[سورة الحج (٢٢) : آية ٦٧]
[Hac Sûresi (22), Ayet 67]
لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ وَادْعُ إِلى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلى هُدىً مُسْتَقِيمٍ (٦٧)
{ لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ وَادْعُ إِلى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلى هُدىً مُسْتَقِيمٍ (٦٧) } “Biz her ümmete yerine getirecekleri bir ibadet tarzı kıldık. Öyleyse bu işte asla seninle çekişmesinler. Sen Rabbine davet et; şüphesiz sen dosdoğru bir hidayet üzerindesin.” (67)
هو نهى لرسول الله ﷺ، أى: لا تلتفت إلى قولهم ولا تمكنهم من أن ينازعوك. أو هو زجر لهم عن التعرض لرسول الله ﷺ بالمنازعة في الدين وهم جهال لا علم عندهم وهم كفار خزاعة. روى أن بديل بن ورقاء وبشر بن سفيان الخزاعيين وغيرهما قالوا للمسلمين: ما لكم تأكلون ما قتلتم، ولا تأكلون ما قتله الله! يعنون الميتة. وقال الزجاج: هو نهى له ﷺ عن منازعتهم، كما تقول: لا يضار بنك فلان، أى:
Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir nehiydir; yani: Onların sözlerine iltifat etme ve seninle tartışmalarına fırsat verme. Ya da bu, onların cahil olup hiçbir ilimleri bulunmadığı halde dinde tartışmaya kalkışarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sataşmalarına yönelik bir azarlamadır; bunlar da Huzâa kâfirleridir. Rivayet edildiğine göre Büdeyl b. Varka, Bişr b. Süfyân el-Huzâî ve başkaları Müslümanlara şöyle dediler: "Kendi öldürdüğünüzü yiyorsunuz da Allah'ın öldürdüğünü neden yemiyorsunuz!" [Bununla] leşi kastediyorlardı. Zeccâc şöyle demiştir: Bu, ona [Resûlullah'a] sallallâhu aleyhi ve sellem onlarla tartışmayı nehyetmektir; nitekim senin: "Falanca sana sakın vurmasın" deyip [aslında],
لا تضاربه. وهذا جائز في الفعل الذي لا يكون إلا بين اثنين فِي الْأَمْرِ في أمر الدين. وقيل:
"sen ona vurma" demen gibidir. Bu, ancak iki kişi arasında gerçekleşen fiillerde caizdir. { فِي الْأَمْرِ } din işinde [demektir]. Şöyle de denilmiştir:
في أمر النسائك، وقرئ: فلا ينزعنك، أى اثبت في دينك ثباتا لا يطمعون أن يجذبوك ليزيلوك عنه. والمراد: زيادة التثبيت للنبي ﷺ بما يهيج حميته ويلهب غضبه لله ولدينه.
Kurbanlar / ibadetler konusunda [demektir]. [Ayet] "fe-lâ yenze'anneke" şeklinde de okunmuştur; yani seni dininden çekip uzaklaştırmaya tamah edemeyecekleri bir sebatla dininde sebat et. Kastedilen ise, gayretini harekete geçirecek, Allah ve dini için öfkesini alevlendirecek şeylerle Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sebatını artırmaktır.
ومنه قوله وَلا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آياتِ اللَّهِ، وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَلا تَكُونَنَّ ظَهِيراً لِلْكافِرِينَ. وهيهات أن ترتع همة رسول الله ﷺ حول ذلك الحمى، ولكنه وارد على ما قلت لك من إرادة التهييج والإلهاب. وقال الزجاج: هو من نازعته فنزعته أنزعه، أى: غلبته، أى: لا يغلبنك في المنازعة. فإن قلت: لم جاءت نظيرة هذه الآية معطوفة بالواو وقد نزعت عن هذه؟ قلت: لأنّ تلك وقعت مع ما يدانيها ويناسبها من الاى الواردة في أمر النسائك، فعطفت على أخواتها. وأما هذه فواقعة مع أباعد عن معناها فلم تجد معطفا.
Allah Teâlâ'nın şu sözleri de bu kabildendir: { وَلا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetlerinden seni sakın çevirmesinler”, { وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Sakın müşriklerden olma”, { فَلا تَكُونَنَّ ظَهِيراً لِلْكافِرِينَ } “Sakın kâfirlere arka çıkma”. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in himmetinin o yasak bölge etrafında dolaşması ne mümkün! Fakat bu, sana söylediğim gibi gayrete getirme ve alevlendirme maksadına binaen gelmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: Bu, "onunla çekiştik ve onu yendim (nâza'tuhû fe-neza'tuhû enze'uhû)" ifadesinden gelmektedir; yani: "Münazarada sakın sana galip gelmesinler." Eğer dersen ki: Bu ayetin benzeri neden 'vav' ile matuf olarak geldi de bu ayetten [vav] çıkarıldı? Derim ki: Çünkü o ayet, kurban/ibadet konusunda gelen ayetlerden kendisine yakın ve uygun olanların arasında yer almış ve benzerlerine atfedilmiştir. Bu ayet ise anlamına uzak olanların arasında yer aldığından atfedilecek bir yer bulamamıştır.
[سورة الحج (٢٢) : آية ٦٨]
[Hac Sûresi (22), Ayet 68]
وَإِنْ جادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ (٦٨)
{ وَإِنْ جادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ (٦٨) } “Eğer seninle tartışırlarsa de ki: 'Allah yaptıklarınızı çok iyi bilendir.'” (68)
أى: وإن أبوا للجاجهم إلا المجادلة بعد اجتهادك أن لا يكون بينك وبينهم تنازع، فادفعهم بأن الله أعلم بأعمالكم وبقبحها وبما تستحقون عليها من الجزاء فهو مجازيكم به. وهذا وعيد وإنذار، ولكن برفق ولين.
Yani: Seninle aralarında bir çekişme olmaması için gösterdiğin çabadan sonra inatları yüzünden tartışmaktan başka bir şeye yanaşmazlarsa, Allah'ın onların yaptıklarını, bunların çirkinliğini ve buna karşılık hak ettikleri cezayı en iyi bilen olduğunu ve bunun karşılığını kendilerine vereceğini söyleyerek onları sav. Bu bir tehdit ve uyarıdır, fakat nezaket ve yumuşaklıkla yapılmıştır.
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٦٩ الى ٧٠]
[Hac Sûresi (22), Ayetler 69-70]
اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٦٩) أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِنَّ ذلِكَ فِي كِتابٍ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (٧٠)
{ اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } “Kıyamet günü Allah, hakkında ihtilaf edip durduğunuz şeyler hususunda aranızda hüküm verecektir.” (69) { أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِنَّ ذلِكَ فِي كِتابٍ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ } “Bilmez misin ki Allah, gökte ve yerde ne varsa kesinlikle bilir? Şüphesiz bunlar bir kitaptadır. Muhakkak ki bu, Allah’a pek kolaydır.” (70)
اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ خطاب من الله للمؤمنين والكافرين، أى: يفصل بينكم بالثواب والعقاب ومسلاة للنبي ﷺ مما كان يلقى منهم، وكيف يخفى عليه ما يعملون، ومعلوم عند العلماء بالله أنه يعلم كل ما يحدث في السماوات والأرض، وقد كتبه في اللوح قبل حدوثه.
{ اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ } ifadesi, Allah'tan müminlere ve kâfirlere bir hitaptır; yani: Sevap ve ceza ile aranızda hükmedip ayıracaktır. Ayrıca onlardan gördüğü [eziyetler] sebebiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir tesellidir. Onların yaptıkları Allah'a nasıl gizli kalabilir ki? Nitekim Allah'ı tanıyan âlimlerin nezdinde malumdur ki O, göklerde ve yerde meydana gelen her şeyi bilir ve meydana gelmesinden önce onu Levh[-i Mahfuz]'da yazmıştır.
والإحاطة بذلك وإثباته وحفظه عليه يَسِيرٌ لأن العالم الذات لا يتعذر عليه ولا يمتنع تعلق بمعلوم .
Bütün bunları kuşatmak, kaydetmek ve korumak O'na { يَسِيرٌ } pek kolaydır; zira zatı gereği âlim olan için hiçbir maluma taalluk etmek zor ve imkânsız değildir.
[سورة الحج (٢٢) : آية ٧١]
[Hac Sûresi (22), Ayet 71]
وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَما لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٧١)
{ وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَما لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٧١) } “Onlar, Allah'ı bırakıp O'nun hakkında hiçbir delil indirmediği ve kendilerinin de hakkında bir bilgiye sahip olmadıkları şeylere tapıyorlar. Zalimler için hiçbir yardımcı yoktur.” (71)
وَيَعْبُدُونَ ما لم يتمسكوا في صحة عبادته ببرهان سماوي من جهة الوحى والسمع، ولا ألجأهم إليها علم ضروري، ولا حملهم عليها دليل عقلى وَما للذين ارتكبوا مثل هذا الظلم من أحد ينصرهم ويصوّب مذهبهم.
{ وَيَعْبُدُونَ } kendilerine ibadetin sıhhati hususunda vahiy ve nakil yoluyla semavî bir delile tutunmadıkları, zarurî bir bilginin kendilerini buna mecbur kılmadığı ve aklî bir delilin de buna sevk etmediği şeylere taparlar. { وَما } böyle bir zulmü irtikâp edenler için kendilerine yardım edecek ve tuttukları yolu doğru çıkaracak hiç kimse [yoktur].
[سورة الحج (٢٢) : آية ٧٢]
[Hac Sûresi (22), Ayet 72]
وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٢)
{ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٢) } “Onlara ayetlerimiz apaçık olarak okunduğu zaman inkâr edenlerin yüzlerinde hoşnutsuzluğu ve inkârı hemen anlarsın. Neredeyse kendilerine ayetlerimizi okuyanlara saldıracaklar! De ki: 'Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi? Ateş! Allah onu kâfirlere vadetti. Ne kötü bir dönüş yeridir o!'” (72)
الْمُنْكَرَ الفظيع من التجهم والبسور . أو الإنكار، كالمكرم بمعنى الإكرام. وقرئ يعرف. والمنكر. والسطو: الوثب والبطش. قرئ النَّارُ بالرفع على أنه خبر مبتدإ محذوف، كأنّ قائلا قال: ما هو؟ فقيل: النار، أى: هو النار. وبالنصب على الاختصاص.
{ الْمُنْكَرَ } yüz asıklığı ve kaş çatmanın en çirkini demektir. Yahut ikram manasındaki 'el-mükrem' gibi 'inkâr' manasındadır. "Yu'rafu" ve "el-münkeru" şeklinde de okunmuştur. Satv (السَّطْوُ), hücum etmek ve yakalayıp hırpalamaktır. { النَّارُ } kelimesi, sanki birisi: "O nedir?" diye sormuş da "Ateştir" yani "O ateştir" denilmiş gibi mahzuf mübtedanın haberi olarak ref ile; ihtisas üzere nasb ile;
وبالجرّ على البدل من بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ من غيظكم على التالين وسطوكم عليهم. أو مما أصابكم من الكراهة والضجر بسبب ما تلى عليكم وَعَدَهَا اللَّهُ استئناف كلام. ويحتمل أن تكون النَّارُ مبتدأ ووَعَدَهَا خبرا، وأن يكون حالا عنها إذا نصبتها أو جررتها بإضمار «قد» .
[{ النَّارُ } kelimesi] { بِشَرٍّ } ifadesinden bedel olarak cer ile de [okunmuştur]. { مِنْ ذلِكُمُ } [ifadesi], [ayetleri] okuyanlara duyduğunuz öfkenizden ve onlara saldırmanızdan [daha şerli olanı] yahut size okunanlar sebebiyle kapıldığınız hoşnutsuzluk ve sıkıntıdan [daha kötüsü] demektir. { وَعَدَهَا اللَّهُ } ise yeni bir söz başlangıcıdır (isti'nâf). { النَّارُ } kelimesinin mübteda, { وَعَدَهَا } [ifadesinin] de haber olması muhtemel olduğu gibi, [النَّارُ kelimesini] nasb veya cer ile okuduğunda "قد" takdiriyle ondan bir hâl olması da muhtemeldir.
[سورة الحج (٢٢) : آية ٧٣]
[Hac Sûresi (22), Ayet 73]
يا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ (٧٣)
{ يا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ (٧٣) } “Ey insanlar! Bir misal verildi, şimdi ona kulak verin: Şüphesiz Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınız, hepsi bir araya gelseler dahi asla bir sinek bile yaratamazlar. Sinek onlardan bir şey kapacak olsa onu dahi ondan kurtaramazlar. İsteyen de aciz, istenen de!” (73)
فإن قلت: الذي جاء به ليس بمثل، فكيف سماه مثلا؟ قلت: قد سميت الصفة أو القصة الرائعة الملتقاة بالاستحسان والاستغراب: مثلا، تشبيها لها ببعض الأمثال المسيرة، لكونها مستحسنة مستغربة عندهم. قرئ تَدْعُونَ بالتاء والياء، ويدعون: مبنيا للمفعول لَنْ أخت «لا» في نفى المستقبل، إلا أن «لن» تنفيه نفيا مؤكدا، وتأكيده هاهنا الدلالة على أن خلق الذباب منهم مستحيل مناف لأحوالهم، كأنه قال: محال أن يخلقوا. فإن قلت: ما محل وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ؟ قلت: النصب على الحال، كأنه قال: مستحيل أن يخلقوا الذباب مشروطا عليهم اجتماعهم جميعا لخلقه وتعاونهم عليه، وهذا من أبلغ ما أنزله الله في تجهيل قريش واستركاك عقولهم، والشهادة على أن الشيطان قد خزمهم بخزائمه حيث وصفوا بالإلهية- التي تقتضي الاقتدار على المقدورات كلها، والإحاطة بالمعلومات عن آخرها- صورا وتماثيل يستحيل منها أن تقدر على أقل ما خلقه وأذله وأصغره وأحقره، ولو اجتمعوا لذلك وتساندوا. وأدل من ذلك على عجزهم وانتفاء قدرتهم: أن هذا الخلق الأقل الأذل لو اختطف منهم شيئا فاجتمعوا على أن يستخلصوه منه لم يقدروا. وقوله ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ كالتسوية بينهم وبين الذباب في الضعف. ولو حققت وجدت الطالب أضعف وأضعف، لأن الذباب حيوان، وهو جماد، وهو غالب وذاك مغلوب. وعن ابن عباس: أنهم كانوا يطلونها بالزعفران ورءوسها بالعسل ويغلقون عليها الأبواب، فيدخل الذباب من الكوى فيأكله.
Eğer dersen ki: Getirdiği şey bir darbımesel değildir, öyleyse nasıl mesel olarak adlandırdı? Derim ki: Beğeni ve hayretle karşılanan harika bir vasıf veya kıssa, insanlar nezdinde beğenilip hayret uyandırdığı için dillerde dolaşan bazı atasözlerine benzetilerek mesel diye adlandırılmıştır. { تَدْعُونَ } kelimesi 'te' ve 'ye' ile [ted'ûne / yed'ûne], ayrıca meçhul sîgada "yud'avne" olarak da okunmuştur. { لَنْ } edatı, geleceği nefyetmede 'lâ'nın kardeşidir; ancak 'len' onu pekiştirilmiş bir şekilde nefyeder. Buradaki tekit ise, sineği yaratmanın onlardan sadır olmasının imkânsız ve hallerine aykırı olduğuna delalet içindir; sanki şöyle demiştir: Onların yaratması muhaldir. Eğer dersen ki: { وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ } ifadesinin iraptaki yeri nedir? Derim ki: Hal olarak mansubdur; sanki şöyle denilmiştir: Sineği yaratmak için hepsi bir araya gelip yardımlaşmaları şart koşulsa bile onu yaratmaları imkânsızdır. Bu, Allah'ın Kureyş'i cahillikle nitelemesi, akıllarının zayıflığını ortaya koyması ve şeytanın onları burnundan yakalayıp boyunduruk altına aldığına şahitlik etmesi hususunda indirdiği en beliğ ifadelerdendir. Zira onlar; takdir edilen her şeye güç yetirmeyi ve bilinenleri sonuna kadar kuşatmayı gerektiren ilahlık vasfıyla, yaratılanların en önemsizine, en zeliline, en küçüğüne ve en hakirine bile güç yetirmesi muhal olan sûret ve heykelleri, hepsi bunun için toplansa ve birbirine destek çıksa dahi vasıflandırmışlardır. Onların acizliğine ve kudretlerinin yokluğuna bundan daha açık delil ise şudur: Bu en önemsiz ve en zelil yaratık onlardan bir şey kapıp kaçırsa, onu kurtarmak için toplansalar bile güç yetiremezler. { ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ } sözü ise zayıflık hususunda onlarla sineği denk tutmak gibidir. Hakikate bakacak olursan, isteyenin çok daha zayıf olduğunu görürsün; çünkü sinek canlıdır, o ise cansızdır; sinek galip, o ise mağluptur. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre: Onlar putları safranla, başlarını da balla sıvar, üzerlerine kapıları kapatırlardı; sinekler ise menfezlerden girip onu yerdi.
[سورة الحج (٢٢) : آية ٧٤]
[Hac Sûresi (22), Ayet 74]
ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٧٤)
{ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٧٤) } “Allah'ı hakkıyla takdir edip tanımadılar. Şüphesiz Allah çok kuvvetlidir, mutlak galiptir.” (74)
ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ أى ما عرفوه حق معرفته، حتى لا يسموا باسمه من هو منسلخ عن صفاته بأسرها، ولا يؤهلوه للعبادة، ولا يتخذوه شريكا له: إن الله قادر غالب، فكيف يتخذ العاجز المغلوب شبيها به؟
{ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } yani O'nu hakkıyla tanımadılar ki O'nun sıfatlarından bütünüyle soyutlanmış olanı O'nun ismiyle isimlendirmesinler, onu ibadete layık görmesinler ve O'na ortak koşmasınlar! Şüphesiz Allah kādirdir, galiptir; öyleyse aciz ve mağlup olan nasıl O'na benzer tutulabilir?
[سورة الحج (٢٢) : الآيات ٧٥ الى ٧٦]
[Hac Sûresi (22), Ayetler 75-76]
اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلاً وَمِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٧٥) يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٧٦)
{ اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلاً وَمِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٧٥) يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٧٦) } “Allah meleklerden de elçiler seçer, insanlardan da. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. (75) O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir. Bütün işler yalnızca Allah'a döndürülür. (76)”
هذا ردّ لما أنكروه من أن يكون الرسول من البشر، وبيان أن رسل الله على ضربين:
Bu, peygamberin insanlardan olmasını inkâr etmelerine bir reddiye ve Allah'ın elçilerinin iki kısım olduğuna dair bir açıklamadır:
ملائكة وبشر، ثم ذكر أنه تعالى درّاك للمدركات، عالم بأحوال المكلفين ما مضى منها وما غبر، لا تخفى عليه منهم خافية. وإليه مرجع الأمور كلها، والذي هو بهذه الصفات، لا يسأل عما يفعل، وليس لأحد أن يعترض عليه في حكمه وتدابيره واختيار رسله.
Melekler ve insanlar. Sonra Allah Teâlâ'nın idrak edilecek her şeyi idrak eden, mükelleflerin geçmiş ve gelecek bütün hallerini bilen, onlardan hiçbir şeyin kendisine gizli kalmadığı zât olduğunu zikretmiştir. Bütün işlerin dönüşü yalnız O'nadır. Bu sıfatlara sahip olan Zât ise yaptığından sorumlu tutulamaz; hiç kimsenin O'nun hükmüne, tedbirlerine ve elçilerini seçmesine itiraz etme hakkı yoktur.
[سورة الحج (٢٢) : آية ٧٧]
[Hac Sûresi (22), Ayet 77]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٧٧)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٧٧) } “Ey iman edenler! Rükû edin, secde edin, Rabbinize kulluk edin ve hayır işleyin ki kurtuluşa eresiniz.” (77)
للذكر شأن ليس لغيره من الطاعات. وفي هذه السورة دلالات على ذلك، فمن ثمة دعا المؤمنين أولا إلى الصلاة التي هي ذكر خالص، ثم إلى العبادة بغير الصلاة كالصوم والحج والغزو، ثم عمّ بالحث على سائر الخيرات. وقيل: كان الناس أوّل ما أسلموا يسجدون بلا ركوع ويركعون بلا سجود، فأمروا أن تكون صلاتهم بركوع وسجود. وقيل: معنى وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ اقصدوا بركوعكم وسجودكم وجه الله. وعن ابن عباس في قوله وَافْعَلُوا الْخَيْرَ صلة الأرحام ومكارم الأخلاق لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ أى افعلوا هذا كله وأنتم راجون للفلاح طامعون فيه، غير مستيقنين ولا تتكلوا على أعمالكم، وعن عقبة بن عامر رضى الله عنه قال: قلت يا رسول الله في سورة الحج سجدتان؟ قال: «نعم، إن لم تسجدهما فلا تقرأهما » وعن عبد الله ابن عمر رضى الله عنهما فضلت سورة الحج بسجدتين. وبذلك احتج الشافعي رضى الله عنه، فرأى سجدتين في سورة الحج. وأبو حنيفة وأصحابه رضى الله عنهم لا يرون فيها إلا سجدة واحدة، لأنهم يقولون: قرن السجود بالركوع، فدل ذلك على أنها سجدة صلاة لا سجدة تلاوة.
Zikrin diğer ibadetlerde bulunmayan yüce bir konumu vardır. Bu sûrede buna dair deliller bulunmaktadır; bundan dolayı Allah Teâlâ müminleri önce sırf zikir olan namaza, sonra oruç, hac ve gaza gibi namaz dışındaki ibadetlere davet etmiş, ardından da diğer hayırları teşvik ederek [emri] genelleştirmiştir. Denildi ki: İnsanlar ilk Müslüman olduklarında rükûsuz secde eder ve secdesiz rükû ederlerdi; bunun üzerine namazlarının hem rükûlu hem secdeli olması emredildi. Şöyle de denildi: { وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ } ifadesinin manası; rükû ve secdenizle Allah'ın rızasını kastedin demektir. İbn Abbas'tan nakledildiğine göre { وَافْعَلُوا الْخَيْرَ } akrabayı gözetmek ve ahlak güzellikleridir. { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } yani bütün bunları, kesin gözüyle bakmaksızın ve amellerinize güvenmeksizin kurtuluşu umarak ve ona tamah ederek yapın. Ukbe b. Âmir radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: "Ey Allah'ın Resûlü, Hac sûresinde iki secde mi var?" dedim. Şöyle buyurdu: «Evet, eğer bu ikisinde secde etmeyeceksen onları okuma». Abdullah b. Ömer radıyallâhu anhümâ'dan da: "Hac sûresi iki secdeyle üstün kılındı" rivayeti gelmiştir. Şâfiî radıyallâhu anh bununla delil getirerek Hac sûresinde iki secde olduğu görüşüne varmıştır. Ebû Hanîfe ve arkadaşları radıyallâhu anhüm ise bu sûrede sadece bir secde olduğunu kabul ederler; çünkü onlar şöyle derler: Secde rükû ile birlikte zikredilmiştir, bu da onun tilavet secdesi değil namaz secdesi olduğuna delalet eder.
[سورة الحج (٢٢) : آية ٧٨]
[Hac Sûresi (22), Ayet 78]
وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباكُمْ وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هذا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٧٨)
{ وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباكُمْ وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هذا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ } “Allah uğrunda O'na yaraşır bir cihadla cihad edin. O, sizi seçti ve din hususunda üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi; babanız İbrahim'in dinine [uyun]. O, bundan önce de bunda da sizi 'Müslümanlar' olarak isimlendirdi ki Resul size şahit olsun, siz de insanlara şahitler olasınız. Artık namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve Allah'a sımsıkı sarılın. O, sizin mevlanızdır. Ne güzel mevla, ne güzel yardımcıdır!” (78)
وَجاهِدُوا أمر بالغزو وبمجاهدة النفس والهوى وهو الجهاد الأكبر. عن النبي ﷺ أنه رجع من بعض غزواته فقال «رجعنا من الجهاد الأصغر إلى الجهاد الأكبر » فِي اللَّهِ أى في ذات الله ومن أجله. يقال: هو حق عالم، وجدّ عالم، أى: عالم حقا وجدا.
{ وَجاهِدُوا } savaşa ve en büyük cihad olan nefisle ve heva ile mücadeleye bir emirdir. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre, o gazvelerinin birinden döndüğünde şöyle buyurmuştur: «Küçük cihaddan büyük cihada döndük». { فِي اللَّهِ } yani Allah'ın zâtı uğrunda ve O'nun rızası için. [Arapçada]: "O gerçek bir âlimdir (hakku âlimin)", "son derece âlimdir (ciddu âlimin)" denilir; yani gerçekten ve cidden âlimdir.
ومنه حَقَّ جِهادِهِ. فإن قلت: ما وجه هذه الإضافة، وكان القياس: حق الجهاد فيه. أو حق جهادكم فيه، كما قال وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ؟ قلت: الإضافة تكون بأدنى ملابسة واختصاص، فلما كان الجهاد مختصا بالله من حيث أنه مفعول لوجهه ومن أجله، صحت إضافته إليه. ويجوز أن يتسع في الظرف كقوله:
{ حَقَّ جِهادِهِ } ifadesi de bundandır. Eğer dersen ki: { وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ } buyurduğu gibi kıyasa uygun olan "hakka'l-cihâdi fîh" yahut "hakka cihâdikum fîh" olması gerekirken bu tamlamanın (izafetin) vechi nedir? Derim ki: İzafet en küçük bir irtibat ve tahsis ile kurulabilir. Cihad, Allah'ın rızası ve O'nun için yapılması bakımından Allah'a mahsus olunca, O'na izafe edilmesi sahih olmuştur. Şairin şu sözünde olduğu gibi zarfta genişleme (tevessü) yapılması da caizdir:
ويوما شهدناه سليما وعامرا
"Ve Süleym ile Âmir'e tanıklık ettiğimiz gün"
اجْتَباكُمْ اختاركم لدينه ولنصرته وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ فتح باب التوبة للمجرمين، وفسح بأنواع الرخص والكفارات والديات والأروش. ونحوه قوله تعالى يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وأمّة محمد ﷺ هي الأمة المرحومة الموسومة بذلك في الكتب المتقدمة.
{ اجْتَباكُمْ } sizi O'nun dini ve nusreti için seçti. { وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } günahkârlara tövbe kapısını açtı; çeşitli ruhsatlar, kefaretler, diyetler ve erşler (yaralama tazminatları) ile genişlik sağladı. Allah Teâlâ'nın şu sözü de bunun gibidir: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık diler, zorluk dilemez”. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti, önceki kitaplarda da bu vasıfla nitelenmiş olan merhamet edilmiş ümmettir.
نصب الملة بمضمون ما تقدّمها. كأنه قيل: وسع دينكم توسعة ملة أبيكم، ثم حذف المضاف وأقام المضاف إليه مقامه. أو على الاختصاص، أى: أعنى بالدين ملة أبيكم كقولك: الحمد لله الحميد. فإن قلت: لم يكن إِبْراهِيمَ أبا للأمّة كلها. قلت: هو أبو رسول الله ﷺ، فكان أبا لأمته، لأنّ أمة الرسول في حكم أولاده هُوَ يرجع إلى الله تعالى: وقيل:
{ مِلَّةَ } kelimesinin nasbı, kendisinden önceki ifadenin içeriği sebebiyledir. Sanki: "Babanızın dininin genişliği gibi dininizi genişletti" denilmiş, sonra muzaf hazfedilerek muzafun ileyh onun yerine geçirilmiştir. Yahut ihtisas üzeredir; yani: "Dinden maksadım, babanızın dinidir", nitekim senin "Elhamdülillahi el-Hamîd" demen gibidir. Eğer dersen ki: { إِبْراهِيمَ } bütün ümmetin babası değildi? Derim ki: O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in babasıdır; dolayısıyla onun ümmetinin de babası olmuştur; çünkü peygamberin ümmeti onun evlatları hükmündedir. { هُوَ } zamiri Allah Teâlâ'ya döner. Şöyle de denilmiştir:
إلى إبراهيم. ويشهد للقول الأوّل قراءة أبىّ بن كعب: الله سماكم مِنْ قَبْلُ وَفِي هذا أى من قبل القرآن في سائر الكتب وفي القرآن، أى: فضلكم على الأمم وسماكم بهذا الاسم الأكرم لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ أنه قد بلغكم وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ بأنّ الرسل قد بلغتهم. وإذ خصكم بهذه الكرامة والأثرة، فاعبدوه وثقوا به ولا تطلبوا النصرة والولاية إلا منه، فهو خير مولى وناصر.
İbrahim'e [döner]. Birinci görüşe, Übey b. Ka'b'ın "Allahu semmâkum" şeklindeki kıraati şahitlik etmektedir. { مِنْ قَبْلُ وَفِي هذا } yani Kur'an'dan önce diğer kitaplarda ve Kur'an'da; yani sizi ümmetlere üstün kıldı ve sizi bu en şerefli isimle isimlendirdi ki, { لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ } Resûl [dini] size tebliğ ettiğine dair üzerinize şahit olsun, { وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } siz de peygamberlerin kendilerine tebliğde bulunduğuna dair insanlara şahitler olasınız. Mademki sizi bu ikram ve üstünlükle seçkin kıldı, öyleyse O'na kulluk edin, O'na güvenin; yardım ve dostluğu yalnız O'ndan isteyin. Zira O, en hayırlı mevla ve en hayırlı yardımcıdır.
عن رسول الله ﷺ: «من قرأ سورة الحج أعطى من الأجر كحجة حجها وعمرة اعتمرها بعدد من حج واعتمر فيما مضى وفيما بقي » .
Resûlullah'tan [sallallâhu aleyhi ve sellem] [rivayet edildiğine göre]: « مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الحَجِّ أُعْطِيَ مِنَ الأَجْرِ كَحَجَّةٍ حَجَّهَا وَعُمْرَةٍ اعْتَمَرَهَا بِعَدَدِ مَنْ حَجَّ وَاعْتَمَرَ فِيمَا مَضَى وَفِيمَا بَقِيَ » «Kim Hac suresini okursa, geçmişte ve gelecekte hac ve umre yapanların sayısınca hac yapmış ve umre yapmış gibi kendisine mükâfat verilir.»