Binûn

Enbiyâ Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أُفٍّ صوت إذا صوّت به علم أنّ صاحبه متضجر، أضجره ما رأى من ثباتهم على عبادتها بعد انقطاع عذرهم وبعد وضوح الحق وزهوق الباطل، فتأفف بهم. واللام لبيان المتأفف به.

«Uff (أُفٍّ)», çıkarıldığında sahibinin canının sıkıldığı ve bıktığı anlaşılan bir sestir. Mazeretleri ortadan kalktıktan, hak apaçık ortaya çıkıp bâtıl yok olduktan sonra onların putlara ibadette sebat ettiklerini görmesi [İbrâhim'i] usandırmış, bu yüzden onlara «öf» demiştir. Başındaki lâm harfi ise can sıkan şeyin kim/ne olduğunu açıklamak içindir.

أى: لكم ولآلهتكم هذا التأفف.

Yani: Bu bıkkınlık ve usanç hem size hem de ilâhlarınızadır.

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٦٨ الى ٧٠]

[Enbiyâ Sûresi (21): Âyetler 68-70]

قالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ (٦٨) قُلْنا يا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ (٦٩) وَأَرادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الْأَخْسَرِينَ (٧٠)

{ قالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ (٦٨) قُلْنا يا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ (٦٩) وَأَرادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الْأَخْسَرِينَ (٧٠) } “Dediler ki: «Eğer bir şey yapacaksanız, onu yakın da ilâhlarınıza yardım edin!» Biz de: «Ey ateş! İbrâhim'e karşı serin ve selâmet ol» dedik. Ona bir tuzak kurmak istediler; fakat biz onları en çok hüsrana uğrayanlar kıldık.”

أجمعوا رأيهم- لما غلبوا- بإهلاكه: وهكذا المبطل إذا قرعت شبهته بالحجة وافتضح، لم يكن أحد أبغض إليه من المحق، ولم يبق له مفزع إلا مناصبته، كما فعلت قريش برسول الله ﷺ حين عجزوا عن المعارضة، والذي أشار بإحراقه نمروذ. وعن ابن عمر رضى الله عنهما: رجل من أعراب العجم يريد الأكراد. وروى أنهم حين هموا بإحراقه، حبسوه ثم بنوا بيتا كالحظيرة بكوثى، وجمعوا شهرا أصناف الخشب الصلاب، حتى إن كانت المرأة لتمرض فتقول: إن عافاني الله لأجمعنّ حطبا لإبراهيم ﵇، ثم أشعلوا نارا عظيمة كادت الطير تحترق في الجوّ من وهجها، ثم وضعوه في المنجنيق مقيدا مغلولا فرموا به فيها، فناداها جبريل

Yenilgiye uğrayınca onu helâk etme konusunda görüş birliğine vardılar. Nitekim bâtıl ehli kimse, şüphesi delille çürütülüp rezil olunca, kendisine hak ehlinden daha sevimsiz kimse olmaz ve onunla doğrudan düşmanlık edip mücadeleye girişmekten başka sığınağı kalmaz; tıpkı Kureyş'in, karşı koymaktan âciz kaldığında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yaptığı gibi. Onun yakılmasını teklif eden ise Nemrud'dur. İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre, o Acem bedevilerinden bir adamdı; bununla Kürtleri kastetmektedir. Rivayet edildiğine göre, onu yakmaya niyetlendiklerinde önce hapsettiler, sonra Kûsâ'da ağıl gibi bir yapı inşa ettiler ve bir ay boyunca sert odun çeşitlerini topladılar. Hatta bir kadın hastalandığında: «Eğer Allah bana şifa verirse İbrâhim [için yakılacak ateşe] mutlaka odun toplayacağım» derdi. Sonra öyle büyük bir ateş yaktılar ki hararetinden havadaki kuşlar neredeyse yanacaktı. Ardından onu elleri ve kolları bağlı olarak mancınığa koyup ateşin içine fırlattılar. Bunun üzerine Cebrâil

عليه السلام يا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً ويحكى. ما أحرقت منه إلا وثاقه. وقال له جبريل ﵇ حين رمى به: هل لك حاجة؟ فقال: أما إليك فلا. قال: فسل ربك. قال: حسبي من سؤالى علمه بحالي. وعن ابن عباس رضى الله عنه: إنما نجا بقوله: حسبي الله ونعم الوكيل، وأطل عليه نمروذ من الصرح فإذا هو في روضة ومعه جليس له من الملائكة، فقال: إنى مقرّب إلى إلهك، فذبح أربعة آلاف بقرة وكفّ عن إبراهيم، وكان إبراهيم صلوات الله وسلامه عليه إذ ذاك ابن ست عشرة سنة. واختاروا المعاقبة بالنار لأنها أهول ما يعاقب به وأفظعه، ولذلك جاء: «لا يعذب بالنار إلا خالقها» ومن ثم قالوا إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ أى إن كنتم ناصرين آلهتكم نصرا مؤزرا، فاختاروا له أهول المعاقبات وهي الإحراق بالنار، وإلا فرّطتم في نصرتها. ولهذا عظموا النار وتكلفوا في تشهير أمرها وتفخيم شأنها، ولم يألوا جهدا في ذلك. جعلت النار لمطاوعتها فعل الله وإرادته كمأمور أمر بشيء فامتثله. والمعنى: ذات برد وسلام، فبولغ في ذلك. كأن ذاتها برد وسلام. والمراد: ابردى فيسلم منك إبراهيم.

aleyhisselâm [şöyle seslendi]: «Ey ateş! Serin ve esenlik ol!» Anlatıldığına göre, ateş onun sadece bağlarını yaktı. Mancınıkla atıldığında Cebrâil aleyhisselâm ona: «Bir ihtiyacın var mı?» dedi. İbrâhim: «Sana hayır» dedi. Cebrâil: «O hâlde Rabbinden iste» dedi. İbrâhim: «O'nun hâlimi bilmesi, istememe ihtiyaç bırakmaz» dedi. İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre İbrâhim, ancak: «Hasbünallâhu ve ni'mel vekîl (Allah bize yeter, O ne güzel vekildir)» demesiyle kurtuldu. Nemrud köşkten ona doğru baktığında, onun bir bahçe içinde olduğunu ve yanında meleklerden bir arkadaş bulunduğunu gördü. Bunun üzerine: «Ben senin ilâhına kurban adayacağım» diyerek dört bin sığır kesti ve İbrâhim'e [dokunmaktan] vazgeçti. İbrâhim salavâtullâhi ve selâmuhû aleyh o sırada on altı yaşındaydı. Ateşle cezalandırmayı seçtiler; çünkü bu, verilebilecek cezaların en korkuncu ve en dehşetlisidir. Nitekim: «Ateşle ancak onun yaratıcısı azap eder» buyrulmuştur. Bundan dolayı: «Eğer yapacaksanız...» dediler; yani: «Şayet ilâhlarınıza güçlü bir şekilde yardım edecekseniz, onun için cezaların en korkuncunu, yani ateşte yakmayı seçin; aksi takdirde onlara yardım etmekte kusur etmiş olursunuz.» İşte bu sebeple ateşi büyüttüler, onun duyulması ve heybetli kılınması için çok zahmete katlandılar ve bu hususta hiçbir çabadan geri durmadılar. Ateş, Allah'ın fiiline ve iradesine boyun eğmesinden ötürü, kendisine bir şey emredilip de onu derhal yerine getiren bir kimse gibi kılındı. Anlamı şudur: «Soğuk ve esenlik sahibi ol.» Burada mübalağa yapılmıştır; sanki ateşin bizzat kendisi soğukluk ve esenlik hâline gelmiştir. Kastedilen ise: «Soğuk ol ki İbrâhim senden selâmette kalsın» demektir.

أو ابردى بردا غير ضارّ. وعن ابن عباس رضى الله عنه: لو لم يقل ذلك لأهلكته ببردها. فإن قلت: كيف بردت النار وهي نار؟ قلت: نزع الله عنها طبعها الذي طبعها عليه من الحرّ والإحراق، وأبقاها على الإضاءة والاشتعال كما كانت، والله على كل شيء قدير. ويجوز أن يدفع بقدرته عن جسم إبراهيم ﵇ أذى حرّها ويذيقه فيها عكس ذلك، كما يفعل بخزنة جهنم، ويدل عليه قوله عَلى إِبْراهِيمَ وأرادوا أن يكيدوه ويمكروا به، فما كانوا إلا مغلوبين مقهورين غالبوه بالجدال فغلبه الله ولقنه بالمبكت، وفزعوا إلى القوّة والجبروت، فنصره وقوّاه.

Yahut: «Zarar vermeyecek bir serinlikte ol» demektir. İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre: «Eğer öyle demeseydi, ateş soğukluğuyla onu helâk ederdi.» Şayet dersen ki: «Ateş, ateş olduğu hâlde nasıl soğudu?» Derim ki: Allah, ateşi yarattığı fıtrattaki sıcaklık ve yakıcılık tabiatını ondan çekip aldı ve onu eskisi gibi aydınlatma ve alevlenme hâlinde bıraktı; Allah her şeye kādirdir. Kudretiyle İbrâhim aleyhisselâm'ın bedeninden ateşin hararetinin eziyetini defetmiş ve cehennem zebanilerine yaptığı gibi ona ateşin içinde bunun tam tersini tattırmış olması da câizdir. { عَلى إِبْراهِيمَ } “İbrâhim'e karşı” buyruğu da buna delalet eder. Ona bir hile kurup tuzak kurmak istediler; fakat yenilip kahrolmaktan öteye geçemediler. Onunla tartışarak galebe çalmak istediler; fakat Allah onu galip kıldı ve susturucu delilleri ona ilham etti. Kuvvete ve zorbalığa sığındılar; fakat Allah ona yardım etti ve onu güçlendirdi.

[سورة الأنبياء (٢١) : آية ٧١]

[Enbiyâ Sûresi (21): Âyet 71]

وَنَجَّيْناهُ وَلُوطاً إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ (٧١)

{ وَنَجَّيْناهُ وَلُوطاً إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ (٧١) } “Onu da Lût'u da, âlemler için bereketli kıldığımız yere [ulaştırıp] kurtardık.”

نجيا من العراق إلى الشام. وبركاته الواصلة إلى العالمين: أن أكثر الأنبياء ﵈ بعثوا فيه فانتشرت في العالمين شرائعهم وآثارهم الدينية وهي البركات الحقيقية. وقيل: بارك الله فيه بكثرة الماء والشجر والثمر والخصب وطيب عيش الغنىّ والفقير. وعن سفيان أنه خرج إلى الشام فقيل له: إلى أين؟ فقال: إلى بلد يملأ فيه الجراب بدرهم. وقيل: ما من ماء عذب إلا وينبع أصله من تحت الصخرة التي ببيت المقدس . وروى أنه نزل بفلسطين، ولوط بالمؤتفكة

Her ikisi de Irak'tan Şam'a kurtarıldılar. Onun bütün âlemlere ulaşan bereketleri ise şudur: Peygamberlerin -aleyhimüsselâm- çoğu orada gönderilmiş, böylece onların şeriatları ve dinî eserleri âlemlere yayılmıştır ki hakiki bereketler de bunlardır. Bir görüşe göre: Allah orayı suyun, ağacın, meyvenin, bolluğun çokluğu ve hem zenginin hem de fakirin yaşayışının güzelliği ile bereketli kılmıştır. Süfyân'dan rivayet edildiğine göre o, Şam'a gitmek üzere yola çıkmıştı; kendisine "Nereye?" diye sorulunca: "Bir dirheme dağarcığın doldurulduğu bir memlekete" dedi. Şöyle de denilmiştir: Kaynağı Beytü'l-Makdis'teki kayanın altından fışkırmayan hiçbir tatlı su yoktur. [İbrâhim'in] Filistin'e, Lût'un ise Mü'tefike'ye yerleştiği rivayet edilmiştir

وبينهما مسيرة يوم وليلة.

ve ikisinin arası bir gün bir gecelik mesafeydi.

[سورة الأنبياء (٢١) : آية ٧٢]

[Enbiyâ Sûresi (21): Âyet 72]

وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً وَكُلاًّ جَعَلْنا صالِحِينَ (٧٢)

{ وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً وَكُلاًّ جَعَلْنا صالِحِينَ (٧٢) } “Ona İshak'ı ve fazladan bir bağış olarak da Yâkub'u lütfettik; her birini sâlih kimseler kıldık.”

النافلة: ولد الولد. وقيل: سأل إسحاق فأعطيه، وأعطى يعقوب نافلة، أى: زيادة وفضلا من غير سؤال.

Nâfile (النافلة): Çocuğun çocuğu (torun) demektir. Denildi ki: O, İshak'ı diledi ve kendisine verildi; Yâkub ise nâfile olarak, yani istemeksizin bir fazlalık ve lütuf olarak verildi.

[سورة الأنبياء (٢١) : آية ٧٣]

[Enbiyâ Sûresi (21): Âyet 73]

وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَإِقامَ الصَّلاةِ وَإِيتاءَ الزَّكاةِ وَكانُوا لَنا عابِدِينَ (٧٣)

{ وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَإِقامَ الصَّلاةِ وَإِيتاءَ الزَّكاةِ وَكانُوا لَنا عابِدِينَ (٧٣) } “Onları emrimizle doğru yolu gösteren önderler kıldık. Kendilerine hayırlı işler yapmayı, namaz kılmayı ve zekât vermeyi vahyettik. Onlar sadece bize kulluk eden kimselerdi.”

يَهْدُونَ بِأَمْرِنا فيه أن من صلح ليكون قدوة في دين الله فالهداية محتومة عليه مأمور هو بها من جهة الله، ليس له أن يخل بها ويتثاقل عنها، وأوّل ذلك أن يهتدى بنفسه، لأنّ الانتفاع بهداه أعم، والنفوس إلى الاقتداء بالمهدى أميل فِعْلَ الْخَيْراتِ أصله أن تفعل الخيرات، ثم فعلا الخيرات، ثم فعل الخيرات. وكذلك إقام الصلاة وإيتاء الزكاة.

{ يَهْدُونَ بِأَمْرِنا } “Emrimizle doğru yolu gösteren” buyruğu, Allah'ın dininde önder olmaya elverişli kimse için hidayete rehberlik etmenin kesin bir vazife olduğuna ve Allah tarafından bununla emrolunduğuna delalet eder; onun bu görevi aksatması ve bundan geri durması câiz değildir. Bunun ilk adımı ise kişinin bizzat kendisinin hidayete ermesidir; çünkü onun hidayetinden faydalanma daha kapsamlıdır ve nefisler doğru yolda olan birine uymaya daha meyillidir. { فِعْلَ الْخَيْراتِ } “Hayırlı işler yapmayı” ifadesinin aslı { أن تفعل الخيرات }, sonra { فعلا الخيرات }, sonra da { فِعْلَ الْخَيْراتِ } şeklindedir. «Namaz kılmayı (إقام الصلاة)» ve «zekât vermeyi (إيتاء الزكاة)» ifadeleri de böyledir.

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٧٤ الى ٧٥]

[Enbiyâ Sûresi (21): Âyetler 74-75]

وَلُوطاً آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ تَعْمَلُ الْخَبائِثَ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فاسِقِينَ (٧٤) وَأَدْخَلْناهُ فِي رَحْمَتِنا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥)

{ وَلُوطاً آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ تَعْمَلُ الْخَبائِثَ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فاسِقِينَ (٧٤) وَأَدْخَلْناهُ فِي رَحْمَتِنا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥) } “Lût'a da bir hüküm ve ilim verdik; onu çirkin işler yapan o beldeden kurtardık. Gerçekten onlar yoldan çıkmış kötü bir kavimdi. Onu rahmetimizin içine aldık; muhakkak o sâlihlerdendi.”

حُكْماً حكمة وهو ما يجب فعله. أو فصلا بين الخصوم. وقيل: هو النبوّة. والقرية:

{ حُكْماً } “Hüküm”: Hikmettir ki o yapılması gereken şeydir. Yahut davalılar arasında hüküm verme yetkisidir. Bunun peygamberlik olduğu da söylenmiştir. Âyette geçen belde ise

سذوم، أى: في أهل رحمتنا. أو في الجنة. ومنه الحديث «هذه رحمتي أرحم بها من أشاء »

yani Sedûm'a indiği rivayet edilmiştir. «Rahmetimizin içine» yani rahmetimize erenlerin arasına veya cennete [koyduk]. Hadis-i şerifte geçen şu ifade de bu kabildendir: «Bu benim rahmetimdir; onunla dilediğime merhamet ederim.»

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٧٦ الى ٧٧]

[Enbiyâ Sûresi (21): Âyetler 76-77]

وَنُوحاً إِذْ نادى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ (٧٧)

{ وَنُوحاً إِذْ نادى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ } “Nûh'u da [an]. Hani o, daha önce [bize] niyaz etmişti; biz de onun duasını kabul buyurmuş, kendisini ve ehlini o büyük sıkıntıdan kurtarmıştık.” (76) { وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ } “Âyetlerimizi yalanlayan kavme karşı ona yardım edip [öcünü almıştık]. Şüphesiz onlar kötü bir kavimdi; biz de onların hepsini [suda] boğduk.” (77)

مِنْ قَبْلُ من قبل هؤلاء المذكورين.

{ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce”: Bu zikredilenlerden önce.

هو «نصر» الذي مطاوعه «انتصر» وسمعت هذليا يدعو على سارق: اللهم انصرهم منه، أى: اجعلهم منتصرين منه. والكرب: الطوفان وما كان فيه من تكذيب قومه.

Bu [fiil], mutâvaatı (dönüşlüsü) «intisâr etti (انتصر)» olan «yardım etti / intikamını aldı (نصر)» fiilidir. Hüzeyl kabilesinden birinin bir hırsıza beddua ederek: «Allah'ım, onlardan onun intikamını al / hakkını ondan al», yani «onları ona karşı galip ve öç alıcı kıl» dediğini işittim. «Büyük sıkıntı (الْكَرْبِ)» ise tufan ve o esnada kavminin kendisini yalanlaması sebebiyle yaşadığı hâldir.

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٧٨ الى ٨٠]

[Enbiyâ Sûresi (21): Âyetler 78-80]

وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ (٧٨) فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وَكُلاًّ آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فاعِلِينَ (٧٩) وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شاكِرُونَ (٨٠)

{ وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ (٧٨) فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وَكُلاًّ آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فاعِلِينَ (٧٩) وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شاكِرُونَ (٨٠) } “Dâvûd ile Süleyman'ı da [hatırla]. Hani bir ekin konusunda hüküm veriyorlardı; hani bir topluluğun koyunları geceleyin o ekinin içine yayılıp zarar vermişti. Biz de onların hükmüne tanıktık. Biz onu hemen Süleyman'a kavrattık. Her birine bir hüküm ve ilim verdik. Dâvûd ile birlikte tesbih etsinler diye dağları ve kuşları boyun eğdirdik. [Bunu] yapanlar bizdik. Sizi savaşınızın şiddetinden korusun diye ona sizin için zırh yapma sanatını öğrettik. Peki şükrediyor musunuz?”

أى: واذكرهما. وإذ: بدل منهما. والنفش: الانتشار بالليل. وجمع الضمير لأنه أرادهما والمتحاكمين إليهما. وقرئ: لحكمهما. والضمير في فَفَهَّمْناها للحكومة أو الفتوى. وقرئ:

Yani: «İkisini de an.» { إِذْ } kelimesi her ikisinden bedeldir. Nefş (النَّفْش): Geceleyin yayılmaktır. Zamir çoğul getirilmiştir; çünkü bununla ikisini ve kendilerine dava getirenleri kastetmiştir. { لحكمهما } şeklinde de okunmuştur. { فَفَهَّمْناها } kelimesindeki zamir ise hükme veya fetvaya râcidir. Şöyle de okunmuştur:

فأفهمناها. حكم داود بالغنم لصاحب الحرث. فقال سليمان ﵇ وهو ابن إحدى عشرة سنة: غير هذا أرفق بالفريقين، فعزم عليه ليحكمنّ، فقال: أرى أن تدفع الغنم إلى أهل الحرث ينتفعون بألبانها وأولادها وأصوافها، والحرث إلى أرباب الشاء يقومون عليه حتى يعود كهيئته يوم أفسد، ثم يترادّان. فقال: القضاء ما قضيت، وأمضى الحكم بذلك. فإن قلت: أحكما بوحي أم باجتهاد؟ قلت: حكما جميعا بالوحي، إلا أن حكومة داود نسخت بحكومة سليمان. وقيل:

{ فأفهمناها } şeklinde [if'âl babında]. Dâvûd koyunların ekin sahibine verilmesine hükmetti. O sırada on bir yaşında olan Süleyman aleyhisselâm ise: «Bundan başkası iki taraf için de daha lütufkârdır» dedi. Bunun üzerine Dâvûd hükmü onun vermesini istedi. Süleyman dedi ki: «Benim görüşüm, koyunların ekin sahiplerine verilmesi, onların da koyunların sütlerinden, yavrularından ve yünlerinden faydalanması; ekinin de koyun sahiplerine verilip zarar verildiği günkü hâline dönünceye kadar onun bakımını üstlenmeleridir; sonra her iki taraf mallarını geri alırlar.» Bunun üzerine Dâvûd: «Hüküm senin verdiğin hükümdür» dedi ve bu hükmü uyguladı. Şayet dersen ki: «Vahiy ile mi yoksa ictihad ile mi hükmettiler?» Derim ki: İkisi de vahiy ile hükmetti; ancak Dâvûd'un hükmü Süleyman'ın hükmüyle neshedildi. Denildi ki:

اجتهدا جميعا، فجاء اجتهاد سليمان ﵇ أشبه بالصواب. فإن قلت: ما وجه كل واحدة من الحكومتين؟ قلت: أمّا وجه حكومة داود ﵇، فلأن الضرر لما وقع بالغنم سلمت بجنايتها إلى المجنى عليه، كما قال أبو حنيفة رضى الله عنه في العبد إذا جنى على النفس: يدفعه المولى بذلك أو يفديه. وعند الشافعي رضى الله عنه: يبيعه في ذلك أو يفديه. ولعل قيمة الغنم كانت على قدر النقصان في الحرث. ووجه حكومة سليمان ﵇ أنه جعل الانتفاع بالغنم بإزاء ما فات من الانتفاع بالحرث، من غير أن يزول ملك المالك عن الغنم، وأوجب على صاحب الغنم أن يعمل في الحرث حتى يزول الضرر والنقصان، مثاله ما قال أصحاب الشافعي فيمن غصب عبدا فأبق من يده: أنه يضمن القيمة فينتفع بها المغصوب منه بإزاء ما فوّته الغاصب من منافع

İkisi de ictihad etti; ancak Süleyman aleyhisselâm'ın ictihadı isabete daha yakın oldu. Şayet dersen ki: «Her iki hükmün fıkhî gerekçesi nedir?» Derim ki: Dâvûd aleyhisselâm'ın hükmünün gerekçesi şudur: Zarar koyunlar sebebiyle meydana geldiğinde, cinayeti sebebiyle koyunlar aleyhine cinayet işlenen kimseye teslim edilmiştir; nitekim Ebû Hanîfe radıyallâhu anh cana karşı cinayet işleyen köle hakkında: «Efendisi ya onu bu cinayete karşılık verir ya da fidyesini öder» demiştir. Şâfiî radıyallâhu anh'a göre ise: «Efendisi onu bu bedel karşılığında satar veya fidyesini öder.» Muhtemelen koyunların değeri ekindeki zararın miktarı kadardı. Süleyman aleyhisselâm'ın hükmünün gerekçesi ise şudur: O, mülkiyeti sahibinden çıkarmaksızın, koyunlardan elde edilecek faydayı ekinden kaçırılan faydanın karşılığı kılmış ve zarar ile noksanlık giderilinceye kadar koyun sahibine ekinde çalışma yükümlülüğü getirmiştir. Bunun bir benzeri, Şâfiî mezhebi mensuplarının bir köleyi gasbedip de köle elinden kaçan kimse hakkındaki şu görüşüdür: «Gasbeden kıymetini tazmin eder ve gasbedilen kişi, gasbın kölenin menfaatlerinden yoksun bıraktığı şeyin karşılığı olarak bu kıymetten yararlanır;

العبد، فإذا ظهر ترادّا، فإن قلت: فلو وقعت هذه الواقعة في شريعتنا ما حكمها؟ قلت: أبو حنيفة وأصحابه رضى الله عنهم لا يرون فيه ضمانا بالليل أو بالنهار، إلا أن يكون مع البهيمة سائق أو قائد والشافعي رضى الله عنه يوجب الضمان بالليل. وفي قوله فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ دليل على أنّ الأصوب كان مع سليمان ﵇. وفي قوله وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً دليل على أنهما جميعا كانا على الصواب يُسَبِّحْنَ حال بمعنى مسبحات. أو استئناف، كأن قائلا قال: كيف سخرهنّ؟

köle ortaya çıktığında ise birbirlerine mallarını geri verirler.» Şayet: «Bu olay bizim şeriatımızda meydana gelseydi hükmü ne olurdu?» dersen; derim ki: Ebû Hanîfe ve arkadaşları radıyallâhu anhüm, hayvanın yanında sevk eden veya çeken biri bulunmadıkça gece olsun gündüz olsun tazminat gerekmediği görüşündedirler. Şâfiî radıyallâhu anh ise geceleyin tazminatı gerekli görür. { فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ } “Biz onu hemen Süleyman'a kavrattık” buyruğunda, en isabetli olanın Süleyman aleyhisselâm ile beraber olduğuna delil vardır. { وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً } “Her birine bir hüküm ve ilim verdik” buyruğunda ise her ikisinin de doğru yolda olduğuna delil vardır. { يُسَبِّحْنَ } kelimesi «tesbih ediciler olarak (مسبحات)» anlamında hâldir. Yahut istînâf (yeni bir başlangıç) cümlesidir; sanki birisi: «Onları nasıl boyun eğdirdi?» demiş de

فقال: يسبحن وَالطَّيْرَ إمّا معطوف على الجبال، أو مفعول معه. فإن قلت: لم قدمت الجبال على الطير؟ قلت: لأنّ تسخيرها وتسبيحها أعجب وأدلّ على القدرة وأدخل في الإعجاز، لأنها جماد والطير حيوان، إلا أنه غير ناطق. روى أنه كان يمرّ بالجبال مسبحا وهي تجاوبه. وقيل: كانت تسير معه حيث سار. فإن قلت: كيف تنطق الجبال وتسبح؟ قلت. بأن يخلق الله فيها الكلام كما خلقه في الشجرة حين كلم موسى . وجواب آخر: وهو أن يسبح من رآها تسير بتسيير الله، فلما حملت على التسبيح وصفت به وَكُنَّا فاعِلِينَ أى قادرين على أن نفعل هذا وإن كان عجبا عندكم وقيل: وكنا نفعل بالأنبياء مثل ذلك.

böylece [Allah]: «Tesbih ederler» buyurdu. { وَالطَّيْرَ } kelimesi ya dağlar üzerine matuftur ya da mef'ûlün maahdır. Şayet dersen ki: «Dağlar niçin kuşlardan önce zikredildi?» Derim ki: Çünkü dağların boyun eğdirilmesi ve tesbih etmesi daha hayret vericidir, kudrete daha çok delalet eder ve mucize olmaya daha yakındır; zira dağlar cansız varlıklardır, kuşlar ise konuşamayan birer hayvandır. Dâvûd'un tesbih ederek dağların yanından geçtiği ve onların da ona karşılık verdiği rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre dağlar, o nereye giderse onunla birlikte yürürdü. Şayet: «Dağlar nasıl konuşur ve tesbih eder?» dersen; derim ki: Allah'ın, Mûsâ ile konuştuğu vakit ağaçta kelâmı yarattığı gibi dağlarda da konuşmayı yaratmasıyla olur. Başka bir cevap da şudur: Dağların Allah'ın sevkiyle yürüdüğünü gören kimse tesbih eder; dağlar tesbihe sevk edici olunca tesbih etmekle nitelenmişlerdir. { وَكُنَّا فاعِلِينَ } “Biz [bunu] yapanlar idik”; yani her ne kadar size göre şaşırtıcı olsa da bunu yapmaya kādirdik. Bir görüşe göre de: Peygamberlere buna benzer şeyleri yapardık demektir.

اللبوس: اللباس. قال:

Lebûs (اللبوس): Giysi demektir. Şair şöyle demiştir:

البس لكلّ حالة لبوسها

«Her duruma uygun elbisesini giy»

والمراد الدرع. قال قتادة: كانت صفائح فأوّل من سردها وحلقها داود، فجمعت الخفة والتحصين لِتُحْصِنَكُمْ قرئ بالنون والياء والتاء، وتخفيف الصاد وتشديدها، فالنون لله ﷿، والتاء للصنعة أو للبوس على تأويل الدرع، والياء لداود أو للبوس.

Burada kastedilen zırhtır. Katâde şöyle demiştir: [Daha önce zırhlar] levhalar hâlindeydi; onu halkalar hâlinde ören ve birbirine geçiren ilk kişi Dâvûd olmuştur. Böylece [zırh] hem hafifliği hem de koruyuculuğu bir arada toplamıştır. { لِتُحْصِنَكُمْ } ibaresi nûn, yâ ve tâ ile; sâd harfinin şeddesiz ve şeddeli okunuşlarıyla [farklı kıraatlerde] okunmuştur. Nûn [ile okunuş] Azîz ve Celîl olan Allah'a; tâ [ile okunuş] sanata yahut zırh teviliyle lebûs kelimesine; yâ [ile okunuş ise] Dâvûd'a yahut lebûs kelimesine râcidir.

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٨١ الى ٨٢]

[Enbiyâ Sûresi (21): Âyetler 81-82]

وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ عاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عالِمِينَ (٨١) وَمِنَ الشَّياطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلاً دُونَ ذلِكَ وَكُنَّا لَهُمْ حافِظِينَ (٨٢)

{ وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ عاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عالِمِينَ (٨١) وَمِنَ الشَّياطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلاً دُونَ ذلِكَ وَكُنَّا لَهُمْ حافِظِينَ (٨٢) } “Süleyman'a da fırtına gibi esen rüzgârı [boyun eğdirdik]; onun emriyle bereketli kıldığımız yere doğru akıp giderdi. Biz her şeyi bilenleriz. Şeytanlardan da onun için dalgıçlık yapan ve bundan başka işler gören kimseler vardı. Biz onları gözetim altında tutuyorduk.”

قرئ: الريح. والرياح، بالرفع والنصب فيهما، فالرفع على الابتداء، والنصب على العطف على الجبال. فإن قلت: وصفت هذه الرياح بالعصف تارة وبالرخاوة أخرى، فما التوفيق بينهما؟ قلت: كانت في نفسها رخية طيبة كالنسيم، فإذا مرت بكرسيه أبعدت به في مدة يسيرة، على ما قال غُدُوُّها شَهْرٌ وَرَواحُها شَهْرٌ فكان جمعها بين الأمرين أن تكون رخاء في نفسها وعاصفة في عملها، مع طاعتها لسليمان وهبوبها على حسب ما يريد ويحتكم: آية إلى آية ومعجزة إلى معجزة. وقيل كانت في وقت رخاء، وفي وقت عاصفا، لهبوبها على حكم إرادته، وقد أحاط علمنا بكل شيء فنجري الأشياء كلها على ما يقتضيه علمنا وحكمتنا.

{ الرِّيحَ } ve { الرِّياحَ } şeklinde, her iki kelimede hem ref' hem nasb ile okunmuştur; ref' mübteda olmasına, nasb ise dağlar üzerine atfedilmesine dayanır. Şayet dersen ki: «Bu rüzgârlar bir yerde şiddetli fırtına (asf), başka bir yerde ise tatlı ve yumuşak (rahâ) olarak nitelenmiştir; bu ikisinin arası nasıl uzlaştırılır?» Derim ki: Rüzgâr bizzat kendisinde tatlı bir esinti gibi yumuşaktı; fakat Süleyman'ın tahtının altından geçtiğinde, { غُدُوُّها شَهْرٌ وَرَواحُها شَهْرٌ } “Sabah gidişi bir aylık, akşam dönüşü bir aylık mesafeydi” buyruğunda belirtildiği üzere kısa bir sürede onu uzaklara götürürdü. Dolayısıyla bu iki vasfı birleştirmesi; bizzat kendisinde yumuşak, işleyişinde ise fırtına gibi hızlı olması, bununla birlikte Süleyman'a boyun eğmesi ve onun arzusuna ve emrine göre esmesi âyet üstüne âyet, mucize üstüne mucizedir. Bir görüşe göre de onun arzusunun hükmüne göre esmesi sebebiyle kimi zaman yumuşak, kimi zaman da fırtına şeklinde eserdi. Bizim ilmimiz her şeyi kuşatmıştır; dolayısıyla bütün varlıkları ilmimizin ve hikmetimizin gerektirdiği şekilde sevk ve idare ederiz.

أى: يغوصون له في البحار فيستخرجون الجواهر، ويتجاوزون ذلك إلى الأعمال والمهن وبناء المدائن والقصور واختراع الصنائع العجيبة، كما قال يَعْمَلُونَ لَهُ ما يَشاءُ مِنْ مَحارِيبَ وَتَماثِيلَ والله حافظهم أن يزيغوا عن أمره، أو يبدلوا أو يغيروا، أو يوجد منهم فساد في الجملة فيما هم مسخرون فيه.

Yani: Onun için denizlere dalarak mücevherler çıkarırlar ve bunun ötesine geçerek çeşitli işler, zanaatlar, şehirler ve köşkler inşa etmeye ve harika sanatlar icat etmeye kadar varırlardı; nitekim { يَعْمَلُونَ لَهُ ما يَشاءُ مِنْ مَحارِيبَ وَتَماثِيلَ } “Onun için kalelerden, heykellerden dilediği şeyleri yaparlardı” buyrulmuştur. Allah ise, emrinden sapmasınlar, bir şeyi değiştirmesinler, tahrif etmesinler veya boyun eğdirildikleri hususlarda genel olarak herhangi bir fesat çıkarmasınlar diye onları koruyup gözetendi.

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٨٣ الى ٨٤]

[Enbiyâ Sûresi (21): Âyetler 83-84]

وَأَيُّوبَ إِذْ نادى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٨٣) فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَكَشَفْنا ما بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَآتَيْناهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَذِكْرى لِلْعابِدِينَ (٨٤)

{ وَأَيُّوبَ إِذْ نادى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٨٣) فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَكَشَفْنا ما بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَآتَيْناهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَذِكْرى لِلْعابِدِينَ (٨٤) } “Eyyûb'u da [hatırla]. Hani Rabbine: «Başıma bir dert geldi; sen ise merhametlilerin en merhametlisisin» diye nida etmişti. Biz de duasını kabul ettik ve başındaki derdi giderdik. Katımızdan bir rahmet ve kulluk edenlere bir ibret olsun diye ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha verdik.”

أى: ناداه بأنى مسنى الضر. وقرئ: إنى، بالكسر على إضمار القول أو لتضمن النداء معناه والضر- بالفتح-: الضرر في كل شيء، وبالضم: الضرر في النفس من مرض وهزال، فرق بين البناءين لافتراق المعنيين. ألطف في السؤال حيث ذكر نفسه بما يوجب الرحمة، وذكر ربه بغاية الرحمة ولم يصرح بالمطلوب. ويحكى أنّ عجوزا تعرضت لسليمان بن عبد الملك فقالت:

Yani: Rabbine, başına bir dert geldiğini bildirerek nida etti. Takdir edilen bir «dedi» (قول) fiiline binaen yahut nidanın bu anlamı içermesi sebebiyle kesre ile { إِنِّي } şeklinde de okunmuştur. Ed-Darr (الضَّرّ - fetha ile): Her şeydeki zarar demektir; ed-Durr (الضُّرّ - damme ile) ise hastalık ve zayıflık gibi bizzat nefiste/bedende meydana gelen zarardır; anlamlar farklı olduğu için yapılar birbirinden ayırt edilmiştir. Kendisini merhameti gerektiren bir hâlle anarak ve Rabbini de merhametin en üst derecesiyle niteleyip talebini açıkça telaffuz etmeyerek isteme hususunda son derece latîf ve edebli davranmıştır. Anlatıldığına göre yaşlı bir kadın Süleyman b. Abdilmelik'in karşısına çıkıp şöyle demiştir:

يا أمير المؤمنين، مشت جرذان بيتي على العصىّ! فقال لها: ألطفت في السؤال، لا جرم

«Ey Müminlerin Emiri! Evimin sıçanları bastonla yürür oldu!» [Süleyman] ona: «İstekte bulunurken pek latif davrandın; muhakkak ki...» dedi.

لأردنها تثب وثب الفهود وملأ بيتها حبا. كان أيوب ﵇ روميا من ولد إسحاق بن يعقوب ﵈، وقد استنبأه الله وبسط عليه الدنيا وكثر أهله وماله: كان له سبعة بنين وسبع بنات، وله أصناف البهائم، وخمسمائة فدان يتبعها خمسمائة عبد، لكل عبد امرأة وولد ونخيل، فابتلاه الله بذهاب ولده- انهدم عليهم البيت فهلكوا- وبذهاب ماله، وبالمرض في بدنه ثماني عشرة سنة. وعن قتادة: ثلاث عشرة سنة. وعن مقاتل: سبعا وسبعة أشهر وسبع ساعات، وقالت له امرأته يوما:

onları pars gibi sıçrar hâle getireceğim» dedi ve kadının evini buğdayla doldurdu. Eyyûb aleyhisselâm, İshâk b. Ya'kûb'un aleyhimesselâm soyundan bir Rûmî idi. Allah onu peygamber yapmış, ona dünyayı bolca vermiş, ailesini ve malını çoğaltmıştı: Yedi oğlu ve yedi kızı, çeşitli hayvanları ve her birinin bir karısı, çocuğu ve hurmalığı bulunan beş yüz kölenin baktığı beş yüz çift öküzü vardı. Allah onu, çocuklarının elinden gitmesiyle —ev üzerlerine yıkılmış ve helâk olmuşlardı—, malının yok olmasıyla ve on sekiz yıl boyunca bedenindeki hastalıkla imtihan etti. Katâde'den on üç yıl; Mukâtil'den ise yedi yıl, yedi ay ve yedi saat olduğu rivayet edilmiştir. Bir gün karısı ona:

لو دعوت الله، فقال لها: كم كانت مدة الرخاء فقالت ثمانين سنة، فقال: أنا أستحى من الله أن أدعوه وما بلغت مدة بلائي مدة رخائي فلما كشف الله عنه أحيا ولده ورزقه مثلهم ونوافل منهم. وروى أن امرأته ولدت بعد ستة وعشرين ابنا. أى: لرحمتنا العابدين وأنا نذكرهم بالإحسان لا ننساهم أو رحمة منا لأيوب وتذكرة لغيره من العابدين، ليصبروا كما صبر حتى يثابوا كما أثيب في الدنيا والآخرة.

«Allah'a dua etsen ya!» dedi. Eyyûb ona: «Bolluk ve refah süresi ne kadardı?» diye sordu. Kadın: «Seksen yıl» dedi. Eyyûb: «İmtihanımın süresi refahımın süresine ulaşmamışken Allah'a dua etmekten hayâ ederim» dedi. Allah ondan derdi giderince, çocuklarını diriltti ve ona onların bir mislini, ayrıca fazladan torunlar bahşetti. Rivayet edildiğine göre karısı bundan sonra yirmi altı erkek çocuk doğurdu. Yani: [«Rahmetimiz ve bir öğüt olarak» ifadesi] ibadet edenlere rahmetimiz sebebiyle ve biz onları iyilikle anıp asla unutmadığımız için; yahut tarafımızdan Eyyûb'a bir rahmet ve diğer ibadet edenlere de, Eyyûb'un sabrettiği gibi sabretsinler de dünyada ve âhirette onun mükâfatlandırıldığı gibi mükâfatlandırılsınlar diye bir ibret ve hatırlatma olsun diyedir.

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٨٥ الى ٨٦]

[Enbiyâ Sûresi (21): Âyetler 85-86]

وَإِسْماعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ (٨٥) وَأَدْخَلْناهُمْ فِي رَحْمَتِنا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٦)

{ وَإِسْماعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ (٨٥) وَأَدْخَلْناهُمْ فِي رَحْمَتِنا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٦) } “İsmâil'i, İdrîs'i ve Zülkifl'i de [hatırla]. Hepsi de sabredenlerdendi. Onları rahmetimizin içine aldık; muhakkak onlar sâlihlerdendi.”

قيل في ذى الكفل: هو إلياس. وقيل: زكريا. وقيل: يوشع بن نون، وكأنه سمى بذلك لأنه ذو الحظ من الله والمجدود على الحقيقة. وقيل: كان له ضعف عمل الأنبياء في زمانه وضعف ثوابهم. وقيل: خمسة من الأنبياء ذوو اسمين: إسرائيل ويعقوب. إلياس وذو الكفل. عيسى والمسيح. يونس وذو النون. محمد وأحمد: صلوات الله وسلامه عليهم أجمعين.

Zülkifl hakkında; onun İlyâs olduğu söylenmiştir. Zekeriyyâ olduğu da söylenmiştir. Yûşa' b. Nûn olduğu da söylenmiştir; sanki o, Allah katından büyük bir nasip sahibi ve gerçek anlamda bahtiyar/talihli olduğu için bu isimle adlandırılmıştır. Bir görüşe göre kendi dönemindeki peygamberlerin amelinin iki katına ve mükâfatlarının iki katına sahipti. Bir görüşe göre de peygamberlerden beşi iki isim sahibidir: İsrâil ve Ya'kûb; İlyâs ve Zülkifl; Îsâ ve Mesîh; Yûnus ve Zünnûn; Muhammed ve Ahmed —Allah'ın salât ve selâmı hepsinin üzerine olsun—.

[سورة الأنبياء (٢١) : آية ٨٧]

[Enbiyâ Sûresi (21): Âyet 87]

وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنادى فِي الظُّلُماتِ أَنْ لا إِلهَ إِلاَّ أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ (٨٧)

{ وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنادى فِي الظُّلُماتِ أَنْ لا إِلهَ إِلاَّ أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ (٨٧) } “Zünnûn'u (balık sahibini) da [hatırla]. Hani o öfkelenerek gitmişti de kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı. Derken karanlıklar içinde: «Senden başka hiçbir ilâh yoktur. Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin; gerçekten ben zalimlerden oldum!» diye nida etti.”

النُّونِ الحوت، فأضيف إليه. برم بقومه لطول ما ذكرهم فلم يذكروا وأقاموا على كفرهم، فراغمهم وظنّ أنّ ذلك يسوغ حيث لم يفعله إلا غضبا لله وأنفة لدينه وبغضا للكفر وأهله، وكان عليه أن يصابر وينتظر الإذن من الله في المهاجرة عنهم، فابتلى ببطن الحوت.

Nûn (النُّونِ), balık demektir; bundan dolayı ona nispet edildi. Kavmine uzun süre nasihat ettiği halde onların öğüt almayıp küfürlerinde ısrar etmelerinden dolayı bıkkınlık duydu; böylece onlara kızıp ayrıldı ve bunu sırf Allah rızası için öfkelenerek, dinine sahip çıkıp onurunu korumak ve küfre ve ehline buğzetmek kastıyla yaptığı için caiz olacağını sandı. Oysa onun sabredip onların yanından hicret etmek hususunda Allah'tan izin beklemesi gerekirdi; bu sebeple balığın karnıyla imtihan edildi.

ومعنى مغاضبته لقومه: أنه أغضبهم بمفارقته لخوفهم حلول العقاب عليهم عندها. وقرأ أبو شرف: مغضبا. قرئ: نقدر. ونقدّر، مخففا ومثقلا. ويقدر، بالياء بالتخفيف. ويقدر.

Kavmine karşı mugâdabe (karşılıklı öfke) içinde olmasının anlamı şudur: O, aralarından ayrılmak suretiyle onları öfkelendirmiştir; zira onlar onun ayrılışı esnasında üzerlerine azabın inmesinden korkmuşlardı. Ebû Şeref ise { مُغْضَبًا } şeklinde okumuştur. [Fiil], şeddesiz ve şeddeli olarak { نَقْدِرَ } ve { نُقَدِّرَ } şeklinde okunmuştur. Yine «yâ» harfiyle şeddesiz olarak { يَقْدِرَ } ve { يُقْدَرَ } şeklinde [de] okunmuştur.

ويقدّر، على البناء للمفعول مخففا ومثقلا. وفسرت بالتضييق عليه، وبتقدير الله عليه عقوبة.

Ve meçhul sîgada hafif ve şeddeli olarak { يُقَدَّرَ } şeklinde de okunmuştur. Bu da ona daraltıp sıkıntı vermemiz ve Allah'ın ona bir ceza takdir etmesi ile tefsir edilmiştir.

وعن ابن عباس: أنه دخل على معاوية فقال: لقد ضربتني أمواج القرآن البارحة فغرقت فيها، فلم أجد لنفسي خلاصا إلا بك. قال: وما هي يا معاوية، فقرأ هذه الآية وقال: أو يظن نبىّ الله أن لا يقدر عليه؟ قال: هذا من القدر لا من القدرة. والمخفف يصح أن يفسر بالقدرة، على معنى: أن لن نعمل فيه قدرتنا، وأن يكون من باب التمثيل، بمعنى: فكانت حاله ممثلة بحال من ظنّ أن لن نقدر عليه في مراغمته قومه، من غير انتظار لأمر الله. ويجوز أن يسبق ذلك إلى وهمه بوسوسة الشيطان، ثم يردعه ويرده بالبرهان، كما يفعل المؤمن المحقق بنزغات الشيطان وما يوسوس إليه في كل وقت. ومنه قوله تعالى وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا والخطاب للمؤمنين فِي الظُّلُماتِ أى في الظلمة الشديدة المتكاثفة في بطن الحوت، كقوله ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ وقوله يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ وقيل: ظلمات بطن الحوت والبحر والليل. وقيل: ابتلع حوته حوت أكبر منه، فحصل في ظلمتى بطني الحوتين وظلمة البحر. أى بأنه لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ أو بمعنى «أى» . عن النبي ﷺ «ما من مكروب يدعو بهذا الدعاء إلا استجيب له » وعن الحسن: ما نجاه والله إلا إقراره على نفسه بالظلم.

İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre, Muâviye'nin yanına girdi. Muâviye ona: «Dün gece Kur'an'ın dalgaları bana çarptı ve içinde boğuldum; kendime senden başka bir kurtuluş bulamadım» dedi. İbn Abbâs: «O nedir ey Muâviye?» diye sordu. Muâviye bu ayeti okudu ve: «Allah'ın peygamberi O'nun kendisine güç yetiremeyeceğini mi zannediyor?» dedi. İbn Abbâs: «Bu, 'kudret'ten değil, 'kader'den (daraltıp takdir etmekten)dir» dedi. Şeddesiz okuyuşun kudret ile tefsir edilmesi de caizdir; şu manada: [Allah'ın] üzerimizde kudretini uygulamayacağını [sandı] yahut bu bir temsil kabilindendir; yani: Allah'ın emrini beklemeden kavmine kızıp ayrılmasında onun durumu, 'kendisine güç yetiremeyeceğimizi zanneden kimsenin' durumuna benzetilmiştir. Şeytanın vesvesesiyle bunun bir an zihnine gelmesi, sonra da tıpkı tahkik ehli bir müminin her vakit şeytanın vesveselerine ve dürtülerine karşı yaptığı gibi, delil ile onu defedip uzaklaştırması da caizdir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا } “Allah hakkında türlü zanlarda bulunuyordunuz” buyruğu da böyledir ve hitap müminleredir. { فِي الظُّلُماتِ } yani balığın karnındaki koyu ve şiddetli karanlık içinde; tıpkı Allah'ın: { ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ } “Allah onların nurlarını giderdi ve onları karanlıklar içinde bıraktı” ve: { يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ } “Onları aydınlıktan karanlıklara çıkarırlar” buyruklarında olduğu gibi. Denildi ki: Balığın karnının, denizin ve gecenin karanlıklarıdır. Yine denildi ki: Onun bulunduğu balığı daha büyük bir balık yutmuştu; böylece iki balığın karnının karanlığı ve denizin karanlığı olmak üzere [üç karanlık] içinde kaldı. Yani { أَنْ لا إِلهَ إِلاَّ أَنْتَ } «Senden başka hiçbir ilâh olmadığına» [nida etti] yahut da [buradaki en] tefsir edatıdır. Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem: «Herhangi bir sıkıntıya düşen kimse bu dua ile dua ederse mutlaka duası kabul olunur» buyurduğu rivayet edilmiştir. Hasan[-ı Basrî]'den de şöyle rivayet edilmiştir: «Allah'a yemin olsun ki onu, kendi nefsine karşı zulmünü itiraf etmesinden başkası kurtarmamıştır.»

[سورة الأنبياء (٢١) : آية ٨٨]

[Enbiyâ Sûresi (21): Âyet 88]

فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ (٨٨)

{ فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ (٨٨) } “Bunun üzerine onun duasını kabul ettik ve onu kederden kurtardık. İşte müminleri de böyle kurtarırız.”

نُنْجِي وننجي. ونجى. والنون لا تدغم في الجيم، ومن تمحل لصحته فجعله فعل وقال نجى النجاء المؤمنين، فأرسل الياء وأسنده إلى مصدره ونصب المؤمنين بالنجاء- فمتعسف بارد التعسف

{ نُنْجِي }, { نُنَجِّي } ve { نَجَّى } şeklinde de okunmuştur. Nûn harfi cim harfine idgam edilmez; bunun sahih olduğunu göstermek için zorlama yaparak onu fiil kabul edip "neccâ'n-necâü'l-mü'minîne" diyen, ye'yi salıverip fiili masdarına isnad eden ve el-mü'minîne kelimesini en-necâ ile nasbeden kimse ise soğuk bir zorlama ve külfete düşmüştür.

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٨٩ الى ٩٠]

[Enbiyâ Sûresi (21): Âyetler 89-90]

وَزَكَرِيَّا إِذْ نادى رَبَّهُ رَبِّ لا تَذَرْنِي فَرْداً وَأَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ (٨٩) فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَوَهَبْنا لَهُ يَحْيى وَأَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً وَكانُوا لَنا خاشِعِينَ (٩٠)

{ وَزَكَرِيَّا إِذْ نادى رَبَّهُ رَبِّ لا تَذَرْنِي فَرْداً وَأَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ (٨٩) فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَوَهَبْنا لَهُ يَحْيى وَأَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً وَكانُوا لَنا خاشِعِينَ (٩٠) } “Zekeriyyâ’yı da [an]! Hani o Rabbine: ‘Rabbim! Beni tek başıma bırakma; Sen varislerin en hayırlısısın!’ diye seslenmişti. Bunun üzerine onun duasını kabul ettik, ona Yahyâ’yı bağışladık ve eşini kendisi için [çocuk doğurmaya] elverişli kıldık. Şüphesiz onlar hayır işlerinde koşuşur, umarak ve korkarak bize dua ederlerdi. Onlar bize karşı derin bir saygı [ve huşû] içindeydiler.”

سأل ربه أن يرزقه ولدا يرثه ولا يدعه وحيدا بلا وارث، ثم ردّ أمره إلى الله مستسلما فقال وَأَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ أى إن لم ترزقني من يرثني فلا أبالى، فإنك خير وارث. إصلاح زوجه: أن جعلها صالحة للولادة بعد عقرها. وقيل: تحسين خلقها وكانت سيئة الخلق.

Rabbinden kendisine varis olacak bir çocuk rızıklandırmasını, kendisini varissiz tek başına bırakmamasını istedi; sonra da işini teslimiyetle Allah'a havale ederek: { وَأَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ } “Sen varislerin en hayırlısısın” dedi; yani: Bana varis olacak birini vermezsen de aldırmam, çünkü Sen varislerin en hayırlısısın. Eşinin ıslah edilmesi ise: Kısırlığından sonra onu doğuma elverişli hale getirmesidir. Huysuz biriyken ahlakının güzelleştirilmesi olduğu da söylenmiştir.

الضمير للمذكورين من الأنبياء ﵈ يريد أنهم ما استحقوا الإجابة إلى طلباتهم إلا لمبادرتهم أبواب الخير ومسارعتهم في تحصيلها كما يفعل الراغبون في الأمور الجادون. وقرئ رَغَباً وَرَهَباً بالإسكان، وهو كقوله تعالى يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ. خاشِعِينَ قال الحسن: ذللا لأمر الله. وعن مجاهد: الخشوع الخوف الدائم في القلب. وقيل: متواضعين.

Zamir, adı geçen peygamberlere —Allah'ın selâmı üzerlerine olsun— aittir. Yani onlar, isteklerinin kabul edilmesine ancak hayır kapılarına yönelip rağbet eden ve gayret gösteren kimselerin yaptığı gibi onları elde etmede acele etmeleri sayesinde hak kazanmışlardır. { رَغَباً وَرَهَباً } ibaresi sükûn ile [ragben ve rahben şeklinde] de okunmuştur; bu da Allah Teâlâ'nın: { يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ } “Âhiretten korkar ve Rabbinin rahmetini umar” buyruğu gibidir. { خاشِعِينَ } Hasan[-ı Basrî]: «Allah'ın emrine boyun eğenler» demiştir. Mücâhid'den: «Huşû, kalpteki sürekli korkudur.» Mütevazı kimseler olduğu da söylenmiştir.

وسئل الأعمش فقال: أما إنى سألت إبراهيم فقال: ألا تدرى؟ قلت: أفدنى. قال: بينه وبين الله إذا أرخى ستره وأغلق بابه، فلير الله منه خيرا، لعلك ترى أنه أن يأكل خشنا ويلبس خشنا ويطأطئ رأسه.

A'meş'e soruldu, o da şöyle dedi: «Ben de bunu İbrâhim'e sordum; o: 'Bilmiyor musun?' dedi. Ben de: 'Bana öğret' dedim. O şöyle dedi: '[Huşû], perdesini indirip kapısını kapattığı zaman kendisi ile Allah arasında olandır; Allah onda hayır görsün. Yoksa sen huşûu, sert/kaba yemek yemek, kaba giyinmek ve başını öne eğmekten ibaret mi sanıyorsun?'»

[سورة الأنبياء (٢١) : آية ٩١]

[Enbiyâ Sûresi (21): Âyet 91]

وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا وَجَعَلْناها وَابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ (٩١)

{ وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا وَجَعَلْناها وَابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ (٩١) } “İffetini tastamam koruyan o kadını da [hatırla]. Biz ona ruhumuzdan üfledik; onu ve oğlunu âlemlere bir ibret kıldık.”

أَحْصَنَتْ فَرْجَها إحصانا كليا من الحلال والحرام جميعا كما قالت وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا. فإن قلت: نفخ الروح في الجسد عبارة عن إحيائه. قال الله تعالى فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي أى أحييته. وإذا ثبت ذلك كان قوله فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا ظاهر الإشكال، لأنه يدل على إحياء مريم. قلت: معناه نفخنا الروح في عيسى فيها، أى: أحييناه في جوفها . ونحو ذلك أن يقول الزمار: نفخت في بيت فلان، أى: نفخت في المزمار في بيته. ويجوز أن يراد: وفعلنا النفخ في مريم من جهة روحنا وهو جبريل ﵇، لأنه نفخ في جيب درعها فوصل النفخ إلى جوفها. فإن قلت: هلا قيل آيتين كما قال وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ؟ قلت: لأن حالهما بمجموعهما آية واحدة، وهي ولادتها إياه من غير فحل.

{ أَحْصَنَتْ فَرْجَها } [ifadesi], tıpkı onun: { وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا } “Bana bir insan dokunmadı ve ben iffetsiz de değilim” dediği gibi hem helalden hem haramdan bütünüyle iffetini korumasıdır. Şayet: «Bedene ruh üflenmesi, onun diriltilmesinden ibarettir. Nitekim Allah Teâlâ: { فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي } “Onu tamamlayıp içine ruhumdan üflediğim zaman” yani onu dirilttiğim zaman buyurmuştur. Bu sabit olunca { فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا } sözü zahiren müşkil olur; zira Meryem'in diriltilmesine delalet eder» dersen, derim ki: Bunun manası, Îsâ'nın ruhunu onun içine üfledik, yani onu Meryem'in rahminde dirilttik demektir. Tıpkı kaval çalan birinin: «Filanın evinde üfledim» deyip evinde kavala üflediğini kastetmesi gibidir. Şöyle kastedilmiş olması da caizdir: Üfleme fiilini Meryem'e ruhumuz tarafından yaptık ki o da Cebrâîl'dir —selâm üzerine olsun—; zira o, Meryem'in elbisesinin yakasına üflemiş ve bu üfleme onun karnına ulaşmıştır. Şayet: «Tıpkı: { وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ } “Gece ile gündüzü iki ayet kıldık” buyurduğu gibi neden 'iki ayet' denilmedi?» dersen, derim ki: Çünkü ikisinin durumu birlikte tek bir ayettir; o da erkeğin döllemesi olmaksızın Îsâ'yı doğurmasıdır.

[سورة الأنبياء (٢١) : آية ٩٢]

[Enbiyâ Sûresi (21): Âyet 92]

إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ (٩٢)

{ إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ } “Şüphesiz bu sizin dininiz/ümmetiniz tek bir dindir/ümmettir. Ben de sizin Rabbinizim; öyleyse Bana kulluk edin.” (92)

الأمّة: الملة، وهذِهِ إشارة إلى ملة الإسلام، أى: إن ملة الإسلام هي ملتكم التي يجب أن تكونوا عليها لا تنحرفون عنها، يشار إليها ملة واحدة غير مختلفة وَأَنَا إلهكم إله واحد فَاعْبُدُونِ ونصب الحسن أمّتكم على البدل من هذه، ورفع أمّة خبرا. وعنه رفعهما جميعا خبرين لهذه. أو نوى للثاني مبتدأ، والخطاب للناس كافة.

Ümmet (الأمّة), din/millet demektir. { هذِهِ } ise İslâm dinine işarettir. Yani: İslâm dini, üzerinde bulunmanız gereken, asla sapmamanız gereken dininizdir; ayrışmamış tek bir din olarak işaret edilmektedir. { وَأَنَا } ise sizin ilahınız tek bir ilahtır, { فَاعْبُدُونِ } «öyleyse Bana kulluk edin» demektir. Hasan[-ı Basrî], { أُمَّتُكُمْ } kelimesini { هذِهِ } lafzından bedel olarak nasb ile, { أُمَّةً } kelimesini ise haber olarak ref ile okumuştur. Ondan ikisini birden { هذِهِ } lafzının iki haberi olarak merfû okuduğu da rivayet edilmiştir. Yahut ikinci için bir mübteda (özne) takdir etmiştir. Hitap ise bütün insanlaradır.

[سورة الأنبياء (٢١) : آية ٩٣]

[Enbiyâ Sûresi (21): Âyet 93]

وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ كُلٌّ إِلَيْنا راجِعُونَ (٩٣)

{ وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ كُلٌّ إِلَيْنا راجِعُونَ (٩٣) } “Fakat kendi aralarındaki işlerini parça parça böldüler. Hepsi de bize döneceklerdir.”

والأصل: وتقطعتم، إلا أن الكلام حرف إلى الغيبة على طريقة الالتفات، كأنه ينعى عليهم ما أفسدوه إلى آخرين ويقبح عندهم فعلهم، ويقول لهم: ألا ترون إلى عظيم ما ارتكب هؤلاء في دين الله. والمعنى: جعلوا أمر دينهم فيما بينهم قطعا، كما يتوزع الجماعة الشيء ويتقسمونه، فيطير لهذا نصيب ولذاك نصيب، تمثيلا لاختلافهم فيه، وصيرورتهم فرقا وأحزابا شتى. ثم توعدهم بأنّ هؤلاء الفرق المختلفة إليه يرجعون، فهو محاسبهم ومجازيهم.

Aslı: «Ve tekatta'tüm» (aradaki işinizi parçaladınız) şeklindedir; ancak söz iltifat yoluyla gaib sîgasına çevrilmiştir. Sanki onların ifsat ettiği şeyi başkalarına haber verip onların nezdinde yaptıklarını çirkin göstermekte ve onlara: «Bunların Allah'ın dininde işledikleri şu büyük cinayeti görmüyor musunuz?» demektedir. Manası: Din işlerini aralarında, tıpkı bir topluluğun bir şeyi paylaşıp bölüşmesi ve birinin payına bir kısım, diğerinin payına başka bir kısım düşmesi gibi parça parça yaptılar; bu da dinde ihtilaf etmelerine, fırkalara ve çeşitli gruplara ayrılmalarına bir temsildir. Sonra Allah bu farklı fırkaların Kendisine döneceklerini, onları hesaba çekip cezalandıracağını bildirerek tehdit etmiştir.

[سورة الأنبياء (٢١) : آية ٩٤]

[Enbiyâ Sûresi (21): Âyet 94]

فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ وَإِنَّا لَهُ كاتِبُونَ (٩٤)

{ فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ وَإِنَّا لَهُ كاتِبُونَ (٩٤) } “Artık kim mümin olarak sâlih amellerden işlerse, onun çabasına nankörlük edilmez (karşılığı inkâr edilmez). Şüphesiz biz onu yazmaktayız.”

الكفران: مثل في حرمان الثواب، كما أن الشكر مثل في إعطائه إذا قيل لله: شكور.

Küfrân (الكفران), mükâfattan mahrum bırakılmanın temsilidir; tıpkı Allah hakkında «şekûr» (şükreden/karşılık veren) denildiğinde şükrün mükâfat vermenin temsili olması gibi.

وقد نفى نفى الجنس ليكون أبلغ من أن يقول: فلا نكفر سعيه وَإِنَّا لَهُ كاتِبُونَ أى نحن كاتبو ذلك السعى ومثبتوه في صحيفة عمله، وما نحن مثبتوه فهو غير ضائع ومثاب عليه صاحبه.

«Onun çabasına nankörlük etmeyiz» demekten daha beliğ olsun diye cinsin nefyi ile gelmiştir. { وَإِنَّا لَهُ كاتِبُونَ } yani biz o çabayı yazanlar ve amel defterine kaydedenleriz. Bizim kaydettiğimiz şey ise asla zayi olmaz ve sahibi onunla mükâfatlandırılır.

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٩٥ الى ٩٦]

[Enbiyâ Sûresi (21): Âyetler 95-96]

وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ (٩٥) حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ (٩٦)

{ وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ (٩٥) حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ (٩٦) } “Helak ettiğimiz bir memlekete [halkına], geri dönmemeleri haram kılınmıştır. Nihayet Ye'cûc ve Me'cûc açıldığı ve onlar her tepeden akın ettiği zaman...”

استعير الحرام للممتنع وجوده. ومنه قوله ﷿ إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ أى منعهما منهم، وأبى أن يكونا لهم. وقرئ: حرم وحرم، بالفتح والكسر. وحرّم وحرّم.

«Haram» kelimesi, varlığı imkânsız olan şey için istiare edilmiştir. Nitekim Allah Azze ve Celle'nin: { إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ } “Şüphesiz Allah o ikisini kâfirlere haram kılmıştır” buyruğu da böyledir; yani onları onlardan menetmiş ve kendilerine verilmesini kabul etmemiştir. Fetha ve kesre ile { حَرَمٌ } ve { حِرْمٌ }, ayrıca şeddeli olarak { حَرَّمَ } ve { حُرِّمَ } şeklinde de okunmuştur.

ومعنى أَهْلَكْناها عزمنا على إهلاكها. أو قدرنا إهلاكها. ومعنى الرجوع: الرجوع من الكفر إلى الإسلام والإنابة. ومجاز الآية: أن قوما عزم الله على إهلاكهم غير متصوّر أن يرجعوا وينيبوا، إلى أن تقوم القيامة فحينئذ يرجعون ويقولون: يا وَيْلَنا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا بَلْ كُنَّا ظالِمِينَ يعنى: أنهم مطبوع على قلوبهم فلا يزالون على كفرهم ويموتون عليه حتى يروا العذاب. وقرئ: إنهم، بالكسر. وحق هذا أن يتمّ الكلام قبله، فلا بدّ من تقدير محذوف، كأنه قيل: وحرام على قرية أهلكناها ذاك. وهو المذكور في الآية المتقدمة من العمل الصالح والسعى المشكور غير المكفور، ثم علل فقيل: إنهم لا يرجعون عن الكفر، فكيف لا يمتنع ذلك. والقراءة بالفتح يصح حملها على هذا؟ أى: لأنهم لا يرجعون ولا صلة على

{ أَهْلَكْناها } ifadesinin manası: Helakine azmettiğimiz yahut helakini takdir ettiğimiz demektir. Dönmenin manası ise: Küfürden İslâm'a dönmek ve tevbe etmektir. Âyetin mecazî anlamı şudur: Allah'ın helak etmeye azmettiği bir topluluğun kıyamet kopuncaya kadar küfürden dönüp tevbe etmeleri tasavvur olunamaz; ancak kıyamet koptuğu vakit dönerler ve: { يا وَيْلَنا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا بَلْ كُنَّا ظالِمِينَ } “Yazıklar olsun bize! Gerçekten biz bundan gaflet içindeydik, meğer biz zalim kimselermişiz” derler. Yani: Onların kalpleri mühürlenmiştir; azabı görünceye kadar küfürleri üzere kalırlar ve onun üzerinde ölürler. Kesre ile { إِنَّهُمْ } şeklinde de okunmuştur. Bu okuyuşun hakkı, sözün bundan önce tamamlanmış olmasıdır; dolayısıyla mahzuf bir ifadenin takdir edilmesi gerekir. Sanki şöyle denilmiştir: «Helak ettiğimiz bir memlekete o şey haramdır.» O şey de bir önceki ayette geçen sâlih amel ve nankörlük edilmeyen, makbul sayılan çabadır. Sonra gerekçelendirilerek şöyle denilmiştir: «Çünkü onlar küfürden dönmezler, öyleyse bu nasıl imkânsız olmasın?» Fetha ile olan okuyuşun da buna hamledilmesi sahihtir; yani: «Dönmedikleri için...» İlk veche göre ise [lâ] zaittir.

الوجه الأوّل. فإن قلت: بم تعلقت حَتَّى واقعة غاية له، وأية الثلاث هي؟ قلت: هي متعلقة بحرام، وهي غاية له لأنّ امتناع رجوعهم لا يزول حتى تقوم القيامة، وهي حَتَّى التي يحكى بعدها الكلام، والكلام المحكىّ: الجملة من الشرط والجزاء، أعنى: «إذا» وما في حيزها.

Şayet: «{ حَتَّى } neye taalluk etmiştir, neyin gayesidir ve üç 'hattâ' çeşidinden hangisidir?» dersen, derim ki: { حَرامٌ } lafzına taalluk etmiştir ve onun gayesidir; çünkü onların dönüşünün imkânsızlığı kıyamet kopuncaya kadar zail olmaz. Bu, kendisinden sonraki sözün hikâye edildiği 'hattâ'dır. Hikâye edilen söz ise şart ve ceza cümlesidir; yani: «İzâ» ve onun kapsamındaki ifadedir.

حذف المضاف إلى يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وهو سدّهما، كما حذف المضاف إلى القرية وهو أهلها.

Tıpkı karye (memleket) kelimesine muzaf (tamlanan) olan ehil lafzının hazfedilmesi gibi, { يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ } lafzına muzaf olan «seddühümâ» (onların seddi) lafzı da hazfedilmiştir.

وقيل: فتحت كما قيل أَهْلَكْناها وقرئ: آجوج. وهما قبيلتان من جنس الإنس، يقال:

Tıpkı { أَهْلَكْناها } denildiği gibi «futihat» denildiği de söylenmiştir. { آجُوجَ } şeklinde de okunmuştur. Bu ikisi insan türünden iki kabiledir; şöyle denilir:

الناس عشرة أجزاء، تسعة منها يأجوج ومأجوج وَهُمْ راجع إلى الناس المسوقين إلى المحشر وقيل: هم يأجوج ومأجوج يخرجون حين يفتح السدّ. الحدب: النشز من الأرض. وقرأ ابن عباس رضى الله عنه: من كل جدث، وهو القبر، الثاء: حجازية، والفاء: تميمية. وقرئ يَنْسِلُونَ بضم السين. ونسل وعسل: أسرع.

«İnsanlar on kısımdır, dokuz kısmı Ye'cûc ve Me'cûc'dur.» { وَهُمْ } zamiri mahşere sevk edilen insanlara racidir. Sed açıldığı vakit çıkacak olan Ye'cûc ve Me'cûc olduğu da söylenmiştir. Hadeb (الحدب), arazinin yüksek yeri demektir. İbn Abbâs radıyallâhu anh: { من كل جدث } (her kabirden) şeklinde okumuştur; cedestir (kabir), se (ث) harfi Hicaz lehçesi, fe (ف) harfi ise Temîm lehçesidir. { يَنْسِلُونَ } sin harfinin zammesiyle de okunmuştur. Nesele (نسل) ve 'asele (عسل), hızlandı demektir.

[سورة الأنبياء (٢١) : آية ٩٧]

[Enbiyâ Sûresi (21): Âyet 97]

وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِينَ كَفَرُوا يا وَيْلَنا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا بَلْ كُنَّا ظالِمِينَ (٩٧)

{ وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِينَ كَفَرُوا يا وَيْلَنا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا بَلْ كُنَّا ظالِمِينَ (٩٧) } “Ve gerçek vaad yaklaştığında, bir de bakarsın ki o inkâr edenlerin gözleri dehşetle donakalmıştır: «Yazıklar olsun bize! Gerçekten biz bundan gaflet içindeydik, meğer biz zalim kimselermişiz!» [derler].”

وفَإِذا هي إذا المفاجأة، وهي تقع في المجازاة سادّة مسدّ الفاء، كقوله تعالى إِذا هُمْ يَقْنَطُونَ فإذا جاءت الفاء معها تعاونتا على وصل الجزاء بالشرط فيتأكد. ولو قيل: إذا هي شاخصة.

{ فَإِذا هِيَ } ifadesindeki { إِذا } sürpriz edatıdır; ceza cümlesinde fâ harfinin yerine geçer; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { إِذا هُمْ يَقْنَطُونَ } “Bir de bakarsın ki hemen ümitsizliğe kapılırlar” buyruğunda olduğu gibi. Fâ harfi onunla birlikte geldiğinde, ceza cümlesini şart cümlesine bağlamada birbirine destek olur ve tekit kuvvetlenir. Şayet: «İzâ hiye şâhısatün»

أو فهي شاخصة، كان سديدا هِيَ ضمير مبهم توضحه الأبصار وتفسره، كما فسر الذين ظلموا وأسروا يا وَيْلَنا متعلق بمحذوف تقديره: يقولون يا ويلنا. ويقولون: في موضع الحال من الذين كفروا.

yahut «Fe-hiye şâhısatün» denilseydi yine düzgün olurdu. { هِيَ }, tıpkı { الذين ظلموا } ve { وأسروا } ifadelerinin tefsir ettiği gibi, gözlerin (el-ebsâr) açıkladığı ve tefsir ettiği müphem bir zamirdir. { يا وَيْلَنا } takdiri «yekûlûne yâ veylenâ» (yazıklar olsun bize derler) olan mahzuf bir fiile taalluk eder. «Yekûlûne» ise inkâr edenlerin halidir.

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٩٨ الى ١٠٠]

[Enbiyâ Sûresi (21): Âyetler 98-100]

إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ (٩٨) لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً ما وَرَدُوها وَكُلٌّ فِيها خالِدُونَ (٩٩) لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَهُمْ فِيها لا يَسْمَعُونَ (١٠٠)

{ إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ (٩٨) لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً ما وَرَدُوها وَكُلٌّ فِيها خالِدُونَ (٩٩) لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَهُمْ فِيها لا يَسْمَعُونَ (١٠٠) } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptığınız şeyler cehennemin yakıtısınız. Siz oraya gireceksiniz. Şayet bunlar ilâh olsalardı oraya girmezlerdi. Oysa hepsi orada ebedî kalacaklardır. Orada onlar için iniltili bir soluyuş vardır ve onlar orada hiçbir şey işitmezler.”

ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ يحتمل الأصنام وإبليس وأعوانه، لأنهم بطاعتهم لهم واتباعهم خطواتهم في حكم عبدتهم. ويصدّقه ما روى: أنّ رسول الله ﷺ دخل المسجد وصناديد قريش في الحطيم، وحول الكعبة ثلاثمائة وستون صنما، فجلس إليهم فعرض له النضر بن الحرث فكلمه رسول الله ﷺ حتى أفحمه، ثم تلا عليهم

{ ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka taptığınız şeyler” ifadesi putları, İblis'i ve avenesini kapsama ihtimali taşır; zira onlar, bunlara itaat etmek ve izlerinden gitmek suretiyle adeta onlara tapanlar hükmündedirler. Nitekim rivayet edilen şu olay da bunu doğrulamaktadır: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mescid'e girdiğinde Kureyş'in ileri gelenleri Hatîm'de bulunuyor ve Kâbe'nin etrafında üç yüz altmış put yer alıyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanlarına oturdu; Nadr b. el-Hâris karşısına çıkıp [tartışmaya girdi], bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla konuşarak nihayet onu susturdu; ardından onlara

إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ … الآية، فأقبل عبد الله بن الزبعرى فرآهم يتهامسون، فقال: فيم خوضكم؟ فأخبره الوليد بن المغيرة بقول رسول الله ﷺ، فقال عبد الله: أما والله لو وجدته لخصمته، فدعوه. فقال ابن الزبعرى: أأنت قلت ذلك؟ قال: نعم. قال: قد خصمتك ورب الكعبة. أليس اليهود عبدوا عزيرا، والنصارى عبدوا المسيح، وبنو مليح عبدوا الملائكة؟

{ إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ … } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptığınız şeyler...” ayetini okudu. Bunun üzerine Abdullah b. ez-Ziba'râ geldi, onları fısıldaşırken gördü ve: «Neyi tartışıyorsunuz?» dedi. Velîd b. el-Muğîre ona Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sözünü haber verdi. Abdullah: «Allah'a yemin olsun ki onu bulsaydım delille alt ederdim» dedi. Onu çağırdılar. İbnü'z-Ziba'râ: «Bunu sen mi söyledin?» diye sordu. Resûlullah: «Evet» buyurdu. O da: «Kâbe'nin Rabbine andolsun ki seni mağlup ettim. Yahudiler Üzeyr'e, Hıristiyanlar Mesîh'e ve Melîhoğulları meleklere tapmadı mı?» dedi.

فقال ﷺ: بل هم عبدوا الشياطين التي أمرتهم بذلك . فأنزل الله تعالى إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى … الآية يعنى عزيرا والمسيح والملائكة ﵈. فإن قلت:

Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bilakis onlar, kendilerine bunu emreden şeytanlara taptılar» buyurdu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى … } “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel [mükâfat] takdir edilmiş olanlar...” ayetini indirdi; yani Üzeyr'i, Mesîh'i ve melekleri —Allah'ın selâmı üzerlerine olsun— kastetmiştir. Şayet:

لم قرنوا بآلهتهم؟ قلت: لأنهم لا يزالون لمقارنتهم في زيادة غمّ وحسرة، حيث أصابهم ما أصابهم بسببهم. والنظر إلى وجه العدوّ باب من العذاب، ولأنهم قدّروا، أنهم يستشفعون بهم في الآخرة ويستنفعون بشفاعتهم، فإذا صادفوا الأمر على عكس ما قدروا لم يكن شيء أبغض إليهم منهم.

«Neden ilahlarıyla birlikte [cehenneme] konuldular?» dersen, derim ki: Çünkü onların beraberliği sebebiyle gam ve hasretleri sürekli artacaktır; zira başlarına gelenler onlar yüzünden gelmiştir. Düşmanın yüzüne bakmak bir tür azaptır; ayrıca onlar âhirette bunların kendilerine şefaat edeceğini ve şefaatlerinden faydalanacaklarını sanmışlardı. Durumu sandıklarının tam aksine bulunca, kendileri için onlardan daha nefret verici hiçbir şey olmaz.

فإن قلت: إذا عنيت بما تعبدون الأصنام، فما معنى لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ؟ قلت: إذا كانوا هم وأصنامهم في قرن واحد، جاز أن يقال: لهم زفير، وإن لم يكن الزافرين إلا هم دون الأصنام للتغليب ولعدم الإلباس. والحصب: المحصوب به، أى: يحصب بهم في النار. والحصب: الرمي.

Şayet: «Taptıklarınız ile putları kastettiğinde { لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ } buyruğunun manası nedir?» dersen, derim ki: Onlar ve putları aynı bağda bir araya getirildiklerinde, tağlîb ve iltibas bulunmaması sebebiyle, inleyenler putlar değil sadece kendileri olsa bile «onlar için inilti vardır» denilmesi caizdir. Haseb (الحصب), kendisiyle fırlatılan taş demektir; yani onlar ateşe fırlatılırlar. Hasb (الحصب) ise fırlatmak demektir.

وقرئ بسكون الصاد، وصفا بالمصدر. وقرئ حطب، وحضب، بالضاد متحركا وساكنا.

Masdarla vasıflandırılarak sâd harfinin sükûnu ile de okunmuştur. Hatab ve dâd harfi ile harekeli ve sakin olarak hadab / hadb şeklinde de okunmuştur.

وعن ابن مسعود: يجعلون في توابيت من نار فلا يسمعون. ويجوز أن يصمهم الله كما يعميهم.

İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre: «Ateşten tabutlara konulurlar ve bu yüzden işitmezler.» Tıpkı onları kör ettiği gibi Allah'ın onları sağır etmesi de caizdir.

[سورة الأنبياء (٢١) : آية ١٠١]

[Enbiyâ Sûresi (21): Âyet 101]

إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ (١٠١)

{ إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ (١٠١) } “Şüphesiz tarafımızdan kendilerine en güzel [akıbet] takdir edilmiş olanlar var ya, işte onlar ondan (cehennemden) uzak tutulmuşlardır.”

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ١٠١ الى ١٠٣]

[Enbiyâ Sûresi (21): Âyetler 101-103]

إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ (١٠١) لا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ (١٠٢) لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هذا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (١٠٣)

{ إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ (١٠١) لا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ (١٠٢) لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هذا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (١٠٣) } “Şüphesiz kendilerine tarafımızdan en güzel [mükâfat] takdir edilmiş olanlar, işte onlar oradan uzak tutulacaklardır. Onlar cehennemin uğultusunu bile işitmezler ve canlarının çektiği nimetler içinde ebedî kalırlar. En büyük korku onları üzmez; melekler onları: «İşte bu, size vadedilen gününüzdür!» diyerek karşılarlar.”