بيان للرجس وتمييز له، كقولك: عندي عشرون من الدراهم، لأنّ الرجس مبهم يتناول غير شيء، كأنه قيل: فاجتنبوا الرجس الذي هو الأوثان. والزور من الزور والازورار وهو الانحراف، كما أنّ الإفك من أفكه إذا صرفه. وقيل قَوْلَ الزُّورِ قولهم: هذا حلال وهذا حرام، وما أشبه ذلك من افترائهم. وقيل: شهادة الزور. عن النبي ﷺ أنه صلى الصبح فلما سلم قام قائما واستقبل الناس بوجهه وقال «عدلت شهادة الزور الإشراك بالله، عدلت شهادة الزور الإشراك بالله، عدلت شهادة الزور الإشراك بالله» وتلا هذه الاية.
“Rics”i beyan etmek ve onu temyiz etmek içindir; tıpkı senin “yanımda dirhemlerden yirmi tane var” demen gibidir. Çünkü “rics” müphemdir, birçok şeye şamil olur; sanki şöyle denilmiştir: Putlar olan o pislikten kaçının. Zûr (yalan), meyil ve sapma anlamına gelen ez-zevr ve el-izvirâr kökünden gelir; tıpkı el-ifk kelimesinin döndürmek manasındaki efeke fiilinden gelmesi gibi. { قَوْلَ الزُّورِ } kavlinin, onların “bu helaldir, bu haramdır” demeleri ve uydurdukları benzeri iftiralar olduğu da söylenmiştir. Yalan şahitlik olduğu da söylenmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre, sabah namazını kıldırdı, selam verince ayağa kalktı, yüzünü insanlara döndü ve şöyle buyurdu: «Yalan şahitlik Allah'a ortak koşmaya denk tutuldu, yalan şahitlik Allah'a ortak koşmaya denk tutuldu, yalan şahitlik Allah'a ortak koşmaya denk tutuldu» ve bu ayeti okudu.
وقيل: الكذب والبهتان. وقيل: قول أهل الجاهلية في تلبيتهم: لبيك لا شريك لك إلا شريك هو لك تملكه وما ملك. يجوز في هذا التشبيه أن يكون من المركب والمفرق، فإن كان تشبيها مركبا فكأنه قال: من أشرك بالله فقد أهلك نفسه إهلاكا ليس بعده نهاية، بأن صور حاله بصورة حال من خرّ من السماء فاختطفته الطير، فتفرق مزعا في حواصلها، أو عصفت به الريح حتى هوت به في بعض المطاوح البعيدة. وإن كان مفرقا فقد شبه الإيمان في علوه بالسماء، والذي ترك الإيمان وأشرك بالله بالساقط من السماء، والأهواء التي تتوزع أفكاره بالطير المختطفة، والشيطان الذي يطوّح به في وادى الضلالة بالريح التي تهوى بما عصفت به في بعض المهاوى المتلفة .
Şöyle de denilmiştir: [Zûr söz], yalan ve bühtandır (iftiradır). Şöyle de denilmiştir: [Zûr söz], Câhiliye ehlinin telbiyelerinde söyledikleri: «لبيك لا شريك لك إلا شريك هو لك تملكه وما ملك» «Lebbeyk! Senin hiçbir ortağın yoktur; ancak Sana ait olan, Senin hem kendisine hem de sahip olduklarına mâlik olduğun ortak müstesna!» sözüdür. Bu teşbihte [temsilî/mürekkep teşbih ile müfret teşbih ihtimalleri caizdir]: Teşbihin mürekkep (birleşik) veya müfret (ayrık) olması mümkündür. Şayet mürekkep bir teşbih ise sanki şöyle buyurmuştur: Kim Allah'a ortak koşarsa, sonu gelmez bir helak ile nefsini helak etmiş olur; zira onun durumunu, gökten düşüp de kuşların kendisini kapıp kursaklarında parça parça dağıttığı yahut rüzgârın kendisini savurup uzak uçurumlara/ıssız yerlere fırlattığı kimsenin durumuyla resmetmiştir. Şayet müfret bir teşbih ise; yüceliği bakımından imanı göğe, imanı terk edip Allah'a ortak koşan kimseyi gökten düşene, onun zihnini dağıtan nefsani arzuları (hevâyı) [onu] kapışan kuşlara, onu sapıklık vadisinde savuran şeytanı da şiddetle savurduğu şeyi helak edici uçurumlardan birine düşüren rüzgâra benzetmiştir.
وقرئ: فتخطفه. بكسر الخاء والطاء. وبكسر التاء مع كسرهما، وهي قراءة الحسن. وأصلها:
Hâ ve Tâ harflerinin kesresiyle "fetıhuttıfuhu" şeklinde ve her ikisinin kesresiyle birlikte Tâ'nın da kesresiyle [fitıhuttıfuhu] şeklinde okunmuştur ki bu Hasan'ın kıraatidir. Aslı ise:
تختطفه. وقرئ: الرياح.
تختطفه (tehtahtifuhu) şeklindedir. [Er-Rîh yerine] er-Riyâh şeklinde de okunmuştur.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٣٢ الى ٣٣]
[Hac Sûresi (22), Ayetler 32-33]
ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ (٣٢) لَكُمْ فِيها مَنافِعُ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ (٣٣)
{ ذلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ } “İşte böyle; kim Allah'ın nişanelerine saygı gösterirse, şüphesiz bu, kalplerin takvasındandır.” (32) { لَكُمْ فِيها مَنافِعُ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “Onlarda sizin için belirlenmiş bir süreye kadar birtakım menfaatler vardır. Sonra onların varacağı yer, o Beyt-i Atîk'tir.” (33)
تعظيم الشعائر- وهي الهدايا، لأنها من معالم الحج-: أن يختارها عظام الأجرام حسانا سماتا غالية الأتمان، ويترك المكاس في شرائها، فقد كانوا يغالون في ثلاث- ويكرهون المكاس فيهنّ-: الهدى، والأضحية، والرقبة. وروى ابن عمر عن أبيه رضى الله عنهما أنه أهدى نجيبة طلبت منه بثلاثمائة دينار، فسأل رسول الله ﷺ أن يبيعها ويشترى بثمنها بدنا.
Şeâire -ki bunlar hac alametlerinden olduğu için hedy kurbanlarıdır- tazim göstermek: Onları cüssesi büyük, güzel, semiz ve fiyatı yüksek olanlardan seçmek ve onları satın alırken pazarlık yapmayı bırakmaktır. Zira onlar üç şeyde pahalıya kaçar ve bunlarda pazarlık yapmayı hoş görmezlerdi: Hedy kurbanı, udhiyye kurbanı ve köle azadı. İbn Ömer babasından radıyallâhu anhümâ şöyle rivayet etmiştir: Kendisine üç yüz dinar teklif edilen necîbe cins bir deveyi kurbanlık yapmıştı; bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e onu satıp parasıyla birkaç kurbanlık deve alıp alamayacağını sordu.
فنهاه عن ذلك وقال: «بل أهدها » وأهدى رسول الله ﷺ مائة بدنة، فيها جمل لأبى جهل في أنفه برّة من ذهب . وكان ابن عمر يسوق البدن مجللة بالقباطى فيتصدّق بلحومها وبجلالها ، ويعتقد أن طاعة الله في التقرّب بها وإهدائها إلى بيته المعظم أمر عظيم لا بدّ أن يقام به ويسارع فيه فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ أى فإن تعظيمها من أفعال ذوى تقوى القلوب، فحذفت هذه المضافات، ولا يستقيم المعنى إلا بتقديرها، لأنه لا بد من راجع من الجزاء
[Bunun üzerine Peygamber] onu bundan menederek: «بَلْ أَهْدِهَا» «Aksine onu [hedy olarak] kurban et!» buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, içlerinde Ebû Cehil'e ait olan ve burnunda altından bir halka bulunan bir devenin de yer aldığı yüz deve kurban etti. İbn Ömer, kurbanlık develeri Mısır keteninden çullar (kabâtî) ile örtülü olarak sevk eder, hem etlerini hem de çullarını sadaka olarak dağıtır ve bu kurbanlarla [Allah'a] yakınlaşmanın ve onları O'nun yüce Beyt'ine hediye etmenin, mutlaka yerine getirilmesi ve kendisine koşulması gereken büyük bir itaat olduğuna inanırdı. { فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ } Yani: "Şüphesiz onları yüceltmek, kalpleri takvalı olan kimselerin fiillerindendir." Dolayısıyla bu muzaf (tamlanan) kelimeler hazfedilmiştir; zira ceza (cevap) cümlesinden...
إلى مَنْ ليرتبط به، وإنما ذكرت القلوب لأنها مراكز التقوى التي إذا ثبتت فيها وتمكنت، ظهر أثرها في سائر الأعضاء. إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى إلى أن تنحر ويتصدق بلحومها ويؤكل منها.
ona bağlanabilmesi için { مَنْ } lafzına dönen bir râbıt bulunması zorunludur ve mana ancak bu takdirle istikamet bulur. Kalpler özellikle zikredilmiştir çünkü kalpler takvanın merkezidir; takva orada yerleşip kökleşince eseri diğer organlarda zahir olur. { إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } Kesilinceye, etleri sadaka olarak verilinceye ve onlardan yenilinceye kadar.
وثُمَّ للتراخي في الوقت، فاستعيرت للتراخي في الأحوال. والمعنى: أن لكم في الهدايا منافع كثيرة في دنياكم ودينكم، وإنما يعتدّ الله بالمنافع الدينية، قال سبحانه تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ وأعظم هذه المنافع وأبعدها شوطا في النفع: مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ أى وجوب نحرها. أو وقت وجوب نحرها في الحرم منتهية إلى البيت، كقوله هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ والمراد نحرها في الحرم الذي هو في حكم البيت، لأن الحرم هو حريم البيت. ومثل هذا في الاتساع قولك: بلغنا البلد، وإنما شارفتموه واتصل مسيركم بحدوده. وقيل: المراد بالشعائر: المناسك كلها، ومَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ يأباه.
{ ثُمَّ } harfi vakitteki terâhi (aralık/sonralık) içindir; hallerdeki terâhi için istiare edilmiştir. Mana şudur: Kurbanlıklarda dünyanız ve dininiz hususunda sizin için birçok menfaatler vardır; nitekim Allah yalnızca dini menfaatlere itibar eder. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ } “Siz geçici dünya malını istiyorsunuz, Allah ise ahireti kazanmanızı istiyor.” Bu menfaatlerin en büyüğü ve fayda bakımından en ileri olanı şudur: { مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ } Yani Harem'de kesilmesinin vacip olması veya kesilme vaktinin Harem'de Beyt'e ulaşmasıyla gerçekleşmesidir; tıpkı { هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ } “Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık” kavlinde olduğu gibi. Buradaki murat, Beyt hükmünde olan Harem'de kesilmesidir; çünkü Harem, Beyt'in avlusudur (harîmidir). Anlam genişletmesindeki bu tür kullanım, tıpkı senin henüz yaklaştığınız ve yolculuğunuz sınırlarına ulaştığı halde “Şehre ulaştık” demen gibidir. Şeâir ile hac ibadetlerinin tamamının kastedildiği de söylenmiştir; fakat { مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ } kavli buna engeldir.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٣٤ الى ٣٥]
[Hac Sûresi (22), Ayetler 34-35]
وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلى ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ فَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ (٣٤) الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَالصَّابِرِينَ عَلى ما أَصابَهُمْ وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٣٥)
{ وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلى ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ فَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ } “Biz her ümmete, kendilerine rızık olarak verdiği sağmal hayvanlar üzerine Allah'ın adını ansınlar diye kurban kesmeyi meşru kıldık. İşte sizin ilahınız tek bir ilahtır; öyleyse yalnız O'na teslim olun. [Ey Muhammed!] Sen de o ihlaslı ve mütevazı olanları müjdele!” (34) { الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَالصَّابِرِينَ عَلى ما أَصابَهُمْ وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ } “Onlar ki, Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir; başlarına gelenlere sabredenler, namazı dosdoğru kılanlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak edenlerdir.” (35)
شرع الله لكل أمة أن ينسكوا له: أى يذبحوا لوجهه على وجه التقرّب، وجعل العلة في ذلك أيذكر اسمه تقدست أسماؤه على النسائك: وقرئ مَنْسَكاً بفتح السين وكسرها، وهو مصدر بمعنى النسك، والمكسور يكون بمعنى الموضع فَلَهُ أَسْلِمُوا أى أخلصوا له الذكر خاصة، واجعلوه لوجهه سالما، أى: خالصا لا تشوبوه بإشراك.
Allah her ümmete Kendisi için kurban kesmeyi, yani yakınlaşma maksadıyla O'nun rızası için boğazlamayı meşru kılmış ve bunun gerekçesini kurbanlar üzerinde -isimleri mukaddes olan- Allah'ın adının anılması kılmıştır. { مَنْسَكاً } kelimesi Sîn harfinin fethası ve kesresiyle okunmuştur; kurban kesmek (nüsuk) anlamında bir masdardır, kesreli hali ise mekan ismi (kurban kesilen yer) olur. { فَلَهُ أَسْلِمُوا } Yani zikri yalnızca O'na has kılın ve onu şirke bulaştırmayarak sırf O'nun zatı için arınmış ve tertemiz hale getirin.
المخبتون: المتواضعون الخاشعون، من الخبت وهو المطمئن من الأرض. وقيل: هم الذين لا يظلمون، وإذا ظلموا لم ينتصروا. وقرأ الحسن وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ بالنصب على تقدير النون. وقرأ ابن مسعود: والمقيمين الصلاة، على الأصل.
Muhbitûn: Mütevazı ve saygıyla boyun eğen kimselerdir; engebesiz ve alçak yer anlamına gelen el-habt kelimesinden türemiştir. Haksızlık etmeyen ve haksızlığa uğradıklarında intikam peşine düşmeyen kimseler oldukları da söylenmiştir. Hasan [el-Basrî], Nûn harfinin takdiriyle { وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ } lafzını nasb ile okumuştur. İbn Mes'ûd ise aslı üzere "ve'l-mukîmîne's-salâte" şeklinde okumuştur.
[سورة الحج (٢٢) : آية ٣٦]
[Hac Sûresi (22), Ayet 36]
وَالْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذلِكَ سَخَّرْناها لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٣٦)
{ وَالْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذلِكَ سَخَّرْناها لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Kurbanlık iri cüsseli develeri de sizin için Allah'ın nişanelerinden kıldık; onlarda sizin için hayır vardır. O halde onlar ayakta dururken üzerlerine Allah'ın adını anın. Yanları yere yaslandığı (canları çıktığı) zaman da onlardan yiyin; kanaat edip istemeyene de, isteyene de yedirin. Şükredesiniz diye onları işte böyle sizin hizmetinize verdik.” (36)
الْبُدْنَ جمع بدنة، سميت لعظم بدنها وهي الإبل خاصة، ولأن رسول الله صلى الله عليه وسلم
{ الْبُدْنَ } bedeninin büyüklüğünden dolayı bu ismi almış olan "bedene" kelimesinin çoğuludur ve özel olarak develerdir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem,
ألحق البقر بالإبل حين قال: «البدنة عن سبعة، والبقرة عن سبعة» ، فجعل البقر في حكم الإبل، صارت البدنة في الشريعة متناولة للجنسين عند أبى حنيفة وأصحابه، وإلا فالبدن هي الإبل وعليه تدل الآية، وقرأ الحسن: والبدن، بضمتين، كثمر في جمع ثمرة. وابن أبى إسحاق بالضمتين وتشديد النون على لفظ الوقف. وقرئ بالنصب والرفع كقوله وَالْقَمَرَ قَدَّرْناهُ.
«Deve yedi kişi içindir, sığır da yedi kişi içindir» buyurduğunda sığırı deveye dahil edip sığırı deve hükmünde kıldığı için Ebû Hanîfe ve ashabına göre şeriatta "bedene" her iki cinsi de kapsar hale gelmiştir; aksi halde büdün ancak develerdir ve ayet de buna delalet eder. Hasan [el-Basrî], semere'nin çoğulunun sümür gelmesi gibi iki zamme ile "ve'l-büdüne" okumuştur. İbn Ebî İshak ise iki zamme ve vakıf lafzı üzere Nûn'un şeddesiyle okumuştur. { وَالْقَمَرَ قَدَّرْناهُ } kavlinde olduğu gibi nasb ve ref ile de okunmuştur.
مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ أى من أعلام الشريعة التي شرعها الله. وإضافتها إلى اسمه: تعظيم لها لَكُمْ فِيها خَيْرٌ كقوله لَكُمْ فِيها مَنافِعُ ومن شأن الحاج أن يحرص على شيء فيه خير ومنافع بشهادة الله. عن بعض السلف أنه لم يملك إلا تسعة دنانير، فاشترى بها بدنة، فقيل له في ذلك، فقال: سمعت ربى يقول لَكُمْ فِيها خَيْرٌ وعن ابن عباس: دنيا وآخرة. وعن إبراهيم: من احتاج إلى ظهرها ركب، ومن احتاج إلى لبنها شرب. وذكر اسم الله: أن يقول عند النحر: الله أكبر لا إله إلا الله والله أكبر، اللهم منك وإليك صَوافَّ قائمات قد صففن أيديهنّ وأرجلهنّ. وقرئ: صوافن، من صفون الفرس، وهو أن يقوم على ثلاث وينصب الرابعة على طرف سنبكه، لأن البدنة تعقل إحدى يديها فتقوم على ثلاث. وقرئ: صوافي، أى:
{ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ } Yani Allah'ın meşru kıldığı şeriat alametlerindendir. O'nun ismine izafe edilmesi onu yüceltmek içindir. { لَكُمْ فِيها خَيْرٌ } kavli, O'nun { لَكُمْ فِيها مَنافِعُ } sözü gibidir. Hacının şanı, Allah'ın şahitliğiyle içinde hayır ve menfaatler bulunan şeye hırs göstermektir. Selef-i sâlihînden bazısından rivayet edildiğine göre, elinde dokuz dinardan başka bir şeyi yoktu, onunla bir kurbanlık deve satın aldı. Kendisine bu hususta soru sorulunca şöyle dedi: Rabbimin { لَكُمْ فِيها خَيْرٌ } buyurduğunu işittim. İbn Abbas'tan: "Dünya ve ahiret [hayrı]" diye rivayet edilmiştir. İbrâhim'den: "Sırtına ihtiyacı olan biner, sütüne ihtiyacı olan içer" diye rivayet edilmiştir. Allah'ın isminin anılması: Boğazlama sırasında "Allahu ekber lâ ilâhe illallahu vallahu ekber, Allahümme minke ve ileyke" demesidir. { صَوافَّ } Ön ve arka ayaklarını sıraya dizmiş ayaktakiler demektir. Atın üç ayağı üzerinde durup dördüncüsünü tırnağının ucu üzerine dikmesi anlamına gelen safûnü'l-feres kökünden "savâfın" şeklinde de okunmuştur; zira kurbanlık deve bir ön ayağı bağlanıp üç ayağı üzerinde durdurulur. "Savâfî" şeklinde de okunmuştur; yani:
خوالص لوجه الله. وعن عمرو بن عبيد: صوافنا، بالتنوين عوضا من حرف الإطلاق عند الوقف. وعن بعضهم: صواف نحو مثل العرب. أعط القوس باريها، بسكون الياء.
Sırf Allah rızası için ihlasla adanmışlar demektir. Amr b. Ubeyd'den, vakıf halinde itlâk harfine bedel olmak üzere tenvinle "savâfinen" şeklinde rivayet edilmiştir. Bazılarından ise Arapların "Yayı ustasına ver" darbımeselinde Yâ harfinin sükunuyla okunduğu gibi [savâfî] şeklinde rivayet edilmiştir.
وجوب الجنوب: وقوعها على الأرض، من وجب الحائط وجبة إذا سقط. ووجبت الشمس جبة: غربت. والمعنى: فإذا وجبت جنوبها وسكنت نسائسها حل لكم الأكل منها والإطعام الْقانِعَ السائل، من قنعت إليه وكنعت: إذا خضعت له وسألته قنوعا وَالْمُعْتَرَّ المعترض بغير سؤال، أو القانع الراضي بما عنده وبما يعطى من غير سؤال، من قنعت قنعا وقناعة.
Yanların vacip olması: Yere düşmesidir; nitekim duvar yıkılıp düştüğünde "vecebe'l-hâitu vecbaten" denir. Güneş battığında da "vecebeti'ş-şemsü cebbaten" denir. Mana şudur: Yanları yere düşüp son nefesleri tükendiği zaman onlardan yemeniz ve yedirmeniz size helal olur. { الْقانِعَ } İhtiyacını arz eden dilenci demektir; birine boyun eğip ondan dilendiğinde kullanılan "kana'tü ileyhi ve kena'tü" ifadesinden gelir. { وَالْمُعْتَرَّ } İstemeksizin karşına çıkıp duran kimsedir; yahut kânî, istemeksizin elindekine ve kendisine verilene razı olan kimsedir; bu da "kana'tü kan'an ve kanâaten" ifadesinden gelir.
والمعتر: المعترض بسؤال. وقرأ الحسن: والمعترى. وعرّه وعراه واعتراه واعتره: بمعنى.
El-Mu'terr ise isteyerek karşına çıkan kimsedir. Hasan [el-Basrî] "ve'l-mu'terî" şeklinde okumuştur. Arrehu, arâhu, i'terâhu ve i'terrehu kelimeleri aynı manadadır.
وقرأ أبو رجاء: القنع، وهو الراضي لا غير. يقال: قنع فهو قنع وقانع.
Ebû Recâ: Sadece razı olan manasına gelen { الْقَنِعَ } şeklinde okumuştur. "Kana'a fe-hüve kani'un ve kâni'un" denilir.
منّ الله على عباده واستحمد إليهم بأن سخر لهم البدن مثل التسخير الذي رأوا وعلموا، يأخذونها منقادة للأخذ طيعة فيعقلونها ويحبسونها صافة قوائمها، ثم يطعنون في لبانها. ولولا تسخير الله لم
Allah kullarına lütufta bulunmuş ve kurbanlık develeri görüp bildikleri şekilde boyun eğdirmek suretiyle kendisini hamdetmelerini istemiştir. Onları tutulmaya boyun eğmiş ve itaatkâr bir halde yakalarlar; ayaklarını bağlayıp [ön ayakları] sıra halinde dikili vaziyette tutarlar, sonra da göğüs çukurlarından boğazlarlar. Allah'ın boyun eğdirmesi olmasaydı [onlara güç yetirilmezdi]
تطق، ولم نكن بأعجز من بعض الوحوش التي هي أصغر منها جرما وأقل قوّة، وكفى بما يتأبد من الإبل شاهدا وعبرة.
biz de cüssece ondan daha küçük ve kuvvetçe daha zayıf olan birtakım yabani hayvanlara karşı aciz kaldığımızdan daha az aciz kalmazdık. Yabanileşen develerin durumu buna şahit ve ibret olarak yeterlidir.
[سورة الحج (٢٢) : آية ٣٧]
[Hac Sûresi (22), Ayet 37]
لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها وَلكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ كَذلِكَ سَخَّرَها لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى ما هَداكُمْ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ (٣٧)
{ لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها وَلكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ كَذلِكَ سَخَّرَها لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى ما هَداكُمْ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ } “Onların ne etleri ne de kanları asla Allah'a ulaşmaz; fakat O'na ancak sizden bir takva ulaşır. Sizi doğru yola ilettiğinden ötürü Allah'ı yüceltmeniz için onları işte böyle sizin hizmetinize verdi. [Ey Muhammed!] İyilik yapanları müjdele!” (37)
أى: لن يصيب رضا الله اللحوم المتصدق بها ولا الدماء المهراقة بالنحر، والمراد أصحاب اللحوم والدماء، والمعنى: لن يرضى المضحون والمقرّبون ربهم إلا بمراعاة النية والإخلاص والاحتفاظ بشروط التقوى في حل ما قرب به، وغير ذلك من المحافظات الشرعية وأوامر الورع. فإذا لم يراعوا ذلك، لم تغن عنهم التضحية والتقريب وإن كثر ذلك منهم. وقرئ:
Yani: Sadaka olarak verilen etler ve kurban edilerek akıtılan kanlar asla Allah'ın rızasına erişmez; murat edilen ise et ve kan sahipleridir. Mana şudur: Kurban kesenler ve kurban takdim edenler, niyet ve ihlasa riayet etmedikçe, kurban edilen şeyin helalliğinde takva şartlarını gözetmedikçe ve diğer şer'î muhafazalar ile takva emirlerini yerine getirmedikçe asla Rablerinin rızasına erişemezler. Şayet bunlara riayet etmezlerse, çok kurban kesip takdim etseler dahi bu kendilerine hiçbir fayda sağlamaz. Şöyle de okunmuştur:
لن تنال الله. ولكن تناله: بالتاء والياء. وقيل: كان أهل الجاهلية إذا نحروا البدن نضحوا الدماء حول البيت ولطخوه بالدم، فلما حج المسلمون أرادوا مثل ذلك، فنزلت.
Tâ ve Yâ harfleriyle "len tenâlellâhe... ve lâkin tenâlühü" şeklinde okunmuştur. Denildi ki: Câhiliye ehli kurbanlık develeri kestiklerinde kanlarını Kâbe'nin etrafına serper ve onu kanla sıvazlarlardı. Müslümanlar haccedince benzer bir şey yapmak istediler, bunun üzerine bu ayet indi.
كرّر تذكير النعمة بالتسخير ثم قال: لتشكروا الله على هدايته إياكم لأعلام دينه ومناسك حجه، بأن تكبروا وتهللوا، فاختصر الكلام بأن ضمن التكبير معنى الشكر، وعدى تعديته.
Boyun eğdirme ile nimetin hatırlatılmasını tekrarladı, sonra şöyle buyurdu: Dininin alametlerine ve haccın menasikine sizi hidayet etmesine karşılık tekbir ve tehlil getirerek Allah'a şükretmeniz için. Tekbire şükür manasını katarak ve onun geçişliliğiyle geçişli kılarak sözü veciz hale getirdi.
[سورة الحج (٢٢) : آية ٣٨]
[Hac Sûresi (22), Ayet 38]
إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ (٣٨)
{ إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ } “Şüphesiz Allah, iman edenleri savunur. Şüphe yok ki Allah, hiçbir haini, nankörü sevmez.” (38)
خص المؤمنين بدفعه عنهم ونصرته لهم، كما قال إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا وقال إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ وقال وَأُخْرى تُحِبُّونَها نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَفَتْحٌ قَرِيبٌ وجعل العلة في ذلك أنه لا يحب أضدادهم: وهم الخونة الكفرة الذين يخونون الله والرسول ويخونون أماناتهم ويكفرون نعم الله ويغمطونها . ومن قرأ يُدافِعُ فمعناه يبالغ في الدفع عنهم، كما يبالغ من يغالب فيه، لأن فعل المغالب يجيء أقوى وأبلغ.
{ إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz peygamberlerimize ve iman edenlere yardım ederiz”, { إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ } “Şüphesiz onlar galip gelecek olanlardır” ve { وَأُخْرى تُحِبُّونَها نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَفَتْحٌ قَرِيبٌ } “Seveceğiniz bir diğeri ise Allah'tan bir yardım ve yakın bir fetihtir” buyurduğu gibi, onları savunmayı ve onlara yardım etmeyi müminlere has kıldı. Bunun illetini ise onların zıtlarını, yani Allah'a ve Resûlü'ne hıyanet eden, emanetlerine hıyanet eden, Allah'ın nimetlerine nankörlük edip onları küçümseyen hain kafirleri sevmemesi kıldı. Kim { يُدافِعُ } şeklinde okursa manası: Bir mücadelede baskın gelmeye çalışan birinin mübalağa ettiği gibi, onları savunmada alabildiğine mübalağa eder; çünkü galebe çalanın fiili daha güçlü ve daha etkilidir.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٣٩ الى ٤١]
[Hac Sûresi (22), Ayetler 39-41]
أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ (٣٩) الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلاَّ أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَواتٌ وَمَساجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٤٠) الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ (٤١)
{ أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ } “Kendilerine savaş açılan [müminlere], haksızlığa uğramış olmaları sebebiyle [savaş] izni verildi. Şüphesiz Allah onlara yardım etmeye elbette kadirdir.” (39) { الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلاَّ أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَواتٌ وَمَساجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ } “Onlar, sadece 'Rabbimiz Allah’tır' dedikleri için haksız yere yurtlarından çıkarılmış kimselerdir. Eğer Allah’ın insanlardan bir kısmını diğerleriyle defetmesi olmasaydı, içlerinde Allah’ın adı çokça anılan manastırlar, kiliseler, havralar ve mescitler muhakkak yıkılıp giderdi. Elbette Allah, kendi [dini]ne yardım edene yardım edecektir. Şüphesiz Allah kavidir (çok güçlüdür), azizdir (mutlak galiptir).” (40) { الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ } “Onlar öyle kimselerdir ki, kendilerine yeryüzünde iktidar verdiğimiz takdirde namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler, marufu (iyiliği) emrederler ve münkerden (kötülükten) nehyederler. Bütün işlerin akıbeti yalnızca Allah’a aittir.” (41)
أُذِنَ ويُقاتَلُونَ قرئا على لفظ المبنى للفاعل والمفعول جميعا: والمعنى: أذن لهم في القتال، فحذف المأذون فيه لدلالة يقاتلون عليه بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا أى بسبب كونهم مظلومين وهم أصحاب رسول الله ﷺ: كان مشركو مكة يؤذونهم أذى شديدا، وكانوا يأتون رسول الله ﷺ من بين مضروب ومشجوج يتظلمون إليه، فيقول لهم:
{ أُذِنَ } ve { يُقاتَلُونَ } hem malum hem de meçhul lafzıyla okunmuştur. Mana şudur: Onlara savaş hususunda izin verildi; yûkâtelûne lafzının delalet etmesi sebebiyle izin verilen husus hazfedilmiştir. { بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا } Yani zulme uğramış olmaları sebebiyle; onlar da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıdır. Mekke müşrikleri onlara çok şiddetli eziyet ediyorlardı; onlar da dövülmüş ve başı yarılmış vaziyette Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip hallerinden şikayet ediyorlardı; o da onlara:
اصبروا فإنى لم أومر بالقتال، حتى هاجر فأنزلت هذه الآية، وهي أول آية أذن فيها بالقتال بعد ما نهى عنه في نيف وسبعين آية. وقيل: نزلت في قوم خرجوا مهاجرين فاعترضهم مشركو مكة فأذن لهم في مقاتلتهم. والأخبار بكونه قادرا على نصرهم عدة منه بالنصر واردة على سنن كلام الجبابرة، وما مرّ من دفعه عن الذين آمنوا مؤذن بمثل هذه العدة أيضا أَنْ يَقُولُوا في محل الجرّ على الإبدال من حَقٍّ أى بغير موجب سوى التوحيد الذي ينبغي أن يكون موجب الإقرار والتمكين لا موجب الإخراج والتسيير. ومثله: هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ.
«Sabredin, çünkü bana savaş emredilmedi» diyordu; ta ki hicret etti ve yetmiş küsur ayette savaştan nehyedildikten sonra savaş izni verilen ilk ayet olan bu ayet nazil oldu. Denildi ki: Hicret etmek üzere yola çıkan bir topluluk hakkında indi; Mekke müşrikleri onların önünü kesmişti ve onlarla savaşmalarına izin verildi. Onlara yardım etmeye kadir olduğunun bildirilmesi, hükümdarların kelam üslubu üzerine gelmiş olan, O'ndan bir zafer vaadidir; iman edenleri savunmasına dair daha önce geçen husus da benzer bir vaadi haber vermektedir. { أَنْ يَقُولُوا } ifadesi { حَقٍّ } lafzından bedel olarak cer mahallindedir; yani çıkarılma ve sürülme gerekçesi değil bilakis ikrar ve yerleşme gerekçesi olması gereken tevhitten başka hiçbir gerekçe olmaksızın [çıkarıldılar]. Bunun benzeri: { هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ } “Siz bizden sadece Allah'a iman ettiğimiz için mi intikam alıyorsunuz?” ayetidir.
دفع الله بعض الناس ببعض: إظهاره وتسليطه المسلمين منهم على الكافرين بالمجاهدة، ولولا ذلك لاستولى المشركون على أهل الملل المختلفة في أزمنتهم، وعلى متعبداتهم فهدموها، ولم يتركوا للنصارى بيعا، ولا لرهبانهم صوامع، ولا لليهود صلوات، ولا للمسلمين مساجد. أو لغلب المشركون من أمّة محمد ﷺ على المسلمين وعلى أهل الكتاب الذين في ذمتهم وهدموا متعبدات الفريقين. وقرئ: دفاع. ولهدمت: بالتخفيف. وسميت الكنيسة «صلاة» لأنه يصلى فيها. وقيل: هي كلمة معرّبة، أصلها بالعبرانية: صلوثا مَنْ يَنْصُرُهُ أى ينصر دينه وأولياءه: هو إخبار من الله ﷿ بظهر الغيب عما ستكون عليه سيرة المهاجرين رضى الله عنهم إن مكنهم في الأرض وبسط لهم في الدنيا، وكيف يقومون بأمر الدين. وعن عثمان رضى الله عنه: هذا والله ثناء قبل بلاء. يريد: أنّ الله قد أثنى عليهم قبل أن يحدثوا من الخير ما أحدثوا.
Allah'ın insanların bir kısmını diğerleriyle savması: Mücadele yoluyla onlardan Müslümanları kafirlerin üzerine galip kılması ve musallat etmesidir. Şayet bu olmasaydı, müşrikler kendi dönemlerindeki farklı dinlerin mensuplarına ve onların ibadethanelerine üstünlük kurup onları yıkarlar; Hristiyanlara hiçbir kilise, rahiplerine hiçbir manastır, Yahudilere hiçbir havra ve Müslümanlara hiçbir mescit bırakmazlardı. Yahut Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden olan müşrikler Müslümanlara ve onların zımmındaki Ehl-i Kitab'a galebe çalar ve her iki fırkanın da ibadethanelerini yıkarlardı. "Difâ'" şeklinde ve "huddimet" lafzının şeddesiz haliyle "hudimet" şeklinde de okunmuştur. Kiliseye "salât" ismi içinde namaz kılındığı için verilmiştir. İbranicedeki aslı "salûtâ" olan muarreb (Arapçalaşmış) bir kelime olduğu da söylenmiştir. { مَنْ يَنْصُرُهُ } Yani O'nun dinine ve dostlarına yardım edeni. Bu, yeryüzünde kendilerine iktidar verip dünyayı önlerine serdiği takdirde Muhacirlerin radıyallâhu anhüm halinin nasıl olacağına ve dinin emrini nasıl ayakta tutacaklarına dair Allah Azze ve Celle'nin gaybdan verdiği bir haberdir. Osman radıyallâhu anh'tan: «Vallahi bu, imtihandan önceki bir övgüdür» dediği rivayet edilmiştir. Şunu kastetmektedir: Allah onlar ortaya koydukları hayırları henüz ortaya koymadan önce onları övmüştür.
وقالوا: فيه دليل على صحة أمر الخلفاء الراشدين، لأنّ الله لم يعط التمكين ونفاذ الأمر مع السيرة
[Âlimler] şöyle dediler: Bunda Hulefâ-yi Râşidîn'in [hilafet] meselesinin sıhhatine dair bir delil vardır; zira Allah, [adil] gidişatla birlikte güç/hâkimiyet ve emrin geçerliliğini...
العادلة غيرهم من المهاجرين، لا حظ في ذلك للأنصار والطلقاء. وعن الحسن: هم أمة محمد ﷺ. وقيل الَّذِينَ منصوب بدل من قوله من ينصره. والظاهر أنه مجرور، تابع للذين أخرجوا وَلِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ أى مرجعها إلى حكمه وتقديره. وفيه تأكيد لما وعده من إظهار أوليائه وإعلاء كلمتهم.
Ensar'ın ve Tulekā'nın (Mekke fethinde serbest bırakılanların) bir payı yoktur. Hasan [el-Basrî]'den: Onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetidir. { الَّذِينَ } lafzının, O'nun { مَنْ يَنْصُرُهُ } kavlinden bedel olarak mansub olduğu söylenmiştir. Zahir olan ise { الَّذِينَ أُخْرِجُوا } kavline tabi olarak mecrur olmasıdır. { وَلِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ } Yani işlerin dönüşü O'nun hükmüne ve takdirinedir. Bunda dostlarını galip kılacağına ve kelimelerini yücelteceğine dair vaat ettiği şey için bir tekit vardır.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٤٢ الى ٤٤]
[Hac Sûresi (22), Ayetler 42-44]
وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعادٌ وَثَمُودُ (٤٢) وَقَوْمُ إِبْراهِيمَ وَقَوْمُ لُوطٍ (٤٣) وَأَصْحابُ مَدْيَنَ وَكُذِّبَ مُوسى فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٤٤)
{ وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعادٌ وَثَمُودُ } “[Ey Muhammed!] Eğer seni yalanlıyorlarsa, bil ki onlardan önce Nûh kavmi, Âd ve Semûd da yalanlamıştı.” (42) { وَقَوْمُ إِبْراهِيمَ وَقَوْمُ لُوطٍ } “İbrâhim'in kavmi ve Lût'un kavmi de.” (43) { وَأَصْحابُ مَدْيَنَ وَكُذِّبَ مُوسى فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } “Medyen halkı da [yalanlamıştı]. Mûsâ da yalanlandı. Ben de o inkarcılara mühlet verdim, sonra onları yakalayıverdim. Beni inkar edişin [veya cezalandırmamın] sonucu nasıl oldu!” (44)
يقول لرسوله ﷺ تسلية له: لست بأوحدى في التكذيب، فقد كذب الرسل قبلك أقوامهم، وكفاك بهم أسوة. فإن قلت: لم قيل وَكُذِّبَ مُوسى ولم يقل: وقوم موسى؟ قلت: لأنّ موسى ما كذبه قومه بنو إسرائيل، وإنما كذبه غير قومه وهم القبط. وفيه شيء آخر، كأنه قيل بعد ما ذكر تكذيب كل قوم رسولهم: وكذب موسى أيضا مع وضوح آياته وعظم معجزاته، فما ظنك بغيره.
Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmek üzere şöyle buyurmaktadır: Yalanlanma hususunda tek değilsin; senden önceki peygamberleri de kavimleri yalanlamıştı; onlar senin için yeterli bir örnektir. Eğer dersen ki: Niçin "ve kavmu Mûsâ" denilmeyip de { وَكُذِّبَ مُوسى } denilmiştir? Derim ki: Çünkü Mûsâ'yı kendi kavmi olan İsrâiloğulları yalanlamadı; onu ancak kavminden başkası olan Kıptîler yalanladı. Bunda başka bir nükte daha vardır: Sanki her kavmin kendi peygamberini yalanlaması zikredildikten sonra şöyle denilmiştir: Ayetlerinin açıklığına ve mucizelerinin büyüklüğüne rağmen Mûsâ da yalanlandı; artık başkası hakkında düşüncen ne olur?
النكير: بمعنى الإنكار والتغيير، حيث أبدلهم بالنعمة محنة، وبالحياة هلاكا، وبالعمارة خرابا.
Nekîr: İnkar ve değiştirme anlamındadır; zira nimetin yerine onlara mihneti, hayatın yerine helaki, imarın yerine ise harabeyi vermiştir.
[سورة الحج (٢٢) : آية ٤٥]
[Hac Sûresi (22), Ayet 45]
فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها وَهِيَ ظالِمَةٌ فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ (٤٥)
{ فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها وَهِيَ ظالِمَةٌ فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ } “Halkı zulmetmekte olan nice memleketi helak ettik de tavanları çökmüş, ıpıssız kalmıştır! Nice terk edilmiş kuyular ve yükseltilmiş görkemli saraylar vardır!” (45)
كل مرتفع أظلك من سقف بيت أو خيمة أو ظلة أو كرم فهو «عرش» والخاوي: الساقط، من خوى النجم إذا سقط. أو الخالي، من خوى المنزل إذا خلا من أهله. وخوى بطن الحامل وقوله عَلى عُرُوشِها لا يخلو من أن يتعلق بخاوية، فيكون المعنى أنها ساقطة على سقوفها، أى خرّت سقوفها على الأرض، ثم تهدّمت حيطانها فسقطت فوق السقوف. أو أنها ساقطة أو خالية مع بقاء عروشها وسلامتها. وإما أن يكون خبرا بعد خبر، كأنه قيل: هي خالية، وهي على عروشها
Ev tavanı, çadır, gölgelik ya da asma çardağı gibi seni gölgeleyen her yüksek şeye "arş" (عرش) denir. Hâviye (الخاوي) ise, yıldız battığında/düştüğünde söylenen havâ en-necm (خوى النجم) ifadesinden hareketle "düşmüş, çökmüş" demektir. Yahut ev ahalisinden boşaldığında söylenen havâ el-menzil (خوى المنزل) ifadesinden hareketle "boş kalmış, ıssızlaşmış" demektir. [Nitekim] gebe kadının karnının [doğumdan sonra] boşalması durumunda da havâ batnü'l-hâmil (خوى بطن الحامل) denir. [Cenâb-ı Hakk'ın] { عَلى عُرُوشِها } “tavanları üzerine” buyruğuna gelince; bu ifade ya { خاوِيَةٌ } kelimesine mütealliktir (bağlıdır); bu takdirde mana, [o memleketin] tavanlarının üzerine çökmüş olmasıdır; yani önce tavanları yere çökmüş, ardından duvarları yıkılarak tavanların üstüne düşmüştür. Yahut tavanları baki ve sağlam kalmakla birlikte [kendisi] çökmüş veya ıssız kalmıştır. Ya da haberden sonra gelen [ikinci bir] haberdir; sanki şöyle denilmiştir: "O [şehir] boştur ve o, tavanları üzerindedir."
أى قائمة مطلة على عروشها، على معنى أنّ السقوف سقطت إلى الأرض فصارت في قرار الحيطان وبقيت الحيطان ماثلة فهي مشرفة على السقوف الساقطة. فإن قلت: ما محل الجملتين من الإعراب أعنى وَهِيَ ظالِمَةٌ، فَهِيَ خاوِيَةٌ؟ قلت: الأولى في محل النصب على الحال، والثانية لا محلّ لها لأنها معطوفة على أهلكناها، وهذا الفعل ليس له محل. قرأ الحسن: معطلة، من أعطله بمعنى عطله. ومعنى المعطلة: أنها عامرة فيها الماء، ومعها آلات الاستقاء، إلا أنها عطلت، أى: تركت لا يستقى منها لهلاك أهلها. والمشيد: المجصص أو المرفوع البنيان. والمعنى: كم قرية أهلكنا؟ وكم بئر عطلنا عن سقاتها؟ وقصر مشيد أخليناه عن ساكنيه؟ فترك ذلك لدلالة معطلة عليه. وفي هذا دليل على أنّ عَلى عُرُوشِها بمعنى «مع» أوجه. روى أنّ هذه بئر نزل عليها صالح ﵇ مع أربعة آلاف نفر ممن آمن به. ونجاهم الله من العذاب، وهي بحضر موت. وإنما سميت بذلك لأنّ صالحا حين حضرها مات، وثمة بلدة عند البئر اسمها «حاضوراء» بناها قوم صالح، وأمّروا عليهم جلهس بن جلاس، وأقاموا بها زمانا ثم كفروا وعبدوا صنما، وأرسل الله إليهم حنظلة ابن صفوان نبيا فقتلوه، فأهلكهم الله وعطل بئرهم وخرّب قصورهم.
yani tavanların yere düşüp duvarların dibine geçmesi, duvarların ise ayakta kalıp çöken tavanların üzerine tepeden bakması manasında tavanlarının üzerinde dikilip durmaktadır. Eğer dersen ki: { وَهِيَ ظالِمَةٌ } ve { فَهِيَ خاوِيَةٌ } cümlelerinin iraptaki yeri nedir? Derim ki: Birincisi hal olarak nasb mahallindedir; ikincisinin ise iraptan mahalli yoktur, çünkü { أَهْلَكْناها } fiiline matuftur ve bu fiilin iraptan mahalli yoktur. Hasan [el-Basrî], attele manasında a'tele fiilinden türeyen "mu'tale" şeklinde okumuştur. Muattala'nın manası: İçinde suyun bulunduğu ve yanında su çekme aletlerinin yer aldığı mamur bir kuyu iken ahalisinin helak olması sebebiyle terk edilmiş, yani kendisinden su çekilmeyen hale gelmiş olmasıdır. Meşîd: Kireçle sıvanmış veya binası yükseltilmiş olandır. Mana şudur: Nice memleketleri helak ettik? Su çekenlerinden yoksun bıraktığımız nice kuyular ve sakinlerinden boşalttığımız nice yükseltilmiş saraylar vardır? Muattala lafzının delalet etmesi sebebiyle bu ifadeler hazfedilmiştir. Bunda { عَلى عُرُوشِها } ifadesinin "birlikte" (ma'a) manasında olmasının daha uygun olduğuna dair delil vardır. Rivayet edildiğine göre bu, Sâlih aleyhisselâm'ın kendisine iman eden ve Allah'ın azaptan kurtardığı dört bin kişiyle birlikte yanına indiği bir kuyudur ve Hadramut'tadır. Oraya bu ismin verilmesi, Sâlih oraya vardığı (hadara) zaman vefat ettiği (mâte) içindir. Kuyunun yanında Sâlih'in kavminin inşa ettiği ve başlarına Cülhes b. Cülâs'ı emir yaptıkları "Hâdûrâ" adında bir belde vardı; orada bir müddet yaşadılar, sonra inkar edip bir puta taptılar. Allah onlara Hanzala b. Safvân'ı peygamber olarak gönderdi, onu öldürdüler; bunun üzerine Allah onları helak etti, kuyularını terk edilmiş bıraktı ve saraylarını harabeye çevirdi.
[سورة الحج (٢٢) : آية ٤٦]
[Hac Sûresi (22), Ayet 46]
أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ (٤٦)
{ أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki, düşünecek kalpleri yahut işitecek kulakları olsun? Şüphesiz gözler kör olmaz; fakat göğüslerdeki kalpler kör olur.” (46)
يحتمل أنهم لم يسافروا فحثوا على السفر، ليروا مصارع من أهلكهم الله بكفرهم، ويشاهدوا آثارهم فيعتبروا. وأن يكونوا قد سافروا ورأوا ذلك ولكن لم يعتبروا، فجعلوا كأن لم يسافروا ولم يروا. وقرئ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ بالياء، أى: يعقلون ما يجب أن يعقل من التوحيد، ويسمعون ما يجب سماعه من الوحى فَإِنَّها الضمير ضمير الشأن والقصة، يجيء مذكرا ومؤنثا وفي قراءة ابن مسعود: فإنه. ويجوز أن يكون ضميرا مبهما يفسره الْأَبْصارُ وفي تعمى ضمير راجع إليه. والمعنى: أنّ أبصارهم صحيحة سالمة لا عمى بها. وإنما العمى بقلوبهم. أولا يعتدّ بعمى الأبصار، فكأنه ليس بعمى بالإضافة إلى عمى القلوب. فإن قلت: أى فائدة في ذكر الصدور؟
Onların [daha önce] seyahat etmemiş olmaları, dolayısıyla inkarları sebebiyle Allah'ın helak ettiği kimselerin yıkılıp kaldıkları yerleri görmeleri ve kalıntılarına şahit olup ibret almaları için seyahate teşvik edilmiş olmaları muhtemeldir. Seyahat etmiş ve bunları görmüş, fakat ibret almamış olmaları da muhtemeldir; böylece sanki seyahat etmemiş ve görmemiş gibi kabul edilmişlerdir. { فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ } ifadesi "ye" harfiyle [feyekûne] şeklinde de okunmuştur. Yani: Tevhide dair akledilmesi gereken şeyleri aklederler ve vahiyden işitilmesi gereken şeyleri işitirler. { فَإِنَّها } ifadesindeki zamir şan ve kıssa zamiridir; müzekker veya müennes olarak gelir. İbn Mes'ûd'un kıraatinde { فإنه } şeklindedir. Bunun, { الْأَبْصارُ } kelimesinin açıkladığı müphem bir zamir olması da caizdir; { تعمى } fiilinde de ona dönen bir zamir vardır. Mana şudur: Onların gözleri sağlam ve sağlıklıdır, onlarda bir körlük yoktur; asıl körlük kalplerindedir. Yahut gözlerin körlüğüne itibar edilmez; dolayısıyla kalplerin körlüğüne nispetle sanki hiç körlük değil gibidir. Eğer dersen ki: Göğüslerin zikredilmesinde ne gibi bir fayda vardır?
قلت: الذي قد تعورف واعتقد أنّ العمى على الحقيقة مكانه البصر، وهو أن تصاب الحدقة بما يطمس نورها. واستعماله في القلب استعارة ومثل، فلما أريد إثبات ما هو خلاف المعتقد من نسبة العمى إلى القلوب حقيقة ونفيه عن الأبصار، احتاج هذا التصوير إلى زيادة تعيين وفضل تعريف، ليتقرّر أنّ مكان العمى هو القلوب لا الأبصار، كما تقول: ليس المضاء للسيف ولكنه للسانك الذي بين فكيك، فقولك «الذي بين فكيك» تقرير لما ادّعيته للسانه وتثبيت لأنّ محلّ المضاء هو هو لا غير، وكأنك قلت: ما نفيت المضاء عن السيف وأثبته للسانك فلتة
Derim ki: Öteden beri bilinen ve inanılan şudur ki körlüğün gerçek mahalli gözdür; o da göz bebeğine nurunu yok eden bir illetin isabet etmesidir. Bunun kalp için kullanılması ise bir istiare ve mecazdır. İnancın aksine, körlüğü hakikat olarak kalplere nispet edip gözlerden nefyetmek murat edilince, körlüğün mahallinin gözler değil kalpler olduğunu pekiştirmek için bu tasvir, fazladan bir tayine ve ayrıntılı bir beyana ihtiyaç duymuştur. Nitekim senin: "Keskinlik kılıca ait değildir; bilakis iki çenen arasındaki diline aittir" demen gibidir. Senin "iki çenen arasındaki" sözün, onun dili için iddia ettiğin şeyi pekiştirmek ve keskinliğin mahallinin başkası değil bizzat o olduğunu perçinlemek içindir. Sanki sen şöyle demiş olursun: Keskinliği kılıçtan nefyedip dilin için sabit kılmam bir ağız alışkanlığı
ولا سهوا منى، ولكن تعمدت به إياه بعينه تعمدا.
yahut benden kaynaklanan bir dalgınlık değildir; bilakis bununla doğrudan ve kasten onu kastettim.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٤٧ الى ٤٨]
[Hac Sûresi (22), Ayetler 47-48]
وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ (٤٧) وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها وَهِيَ ظالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُها وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ (٤٨)
{ وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ (٤٧) وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَها وَهِيَ ظالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُها وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ (٤٨) } “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar. Halbuki Allah vaadinden asla dönmez. Rabbinin katında bir gün, sayageldiklerinizden bin yıl gibidir. Nice memleketler vardı ki, zulmedip dururlarken onlara mühlet verdim; sonra da onları yakalayıverdim. Dönüş ancak banadır.” (47-48)
أنكر استعجالهم بالمتوعد به من العذاب العاجل أو الآجل، كأنه قال: ولم يستعجلون به؟ كأنهم يجوّزون الفوت، وإنما يجوز ذلك على ميعاد من يجوز عليه الخلف، والله عز وعلا لا يخلف الميعاد وما وعده ليصيبنهم ولو بعد حين، وهو سبحانه حليم لا يعجل، ومن حلمه ووقاره واستقصاره المدد الطوال أنّ يوما واحدا عنده كألف سنة عندكم. وقيل: معناه كيف يستعجلون بعذاب من يوم واحد من أيام عذابه في طول ألف سنة من سنيكم، لأنّ أيام الشدائد مستطالة. أو كأن ذلك اليوم الواحد لشدّة عذابه كألف سنة من سنى العذاب. وقيل: ولن يخلف الله وعده في النظرة والإمهال. وقرئ: تعدون، بالتاء والياء، ثم قال: وكم من أهل قرية كانوا مثلكم ظالمين قد أنظرتهم حينا ثم أخذتهم بالعذاب والمرجع إلىّ وإلى حكمى. فإن قلت: لم كانت الأولى معطوفة بالفاء، وهذه بالواو؟ قلت: الأولى وقعت بدلا عن قوله فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ وأمّا هذه فحكمها حكم ما تقدّمها من الجملتين المعطوفتين بالواو، أعنى قوله وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ.
Dünyada veya ahirette vuku bulacağı vaat edilen azabın acele gelmesini istemelerini kınamış; sanki şöyle demiştir: Ondan kurtulmanın mümkün olduğunu sanırcasına neden acele istiyorlar? Bu [kurtulma ihtimali], ancak sözünden dönmesi mümkün olan kimsenin vaadi için geçerlidir; oysa Aziz ve Yüce olan Allah vaadinden asla dönmez ve vaat ettiği şey bir müddet sonra da olsa onları mutlaka yakalayacaktır. O subhânehu halimdir, acele etmez. O'nun hilminin, vakarının ve uzun süreleri kısa saymasının bir göstergesi de katındaki bir günün sizin yanınızdaki bin yıl gibi olmasıdır. Şöyle de denilmiştir: Mana şudur: Azap günlerinden tek bir günün uzunluğu, sizin yıllarınızdan bin yıl mesabesinde olan bir azabı nasıl acele isterler? Çünkü sıkıntılı günler uzar gider. Yahut azabının şiddetinden dolayı o tek gün, azap yıllarından bin yıl gibidir. Şöyle de denilmiştir: Allah, mühlet verme ve erteleme konusundaki vaadinden asla dönmeyecektir. { تعدون } kelimesi "te" ve "ye" ile okunmuştur. Sonra şöyle buyurdu: Sizin gibi zalim olan nice memleket halkı vardı ki onlara bir müddet mühlet verdim, sonra onları azapla yakaladım; dönüş ancak banadır ve benim hükmümedir. Eğer dersen ki: Neden birincisi [45. ayetteki fekeeyyin] "fe" ile atfedildi de bu "vav" ile atfedildi? Derim ki: Birincisi, { فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } ifadesinden bedel olarak vaki olmuştur. Buna gelince, bunun hükmü kendisinden önceki "vav" ile matuf iki cümlenin, yani { وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ } ve { وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ } ifadelerinin hükmüdür.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٤٩ الى ٥١]
[Hac Sûresi (22), Ayetler 49-51]
قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٤٩) فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٥٠) وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (٥١)
{ قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٤٩) فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٥٠) وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (٥١) } “De ki: Ey insanlar! Ben sizin için ancak apaçık bir uyarıcıyım. İman edip salih ameller işleyenler için bir bağışlanma ve bol, onurlu bir rızık vardır. Ayetlerimizi geçersiz kılmak için yarışanlara gelince, işte onlar cehennemliklerdir.” (49-51)
يقال: سعيت في أمر فلان، إذا أصلحه أو أفسده بسعيه. وعاجزه: سابقه، لأنّ كل واحد منهما في طلب إعجاز الآخر عن اللحاق به، فإذا سبقه قيل: أعجزه وعجزه. والمعنى: سعوا في معناها بالفساد من الطعن فيها، حيث سموها: سحرا وشعرا وأساطير، ومن تثبيط الناس
Şöyle denilir: Bir kimse gayretiyle bir işi düzelttiğinde veya bozduğunda sa‘aytü fî emri fulânin (سَعَيْتُ فِي أَمْرِ فُلَانٍ) [falancanın işi uğrunda koşturdum/çabaladım] denir. ‘Âcezehû (عَاجَزَهُ) ise onunla yarıştı [demektir]; zira bu iki taraftan her biri diğerinin kendisine yetişmesini aciz bırakma (engelleme) peşindedir. Biri diğerini geçtiğinde a‘cezehû (أَعْجَزَهُ) ve ‘accezehû (عَجَّزَهُ) denir. [Ayetin] manası şudur: Onlar, ayetleri sihir, şiir ve öncekilerin masalları diye adlandırıp onlara dil uzatarak ve insanları vazgeçirip alıkoyarak onların anlamına fesat karıştırma yolunda çaba gösterdiler.
عنها سابقين أو مسابقين في زعمهم، وتقديرهم طامعين أن كيدهم للإسلام يتم لهم. فإن قلت: كأن القياس أن يقال: إنما أنا لكم بشير ونذير، لذكر الفريقين بعده. قلت: الحديث مسوق إلى المشركين. ويا أيها الناس: نداء لهم، وهم الذين قيل فيهم أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ ووصفوا بالاستعجال. وإنما أفحم المؤمنون وثوابهم ليغاظوا.
kendi zanlarınca ve İslam'a kurdukları tuzağın gerçekleşeceği umuduyla öne geçerek yahut yarışarak [bunu yaptılar]. Eğer dersen ki: Kıyasa göre kendisinden sonra her iki zümre de zikredildiği için "Ben sizin için ancak bir müjdeleyici ve uyarıcıyım" denilmesi gerekmez miydi? Derim ki: Söz müşriklere yöneliktir. { ويا أيها الناس } onlara yapılan bir hitaptır; haklarında { أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ } denilen ve azabı acele istemekle nitelenenler de onlardır. Müminler ve onların sevabı ise sırf [müşrikleri] öfkelendirmek için araya sokulmuştur.
[سورة الحج (٢٢) : آية ٥٢]
[Hac Sûresi (22), Ayet 52]
وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلاَّ إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٢)
{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلاَّ إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٢) } “Senden önce hiçbir resul ve hiçbir nebi göndermedik ki, o bir şey arzuladığı (veya okuduğu) zaman şeytan onun arzusuna (veya okumasına) bir şey katıp karıştırmış olmasın. Fakat Allah şeytanın kattığı şeyi derhal giderir, sonra da ayetlerini sağlamlaştırır. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.” (52)
مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ دليل بين على تغاير الرسول والنبي. وعن النبي ﷺ أنه سئل عن الأنبياء فقال «مائة ألف وأربعة وعشرون ألفا» قيل فكم الرسول منهم؟ قال: «ثلاثمائة وثلاثة عشر جما غفيرا» . والفرق بينهما أن الرسول من الأنبياء: من جمع إلى المعجزة الكتاب المنزل عليه. والنبىّ غير الرسول: من لم ينزل عليه كتاب وإنما أمر أن يدعو الناس إلى شريعة من قبله. والسبب في نزول هذه الآية أنّ رسول الله ﷺ لما أعرض عنه قومه وشاقوه وخالفه عشيرته ولم يشايعوه على ما جاء به: تمنى لفرط ضجره من إعراضهم ولحرصه وتهالكه على إسلامهم أن لا ينزل عليه ما ينفرهم، لعله يتخذ ذلك طريقا إلى استمالتهم واستنزالهم عن غيهم وعنادهم، فاستمرّ به ما تمناه حتى نزلت عليه سورة «والنجم» وهو في نادى قومه، وذلك التمني في نفسه، فأخذ يقرؤها فلما بلغ قوله وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى
{ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ } ifadesi, resul ile nebinin birbirinden farklı olduğuna dair açık bir delildir. Peygamber ﷺ'den rivayet edildiğine göre kendisine peygamberler sorulduğunda: «Yüz yirmi dört bindir» buyurmuş; "Onlardan kaçı resuldür?" denilince: «Üç yüz on üç kişilik büyük bir topluluktur» buyurmuştur. İkisi arasındaki fark şudur: Peygamberlerden resul olan; mucizenin yanı sıra kendisine indirilen kitabı da kendisinde toplayandır. Resul olmayan nebi ise; kendisine kitap indirilmeyen, sadece kendisinden önceki şeriata insanları davet etmekle emrolunan kimsedir. Bu ayetin nüzul sebebi şudur: Resulullah ﷺ'e kavmi sırt çevirip onunla çekiştiğinde, aşireti ona muhalefet edip getirdiği şeyde kendisine uymadığında, onların yüz çevirmesinden duyduğu aşırı sıkıntıdan ve onların İslam'a girmelerine duyduğu derin hırs ve düşkünlükten ötürü, onları nefret ettirecek bir şeyin kendisine inmemesini temenni etti; umulur ki bunu onları kazanmaya, azgınlık ve inatlarından vazgeçirmeye bir vesile kılar [diye düşündü]. Bu temennisi, kendisi kavminin meclisindeyken ve bu temenni içindeyken Necm Suresi inene kadar sürdü; sureyi okumaya başladı ve { وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى } sözüne ulaştığında,
: أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ التي تمناها، أى: وسوس إليه بما شيعها به، فسبق لسانه على سبيل السهو والغلط إلى أن قال:
{ أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ } yani temenni ettiği şeyde şeytan ona vesvese verip onu destekleyecek şeyleri fısıldadı; bunun üzerine dalgınlık ve yanılma yoluyla dili sürçerek şöyle dedi:
تلك الغرانيق العلى، وإن شفاعتهنّ لترتجى. وروى: الغرانقة، ولم يفطن له حتى أدركته
«Onlar yüce kuğulardır (putlardır); şüphesiz onların şefaati umulur.» [Diğer] bir rivayette ise el-garânika (الغرانقة) şeklindedir. [İlâhî] koruma yetişinceye kadar [Resûlullah] bunun farkına varmadı.
العصمة فتنبه عليه. وقيل: نبهه جبريل ﵇. أو تكلم الشيطان بذلك فأسمعه الناس، فلما سجد في آخرها سجد معه جميع من في النادي وطابت نفوسهم، وكان تمكين الشيطان من ذلك محنة من الله وابتلاء، زاد المنافقون به شكا وظلمة، والمؤمنون نورا وإيقانا. والمعنى: أن الرسل والأنبياء من قبلك كانت هجيراهم كذلك إذا تمنوا مثل ما تمنيت، مكن الله الشيطان ليلقى في أمانيهم مثل ما ألقى في أمنيتك، إرادة امتحان من حولهم، والله سبحانه له أن يمتحن عباده بما شاء من صنوف المحن وأنواع الفتن، ليضاعف ثواب الثابتين ويزيد في عقاب المذبذبين. وقيل تَمَنَّى: قرأ. وأنشد:
Bunun üzerine dikkatini topladı. Şöyle de denilmiştir: Cebrail aleyhisselâm onu uyardı. Yahut bunu bizzat şeytan telaffuz edip insanlara duyurdu. Surenin sonunda [Peygamber] secde edince meclistekilerin hepsi onunla birlikte secde etti ve gönülleri hoşnut oldu. Şeytana buna imkan tanınması, Allah'tan bir sınav ve imtihandı; bununla münafıkların şüphesi ve karanlığı arttı, müminlerin ise nuru ve kesin inancı ziyadeleşti. Mana şudur: Senden önceki resullerin ve nebilerin de âdeti böyleydi; senin temenni ettiğin gibi bir şey temenni ettiklerinde, çevrelerindekileri imtihan etmek muradıyla Allah, senin temennine attığı gibi onların temennilerine de bir şeyler atması için şeytana imkan tanırdı. Allah subhânehu, sebat edenlerin mükafatını katlamak ve bocalayanların azabını artırmak için kullarını dilediği türlü mihnetlerle ve imtihan çeşitleriyle sınama hakkına sahiptir. Şöyle de denilmiştir: { تَمَنَّى } okudu demektir. [Şair] şöyle demiştir:
تمنّى كتاب الله أوّل ليلة … تمنّى داود الزّبور على رسل
Gecenin başında Allah'ın kitabını tilavet etti (temennâ) … Tıpkı Davud'un Zebur'u tane tane okuduğu (temennâ) gibi.
وأمنيته: قراءته. وقيل: تلك الغرانيق: إشارة إلى الملائكة، أى: هم الشفعاء لا الأصنام فَيَنْسَخُ اللَّهُ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ أى يذهب به ويبطله ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ أى يثبتها.
Ve { أمنيته } onun okumasıdır. Şöyle de denilmiştir: "O yüce garânîk" ifadesi meleklere işarettir; yani şefaatçiler putlar değil onlardır. { فَيَنْسَخُ اللَّهُ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ } yani onu giderir ve iptal eder. { ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ } yani onları muhkem kılar, sabitler.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٥٣ الى ٥٤]
[Hac Sûresi (22), Ayetler 53-54]
لِيَجْعَلَ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (٥٣) وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٤)
{ لِيَجْعَلَ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ } “[Bunu], şeytanın attığı şeyi kalplerinde hastalık bulunanlar ve kalpleri katılaşmış olanlar için bir imtihan kılmak amacıyla [yapar]. Şüphesiz ki o zalimler, [haktan] uzak bir ayrılık ve muhalefet içindedirler.” (53) { وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Kendilerine ilim verilenlerin de onun, Rabbinden [gelen] hak olduğunu bilip ona inanmaları ve kalplerinin ona saygıyla bağlanıp teslim olması için [yapar]. Şüphesiz Allah, iman edenleri dosdoğru yola ileticidir.” (54)
والذين فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ المنافقون والشاكون وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ المشركون المكذبون وَإِنَّ الظَّالِمِينَ يريد: وإن هؤلاء المنافقين والمشركين. وأصله: وإنهم، فوضع الظاهر موضع الضمير قضاء عليهم بالظلم أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ أى ليعلموا أن تمكين الشيطان من الإلقاء: هو الحق من ربك والحكمة وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلى أن يتأوّلوا ما يتشابه في الدين بالتأويلات الصحيحة، ويطلبوا لما أشكل منه المحمل الذي تقتضيه الأصول المحكمة والقوانين الممهدة، حتى لا تلحقهم حيرة ولا تعتريهم شبهة ولا تزلّ أقدامهم. وقرئ: لهاد الذين آمنوا، بالتنوين.
{ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } olanlar münafıklar ve şüphecilerdir. { وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ } ise yalanlayıcı müşriklerdir. { وَإِنَّ الظَّالِمِينَ } ifadesiyle: Şüphesiz bu münafıklar ve müşrikler, demek istemektedir. Aslı "ve innehum" (şüphesiz onlar) şeklindedir; fakat zalim olduklarına hükmetmek amacıyla zamir yerine açık isim konulmuştur. { أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ } yani şeytanın bir şeyler katmasına imkan tanınmasının Rabbinden gelen bir hak ve hikmet olduğunu bilsinler diye. { وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا } [ifadesi]: Dindeki müteşabih hususları sahih tevillerle tevil etmeye, müşkül olan kısımları muhkem esasların ve yerleşik kaidelerin gerektirdiği uygun manalara hamletmeye [iletir ki], böylece onlara hiçbir hayret ilişmesin, bir şüphe arız olmasın ve ayakları kaymasın. { لهاد الذين آمنوا } şeklinde tenvinli olarak da okunmuştur.
[سورة الحج (٢٢) : آية ٥٥]
[Hac Sûresi (22), Ayet 55]
وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ (٥٥)
{ وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ (٥٥) } “İnkar edenler, kıyamet kendilerine ansızın gelinceye veya onlara kısır (uğursuz) bir günün azabı gelip çatıncaya kadar ondan bir şüphe içinde kalmaya devam ederler.” (55)
الضمير في مِرْيَةٍ مِنْهُ للقرآن أو الرسول ﷺ. اليوم العقيم: يوم بدر، وإنما وصف يوم الحرب بالعقيم لأنّ أولاد النساء يقتلون فيه، فيصرن كأنهن عقم لم يلدن، أو لأن المقاتلين يقال لهم أبناء الحرب، فإذا قتلوا وصف يوم الحرب بالعقيم على سبيل المجاز. وقيل:
{ مِرْيَةٍ مِنْهُ } ifadesindeki zamir Kur'an'a veya Resul ﷺ'e aittir. Kısır gün (yevm-i akîm): Bedir günüdür. Savaş gününün kısır olarak nitelenmesi; kadınların evlatlarının o günde öldürülmesi ve kadınların sanki hiç doğurmamış gibi kısır kalmaları sebebiyledir. Yahut savaşanlara "harbin evlatları" dendiği için, öldürüldüklerinde mecaz yoluyla savaş günü kısır olarak nitelenmiştir. Şöyle de denilmiştir:
هو الذي لا خير فيه. يقال: ريح عقيم إذا لم تنشئ مطرا ولم تلقح شجرا. وقيل: لا مثل له في عظم أمره لقتال الملائكة ﵈ فيه. وعن الضحاك أنه يوم القيامة، وأن المراد بالساعة مقدّماته. ويجوز أن يراد بالساعة وبيوم عقيم: يوم القيامة، وكأنه قيل: حتى تأتيهم الساعة أو يأتيهم عذابها، فوضع يَوْمٍ عَقِيمٍ موضع الضمير.
O, içinde hiçbir hayır bulunmayan gündür. Yağmur getirmeyen ve ağaçları aşılamayan rüzgara "rîhun akîm" (kısır rüzgar) denir. Şöyle de denilmiştir: İçinde meleklerin aleyhimüsselâm savaşması hasebiyle hadisesinin büyüklüğü bakımından onun bir benzeri yoktur. Dahhâk'tan gelen rivayete göre o, kıyamet günüdür; "saat" ile kastedilen ise onun mukaddimeleridir. "Saat" ve "kısır gün" ile kıyamet gününün kastedilmiş olması da caizdir; sanki şöyle denilmiştir: Kıyamet kendilerine gelinceye veya onun azabı onlara gelinceye kadar; böylece zamir yerine { يَوْمٍ عَقِيمٍ } konulmuştur.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٥٦ الى ٥٧]
[Hac Sûresi (22), Ayetler 56-57]
الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٥٦) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا فَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ (٥٧)
{ الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٥٦) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا فَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ (٥٧) } “O gün mülk yalnızca Allah'ındır; aralarında hükmünü verir. Artık iman edip salih ameller işleyenler Naim cennetlerindedirler. İnkar edip ayetlerimizi yalanlayanlar ise, işte onlar için alçaltıcı bir azap vardır.” (56-57)
فإن قلت: التنوين في يَوْمَئِذٍ عن أى جملة ينوب؟ قلت: تقديره: الملك يوم يؤمنون.
Eğer dersen ki: { يَوْمَئِذٍ } lafzındaki tenvin hangi cümlenin yerine geçmektedir? Derim ki: Takdiri: Mülk, iman ettikleri gündür,
أو يوم تزول مريتهم، لقوله وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ.
yahut { وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ } kavlinden ötürü: Şüphelerinin zail olduğu gündür.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٥٨ الى ٥٩]
[Hac Sûresi (22), Ayetler 58-59]
وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٥٨) لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلاً يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ (٥٩)
{ وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٥٨) لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلاً يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ (٥٩) } “Allah yolunda hicret edip sonra öldürülen veya ölenleri, Allah elbette güzel bir rızıkla rızıklandıracaktır. Şüphesiz Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır. Onları kesinlikle hoşnut olacakları bir yere girdirecektir. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, halimdir (cezalandırmada acele etmeyendir).” (58-59)
لما جمعتهم المهاجرة في سبيل الله سوّى بينهم في الموعد، وأن يعطى من مات منهم مثل ما يعطى من قتل تفضلا منه وإحسانا. والله عليهم بدرجات العاملين ومراتب استحقاقهم حَلِيمٌ عن تفريط المفرط منهم بفضله وكرمه. روى أن طوائف من أصحاب رسول الله ﷺ ورضى عنهم قالوا: يا نبى الله، هؤلاء الذين قتلوا قد علمنا ما أعطاهم الله من الخير، ونحن نجاهد معك كما جاهدوا، فما لنا إن متنا معك؟ فأنزل الله هاتين الآيتين.
Allah yolunda hicret onları bir araya getirdiği için vaatte aralarını eşit kılmış; bir lütuf ve ihsan olarak içlerinden ölen kimseye de öldürülen kimseye verilenin aynısını vermiştir. Allah amel edenlerin derecelerini ve hak ediş mertebelerini hakkıyla bilendir; lütuf ve keremiyle içlerinden kusur işleyenin kusuruna karşı { حَلِيمٌ }dir (cezalandırmada acele etmeyendir). Rivayet edildiğine göre Resulullah ﷺ'in ashabından bir grup -Allah onlardan razı olsun- şöyle dediler: "Ey Allah'ın Peygamberi! Şu öldürülenler var ya, Allah'ın onlara verdiği hayrı bildik; biz de seninle beraber onların cihad ettiği gibi cihad ediyoruz, seninle beraberken ölürsek bizim için ne var?" Bunun üzerine Allah bu iki ayeti indirdi.
[سورة الحج (٢٢) : آية ٦٠]
[Hac Sûresi (22), Ayet 60]
ذلِكَ وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ ما عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ (٦٠)
{ ذلِكَ وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ ما عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ (٦٠) } “İşte böyle; kim kendisine yapılan haksızlığın misliyle karşılık verir de sonra yine kendisine haksızlık ve tecavüz edilirse, Allah ona mutlaka yardım edecektir. Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır.” (60)
تسمية الابتداء بالجزاء لملابسته له من حيث أنه سبب وذاك مسبب عنه كما يحملون النظير على النظير والنقيض على النقيض للملابسة. فإن قلت: كيف طابق ذكر العفوّ الغفور هذا الموضع؟ قلت: المعاقب مبعوث من جهة الله ﷿ على الإخلال بالعقاب، والعفو عن الجاني- على طريق التنزيه لا التحريم- ومندوب إليه، ومستوجب عند الله المدح إن آثر ما ندب إليه وملك سبيل التنزيه، فحين لم يؤثر ذلك وانتصر وعاقب، ولم ينظر في قوله تعالى فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ، وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى، وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ: فإنّ الله لعفو غفور، أى: لا يلومه على ترك ما بعثه عليه، وهو ضامن لنصره في كرته الثانية من إخلاله بالعفو وانتقامه من الباغي عليه. ويجوز أن يضمن له النصر على الباغي، ويعرّض مع ذلك بما كان أولى به من العفو، ويلوّح به بذكر هاتين الصفتين. أو دلّ بذكر العفو والمغفرة على أنه قادر على العقوبة. لأنه لا يوصف بالعفو إلا القادر على ضدّه.
[İlk haksızlığa ceza denilmesi], onun bir sebep, diğerinin de ondan kaynaklanan bir sonuç olması hasebiyle aralarındaki irtibattan dolayı başlangıcın ceza olarak isimlendirilmesidir; nitekim irtibattan dolayı benzeri benzerine, zıddı zıddına hamletmeleri gibidir. Eğer dersen ki: Afüv ve Gafûr sıfatlarının zikri bu makama nasıl uygun düşmüştür? Derim ki: Cezalandıran kimse, Allah celle ve alâ tarafından -tahrimen değil tenzihen- cezayı terk etmeye ve suçluyu affetmeye teşvik edilmiş, buna yönlendirilmiş ve eğer teşvik edildiği şeyi tercih edip tenzih yolunu tutarsa Allah katında övgüyü hak etmiştir. İşte bunu tercih etmeyip hakkını aradığında, cezalandırdığında ve Yüce Allah'ın { فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } “Kim affeder ve arayı düzeltirse onun mükafatı Allah'a aittir”, { وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “Affetmeniz takvaya daha yakındır” ve { وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } “Kim sabreder ve bağışlarsa, şüphesiz bu azmedilmeye değer işlerdendir” kavillerini dikkate almadığında: Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır; yani kendisini teşvik ettiği şeyi terk etmesinden dolayı onu kınamaz ve affı terk edip kendisine tecavüz edenden intikam almasındaki ikinci girişiminde ona yardım etmeyi taahhüt eder. Ona tecavüz edene karşı yardım taahhüt etmesi ve bununla birlikte kendisi için daha evla olan affa tarizde bulunması ve bu iki sıfatı zikrederek buna ima etmesi de caizdir. Yahut af ve mağfireti zikrederek cezalandırmaya kadir olduğuna delalet etmiştir; çünkü af ile ancak zıddına gücü yeten kimse nitelenir.
[سورة الحج (٢٢) : آية ٦١]
[Hac Sûresi (22), Ayet 61]
ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٦١)
{ ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٦١) } “İşte böyle; çünkü Allah geceyi gündüzün içine sokar, gündüzü de gecenin içine sokar. Ve şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.” (61)
ذلِكَ أى ذلك النصر بسبب أنه قادر. ومن آيات قدرته البالغة أنه يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ أو بسبب أنه خالق الليل والنهار ومصرفهما فلا يخفى عليه ما يجرى فيهما على أيدى عباده من الخير والشر والبغي والإنصاف، وأنه سَمِيعٌ لما يقولون بَصِيرٌ بما يفعلون. فإن قلت: ما معنى إيلاج أحد الملوين في الآخر؟ قلت: تحصيل ظلمة هذا في مكان ضياء ذاك بغيبوبة الشمس. وضياء ذاك في مكان ظلمة هذا بطلوعها، كما يضيء السرب
{ ذلِكَ } “İşte böyle”, yani söz konusu yardım, O'nun kādir olması sebebiyledir. O'nun erişilmez kudretinin delillerindendir ki O, { يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ } “geceyi gündüzün içine sokar, gündüzü de gecenin içine sokar”. Yahut [bu yardım], O'nun gece ile gündüzün yaratıcısı ve onları çekip çevireni olması sebebiyledir; dolayısıyla kullarının eliyle bu iki vakitte işlenen hayır, şer, zulüm ve adaletten hiçbir şey O'na gizli kalmaz; şüphesiz O, söylediklerini { سَمِيعٌ } hakkıyla işiten, yaptıklarını { بَصِيرٌ } hakkıyla görendir. Şayet: “Bu iki zaman diliminden (gece ve gündüzden) birinin diğerine girdirilmesinin anlamı nedir?” dersen, derim ki: Güneşin batmasıyla şunun (gecenin) karanlığının, ötekinin (gündüzün) aydınlığının yerine getirilmesi; güneşin doğmasıyla da ötekinin aydınlığının, şunun karanlığının yerine getirilmesidir; nitekim serbin (dehliz/yol)
بالسراج ويظلم بفقده. وقيل: هو زيادته في أحدهما ما ينقص من الآخر من الساعات.
kandille aydınlanıp kandilin yokluğuyla karanlığa gömülmesi gibidir. Şöyle de denilmiştir: Saatler bakımından birinden eksilttiğini diğerine eklemesidir.
[سورة الحج (٢٢) : آية ٦٢]
[Hac Sûresi (22), Ayet 62]
ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٦٢)
{ ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٦٢) } “İşte böyle; çünkü Allah hakkın ta kendisidir. O'ndan başka yalvardıkları şeyler ise batıldır. Şüphesiz Allah çok yücedir, çok büyüktür.” (62)
وقرئ يَدْعُونَ بالتاء والياء. وقرأ اليماني. وأن ما يدعون، بلفظ المبنى للمفعول، والواو راجعة إلى «ما» لأنه في معنى الآلهة، أى: ذلك الوصف بخلق الليل والنهار والإحاطة بما يجرى فيهما وإدراك كل قول وفعل، بسبب أنه الله الحق الثابت إلهيته، وأن كل ما يدعى إلها دونه باطل الدعوة، وأنه لا شيء أعلى منه شأنا وأكبر سلطانا.
{ يَدْعُونَ } kelimesi "te" ve "ye" ile okunmuştur. Yemanî ise meçhul kalıbıyla "ve enne mâ yud'avne" şeklinde okumuştur; buradaki "vav" ilahlar manasında olduğu için "mâ" lafzına dönmektedir. Yani gece ve gündüzü yaratmak, onlarda cereyan edenleri kuşatmak, her sözü ve fiili idrak etmekle yapılan bu vasıflandırma; O'nun ilahlığı sabit ve hak olan Allah olması, O'ndan başka ilah diye çağrılan her şeyin iddiasının batıl olması ve şanı O'ndan daha yüce, hükümranlığı O'ndan daha büyük hiçbir şeyin bulunmaması sebebiyledir.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٦٣ الى ٦٤]
[Hac Sûresi (22), Ayetler 63-64]
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ (٦٣) لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٦٤)
{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ (٦٣) لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٦٤) } “Görmedin mi, Allah gökten bir su indirdi de yer yemyeşil oluveriyor? Şüphesiz Allah lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır. Göklerde olanlar da yerde olanlar da O'nundur. Şüphesiz Allah, zengin (hiçbir şeye muhtaç olmayan)dir, övgüye layık olandır.” (63-64)
قرئ مُخْضَرَّةً أى ذات خضر، على مفعلة، كمقبلة ومسبعة. فإن قلت: هلا قيل:
{ مُخْضَرَّةً } kelimesi "muf'iletün" vezninde, "mukbiletün" ve "musbi'atün" gibi, yeşillik sahibi manasında da okunmuştur. Eğer dersen ki: Neden
فأصبحت؟ ولم صرف إلى لفظ المضارع؟ قلت: لنكتة فيه، وهي إفادة بقاء أثر المطر زمانا بعد زمان، كما تقول: أنعم علىّ فلان عام كذا، فأروح وأغدو شاكرا له. ولو قلت: فرحت وغدوت، لم يقع ذلك الموقع. فإن قلت: فما له رفع ولم ينصب جوابا للاستفهام؟ قلت: لو نصب لأعطى ما هو عكس الغرض، لأنّ معناه إثبات الاخضرار، فينقلب بالنصب إلى نفى الاخضرار، مثاله أن تقول لصاحبك: ألم تر أنى أنعمت عليك فتشكر: إن نصبته فأنت ناف لشكره شاك تفريطه فيه، وإن رفعته فأنت مثبت للشكر. وهذا وأمثاله مما يجب أن يرغب له من اتسم بالعلم في علم الإعراب وتوقير أهله لَطِيفٌ واصل علمه أو فضله إلى كل شيء خَبِيرٌ بمصالح الخلق ومنافعهم.
"fe-asbahat" denilmedi? Neden muzari lafzına çevrildi? Derim ki: Bundaki bir nükte sebebiyledir; o da yağmurun eserinin zaman geçtikçe devam ettiğini ifade etmesidir. Nitekim senin: "Falanca bana filan senede iyilik yaptı; ben de sabah akşam ona teşekkür ederim (fe-erûhu ve eğdû)" demen gibidir. Şayet "sevindim ve sabahladım (ferıhtu ve gadavtü)" deseydin aynı etkiyi vermezdi. Eğer dersen ki: Peki istifhamın cevabı olarak nasbedilmeyip niçin merfu kılındı? Derim ki: Şayet nasbedilseydi amacın tam tersini verirdi; çünkü bunun manası yeşermeyi ispat etmektir, nasb ile ise yeşermenin nefyine dönüşür. Bunun misali, arkadaşına şöyle demendir: "Sana iyilik ettiğimi görmedin mi ki teşekkür edesin (fe-teşkura / fe-teşkuru)?" Eğer bunu nasbedersen onun teşekkürünü nefyetmiş, bu konudaki kusurundan şikayet etmiş olursun; eğer ref edersen teşekkürü ispat etmiş olursun. Bu ve benzeri hususlar, ilimle vasıflanan kimsenin irap ilmine ve ehline saygı duymasını gerektiren meselelerdendir. { لَطِيفٌ } ilmi veya lütfu her şeye ulaşandır. { خَبِيرٌ } yaratılmışların maslahatlarını ve faydalarını hakkıyla bilendir.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٦٥ الى ٦٦]
[Hac Sûresi (22), Ayetler 65-66]
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَيُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلاَّ بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (٦٥) وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ (٦٦)
{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَيُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلاَّ بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (٦٥) وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ (٦٦) } “Görmedin mi ki Allah, yeryüzünde olanları ve O'nun emriyle denizde akıp giden gemileri hizmetinize verdi. İzni olmadıkça yerin üzerine düşmesin diye göğü tutar. Şüphesiz Allah insanlara çok şefkatlidir, çok merhametlidir. Size hayat veren, sonra sizi öldürecek, sonra da diriltecek olan O'dur. Şüphesiz insan pek nankördür.” (65-66)
ما فِي الْأَرْضِ من البهائم مذللة للركوب في البر، ومن المراكب جارية في البحر، وغير
{ ما فِي الْأَرْضِ } ifadesi: Karada binilmek üzere boyun eğdirilmiş hayvanları, denizde akıp giden gemileri ve
ذلك من سائر المسخرات. وقرئ وَالْفُلْكَ بالرفع على الابتداء أَنْ تَقَعَ كراهة أن تقع إِلَّا بمشيئته أَحْياكُمْ بعد أن كنتم جمادا ترابا، ونطفة، وعلقة، ومضغة لَكَفُورٌ لجحود لما أفاض عليه من ضروب النعم.
hizmete sunulmuş diğer bütün şeyleri [kapsar]. { وَالْفُلْكُ } kelimesi mübteda olarak ref ile de okunmuştur. { أَنْ تَقَعَ } yani düşmesini kerih gördüğü için [tutmaktadır]. { إِلَّا بِإِذْنِهِ } ancak dilemesi müstesna. { أَحْياكُمْ } cansız toprak, nutfe, alaka ve mudga iken [size hayat verdi]. { لَكَفُورٌ } üzerine akıttığı türlü nimetleri inkara pek düşkündür.