه، فإذا دلت الحال على أحدهما أطلق ولم يقيد، كقولك للرجل:
Zikir (anma) hayırla da olur aksiyle de. Durum bunlardan birine delalet ettiğinde mutlak bırakılır, kayıtlanmaz; nitekim bir adama:
سمعت فلانا يذكرك، فإن كان الذاكر صديقا فهو ثناء، وإن كان عدوّا فذمّ . ومنه قوله تعالى سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ وقوله أَهذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ والمعنى أنهم عاكفون على ذكر آلهتهم بهممهم وما يجب أن لا تذكر به، من كونهم شفعاء وشهداء. ويسوءهم أن يذكرها ذاكر بخلاف ذلك. وأما ذكر الله وما يجب أن يذكر به من الوحدانية، فهم به كافرون لا يصدّقون به أصلا فهم
«Falanın seni andığını işittim» demen gibi. Eğer anan kişi dost ise bu bir övgüdür, şayet düşman ise yergidir. Yüce Allah'ın: { سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ } “Onları diline dolayan bir genç işittik” ve { أَهذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ } “İlahlarınızı diline dolayan bu mu?” kavilleri de bu kabildendir. Anlam şudur: Onlar bütün gayretleriyle ilahlarını anmaya ve onların şefaatçi ve şahit oldukları gibi kendileriyle anılmaması gereken vasıflarla onları anmaya sımsıkı bağlıdırlar. Bir kimsenin o putları bunun aksine [bir vasıfla] anması ise onların canını sıkar. Allah'ın anılmasına ve O'nun birliği gibi kendisiyle anılması gereken vasıflarla anılmasına gelince; onlar bunu inkâr etmekte, buna asla inanmamaktadırlar. Dolayısıyla onlar...
أحق بأن يتخذوا هزؤا منك، فإنك محق وهم مبطلون. وقيل معنى بِذِكْرِ الرَّحْمنِ قولهم:
seni alaya almaya değil, asıl kendileri alaya alınmaya layıktırlar. Zira sen hak üzeresin, onlar ise batıl üzeredirler. { بِذِكْرِ الرَّحْمنِ } ifadesinin anlamının onların şu sözü olduğu da söylenmiştir:
ما نعرف الرحمن إلا مسيلمة، وقولهم وَمَا الرَّحْمنُ أَنَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا وقيل بِذِكْرِ الرَّحْمنِ بما أنزل عليك من القرآن. والجملة في موضع الحال، أى: يتخذونك هزؤا، وهم على حال هي أصل الهزء والسخرية وهي الكفر بالله.
«Biz Müseylime'den başka Rahmân tanımayız» ve onların: { وَمَا الرَّحْمنُ أَنَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا } “Rahmân da neymiş? Bize emrettiğin şeye secde mi edelim?” sözleridir. { بِذِكْرِ الرَّحْمنِ } ifadesinin, sana indirilen Kur'an'ı inkâr etmeleri olduğu da söylenmiştir. Cümle hâl konumundadır; yani: Allah'ı inkâr etmek gibi bizzat alay ve eğlencenin aslı olan bir hâl üzere bulundukları hâlde seni alaya almaktadırlar.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٣٧ الى ٣٨]
[Enbiyâ Sûresi (21): Âyetler 37-38]
خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ سَأُرِيكُمْ آياتِي فَلا تَسْتَعْجِلُونِ (٣٧) وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٣٨)
{ خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ سَأُرِيكُمْ آياتِي فَلا تَسْتَعْجِلُونِ (٣٧) وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٣٨) } “İnsan aceleden yaratılmıştır. Size âyetlerimi yakında göstereceğim; artık acele etmeyin. Onlar: 'Eğer doğru söylüyorsanız bu vaad ne zaman?' derler.”
كانوا يستعجلون عذاب الله وآياته الملجئة إلى العلم والإقرار وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ فأراد نهيهم عن الاستعجال وزجرهم، فقدم أو لا ذم الإنسان على إفراط العجلة، وأنه مطبوع عليها، ثم نهاهم وزجرهم، كأنه قال: ليس ببدع منكم أن تستعجلوا فإنكم مجبولون على ذلك وهو طبعكم وسجيتكم. وعن ابن عباس رضى الله عنه: أنه أراد بالإنسان آدم ﵇، وأنه حين بلغ الروح صدره ولم يتبالغ فيه أراد أن يقوم. وروى أنه لما دخل الروح في عينه نظر إلى ثمار الجنة، ولما دخل جوفه اشتهى الطعام. وقيل خلقه الله تعالى في آخر النهار يوم الجمعة قبل غروب الشمس، فأسرع في خلقه قبل مغيبها. وعن ابن عباس رضى الله عنه أنه النضر بن الحرث. والظاهر أن المراد الجنس. وقيل «العجل» : الطين، بلغة حمير. وقال شاعرهم:
Onlar Allah'ın azabını ve insanı bilmeye ve ikrara mecbur kılan delillerini çarçabuk istiyor { وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ } “'Eğer doğru söylüyorsanız bu vaad ne zaman?' derler”di. Allah onları acelecilikten nehyetmek ve sakındırmak istedi; bu sebeple ilk olarak insanın aşırı aceleciliğini ve fıtratının bunun üzerine yaratıldığını zemmetti, sonra onları nehyetti ve sakındırdı; sanki şöyle demiştir: Acele etmeniz sizden beklenmeyecek bir şey değildir, zira siz bunun üzerine yaratıldınız; bu sizin tabiatınız ve seciyenizdir. İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre insan ile Âdem aleyhisselâm'ı kastetmiştir; zira ruh göğsüne ulaşıp henüz tamamen yayılmamışken ayağa kalkmak istemiştir. Rivayet edildiğine göre ruh gözüne girdiğinde cennet meyvelerine bakmış, karnına girdiğinde ise canı yemek istemiştir. Allah Teâlâ'nın onu cuma günü güneş batmadan önce ikindi vaktinin sonunda yarattığı ve güneş batmadan önce yaratılışını çarçabuk tamamladığı da söylenmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan bunun Nadr b. el-Hâris olduğu da rivayet edilmiştir. Zahir olan ise cinsin kastedilmiş olmasıdır. Himyer lügatinde 'el-Acel' (العجل) kelimesinin çamur anlamına geldiği de söylenmiştir. Şairleri şöyle demiştir:
والنّخل ينبت بين الماء والعجل
«Hurma ağacı su ile çamur arasında biter»
والله أعلم بصحته. فإن قلت: لم نهاهم عن الاستعجال مع قوله خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ وقوله وَكانَ الْإِنْسانُ عَجُولًا أليس هذا من تكليف ما لا يطاق؟ قلت: هذا كما ركب فيه الشهوة وأمره أن يغلبها، لأنه أعطاه القدرة التي يستطيع بها قمع الشهوة وترك العجلة. وقرئ: خلق الإنسان.
Doğrusunu en iyi Allah bilir. Eğer: «{ خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ } 'İnsan aceleden yaratılmıştır' ve { وَكانَ الْإِنْسانُ عَجُولًا } 'İnsan pek acelecidir' buyurmuşken onları acele etmekten niçin nehyetti? Bu, güç yetirilemeyecek olanı teklif etmek (teklif-i mâ lâ yutâk) değil midir?» dersen, derim ki: Bu durum, insana şehveti yerleştirip onu yenmesini emretmesi gibidir; zira ona şehveti bastırabilecek ve aceleyi terk edebilecek bir güç vermiştir. [Âyet] { خلق الإنسان } şeklinde [malum fiille] de okunmuştur.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٣٩ الى ٤٠]
[Enbiyâ Sûresi (21): Âyetler 39-40]
لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلا عَنْ ظُهُورِهِمْ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٣٩) بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ فَلا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّها وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٤٠)
{ لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلا عَنْ ظُهُورِهِمْ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } “İnkâr edenler; yüzlerinden ve sırtlarından o ateşi savamayacakları ve kendilerine yardım da edilmeyeceği vakti bir bilselerdi!” (39) { بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ فَلا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّها وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ } “Bilakis o [ateş], kendilerine ansızın gelip onları dehşet içinde bırakacak; artık ne onu geri çevirmeye güç yetirebilecekler ne de kendilerine mühlet verilecektir.” (40)
جواب لَوْ محذوف. وحِينَ مفعول به ليعلم، أى: لو يعلمون الوقت الذي يستعلمون عنه بقولهم مَتى هذَا الْوَعْدُ وهو وقت صعب شديد تحيط بهم فيه النار من وراء وقدّام، فلا يقدرون على دفعها ومنعها من أنفسهم، ولا يجدون ناصرا ينصرهم: لما كانوا بتلك الصفة من الكفر والاستهزاء والاستعجال، ولكن جهلهم به هو الذي هوّنه عندهم. ويجوز أن يكون يَعْلَمُ متروكا بلا تعدية، بمعنى: لو كان معهم علم ولم يكونوا جاهلين لما كانوا مستعجلين.
{ لَوْ } edatının cevabı mahzuftur. { حِينَ } kelimesi { يَعْلَمُ } fiilinin mefulün bihidir; yani: { مَتى هذَا الْوَعْدُ } “Bu vaad ne zaman?” sözleriyle soruşturdukları o vakti -ki o ateşin arkalarından ve önlerinden kendilerini kuşatacağı, onu savuşturmaya ve kendilerinden engellemeye güç yetiremeyecekleri ve kendilerine yardım edecek bir yardımcı bulamayacakları pek çetin ve şiddetli bir vakittir- bir bilselerdi, bu inkâr, alay ve acelecilik vasfı üzere bulunmazlardı; ancak onu bilmeyişleri bunu onların gözünde basitleştirmiştir. { يَعْلَمُ } fiilinin geçişsiz bırakılmış olması da caizdir; bu durumda anlam: «Şayet onların bilgisi olsaydı ve cahil olmasalardı acele etmezlerdi» şeklinde olur.
وحين: منصوب بمضمر، أى حين لا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ يعلمون أنهم كانوا على الباطل وينتفي عنهم هذا الجهل العظيم، أى: لا يكفونها، بل تفجؤهم فتغلبهم. يقال للمغلوب في المحاجة: مبهوت. ومنه: فبهت الذي كفر، أى: غلب إبراهيم ﵇ الكافر. وقرأ الأعمش: يأتيهم. فيبهتهم، على التذكير. والضمير للوعد أو للحين. فإن قلت: فإلام يرجع الضمير المؤنث في هذه القراءة؟ قلت: إلى النار أو إلى الوعد، لأنه في معنى النار وهي التي وعدوها أو على تأويل العدة أو الموعدة. أو إلى الحين، لأنه في معنى الساعة. أو إلى البغتة. وقيل في القراءة الأولى: الضمير للساعة. وقرأ الأعمش: بغتة، بفتح الغين وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ تذكير بإنظاره إياهم وإمهاله، وتفسيح وقت التذكر عليهم، أى: لا يمهلون بعد طول الإمهال.
{ حين } kelimesi takdir edilen gizli bir amille mansubdur; yani: { حين لا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ } “yüzlerinden ateşi savamayacakları vakit”, batıl üzere olduklarını bilecekler ve bu büyük cehalet kendilerinden kalkacaktır; yani ateşi savamazlar, bilakis [ateş] ansızın gelip onları mağlup eder. Münazarada mağlup düşen kimseye 'mebhût' (şaşkına dönmüş) denir. { فبهت الذي كفر } “Böylece o inkâr eden şaşırıp kaldı” yani İbrâhim aleyhisselâm kâfiri mağlup etti âyeti de bundandır. el-A'meş müzekker olarak { يأتيهم فيبهتهم } şeklinde okumuştur. Bu durumda zamir 'vaad'e yahut 'vakit'e (hîn) racidir. Eğer: «Peki bu kıraatteki müennes zamir nereye racidir?» dersen; derim ki: Ateşe yahut vaade racidir; çünkü o ateş anlamındadır ve kendilerine vaad edilen de odur; yahut 'el-ıde' (vaad) veya 'el-mev'ide' takdirindedir. Yahut 'kıyamet saati' anlamında olduğu için 'vakit'e racidir veya 'bağteten' kelimesine racidir. İlk kıraatte zamirin 'kıyamet saati'ne raci olduğu da söylenmiştir. el-A'meş gayn harfinin fethasıyla { بغتة } şeklinde okumuştur. { وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ } “onlara mühlet de verilmez” ifadesi; [Allah'ın dünyada] onlara mühlet verişini, ertelemesini ve düşünmeleri için vakti geniş tutuşunu bir hatırlatmadır; yani bunca uzun mühletten sonra artık kendilerine mühlet verilmez.
[سورة الأنبياء (٢١) : آية ٤١]
[Enbiyâ Sûresi (21): Âyet 41]
وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٤١)
{ وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٤١) } “Andolsun, senden önceki peygamberlerle de alay edildi de içlerinden eğlenenleri alay ettikleri şey kuşatıverdi.”
سلى رسول الله ﷺ عن استهزائهم به بأن له في الأنبياء ﵈ أسوة وأن ما يفعلونه به يحيق بهم، كما حاق بالمستهزئين بالأنبياء ﵈ ما فعلوا.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i, peygamberlerde aleyhimüsselâm kendisi için bir örnek bulunduğu ve peygamberlerle aleyhimüsselâm alay edenleri yaptıkları şey kuşattığı gibi kendisine yaptıkları şeylerin de onları kuşatacağı hususunda teselli etmiştir.
[سورة الأنبياء (٢١) : آية ٤٢]
[Enbiyâ Sûresi (21): Âyet 42]
قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ مِنَ الرَّحْمنِ بَلْ هُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ (٤٢)
{ قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ مِنَ الرَّحْمنِ بَلْ هُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ (٤٢) } “De ki: 'Gece ve gündüz sizi Rahmân'dan kim koruyabilir?' Hayır, onlar Rablerini anmaktan yüz çevirmektedirler.”
مِنَ الرَّحْمنِ أى من بأسه وعذابه بَلْ هُمْ معرضون عن ذكره لا يخطرونه ببالهم، فضلا أن يخافوا بأسه، حتى إذا رزقوا الكلاءة منه عرفوا من الكالئ وصلحوا للسؤال عنه.
{ مِنَ الرَّحْمنِ } “Rahmân'dan” yani O'nun şiddetli azabından ve cezasından [sizi kim koruyabilir?] { بَلْ هُمْ } “Hayır, onlar” O'nun azabından korkmak şöyle dursun, O'nun zikrinden yüz çevirmişlerdir; O'nu akıllarına dahi getirmezler. Öyle ki O'ndan bir koruma ile rızıklandırılsalar dahi koruyanın kim olduğunu bilsinler ve bunu sormaya elverişli hâle gelsinler.
والمراد أنه أمر رسوله ﵊ بسؤالهم عن الكالئ، ثم بين أنهم لا يصلحون لذلك لإعراضهم عن ذكر من يكلؤهم
Kastedilen; Resûlüne aleyhisselâm koruyucunun kim olduğunu onlara sormasını emretmesi, sonra da kendilerini koruyanı anmaktan yüz çevirdikleri için bu soruya muhatap olmaya layık olmadıklarını beyan etmesidir.
[سورة الأنبياء (٢١) : آية ٤٣]
[Enbiyâ Sûresi (21): Âyet 43]
أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنا لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ (٤٣)
{ أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنا لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ (٤٣) } “Yoksa bizim dışımızda kendilerini koruyacak ilahları mı var? Onlar ne kendilerine yardım edebilirler ne de bizden bir yakınlık ve yardım görürler.”
ثم أضرب عن ذلك بما في «أم» من معنى «بل» وقال أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ من العذاب تتجاوز
Sonra 'em' (أم) edatında bulunan 'bel' (بل) manasıyla bundan vazgeçip şöyle buyurmuştur: { أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ } “Yoksa onları koruyacak ilahları mı var?” Yani bizim korumamızı ve muhafazamızı aşıp da azaptan koruyacak [ilahları mı var?]
منعنا وحفظنا. ثم استأنف فبين أنّ ما ليس بقادر على نصر نفسه ومنعها ولا بمصحوب من الله بالنصر والتأييد، كيف يمنع غيره وينصره؟
Sonra yeni bir cümleye başlayarak, bizzat kendisine yardım etmeye ve kendini korumaya gücü yetmeyen, Allah tarafından da yardım ve teyit ile desteklenmeyen bir varlığın başkasını nasıl koruyup ona yardım edebileceğini beyan etmiştir.
[سورة الأنبياء (٢١) : آية ٤٤]
[Enbiyâ Sûresi (21): Âyet 44]
بَلْ مَتَّعْنا هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ حَتَّى طالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها أَفَهُمُ الْغالِبُونَ (٤٤)
{ بَلْ مَتَّعْنا هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ حَتَّى طالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها أَفَهُمُ الْغالِبُونَ (٤٤) } “Doğrusu biz onları da atalarını da ömürleri uzayıncaya kadar yaşatıp faydalandırdık. Peki onlar bizim o yere gelip etrafından eksilttiğimizi görmüyorlar mı? O hâlde galip gelenler onlar mıdır?”
ثم قال: بل ما هم فيه من الحفظ والكلاءة إنما هو منا، لا من مانع يمنعهم من إهلاكنا، وما كلأناهم وآباءهم الماضين إلا تمتيعا لهم بالحياة الدنيا وإمهالا، كما متعنا غيرهم من الكفار وأمهلناهم حَتَّى طالَ عَلَيْهِمُ الأمد، وامتدت بهم أيام الروح والطمأنينة، فحسبوا أن لا يزالوا على ذلك لا يغلبون ولا ينزع عنهم ثوب أمنهم واستمتاعهم، وذلك طمع فارغ وأمد كاذب أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا ننقص أرض الكفر ودار الحرب، ونحذف أطرافها بتسليط المسلمين عليها وإظهارهم على أهلها وردّها دار إسلام. فإن قلت: أى فائدة في قوله نَأْتِي الْأَرْضَ؟ قلت فيه تصوير ما كان الله يجريه على أيدى المسلمين، وأن عساكرهم وسراياهم كانت تغزو أرض المشركين وتأتيها غالبة عليها، ناقصة من أطرافها.
Sonra şöyle buyurdu: Bilakis onların içinde bulundukları korunma ve gözetilme bizdendir; yoksa onları bizim helak etmemizden alıkoyacak bir koruyucudan ötürü değildir. Kendilerini ve geçmiş atalarını korumamız, diğer kâfirleri faydalandırdığımız ve onlara mühlet verdiğimiz gibi sırf dünya hayatında onları faydalandırmak ve mühlet vermek içindir; { حَتَّى طالَ عَلَيْهِمُ } süre uzayınca ve rahatlık ve huzur günleri uzayıp gidince hep bu hâl üzere kalacaklarını, asla mağlup olmayacaklarını, güven ve faydalanma elbiselerinin üzerlerinden çıkarılmayacağını sandılar. Oysa bu boş bir tamah ve aldatıcı bir emeldir. { أَفَلا يَرَوْنَ أَنَّا } Müslümanları küfür diyarına ve harb yurduna musallat kılıp onların halkına galip getirerek ve orayı İslam yurduna dönüştürerek yeryüzünü eksilttiğimizi, etrafından budayıp kısalttığımızı görmüyorlar mı? Eğer: «{ نَأْتِي الْأَرْضَ } 'o yere gelip' buyrulmasının faydası nedir?» dersen; derim ki: Bunda, Allah'ın Müslümanların eliyle cereyan ettirdiği şeylerin tasviri ve ordularının ve seriyyelerinin müşriklerin yurduna gazâ edip oraya galip gelerek ve uçlarından eksilterek girdiklerinin anlatımı vardır.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٤٥ الى ٤٦]
[Enbiyâ Sûresi (21): Âyetler 45-46]
قُلْ إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعاءَ إِذا ما يُنْذَرُونَ (٤٥) وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذابِ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ يا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ (٤٦)
{ قُلْ إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعاءَ إِذا ما يُنْذَرُونَ (٤٥) وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذابِ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ يا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ (٤٦) } “De ki: 'Ben sizi ancak vahiy ile uyarıyorum.' Fakat sağırlar uyarıldıkları vakit çağrıyı işitmezler. Andolsun, onlara Rabbinin azabından bir esinti dokunsa, muhakkak: 'Vay halimize! Gerçekten biz zalimlermişiz' derler.”
قرئ وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ ولا تسمع الصم، بالتاء والياء، أى: لا تسمع أنت الصم، ولا يسمع رسول الله ﷺ. ولا يسمع الصم، من أسمع. فإن قلت: الصم لا يسمعون دعاء المبشر كما لا يسمعون دعاء المنذر، فكيف قيل إِذا ما يُنْذَرُونَ؟ قلت: اللام في الصم إشارة إلى هؤلاء المنذرين، كائنة للعهد لا للجنس. والأصل: ولا يسمعون إذا ما ينذرون، فوضع الظاهر موضع المضمر للدلالة على تصامهم وسدّهم أسماعهم إذا أنذروا. أى: هم على هذه الصفة من الجرأة والجسارة على التصامّ من آيات الإنذار وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ من هذا الذي ينذرون به أدنى شيء، لأذعنوا وذلوا، وأقروا بأنهم ظلموا أنفسهم حين تصاموا وأعرضوا.
Âyet { وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ } ve 'tâ' (ت) ile 'yâ' (ي) ile { وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ } / { وَلَا يُسْمِعُ الصُّمَّ } şeklinde de okunmuştur; yani «Sen sağırlara işittiremezsin» ve «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem işittiremez» demektir. 'Esmâa' (أسمع) fiilinden meçhul olarak { وَلَا يُسْمَعُ الصُّمُّ } şeklinde de okunmuştur. Eğer: «Sağırlar uyaranın çağrısını işitmedikleri gibi müjdeleyenin çağrısını da işitmezler; öyleyse niçin { إِذا ما يُنْذَرُونَ } 'uyarıldıkları vakit' denilmiştir?» dersen; derim ki: { الصُّمُّ } kelimesindeki 'lâm-ı tarif' cins için değil, ahd içindir ve bu uyarılan kimselere işarettir. Aslı: «Uyarıldıkları zaman işitmezler» şeklindedir; uyarıldıkları vakit sağırmış gibi davranmalarına ve kulaklarını tıkamalarına delalet etmek üzere zamir yerine açık isim konulmuştur. Yani onlar uyarı âyetleri karşısında sağırlığa yatma cüret ve küstahlığı içindedirler. { وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ } Eğer bu uyarıldıkları azaptan kendilerine en ufak bir şey dokunsa, hemen boyun eğer ve zelil olurlar; sağırlığa yatıp yüz çevirdikleri vakit kendilerine zulmettiklerini itiraf ederler.
وفي المس والنفحة ثلاث مبالغات، لأنّ النفح في معنى القلة والنزارة. يقال: نفحته الدابة وهو رمح يسير ، ونفحه بعطية: رضخه، ولبناء المرة.
[Âyette geçen] 'el-mess' (dokunmak) ve 'en-nefha' (hafif esinti/dokunuş) kelimelerinde üç mübalağa (anlamı pekiştirme) bulunmaktadır. Çünkü 'nefh' (نَفْح), azlık ve cüzilik anlamındadır. Nitekim «Nefehat-hü'd-dâbbe» denilir ki bu, [binek hayvanının] hafifçe çifte atmasıdır. «Nefeha-hû bi-atiyye» denildiğinde ise, 'Ona az bir bağışta bulundu' demektir. [Üçüncüsü ise lafzın] ism-i merra (bir defalık oluş bildiren) kalıbında gelmesidir.
[سورة الأنبياء (٢١) : آية ٤٧]
[Enbiyâ Sûresi (21): Âyet 47]
وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَإِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنا بِها وَكَفى بِنا حاسِبِينَ (٤٧)
{ وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَإِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنا بِها وَكَفى بِنا حاسِبِينَ (٤٧) } “Kıyamet günü için adalet terazilerini kurarız da hiçbir kimse hiçbir şekilde haksızlığa uğratılmaz. Bir hardal tanesi ağırlığınca da olsa onu getiririz. Hesap görücüler olarak biz yeteriz.”
وصفت الْمَوازِينَ بالقسط وهو العدل، مبالغة، كأنها في أنفسها قسط. أو على حذف المضاف، أى: ذوات القسط. واللام في لِيَوْمِ الْقِيامَةِ مثلها في قولك: جئته لخمس ليال خلون من الشهر. ومنه بيت النابغة:
{ الْمَوازِينَ } (teraziler), mübalağa amacıyla adalet anlamına gelen { بالقسط } kelimesiyle vasıflanmıştır; sanki terazilerin bizzat kendileri adalettir. Yahut muzafın hazfiyle «adalet sahipleri» demektir. { لِيَوْمِ الْقِيامَةِ } ifadesindeki 'lâm' (لِـ) edatı, senin: «Ayın beş gecesi geçtikten sonra ona geldim» sözündeki lâm gibidir. Nâbiğa'nın şu beyti de bundandır:
ترسّمت آيات لها فعرفتها … لسنّة أعوام وذا العام سابع
«Ona ait izleri dikkatle inceledim ve altı yıl geçtikten sonra tanıdım, bu yıl ise yedincisidir»
وقيل: لأهل يوم القيامة، أى لأجلهم. فإن قلت: ما المراد بوضع الموازين؟ قلت: فيه قولان، أحدهما: إرصاد الحساب السوىّ، والجزاء على حسب الأعمال بالعدل والنصفة، من غير أن يظلم عباده مثقال ذرّة، فمثل ذلك بوضع الموازين لتوزن بها الموزونات. والثاني: أنه يضع الموازين الحقيقية ويزن بها الأعمال. عن الحسن: هو ميزان له كفتان ولسان. ويروى: أن داود ﵇ سأل ربه أن يريه الميزان، فلما رآه غشى عليه، ثم أفاق فقال: يا إلهى من الذي يقدر أن يملأ كفته حسنات، فقال: يا داود، إنى إذا رضيت عن عبدى ملأتها بتمرة.
Bunun: «Kıyamet günü ehli için», yani onlar adına anlamına geldiği de söylenmiştir. Eğer: «Terazilerin konulmasından maksat nedir?» dersen; derim ki: Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Kusursuz bir hesabın hazır edilmesi ve kullara zerre ağırlığınca zulmedilmeksizin amellerine göre adalet ve hakkaniyetle karşılık verilmesidir. İşte bu durum, tartılacak şeylerin kendisiyle tartılması için terazilerin konulmasına benzetilmiştir. İkincisi: Hakiki terazileri koyar ve amelleri onlarla tartar. Hasan[-ı Basrî]'den şöyle rivayet edilmiştir: O, iki kefesi ve bir dili olan bir terazidir. Rivayet edildiğine göre Dâvûd aleyhisselâm Rabbinden teraziyi kendisine göstermesini istemiş; onu görünce bayılmış, sonra ayılınca: «İlâhî! Kefesini sevaplarla doldurmaya kimin gücü yeter?» demiştir. Bunun üzerine Allah Teâlâ: «Ey Dâvûd! Ben kulumdan razı olduğumda onun kefesini bir hurma ile doldururum» buyurmuştur.
فإن قلت: كيف توزن الأعمال وإنما هي أعراض؟ قلت: فيه قولان، أحدهما: توزن صحائف الأعمال. والثاني: تجعل في كفة الحسنات جواهر بيض مشرقة، وفي كفة السيئات جواهر سود مظلمة. وقرئ مِثْقالَ حَبَّةٍ على «كان» التامة، كقوله تعالى وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ.
Eğer: «Ameller arazlardan ibaret olduğu hâlde nasıl tartılır?» dersen; derim ki: Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Amel defterleri tartılır. İkincisi: Sevaplar kefesine parlak beyaz mücevherler, günahlar kefesine ise karanlık siyah mücevherler konur. { مِثْقالَ حَبَّةٍ } ibaresi, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ } “Eğer borçlu darlık içinde ise” âyetinde olduğu gibi tam 'kâne'ye (tâmme) göre de okunmuştur.
وقرأ ابن عباس ومجاهد: أَتَيْنا بِها وهي مفاعلة من الإتيان بمعنى المجازاة والمكافأة، لأنهم أتوه بالأعمال وأتاهم بالجزاء. وقرأ حميد: أثبنا بها، من الثواب. وفي حرف أبىّ: جئنا بها.
İbn Abbâs ve Mücâhid: { أَتَيْنا بِها } şeklinde okumuşlardır; bu da karşılık verme ve mükâfatlandırma anlamında 'ityân' (gelmek) kökünden türeyen müfâale bâbındandır. Zira onlar O'na amellerle gelmiş, O da onlara mükâfatla gelmiştir. Humeyd ise sevap kökünden { أثبنا بها } şeklinde okumuştur. Übeyy'in kıraatinde ise { جئنا بها } şeklindedir.
وأنث ضمير المثقال لإضافته إلى الحبة، كقولهم: ذهبت بعض أصابعه، أى: آتيناهما.
Miskāl kelimesinin zamiri, habbe (tane) kelimesine izâfe edildiği için müennes kılınmıştır; nitekim [Arapların]: «ذهبَت بعضُ أصابعه» (parmaklarının bir kısmı gitti/kesildi) demeleri gibidir. Yani: O ikisini getirdik.
[سورة الأنبياء (٢١) : آية ٤٨]
[Enbiyâ Sûresi (21): Âyet 48]
وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ (٤٨)
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ (٤٨) } “Andolsun biz Mûsâ ile Hârûn'a, takvâ sahipleri için bir ışık ve bir öğüt olan Furkān'ı verdik.”
الْفُرْقانَ وهو التوراة وَأتينا به ضِياءً وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ والمعنى: أنه في نفسه ضياء وذكر. أو وآتيناهما بما فيه من الشرائع والمواعظ ضياء وذكرا. وعن ابن عباس رضى الله عنهما: الفرقان: الفتح، كقوله يَوْمَ الْفُرْقانِ وعن الضحاك: فلق البحر. وعن محمد ابن كعب: المخرج من الشبهات. وقرأ ابن عباس: ضياء، بغير واو: وهو حال عن الفرقان.
{ الْفُرْقانَ } Tevrat'tır; { وَأتينا به ضِياءً وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ } ifadesinde anlam şudur: O [Tevrat], bizzat kendisinde bir aydınlık ve bir öğüttür. Yahut: «İçinde bulunan şeriatlar ve vaazlar ile onlara bir aydınlık ve bir öğüt verdik» demektir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakledildiğine göre 'Furkan', Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ الْفُرْقانِ } “Furkan günü” buyruğunda olduğu gibi zafer/fetihtir. Dahhâk'ten denizın yarılması; Muhammed b. Ka'b'dan ise şüphelerden çıkış yolu olduğu nakledilmiştir. İbn Abbâs vav harfi olmaksızın: { ضياء } şeklinde okumuştur ki bu, Furkan'ın hâlidir.
والذكر: الموعظة، أو ذكر ما يحتاجون إليه في دينهم ومصالحهم. أو الشرف.
{ الذكر } ise: Vaazdır; yahut dinlerinde ve maslahatlarında ihtiyaç duydukları şeylerin hatırlatılmasıdır veya şereftir.
[سورة الأنبياء (٢١) : آية ٤٩]
[Enbiyâ Sûresi (21): Âyet 49]
الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ (٤٩)
{ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ (٤٩) } “Onlar, görmedikleri hâlde Rablerinden korkan ve kıyamet saatinden de ürperen kimselerdir.”
محل الَّذِينَ جرّ على الوصفية. أو نصب على المدح. أو رفع عليه.
{ الَّذِينَ } kelimesinin iraptaki yeri, sıfat olmak üzere cerdir. Yahut övgü (medih) üzere nasp ya da övgü üzere reftir.
[سورة الأنبياء (٢١) : آية ٥٠]
[Enbiyâ Sûresi (21): Âyet 50]
وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ أَنْزَلْناهُ أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٠)
{ وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ أَنْزَلْناهُ أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٠) } “İşte bu [Kur'an], indirdiğimiz mübarek bir öğüttür. Şimdi siz onu inkâr mı ediyorsunuz?”
وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ هو القرآن. وبركته: كثرة منافعه، وغزارة خيره.
{ وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ } Kur'an'dır. Onun bereketi ise faydalarının çokluğu ve hayrının bolluğudur.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٥١ الى ٥٤]
[Enbiyâ Sûresi (21): Âyetler 51-54]
وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ (٥١) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ ما هذِهِ التَّماثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ (٥٢) قالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عابِدِينَ (٥٣) قالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٥٤)
{ وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ (٥١) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ ما هذِهِ التَّماثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ (٥٢) قالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عابِدِينَ (٥٣) قالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٥٤) } “Andolsun daha önce İbrâhim'e de doğru yolu bulma yeteneğini vermiştik ve biz onu biliyorduk. Hani o, babasına ve kavmine: «Kendilerine tapıp durduğunuz bu heykeller nedir?» demişti. Onlar: «Biz babalarımızı bunlara tapar bulduk» dediler. [İbrâhim]: «Andolsun, siz de babalarınız da apaçık bir sapıklık içindesiniz» dedi.”
الرشد: الاهتداء لوجوه الصلاح. قال الله تعالى فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ وقرئ: رشده. والرشد والرشد، كالعدم والعدم. ومعنى إضافته إليه: أنه رشد مثله.
Rüşd (الرشد): Islah ve doğruluk yollarına hidayet bulmaktır. Allah Teâlâ: { فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ } “Eğer onlarda bir olgunlaşma görürseniz mallarını kendilerine verin” buyurmuştur. Kelime { رشده } [şın harfinin sükûnuyla] da okunmuştur. 'Rüşd' ve 'raşad', 'adem' ve 'udm' gibidir. [Rüşdün] ona izafe edilmesinin anlamı: Onun gibi birine yaraşır bir rüşd olmasıdır.
وأنه رشد له شأن مِنْ قَبْلُ أى من قبل موسى وهرون ﵉. ومعنى علمه به: أنه علم منه أحوالا بديعة وأسرارا عجيبة وصفات قد رضيها وأحمدها، حتى أهله لمخالته ومخالصته، وهذا كقولك في خير من الناس: أنا عالم بفلان. فكلامك هذا من الاحتواء على محاسن الأوصاف بمنزل إِذْ إما أن يتعلق بآتينا، أو برشده، أو بمحذوف، أى: اذكر من أوقات رشده هذا الوقت. قوله ما هذِهِ التَّماثِيلُ تجاهل لهم وتغاب، ليحقر آلهتهم ويصغر شأنها، مع علمه بتعظيمهم وإجلالهم لها. لم ينو للعاكفين مفعولا، وأجراه مجرى ما لا يتعدى، كقولك: فاعلون العكوف لها. أو واقفون لها. فإن قلت: هلا قيل: عليها عاكفون، كقوله تعالى يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ؟ قلت: لو قصد التعدية لعدّاه بصلته التي هي «على» .
Ve onun şanı yüce bir rüşd olmasıdır. { مِنْ قَبْلُ }, yani Mûsâ ve Hârûn aleyhimesselâm'dan önce demektir. [Allah'ın] onu bilmesinin anlamı ise: Ondan eşsiz hâller, hayret verici sırlar ve razı olup övdüğü sıfatlar bilmiş olmasıdır; ta ki onu dostluğuna ve samimiyetine ehil kılmıştır. Bu, insanların hayırlısı biri hakkında: «Ben falanı bilirim» demen gibidir. Senin bu sözün bütün güzel vasıfları kapsama makamındadır. { إِذْ }, ya { آتَيْنا } fiiline ya da { رشده } lafzına veya mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani: «Onun rüşd zamanlarından şu vakti hatırla». Onun { ما هذِهِ التَّماثِيلُ } sözü, kavminin onlara saygı ve tazim gösterdiğini bildiği hâlde, ilâhlarını tahkir etmek ve şanlarını küçümsemek için onlara karşı bir tecâhül ve bilmezden gelmedir. { للعاكفين } ifadesine mef'ûl takdir etmemiş ve onu: «Onun için itikâf yapanlar» veya «onun için duranlar» demen gibi lâzım (geçişsiz) fiil hükmünde kılmıştır. Eğer: «Allah Teâlâ'nın { يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ } “Kendilerine ait putlara tapan...” âyetinde olduğu gibi neden { عليها عاكفون } denilmedi?» dersen; derim ki: Eğer geçişlilik kastetmiş olsaydı, onu sılası olan { على } ile müteaddi kılardı.
ما أقبح التقليد والقول المتقبل بغير برهان، وما أعظم كيد الشيطان للمقلدين حين استدرجهم إلى أن
Taklit ve delilsiz kabul edilen söz ne kadar çirkindir! Şeytanın taklitçileri adım adım sürükleyip
قلدوا آباءهم في عبادة التماثيل وعفروا لها جباههم، وهم معتقدون أنهم على شيء، وجادّون في نصرة مذهبهم، ومجادلون لأهل الحق عن باطلهم، وكفى أهل التقليد سبة أنّ عبدة الأصنام منهم أَنْتُمْ من التأكيد الذي لا يصح الكلام مع الإخلال به، لأنّ العطف على ضمير هو في حكم بعض الفعل ممتنع. ونحوه: اسكن أنت وزوجك الجنة، أراد أن المقلدين والمقلدين جميعا، منخرطون في سلك ضلال لا يخفى على من به أدنى مسكة، لاستناد الفريقين إلى غير دليل، بل إلى هوى متبع وشيطان مطاع، لاستبعادهم أن يكون ما هم عليه ضلالا.
heykellere tapmada atalarını taklit etmeye ve onlar için alınlarını toprağa sürmeye düşürdüğünde, onlara kurduğu tuzak ne kadar da büyüktür! Üstelik onlar doğru bir şey üzere olduklarına inanmakta, mezheplerini savunmada gayret göstermekte ve bâtılları uğruna hak ehline karşı mücadele etmektedirler. Taklit ehline kusur ve ayıp olarak putperestlerin kendilerinden olması yeter! { أَنْتُمْ } lafzı, terki hâlinde kelâmın sahih olmayacağı türden bir tekittir; zira fiilin bir parçası hükmünde olan zamire atıf yapmak caiz değildir. Bunun bir benzeri: { اسكن أنت وزوجك الجنة } “Sen ve eşin cennete yerleşin” âyetidir. [İbrâhim] taklit edenlerin de taklit edilenlerin de hepsinin, kendisinde en ufak bir akıl kırıntısı bulunan kimseye gizli kalmayacak bir sapıklık ipine dizildiklerini kastetmiştir; zira her iki fırka da bir delile değil, uyulan bir hevese ve itaat edilen bir şeytana dayanmakta, bulundukları hâlin bir sapıklık olmasını uzak görmektedirler.
[سورة الأنبياء (٢١) : آية ٥٥]
[Enbiyâ Sûresi (21): Âyet 55]
قالُوا أَجِئْتَنا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللاَّعِبِينَ (٥٥)
{ قالُوا أَجِئْتَنا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللاَّعِبِينَ (٥٥) } “Dediler ki: «Bize gerçeği mi getirdin, yoksa sen oyun oynayanlardan mısın?»”
بقوا متعجبين من تضليله إياهم، وحسبوا أن ما قاله إنما قاله على وجه المزاح والمداعبة، لا على طريق الجدّ، فقالوا له: هذا الذي جئتنا به، أهو جدّ وحق، أم لعب وهزل؟
Onun kendilerini sapıklıkla nitelemesine şaşırıp kaldılar ve söylediği şeyi ciddiyet yoluyla değil, sadece bir şaka ve alay yoluyla söylediğini sandılar da ona: «Bize getirdiğin bu şey, ciddiyet ve hak mıdır, yoksa oyun ve eğlence midir?» dediler.
[سورة الأنبياء (٢١) : آية ٥٦]
[Enbiyâ Sûresi (21): Âyet 56]
قالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٥٦)
{ قالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٥٦) } “[İbrâhim] dedi ki: «Hayır! Sizin Rabbiniz, onları yaratmış olan göklerin ve yerin Rabbidir; ben de buna şahitlik edenlerdenim.»”
الضمير في فَطَرَهُنَّ للسماوات والأرض. أو للتماثيل، وكونه للتماثيل أدخل في تضليلهم، وأثبت للاحتجاج عليهم. وشهادته على ذلك: إدلاؤه بالحجة عليه، وتصحيحه بها كما تصحح الدعوى بالشهادة، كأنه قال: وأنا أبين ذلك وأبرهن عليه كما تبين الدعاوى بالبينات، لأنى لست مثلكم، فأقول ما لا أقدر على إثباته بالحجة. كما لم تقدروا على الاحتجاج لمذهبكم، ولم تزيدوا على أنكم وجدتم عليه آباءكم.
{ فَطَرَهُنَّ } fiilindeki zamir göklere ve yere aittir. Yahut heykellere aittir; heykellere ait olması ise onları sapıklıkta göstermede daha tesirli ve aleyhlerine delil getirmede daha sağlamdır. Onun buna şahitlik etmesi: Davanın şahitlikle doğrulanması gibi, buna dair delil ortaya koyması ve delille bunu doğrulamasıdır. Sanki o şöyle demiştir: «Davaların delillerle açıklandığı gibi ben de bunu açıklar ve ispatlarım; çünkü ben sizin gibi değilim ki delille ispatlamaya güç yetiremeyeceğim bir şeyi söyleyeyim. Nitekim siz de mezhebinizi delillendirmeye güç yetiremediniz ve atalarınızı bu hâl üzere bulmuş olmaktan öteye geçemediniz.»
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٥٧ الى ٥٨]
[Enbiyâ Sûresi (21): Âyetler 57-58]
وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ (٥٧) فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً إِلاَّ كَبِيراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ (٥٨)
{ وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ (٥٧) فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً إِلاَّ كَبِيراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ (٥٨) } “«Allah'a yemin ederim ki, siz arkanızı dönüp gittikten sonra putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım.» Sonunda belki ona başvururlar diye, içlerinden büyüğü hariç onları paramparça etti.”
قرأ معاذ بن جبل: بالله. وقرئ: تولوا، بمعنى تتولوا. ويقويها قوله فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ.
Muâz b. Cebel: { بالله } şeklinde okumuştur. Ayrıca { تتولوا } anlamında { تولوا } şeklinde de okunmuştur. Allah Teâlâ'nın: { فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ } “Bunun üzerine arkalarını dönüp gittiler” âyeti de bunu desteklemektedir.
فإن قلت: ما الفرق بين الباء والتاء؟ قلت: أن الباء هي الأصل، والتاء بدل من الواو المبدلة منها، وأن التاء فيها زيادة معنى وهو التعجب، كأنه تعجب من تسهل الكيد على يده وتأتيه، لأن ذلك كان أمرا مقنوطا منه لصعوبته وتعذره، ولعمري إن مثله صعب متعذر في كل زمان، خصوصا في زمن نمروذ مع عتوّه واستكباره وقوة سلطانه وتهالكه على نصره دينه
Eğer: «'Bâ' (بِـ) ile 'tâ' (تَـ) arasındaki fark nedir?» dersen; derim ki: 'Bâ' asıldır, 'tâ' ise 'bâ'dan bedel olan 'vav'dan dönüştürülmüştür. Ayrıca 'tâ'da fazladan bir şaşma (taaccüb) manası vardır; sanki o, zorluğu ve imkânsızlığı sebebiyle ümit kesilen bir iş olduğu hâlde tuzağın kendi eliyle kolaylaşmasına ve gerçekleşmesine şaşmıştır. Ömrüme andolsun ki böylesi bir iş her devirde zor ve imkânsızdır; bilhassa Nemrud zamanında, onun azgınlığı, kibri, saltanatının gücü ve kendi dinine sahip çıkmadaki hırsı karşısında!
ولكن:
Fakat:
إذا الله سنّى عقد شيء تيسّرا
«Allah bir şeyin düğümünü kolaylaştırdı mı, o iş kolaylaşıverir»
روى أن آزر خرج به في يوم عيد لهم، فبدؤا ببيت الأصنام فدخلوه وسجدوا لها ووضعوا بينها طعاما خرجوا به معهم وقالوا: إلى أن نرجع بركت الآلهة على طعامنا، فذهبوا وبقي إبراهيم فنظر إلى الأصنام وكانت سبعين صنما مصطفة، وثم صنم عظيم مستقبل الباب، وكان من ذهب وفي عينيه جوهرتان تضيئان بالليل، فكسرها كلها بفأس في يده، حتى إذا لم يبق إلا الكبير علق الفأس في عنقه. عن قتادة: قال ذلك سرا من قومه، وروى: سمعه رجل واحد جُذاذاً قطاعا، من الجذ وهو القطع. وقرئ بالكسر والفتح. وقرئ: جذذا. جمع جذيذ، وجذذا جمع جذة. وإنما استبقى الكبير لأنه غلب في ظنه أنهم لا يرجعون إلا إليه، لما تسامعوه من إنكاره لدينهم وسبه لآلهتهم، فيبكتهم بما أجاب به من قوله بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ وعن الكلبي إِلَيْهِ إلى كبيرهم. ومعنى هذا: لعلهم يرجعون إليه كما يرجع إلى العالم في حل المشكلات، فيقولون له: ما لهؤلاء مكسورة ومالك صحيحا والفأس على عاتقك؟ قال هذا بناء على ظنه بهم، لما جرب وذاق من مكابرتهم لعقولهم واعتقادهم في آلهتهم وتعظيمهم لها.
Rivayet edildiğine göre Âzer, bir bayram gününde İbrâhim'i beraberinde çıkardı. Put evinden başladılar; oraya girip putlara secde ettiler ve yanlarında getirdikleri yiyecekleri putların arasına koyarak: «Biz dönünceye kadar ilâhlar yemeğimizi bereketlendirsin» dediler. Sonra gittiler, İbrâhim ise kaldı. Putlara baktı; sıra sıra dizilmiş yetmiş put vardı, kapının karşısında da altından yapılmış, gözlerinde geceleyin ışık saçan iki mücevher bulunan büyük bir put duruyordu. Elindeki bir baltayla hepsini kırdı; geriye sadece o büyük put kalınca baltayı onun boynuna astı. Katâde'den nakledildiğine göre: [İbrâhim] bunu kavminden gizli söylemişti; bir adamın bunu işittiği de rivayet edilmiştir. { جُذاذاً } parça parça demektir; 'cezz' (الجذ) kökünden olup kesmek/parçalamak anlamındadır. Kesre ve fetha ile de okunmuştur. Ayrıca 'cezîz'in çoğulu olarak { جذذا }, 'cüzze'nin çoğulu olarak da { جذذا } şeklinde okunmuştur. [İbrâhim] sadece büyük putu bıraktı; zira onların dinlerini inkâr ettiğini ve ilâhlarına dil uzattığını duydukları için, dönüp dolaşıp ancak kendisine başvuracaklarını zannı galip olarak düşünmüştü; böylece { بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ } “Hayır, bunu şu büyükleri yapmıştır, onlara sorun!” cevabıyla onları susturacaktı. Kelbî'den ise { إِلَيْهِ } ifadesinin «büyük putlarına» anlamına geldiği nakledilmiştir. Bunun manası şudur: Müşkillerin çözümünde bir âlime başvurulduğu gibi belki ona başvururlar da ona: «Bunlar kırılmışken sen nasıl sağlam kaldın ve balta senin omzunda ne arıyor?» derler. [İbrâhim] bunu, onların akıllarına karşı direnmelerini, ilâhlarına olan inançlarını ve onlara gösterdikleri saygıyı tecrübe edip tattığı için onlar hakkındaki zannına binaen söylemiştir.
أو قاله مع علمه أنهم لا يرجعون إليه استهزاء بهم واستجهالا، وأن قياس حال من يسجد له ويؤهله للعبادة أن يرجع إليه في حل كل مشكل. فإن قلت: فإذا رجعوا إلى الصنم بمكابرتهم لعقولهم ورسوخ الإشراك في أعراقهم، فأى فائدة دينية في رجوعهم إليه حتى يجعله إبراهيم صلوات الله عليه غرضا؟ قلت: إذا رجعوا إليه تبين أنه عاجز لا ينفع ولا يضر، وظهر أنهم في عبادته على جهل عظيم.
Yahut onlarla alay etmek, onları cahillikle nitelemek ve kendisine secde edilip ibadete layık görülen bir varlığın her müşkilin çözümünde kendisine başvurulması gerektiğini [göstermek için], onların ona dönmeyeceklerini bildiği hâlde bunu söylemiştir. Eğer: «Onlar akıllarına karşı direterek ve şirk damarlarına işlemiş olarak o puta dönecek olsalar, İbrâhim salavâtullâhi aleyh'in bunu bir hedef kılması için ona dönmelerinde nasıl bir dinî fayda vardır?» dersen; derim ki: Ona döndüklerinde onun aciz olduğu, ne fayda ne de zarar verebileceği açığa çıkar ve ona ibadet etmekle büyük bir cehalet içinde oldukları ortaya konmuş olur.
[سورة الأنبياء (٢١) : آية ٥٩]
[Enbiyâ Sûresi (21): Âyet 59]
قالُوا مَنْ فَعَلَ هذا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ (٥٩)
{ قالُوا مَنْ فَعَلَ هذا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ (٥٩) } “«İlâhlarımıza bunu kim yaptı? Muhakkak o, zalimlerden biridir» dediler.”
أى أن من فعل هذا الكسر والحطم لشديد الظلم، معدود في الظلمة: إمّا لجرأته على الآلهة الحقيقة عندهم بالتوقير والإعظام، وإمّا لأنهم رأوا إفراطا في حطمها وتماديا في الاستهانة بها.
Yani bu kırma ve parçalama işini yapan kimse son derece zalimdir, zalimler arasında sayılır: Ya kendi katlarında saygı ve tazime layık olan ilâhlara cüret etmesinden ötürü ya da onları parçalamada aşırıya kaçtıklarını ve onları hafife almada haddi aştıklarını gördükleri içindir.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٦٠ الى ٦١]
[Enbiyâ Sûresi (21): Âyetler 60-61]
قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ (٦٠) قالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ (٦١)
{ قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ (٦٠) قالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ (٦١) } “[Bir kısmı:] «Kendisine İbrâhim denilen bir gencin onları diline doladığını işitmiştik» dediler. (60) [Bunun üzerine ileri gelenler:] «O hâlde onu insanların gözleri önüne getirin ki [aleyhine] şahitlik edebilsinler» dediler. (61)”
فإن قلت: ما حكم الفعلين بعد سَمِعْنا فَتًى وأى فرق بينهما؟ قلت: هما صفتان لفتى، إلا أن الأوّل وهو يَذْكُرُهُمْ لا بد منه لسمع، لأنك لا تقول: سمعت زيدا وتسكت، حتى تذكر شيئا مما يسمع. وأمّا الثاني فليس كذلك. فإن قلت: إِبْراهِيمُ ما هو؟ قلت: قيل هو خبر مبتدإ محذوف، أو منادى. والصحيح أنه فاعل يقال، لأن المراد الاسم لا المسمى عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ في محل الحال، بمعنى معاينا مشاهدا، أى: بمرأى منهم ومنظر. فإن قلت: فما معنى الاستعلاء في على؟ قلت: هو وارد على طريق المثل، أى: يثبت إتيانه في الأعين ويتمكن فيها ثبات الراكب على المركوب وتمكنه منه لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ عليه بما سمع منه. وبما فعله أو يحضرون عقوبتنا له. روى أنّ الخبر بلغ نمروذ وأشراف قومه، فأمروا بإحضاره.
Eğer: «{ سَمِعْنا فَتًى } ifadesinden sonra gelen iki fiilin hükmü nedir ve aralarındaki fark nedir?» dersen; derim ki: İkisi de { فتى } kelimesinin sıfatıdır; şu kadar var ki birincisi olan { يَذْكُرُهُمْ } fiili { سمع } fiili için zorunludur, çünkü işitilen şeylerden birini zikretmedikçe: «Zeyd'i işittim» deyip susmazsın. İkincisi ise böyle değildir. Eğer: «{ إِبْراهِيمُ } kelimesi nedir?» dersen; derim ki: Mahzuf mübtedanın haberi yahut münâdâ olduğu söylenmiştir. Doğrusu ise { يقال } fiilinin fâilidir; çünkü kastedilen müsemmâ (şahsın kendisi) değil, isimdir. { عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ } hâl makamında olup bizzat görerek ve müşahede ederek, yani insanların gözü önünde ve bakışları altında demektir. Eğer: «{ على } edatındaki üstünlük/üzerinde olma (isti'lâ) manası nedir?» dersen; derim ki: Bu bir temsil yoluyla gelmiştir; yani onun getirilişi, binicinin bineği üzerindeki sebatı ve yerleşmesi gibi gözlerde sabit ve yerleşik olsun demektir. { لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ }: Ondan duyduklarına ve yaptığına dair aleyhine şahitlik etsinler yahut ona vereceğimiz cezaya hazır bulunsunlar diye. Rivayet edildiğine göre bu haber Nemrud'a ve kavminin ileri gelenlerine ulaştı, onlar da onun getirilmesini emrettiler.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٦٢ الى ٦٣]
[Enbiyâ Sûresi (21): Âyetler 62-63]
قالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هذا بِآلِهَتِنا يا إِبْراهِيمُ (٦٢) قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ (٦٣)
{ قالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هذا بِآلِهَتِنا يا إِبْراهِيمُ (٦٢) قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ (٦٣) } “«Ey İbrâhim! İlâhlarımıza bunu sen mi yaptın?» dediler. [İbrâhim] dedi ki: «Hayır! Bunu şu büyükleri yapmıştır; eğer konuşabiliyorlarsa onlara sorun!»”
هذا من معاريض الكلام ولطائف هذا النوع لا يتغلغل فيها إلا أذهان الراضة من علماء المعاني. والقول فيه أنّ قصد إبراهيم صلوات الله عليه لم يكن إلى أن ينسب الفعل الصادر عنه إلى الصنم، وإنما قصد تقريره لنفسه وإثباته لها على أسلوب تعريضى يبلغ فيه غرضه من إلزامهم الحجة وتبكيتهم، وهذا كما لو قال لك صاحبك وقد كتبت كتابا بخط رشيق وأنت شهير بحسن الخط: أأنت كتبت هذا وصاحبك أمّىّ لا يحسن الخطّ ولا يقدر إلا على خرمشة فاسدة، فقلت له: بل كتبته أنت، كان قصدك بهذا الجواب تقريره لك مع الاستهزاء به، لا نفيه عنك وإثباته للأمّىّ أو المخرمش، لأنّ إثباته- والأمر دائر بينكما للعاجز منكما- استهزاء به وإثبات للقادر، ولقائل أن يقول: غاظته تلك الأصنام حين أبصرها مصطفة مرتبة، وكان غيظ كبيرها أكبر وأشدّ لما رأى من زيادة تعظيمهم له، فأسند الفعل إليه لأنه هو الذي تسبب لاستهانته بها وحطمه لها، والفعل كما يسند إلى مباشره يسند إلى الحامل عليه. ويجوز أن يكون حكاية لما يقود إلى تجويزه مذهبهم، كأنه قال لهم: ما تنكرون أن يفعله كبيرهم. فإنّ من حق من يعبد ويدعى إلها أن يقدر على هذا وأشدّ منه، ويحكى أنه قال: فعله كبيرهم هذا غضب أن تعبد معه هذه الصغار وهو أكبر منها. وقرأ محمد بن السميقع: فعله كبيرهم، يعنى: فلعله، أى فلعلّ الفاعل كبيرهم.
Bu, üstü kapalı ve kinayeli sözlerdendir (meârizü'l-kelâm); bu türün inceliklerine ise ancak maânî âlimlerinin derinleşmiş zihinleri nüfuz edebilir. Bu konudaki söz şudur: İbrâhim salavâtullâhi aleyh'in kastı, kendisinden sâdır olan fiili puta isnat etmek değildi; bilakis onları delille ilzam etme ve susturma gayesine ulaşacağı kinayeli bir üslupla o fiili bizzat kendisine ikrar ve ispat etmekti. Bu, tıpkı senin güzel bir yazıyla bir mektup yazdığın ve güzel yazınla meşhur olduğun hâlde, yazıyı beceremeyen ve ancak bozuk bir karalama yapabilen ümmî arkadaşının sana: «Bunu sen mi yazdın?» demesine karşılık; senin ona: «Hayır, onu sen yazdın» demen gibidir. Bu cevabınla senin kastın, onunla alay ederek yazıyı kendine ikrar etmekti; yoksa onu kendinden nefyedip ümmî veya karalamacı arkadaşına ispatlamak değildi. Çünkü mesele ikiniz arasında dönüp dururken fiili aciz olana isnat etmek onunla alay etmektir ve muktedir olan için bir ispattır. Bir kimse şöyle de diyebilir: İbrâhim, o putları sıra sıra düzenlenmiş görünce öfkelendi; kavminin ona gösterdiği aşırı saygıyı gördüğünde ise büyük puta olan öfkesi daha büyük ve şiddetli oldu. Dolayısıyla fiili ona isnat etti; çünkü putları hafife almasına ve onları kırmasına sebep olan oydu. Nitekim fiil bizzat işleyene isnat edildiği gibi, ona sevk edene de isnat edilir. Bu sözün, onların mezhebini onaylamaya götüren bir faraziyenin hikâyesi olması da caizdir; sanki onlara: «Bunu büyüklerinin yapmış olmasını nasıl inkâr edersiniz? Zira kendisine tapılan ve ilâh olduğu iddia edilen varlığın buna ve daha fazlasına güç yetirmesi gerekir» demiştir. Rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: «Şu büyükleri, kendisi onlardan daha büyük olduğu hâlde bu küçüklerin kendisiyle birlikte tapılmasına öfkelenerek bunu yapmıştır.» Muhammed b. es-Sümeyka' ise: { فعله كبيرهم } ibaresini { فلعله } anlamında okumuştur; yani «Belki de yapan onların büyüğüdür» demektir.
[سورة الأنبياء (٢١) : آية ٦٤]
[Enbiyâ Sûresi (21): Âyet 64]
فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ فَقالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ (٦٤)
{ فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ فَقالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ } “Bunun üzerine kendi vicdanlarına döndüler de [birbirlerine], 'Muhakkak ki asıl zalimler sizlersiniz!' dediler.” (64)
فلما ألقمهم الحجر وأخذ بمخانقهم، رجعوا إلى أنفسهم فقالوا: أنتم الظالمون على الحقيقة، لا من ظلمتموه حين قلتم: من فعل هذا بآلهتنا إنه لمن الظالمين.
[İbrâhim] onların ağzını tıkayıp boğazlarına sarılınca, kendi vicdanlarına döndüler ve dediler ki: «Gerçekte zalim olanlar sizlersiniz; { مَنْ فَعَلَ هذا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “İlâhlarımıza bunu kim yaptı? Muhakkak o, zalimlerden biridir” dediğinizde haksızlık ettiğiniz kimse değil!»
[سورة الأنبياء (٢١) : آية ٦٥]
[Enbiyâ Sûresi (21): Âyet 65]
ثُمَّ نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ ما هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ (٦٥)
{ ثُمَّ نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ ما هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ (٦٥) } “Sonra yine baş aşağı edildiler [ve dediler ki]: «Andolsun sen de bilirsin ki bunlar konuşmazlar.»”
نكسته: قلبته فجعلت أسفله أعلاه، وانتكس: انقلب، أى: استقاموا حين رجعوا إلى أنفسهم وجاءوا بالفكرة الصالحة، ثم انتكسوا وانقلبوا عن تلك الحالة، فأخذوا في المجادلة بالباطل والمكابرة، وأنّ هؤلاء- مع تقاصر حالها عن حال الحيوان الناطق- آلهة معبودة، مضارّة منهم. أو انتكسوا عن كونهم مجادلين لإبراهيم ﵇ مجادلين عنه، حين نفوا عنها القدرة على النطق. أو قلبوا على رؤسهم حقيقة، لفرط إطراقهم خجلا وانكسارا وانخزالا مما بهتهم به إبراهيم ﵇، فما أحاروا جوابا إلا ما هو حجة عليهم. وقرئ: نكسوا، بالتشديد.
«Onu ters yüz ettim (نكسته)»: Onu altüst edip altını üstüne getirdim demektir; «intikâs etti (انتكس)» ise tepeüstü çevrildi anlamına gelir. Yani: Kendi vicdanlarına dönüp doğru bir düşünceye vardıklarında istikamet bulmuşlardı; sonra bu hâllerinden baş aşağı dönüp tepetaklak oldular ve bâtıl yolla mücadeleye ve inada başladılar. İnatlaşarak, konuşan bir canlıdan bile geride olan bu heykellerin tapılan ilâhlar olduğunu iddia ettiler. Yahut putların konuşma gücünü nefyettiklerinde, İbrâhim aleyhisselâm'a karşı mücadele eden kimseler olmaktan çıkıp onun lehine delil getiren kimseler hâline geldiler. Veyahut İbrâhim aleyhisselâm'ın kendilerini apıştırıp susturmasından duydukları utanç, kırgınlık ve eziklik sebebiyle başlarını öne eğmelerinin şiddetinden ötürü hakikaten baş aşağı edildiler de aleyhlerine delil olacak olandan başka bir cevap veremediler. Şedde ile { نكّسوا } şeklinde de okunmuştur.
ونكسوا، على لفظ ما سمى فاعله، أى: نكسوا أنفسهم على رؤسهم. قرأ به رضوان ابن عبد المعبود.
Ve fâili zikredilen fiil kalıbında { نَكَسُوا } şeklinde de okunmuştur; yani: «Kendilerini başları üzerine eğdiler» demektir. Bunu Rıdvân b. Abdilmâbûd okumuştur.
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٦٦ الى ٦٧]
[Enbiyâ Sûresi (21): Âyetler 66-67]
قالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً وَلا يَضُرُّكُمْ (٦٦) أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٧)
{ قالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً وَلا يَضُرُّكُمْ (٦٦) أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٧) } “[İbrâhim] dedi ki: «Öyleyse Allah'ı bırakıp da size hiçbir fayda ve zarar veremeyen şeylere mi tapıyorsunuz? Yuh olsun size de Allah'ı bırakıp taptıklarınıza da! Hâlâ aklınızı başınıza almayacak mısınız?»”