Binûn

Mü'minûn Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أى: قال أهل مكة كما قال الكفار قبلهم. الأساطير: جمع أسطار: جمع سطر.

Yani: Mekkeliler, kendilerinden önceki kâfirlerin dediği gibi dediler. el-Esâtîr (الْأَساطِيرُ), 'satır' kelimesinin çoğulu olan 'estâr'ın çoğuludur.

قال رؤبة:

Ru'be şöyle demiştir:

إنّى وأسطار سطرن سطرا

Şüphesiz ben ve satır satır yazılmış satırlar hakkı için

وهي ما كتبه الأوّلون مما لا حقيقة له. وجمع أسطورة أوفق.

Bu ise, öncekilerin yazdığı asılsız şeylerdir. 'Ustûre' kelimesinin çoğulu olması daha uygundur.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٨٤ الى ٨٩]

[Mü'minûn Suresi (23): Ayetler 84-89]

قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٤) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ (٨٥) قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (٨٦) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ (٨٧) قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٨)

{ قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٤) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ (٨٥) قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (٨٦) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ (٨٧) قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٨) } “De ki: 'Eğer biliyorsanız, yeryüzü ve onda bulunanlar kime aittir?' 'Allah'ındır' diyecekler. De ki: 'Hâlâ düşünüp öğüt almayacak mısınız?' De ki: 'Yedi göğün Rabbi ve yüce Arş'ın Rabbi kimdir?' 'Allah'ındır' diyecekler. De ki: 'Hâlâ [O'ndan] sakınmayacak mısınız?' De ki: 'Eğer biliyorsanız, her şeyin mülkiyeti ve egemenliği elinde olan, koruyup gözeten fakat kendisine karşı hiç kimse korunamayan kimdir?'”

سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ (٨٩)

{ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ (٨٩) } “'Allah'ındır' diyecekler. De ki: 'O hâlde nasıl büyülenip [haktan] çevriliyorsunuz?'”

أى أجيبونى عما استعلمتكم منه إن كان عندكم فيه علم، وفيه استهانة بهم وتجويز لفرط جهالتهم بالديانات: أن يجهلوا مثل هذا الظاهر البين. وقرئ: تذكرون، بحذف التاء الثانية ومعناه: أفلا تتذكرون فتعلموا أنّ من فطر الأرض ومن فيها اختراعا، كان قادرا على إعادة الخلق، وكان حقيقا بأن لا يشرك به بعض خلقه في الربوبية. قرئ: الأوّل، باللام لا غير.

Yani, eğer buna dair bir bilginiz varsa hakkında sizden bilgi istediğim şey hususunda bana cevap verin. Bu ifadede onları küçümseme ve dinler hakkındaki aşırı cehaletleri sebebiyle böylesine açık ve aşikâr bir hakikati bilmeyebileceklerine ihtimal verme vardır. İkinci 'tâ' harfinin hazfiyle 'tezkurûn' şeklinde de okunmuştur. Manası şudur: Hâlâ düşünüp öğüt alarak yeryüzünü ve içindekileri yoktan var edip yaratanın, yaratmayı tekrarlamaya kadir olduğunu ve yaratıklarından bazılarının rubûbiyette O'na ortak koşulmamasına layık olduğunu bilmez misiniz? İlki [yani 85. ayetteki cevap] sadece lâm ile okunmuştur.

والأخيران باللام، وهو هكذا في مصاحف أهل الحرمين والكوفة والشام، وبغير اللام وهو هكذا في مصاحف أهل البصرة، فباللام على المعنى، لأن قولك من ربه، ولمن هو في معنى واحد، وبغير اللام على اللفظ. ويجوز قراءة الأوّل بغير لام، ولكنها لم تثبت في الرواية أَفَلا تَتَّقُونَ أفلا تخافونه فلا تشركوا به وتعصوا رسله. أجرت فلانا على فلان: إذا أغثته منه ومنعته، يعنى: وهو يغيث من يشاء ممن يشاء، ولا يغيث أحد منه أحدا تُسْحَرُونَ تخدعون عن توحيده وطاعته. والخادع: هو الشيطان والهوى.

Son iki [cevap] ise lâm iledir; Haremeyn, Kûfe ve Şam ehlinin mushaflarında böyledir. Basra ehlinin mushaflarında ise lâm olmaksızındır. Lâm ile olması mana itibarıyladır; çünkü 'Onun Rabbi kimdir?' sözün ile 'O kime aittir?' sözün aynı manadadır. Lâm olmaksızın olması ise lafız itibarıyladır. İlkinin de lâm olmaksızın okunması caizdir, ancak rivayette sabit olmamıştır. { أَفَلا تَتَّقُونَ } O'ndan korkup da O'na ortak koşmaktan ve peygamberlerine isyan etmekten sakınmaz mısınız? Bir kimseyi diğerine karşı koruduğun zaman Arapçada 'ecertü fulânen alâ fulânin' denir; yani O, dilediği kimseyi dilediği kimseden korur; O'na karşı ise hiç kimse bir başkasını koruyamaz. { تُسْحَرُونَ } O'nun tevhidinden ve O'na itaatten aldatılıp saptırılıyorsunuz. Aldatan ise şeytan ve nefsin arzusudur.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٩٠ الى ٩٢]

[Mü'minûn Suresi (23): Ayetler 90-92]

بَلْ أَتَيْناهُمْ بِالْحَقِّ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (٩٠) مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (٩١) عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٩٢)

{ بَلْ أَتَيْناهُمْ بِالْحَقِّ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (٩٠) مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (٩١) عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٩٢) } “Hayır, biz onlara hakkı getirdik; fakat onlar kesinlikle yalancıdırlar. Allah hiçbir çocuk edinmemiştir ve O'nunla birlikte hiçbir ilah da yoktur. Öyle olsaydı, her ilah kendi yarattığını alıp götürür ve mutlaka biri diğerine üstün gelmeye çalışırdı. Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir. [O], gaybı da görünen âlemi de bilendir; koştukları ortaklardan çok yücedir.”

وقرئ: أتيتهم وأتيتهم، بالفتح والضم بِالْحَقِّ بأن نسبة الولد إليه محال والشرك باطل وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ حيث يدعون له ولدا ومعه شريكا لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ لا نفرد كل واحد من الآلهة بخلقه الذي خلقه واستبدّ به، ولرأيتم ملك كل واحد منهم متميزا من ملك الآخرين، ولغلب بعضهم بعضا كما ترون حال ملوك الدنيا ممالكهم متمايزة وهم متغالبون، وحين لم تروا أثرا لتمايز الممالك وللتغالب، فاعلموا أنه إله واحد بيده ملكوت كل شيء. فإن قلت: إذا لا تدخل إلا على كلام هو جزاء وجواب، فكيف وقع قوله لذهب جزاء وجوابا ولم يتقدّمه شرط ولا سؤال سائل؟ قلت: الشرط محذوف تقديره: ولو كان معه آلهة. وإنما حذف لدلالة قوله: وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ عليه. وهو جواب لمن معه المحاجة من المشركين عَمَّا يَصِفُونَ من الأنداد والأولاد عالِمِ الْغَيْبِ بالجرّ صفة لله. وبالرفع: خبر مبتدإ محذوف.

Fetha ve damme ile 'eteytühüm' ve 'üteytühüm' şeklinde de okunmuştur. { بِالْحَقِّ } O'na çocuk nispet etmenin imkânsız, şirkin ise batıl olduğu hakikatiyle. { وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } O'na çocuk iddia ettikleri ve O'nunla beraber ortak koştukları için. { لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ } İlahların her biri bizzat yarattığı kendi yaratığıyla baş başa kalır, onda tek başına tasarruf ederdi; her birinin mülkünü diğerlerininkinden ayrılmış görürdünüz ve dünya krallarının memleketlerinin ayrı olup birbirlerine üstün gelmeye çalıştıklarını gördüğünüz gibi, onlar da birbirlerine üstün gelmeye çalışırlardı. Memleketlerin ayrışması ve üstünlük mücadelesine dair hiçbir iz görmediğinize göre, bilin ki O, her şeyin egemenliği elinde olan tek bir ilahtır. Eğer: 'İzen (إِذاً) kelimesi sadece ceza ve cevap olan bir cümlenin başına gelir; o halde 'Le-zehebe' (لَذَهَبَ) ifadesi, kendisinden önce bir şart veya soran birinin sorusu geçmediği halde nasıl ceza ve cevap olarak vaki olmuştur?' dersen; derim ki: Şart mahzuftur, takdiri: 'Eğer O'nunla beraber başka ilahlar olsaydı' şeklindedir. Kendisinden önceki { وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ } ifadesinin ona delalet etmesinden ötürü hazfedilmiştir. Bu, müşriklerden kendileriyle tartışılan kimselere bir cevaptır. { عَمَّا يَصِفُونَ } niteledikleri denklerden ve çocuklardan. { عالِمِ الْغَيْبِ } cer ile Allah lafzının sıfatıdır; ref ile ise mahzuf bir mübtedanın haberidir.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٩٣ الى ٩٥]

[Mü'minûn Suresi (23): Ayetler 93-95]

قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي ما يُوعَدُونَ (٩٣) رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٩٤) وَإِنَّا عَلى أَنْ نُرِيَكَ ما نَعِدُهُمْ لَقادِرُونَ (٩٥)

{ قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي ما يُوعَدُونَ } “De ki: 'Rabbim! Onlara vadedilen [azabı] bana mutlaka göstereceksen,” (93) { رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Rabbim! Beni o zalimler topluluğunun içinde bırakma!'” (94) { وَإِنَّا عَلى أَنْ نُرِيَكَ ما نَعِدُهُمْ لَقادِرُونَ } “Şüphesiz biz, onlara vadettiğimizi sana göstermeye de elbette kadiriz.” (95)

ما والنون: مؤكدتان، أى: إن كان لا بد من أن تريني ما تعدهم من العذاب في الدنيا أو في الآخرة فَلا تَجْعَلْنِي قرينا لهم ولا تعذبني بعذابهم. عن الحسن: أخبره الله أن له في أمته نقمة ولم يخبره أفى حياته أم بعد موته، فأمره أن يدعو بهذا الدعاء. فإن قلت: كيف يجوز أن يجعل الله نبيه المعصوم مع الظالمين، حتى يطلب أن لا يجعله معهم؟ قلت: يجوز أن يسأل العبد ربه ما علم أنه يفعله، وأن يستعيذ به مما علم أنه لا يفعله، إظهارا للعبودية وتواضعا لربه، وإخباتا له. واستغفاره ﷺ إذا قام من مجلسه سبعين مرة أو مائة مرة لذلك، وما أحسن قول الحسن في قول أبى بكر الصديق رضى الله عنهما «وليتكم ولست بخيركم: كان يعلم أنه خيرهم، ولكن المؤمن يهضم نفسه. وقرئ: إما ترئنهم، بالهمز مكان تريني، كما قرئ:

'Mâ' ve 'nûn' harfleri tekit içindir; yani: 'Onlara vadettiğin azabı dünyada veya ahirette bana mutlaka göstereceksen, { فَلا تَجْعَلْنِي } beni onlara yoldaş kılma ve beni onların azabıyla cezalandırma.' Hasan'dan rivayet edildiğine göre: Allah Teâlâ peygamberine ümmeti içinde bir ceza vereceğini haber vermiş, fakat bunun kendi hayatında mı yoksa vefatından sonra mı olacağını bildirmemiştir; bu yüzden ona bu dua ile dua etmesini emretmiştir. Eğer: 'Allah'ın, masum peygamberini zalimlerin arasına katması nasıl caiz olabilir ki peygamber kendisini onlarla kılmamasını istesin?' dersen, derim ki: Kulun, Allah'ın yapacağını bildiği şeyi Rabbinden istemesi ve yapmayacağını bildiği şeyden O'na sığınması; kulluğunu göstermek, Rabbine karşı tevazu ve huşû sergilemek içindir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in meclisinden kalktığında yetmiş veya yüz defa istiğfar etmesi de bu kabildendir. Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'ın: 'Başınıza yönetici kılındım, oysa sizin en hayırlınız değilim' sözü hakkında Hasan'ın şu sözü ne kadar güzeldir: 'Onların en hayırlısı olduğunu biliyordu, fakat mümin nefsini hakir görür.' 'Turiyennî' yerine hemze ile 'immâ türa'iyennehüm' şeklinde de okunmuştur; nitekim şöyle de okunmuştur:

فإما ترئن، ولترؤن الجحيم. وهي ضعيفة. وقوله رَبِّ مرتين قبل الشرط وقبل الجزاء، حث على فضل تضرع وجؤار. كانوا ينكرون الموعد بالعذاب ويضحكون منه واستعجالهم له لذلك، فقيل لهم: إن الله قادر على إنجاز ما وعد إن تأملتم، فما وجه هذا الإنكار؟

'Fe-immâ tere'inne' ve 'le-tera'ünne'l-cahîm'. Bu zayıf bir kıraattir. Şarttan önce ve cezadan önce olmak üzere iki defa { رَبِّ } denilmesi, daha fazla yalvarıp yakarmaya ve feryat etmeye teşviktir. Onlar vadedilen azabı inkâr ediyor, onunla alay ediyor ve bu yüzden onun çabucak gelmesini istiyorlardı. Bunun üzerine onlara denildi ki: 'Eğer düşünürseniz, Allah vadettiği şeyi gerçekleştirmeye kadirdir; öyleyse bu inkârın anlamı nedir?'

[سورة المؤمنون (٢٣) : آية ٩٦]

[Mü'minûn Suresi (23): Ayet 96]

ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَصِفُونَ (٩٦)

{ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَصِفُونَ (٩٦) } “Kötülüğü en güzel olan [davranış] ile sav. Biz, onların nitelemekte oldukları şeyleri çok iyi biliyoruz.”

هو أبلغ من أن يقال: بالحسنة السيئة، لما فيه من التفضيل، كأنه قال: ادفع بالحسنى السيئة.

Bu ifade, tafdîl (üstünlük) manası içerdiğinden ötürü 'kötülüğü iyilikle sav' denilmesinden daha beliğdir; sanki: 'Kötülüğü en güzel olanla sav' demiştir.

والمعنى: الصفح عن إساءتهم ومقابلتها بما أمكن من الإحسان، حتى إذا اجتمع الصفح والإحسان وبذل الاستطاعة فيه: كانت حسنة مضاعفة بإزاء سيئة. وهذه قضية قوله بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ وعن ابن عباس رضى الله عنهما: هي شهادة أن لا إله إلا الله. والسيئة: الشرك.

Bunun anlamı: Onların kötülüklerini bağışlamak ve buna imkân dahilindeki ihsan ile karşılık vermektir; ta ki bağışlama, ihsan ve bu hususta elden gelen gayreti sarf etme bir araya geldiğinde, [işlenen] bir kötülüğe karşılık katbekat bir iyilik ortaya çıkmış olsun. İşte { بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “En güzel olan ile” buyruğunun gerektirdiği mana budur. İbn Abbâs’tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre bu [en güzel haslet], 'Lâ ilâhe illallâh' şehadetidir; kötülük (es-seyyie) ise şirktir.

وعن مجاهد: السلام: يسلم عليه إذا لقيه. وعن الحسن: الإغضاء والصفح. وقيل: هي منسوخة بآية السيف. وقيل: محكمة لأنّ المداراة محثوث عليها ما لم تؤدّ إلى ثلم دين وإزراء بمروءة بِما يَصِفُونَ بما يذكرونه من أحوالك بخلاف صفتها. أو بوصفهم لك وسوء ذكرهم، والله أعلم بذلك منك وأقدر على جزائهم.

Mücâhid'den: 'Selamdır; onunla karşılaştığında ona selam verir.' Hasan'dan: 'Görmezden gelmek ve bağışlamaktır.' Denildi ki: Bu kılıç ayeti ile neshedilmiştir. Bir diğer görüşe göre ise muhkemdir; zira dine bir zarar vermediği ve mürüvvete leke sürmediği müddetçe idare etmek teşvik edilmiştir. { بِما يَصِفُونَ } Senin hallerinden gerçeğe aykırı olarak bahsettikleri şeyleri [biliyoruz]. Yahut seni nitelemelerini ve kötü anmalarını [biliyoruz]; Allah bunu senden daha iyi bilir ve onların cezasını vermeye daha çok kadirdir.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٩٧ الى ٩٨]

[Mü'minûn Suresi (23): Ayetler 97-98]

وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ (٩٧) وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ (٩٨)

{ وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ (٩٧) وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ (٩٨) } “Ve de ki: 'Rabbim! Şeytanların kışkırtmalarından sana sığınırım. Rabbim! Yanımda bulunmalarından da sana sığınırım.'”

الهمز: النخس. والهمزات: جمع المرّة منه. ومنه: مهماز الرائض. والمعنى أنّ الشياطين يحثون الناس على المعاصي ويغرونهم عليها، كما تهمز الراضة الدواب حثا لها على المشي. ونحو الهمز الأزّ في قوله تعالى تَؤُزُّهُمْ أَزًّا أمر بالتعوّذ من نخساتهم بلفظ المبتهل إلى ربه، المكرّر لندائه، وبالتعوذ من أن يحضروه أصلا ويحوموا حوله. وعن ابن عباس رضى الله عنهما:

Hemz: Dürtmek, kışkırtmaktır. Hemezât ise bunun tekilinin çoğuludur. Hayvan eğiticisinin dürtücüsü manasındaki 'mihmâz' da bu köktendir. Mana şudur: Hayvan eğiticilerinin yürümeye teşvik etmek için binekleri dürtmesi gibi, şeytanlar da insanları günahlara teşvik eder ve onları buna kışkırtırlar. Allah Teâlâ'nın { تَؤُزُّهُمْ أَزًّا } sözündeki 'ezz' kelimesi de 'hemz' gibidir. Bu ifadeyle; Rabbine yalvarıp yakaran ve O'na nidasını tekrarlayan bir kimsenin lafzıyla şeytanların dürtmelerinden ve onların asla huzuruna gelmelerinden yahut çevresinde dolaşmalarından sığınması emredilmiştir. İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre:

عند تلاوة القرآن. وعن عكرمة: عند النزع.

Kur'an tilaveti esnasında [sığınmaktır]. İkrime'den: Can çekişme anında [sığınmaktır].

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٩٩ الى ١٠٠]

[Mü'minûn Suresi (23): Ayetler 99-100]

حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ (٩٩) لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ كَلاَّ إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٠٠)

{ حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ (٩٩) لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ كَلاَّ إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٠٠) } “Nihayet onlardan birine ölüm geldiği zaman der ki: 'Rabbim! Beni geri döndürün; ta ki terk ettiğim [dünyada] salih bir amel işleyeyim.' Hayır! Bu, şüphesiz onun söylediği [boş] bir laftan ibarettir. Onların arkasında ise, yeniden diriltilecekleri güne kadar bir berzah vardır.”

حَتَّى يتعلق بيصفون، أى: لا يزالون على سوء الذكر إلى هذا الوقف. والآية فاصلة بينهما على وجه الاعتراض والتأكيد للإغضاء عنهم، مستعينا بالله على الشيطان أن يستزله عن الحلم ويغريه على الانتصار منهم. أو على قوله: وإنهم لكاذبون . خطاب الله بلفظ الجمع للتعظيم، كقوله:

{ حَتَّى } lafzı 'yesıfûn' (nitelendiriyorlar) kelimesine bağlıdır; yani: Bu vakte kadar kötü anmaya devam ederler. [Araya giren] ayet ise, şeytanın kendisini hilimden kaydırmasına ve onlardan intikam almaya kışkırtmasına karşı Allah'tan yardım dileyerek, onlardan yüz çevirmeyi pekiştirmek amacıyla bir itiraz cümlesi olarak ikisinin arasına girmiş bir fasıladır. Yahut 've innehum le-kâzibûn' sözüne bağlıdır. Allah'a çoğul lafzıyla hitap edilmesi tazim içindir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibidir:

فإن شئت حرّمت النّساء سواكم

Eğer dilerseniz, sizin dışınızdaki kadınları haram kılarım

وقوله:

Ve şairin şu sözü gibidir:

ألا فارحمونى يا إله محمّد

Ne olur bana merhamet edin ey Muhammed'in İlâhı!

إذا أيقن بالموت واطلع على حقيقة الأمر، أدركته الحسرة على ما فرّط فيه من الإيمان والعمل الصالح فيه، فسأل ربه الرجعة وقال لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً في الإيمان الذي تركته، والمعنى:

Ölümü kesinleşip işin hakikatini gördüğü vakit, terk ettiği iman ve salih amel hususundaki kusurlarından ötürü pişmanlık onu kaplar; Rabbinden geri döndürülmeyi isteyerek terk ettiği iman hususunda: { لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً } der. Manası şudur:

لعلى آتى بما تركته من الإيمان، وأعمل فيه صالحا، كما تقول: لعلى أبنى على أس، تريد:

'Terk ettiğim imanı yerine getireyim ve onda salih amel işleyeyim'; nitekim 'Temel üzerine bina yapayım' demen gibidir; bununla:

أسس أسا وأبنى عليه. وقيل: فيما تركت من المال. وعن النبي ﷺ: «إذا عاين المؤمن الملائكة قالوا نرجعك إلى الدنيا، فيقول: إلى دار الهموم والأحزان! بل قدوما إلى الله. وأمّا الكافر فيقول: رب ارجعون» كَلَّا ردع عن طلب الرجعة، وإنكار واستبعاد. والمراد بالكلمة: الطائفة من الكلام المنتظم بعضها مع بعض، وهي قوله: لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ. هُوَ قائِلُها لا محالة، لا يخليها ولا يسكت عنها لاستيلاء الحسرة عليه وتسلط الندم. أو هو قائلها وحده لا يجاب إليها ولا تسمع منه وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ والضمير للجماعة، أى: أمامهم حائل بينهم وبين الرجعة إلى يوم البعث، وليس المعنى: أنهم يرجعون يوم البعث، وإنما هو إقناط كلى لما علم أنه لا رجعة يوم البعث إلا إلى الآخرة.

'Bir temel atayım ve onun üzerine bina yapayım' demek istersin. Geride bıraktığım mal hususunda [salih amel işleyeyim] manasında olduğu da söylenmiştir. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet edilmiştir: «Mümin melekleri gördüğünde onlar: 'Seni dünyaya geri döndürelim mi?' derler. O da: 'Gam ve kederler yurduna mı! Bilakis Allah'a kavuşmaya!' der. Kâfire gelince, o: 'Rabbim beni geri döndürün' der.» { كَلَّا } geri dönme talebini reddetme, inkâr ve imkânsız görme ifadesidir. Kelime ile kastedilen: birbiriyle bağlantılı söz topluluğudur ki o da: { لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ } sözüdür. { هُوَ قائِلُها } çaresiz onu söyleyecektir; pişmanlığın kendisini istila etmesi ve nedametin galebe çalması sebebiyle onu terk edemez ve ondan susamaz. Yahut o sözü sadece kendisi söyler de buna cevap verilmez ve sözü dinlenmez. { وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ } zamir topluluğa aittir; yani: Önlerinde yeniden diriliş gününe kadar geriye dönüşlerine engel olan bir engel vardır. Bunun manası, diriliş günü dönecekleri demek değildir; bilakis diriliş günü dönüşün sadece ahirete olacağı bilindiği için bu, mutlak bir ümitsiz bırakmadır.

[سورة المؤمنون (٢٣) : آية ١٠١]

[Mü'minûn Suresi (23): Ayet 101]

فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ (١٠١)

{ فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ (١٠١) } “Sûra üflendiği zaman, artık o gün aralarında ne soy sop [bağı] kalır ne de birbirlerine [hal hatır] sorarlar.”

الصور- بفتح الواو- عن الحسن. والصور- بالكسر والفتح- عن أبى رزين. وهذا دليل لمن فسر الصور بجمع الصورة، ونفى الأنساب: يحتمل أنّ التقاطع يقع بينهم حيث يتفرّقون معاقبين ومثابين، ولا يكون التواصل بينهم والتألف إلا بالأعمال، فتلغوا الأنساب وتبطل، وأنه لا يعتدّ بالأنساب لزوال التعاطف والتراحم بين الأقارب، إذ يفرّ المرء من أخيه وأمّه وأبيه وصاحبته وبنيه. وعن ابن مسعود: ولا يساءلون، بإدغام التاء في السين. فإن قلت:

Hasan'dan vâv harfinin fethasıyla es-Sûr (الصَّوَر) şeklinde rivayet edilmiştir. Ebû Razîn'den ise kesra ve fetha ile rivayet edilmiştir. Bu, Sûr kelimesini 'sûret'in çoğulu olarak tefsir edenlerin delilidir. Soy bağlarının nefyedilmesi: Cezalandırılanlar ve mükâfatlandırılanlar olarak ayrıldıklarında aralarında ilişkinin kesileceği, iletişim ve kaynaşmanın sadece amellerle olacağı, böylece soyların hükümsüz ve batıl kalacağı, akrabalar arasında şefkat ve merhamet kalmayacağı için soy bağlarına itibar edilmeyeceği manasına muhtemeldir; zira kişi kardeşinden, anasından, babasından, eşinden ve oğullarından kaçar. İbn Mes'ûd'dan 'tâ' harfinin 'sîn'e idğâmıyla 'velâ yessâelûn' şeklinde rivayet edilmiştir. Eğer:

قد ناقض هذا ونحو قوله وَلا يَسْئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً قوله: وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ وقوله يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ فكيف التوفيق بينهما؟ قلت: فيه جوابان، أحدهما: أنّ يوم القيامة مقداره خمسون ألف سنة، ففيه أزمنة وأحوال مختلفة يتساءلون ويتعارفون في بعضها، وفي

[Şayet]: Bu [ayet] ve { وَلا يَسْئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً } “Hiçbir candan dost bir dostu[n halini] sormaz” ayeti gibileri, { وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ } “Birbirlerine dönüp sorarlar” ayeti ve { يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ } “Aralarında birbirlerini tanırlar” ayeti ile çelişmiştir; o halde ikisi nasıl uzlaştırılır? [dersen], derim ki: Bunda iki cevap vardır. Birincisi: Kıyamet gününün süresi elli bin yıldır; onda farklı zamanlar ve muhtelif haller vardır. Bazısında birbirlerine sorarlar ve birbirlerini tanırlar; bazısında ise

بعضها لا يفطنون لذلك لشدّة الهول والفزع . والثاني: أنّ التناكر يكون عند النفخة الأولى، فإذا كانت الثانية قاموا فتعارفوا وتساءلوا.

korku ve dehşetin şiddetinden bunu akıl edemezler. İkincisi: Birbirini tanımazlıktan gelme birinci sûr üflemesinde olur; ikinci üfleme gerçekleştiğinde ise kalkarlar, birbirlerini tanır ve soruştururlar.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ١٠٢ الى ١٠٤]

[Mü'minûn Suresi (23): Ayetler 102-104]

فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٢) وَمَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي جَهَنَّمَ خالِدُونَ (١٠٣) تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيها كالِحُونَ (١٠٤)

{ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٢) وَمَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي جَهَنَّمَ خالِدُونَ (١٠٣) تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيها كالِحُونَ (١٠٤) } “Artık kimin tartıları ağır gelirse, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. Kimin de tartıları hafif gelirse, işte onlar kendilerini ziyana uğratanlardır; cehennemde ebedî kalacaklardır. Ateş yüzlerini yalar da orada dişleri sırıtıp kalır.”

عن ابن عباس: الموازين: جمع موزون؟ وهي الموزونات من الأعمال: أى الصالحات، التي لها وزن وقدر عند الله، من قوله تعالى فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً. فِي جَهَنَّمَ خالِدُونَ

İbn Abbas'tan: Mevâzîn (الْمَوازِينُ), mevzûn (tartılan şey) kelimesinin çoğuludur; bunlar amellerden tartılanlardır, yani Allah katında ağırlığı ve değeri olan salih amellerdir; nitekim Allah Teâlâ: { فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً } “Kıyamet günü onlar için hiçbir tartı tutmayız [onlara değer vermeyiz]” buyurmuştur. { فِي جَهَنَّمَ خالِدُونَ } ifadesi,

بدل من خسروا أنفسهم، ولا محلّ للبدل والمبدل منه، لأنّ الصلة لا محلّ لها. أو خبر بعد خبر لأولئك.

{ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } ifadesinden bedeldir; sıla cümlesinin iraptan mahalli olmadığı için bedel ve mübdelün minhin iraptan mahalli yoktur. Yahut 'ülâike' için haber üstüne haberdir.

أو خبر مبتدإ محذوف تَلْفَحُ تسفع. وقال الزجاج: اللفح والنفح واحد، إلا أنّ اللفح أشدّ تأثيرا. والكلوح: أن تتقلص الشفتان وتتشمرا عن الأسنان، كما ترى الرءوس المشوية. وعن مالك بن دينار: كان سبب توبة عتبة الغلام أنه مرّ في السوق برأس أخرج من التنور فغشى عليه ثلاثة أيام ولياليهنّ. وروى عن النبي ﷺ أنه قال «تشويه النار فتقلص شفته العليا حتى تبلغ وسط رأسه، وتسترخي شفته السفلى حتى تبلغ سرته وقرئ: كلحون.

Yahut mahzuf bir mübtedanın haberidir. { تَلْفَحُ } çarpar, yakıp kavurur [demektir]. Zeccâc şöyle demiştir: 'Lefh (اللفح) ile nefh (النفح) aynıdır; ancak lefh tesir bakımından daha şiddetlidir.' Külûh (كلوح) ise, kızartılmış kellelerde gördüğün gibi dudakların büzüşüp çekilerek dişlerin açığa çıkmasıdır. Mâlik b. Dînâr'dan nakledildiğine göre: Utbe el-Gulâm'ın tövbe etmesinin sebebi, çarşıda tandırdan çıkarılmış bir kelleye rastlayıp üç gün üç gece baygın kalmasıdır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: 'Ateş onu yakıp kavurur; öyle ki üst dudağı büzüşüp başının ortasına kadar çıkar, alt dudağı ise sarkıp göbeğine kadar iner'. 'Kâlihûn' yerine 'Kelıhûn' şeklinde de okunmuştur.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ١٠٥ الى ١٠٨]

[Mü'minûn Suresi (23): Ayetler 105-108]

أَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ (١٠٥) قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ (١٠٦) رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ (١٠٧) قالَ اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ (١٠٨)

{ أَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ (١٠٥) قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ (١٠٦) رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ (١٠٧) قالَ اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ (١٠٨) } “'Ayetlerim size okunurdu da siz onları yalanlardınız değil mi?' Derler ki: 'Rabbimiz! Bedbahtlığımız bize galebe çaldı ve biz sapkın bir topluluk idik. Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer bir daha [inkâra] dönersek, artık şüphesiz biz zalimleriz.' [Allah] buyurur ki: 'Alçalın orada ve benimle konuşmayın!'”

غَلَبَتْ عَلَيْنا ملكتنا، من قولك: غلبني فلان على كذا، إذا أخذه منك وامتلكه. والشقاوة سوء العاقبة التي علم الله أنهم يستحقونها بسوء أعمالهم. قرئ شِقْوَتُنا وشقاوتنا بفتح الشين وكسرها فيهما اخْسَؤُا فِيها ذلوا فيها وانزجروا كما تنزجر الكلاب إذا زجرت. يقال: خسأ الكلب وخسأ بنفسه . وَلا تُكَلِّمُونِ في رفع العذاب، فإنه لا يرفع ولا يخفف. قيل: هو

{ غَلَبَتْ عَلَيْنا } “bizi mülkiyeti altına aldı, bize hâkim oldu” demektir. Bu, bir kimsenin bir şeyi senden alıp mülk edinmesi durumunda söylediğin, “Falanca bana galebe çalıp şu şeye el koydu (غلبني فلان على كذا)” sözünden gelmektedir. Şekāvet (bedbahtlık), Allah'ın kötü amelleri sebebiyle hak ettiklerini bildiği kötü akıbettir. [Bu kelime] her iki şekilde de şîn harfinin fethası ve kesresiyle { شِقْوَتُنا } ve { شَقاوَتُنا } olarak okunmuştur. { اخْسَؤُا فِيها } “orada zelil ve hakir olun ve köpekler kovulup azarlandığında nasıl sinip kaçarsa öylece sinip kalın!” [demektir]. Nitekim “Köpeği kovdu (خسأ الكلب)” ve “Köpek kendiliğinden sinip kovuldu (خسأ بنفسه)” denir. { وَلا تُكَلِّمُونِ } [ifadesi ise], “Azabın kaldırılması hususunda benimle konuşmayın; zira o ne kaldırılır ne de hafifletilir” [anlamındadır]. Şöyle de denilmiştir: Bu,

آخر كلام يتكلمون به، ثم لا كلام بعد ذلك إلا الشهيق والزفير والعواء كعواء الكلاب لا يفهمون ولا يفهمون. وعن ابن عباس: إنّ لهم ست دعوات: إذا دخلوا النار قالوا ألف سنة: رَبَّنا أَبْصَرْنا وَسَمِعْنا فيجابون: حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي، فينادون ألفا رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ، فيجابون: ذلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ، فينادون ألفا: يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ، فيجابون: إِنَّكُمْ ماكِثُونَ:

onların konuşacağı son sözdür; bundan sonra iç çekiş, hırıltı ve köpek uluması gibi ulumadan başka söz yoktur; ne anlarlar ne de anlatırlar. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre: Onların altı duası vardır: Cehenneme girdiklerinde bin yıl: { رَبَّنا أَبْصَرْنا وَسَمِعْنا } “Rabbimiz, gördük ve işittik” derler; onlara: { حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي } “Benden olan söz hak olmuştur” diye cevap verilir. Bin yıl: { رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ } “Rabbimiz, bizi iki defa öldürdün” diye seslenirler; onlara: { ذلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ } “Bu, Allah tek olarak anıldığında inkâr etmeniz sebebiyledir” diye cevap verilir. Bin yıl: { يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ } “Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin” diye seslenirler; onlara: { إِنَّكُمْ ماكِثُونَ } “Siz kalıcılarsınız” diye cevap verilir.

فينادون ألفا: رَبَّنا أَخِّرْنا، فيجابون: أَوَلَمْ تَكُونُوا، فينادون ألفا: رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً، فيجابون: أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ، فينادون ألفا: رَبِّ ارْجِعُونِ، فيجابون: اخْسَؤُا فِيها.

Bin yıl: { رَبَّنا أَخِّرْنا } “Rabbimiz, bizi tehir et” diye seslenirler; onlara: { أَوَلَمْ تَكُونُوا } “[Daha önce yemin etmemiş miydiniz?]” diye cevap verilir. Bin yıl: { رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً } “Rabbimiz, bizi çıkar da salih amel işleyelim” diye seslenirler; onlara: { أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ } “Sizi ömürlendirip yaşatmadık mı?” diye cevap verilir. Bin yıl: { رَبِّ ارْجِعُونِ } “Rabbim beni geri döndürün” diye seslenirler; onlara: { اخْسَؤُا فِيها } “Alçalın orada!” diye cevap verilir.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ١٠٩ الى ١١١]

[Mü'minûn Suresi (23): Ayetler 109-111]

إِنَّهُ كانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبادِي يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١٠٩) فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ (١١٠) إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِما صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفائِزُونَ (١١١)

{ إِنَّهُ كانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبادِي يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١٠٩) فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ (١١٠) إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِما صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفائِزُونَ (١١١) } “'Çünkü kullarımdan bir zümre: Rabbimiz, iman ettik; artık bizi bağışla, bize merhamet et, Sen merhamet edenlerin en hayırlısısın!' diyorlardı. Siz ise onlarla alay ettiniz; nihayet onlar size beni anmayı unutturdu ve siz onlara gülüyordunuz. Bugün sabretmelerine karşılık onları mükâfatlandırdım; şüphesiz onlar, kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.'”

في حرف أبىّ: أنه كان فريق، بالفتح، بمعنى: لأنه.

Übeyy'in kıraatinde [hemzenin] fethasıyla { أنه كان فريق } şeklindedir; 'çünkü' anlamındadır.

السخرىّ- بالضم والكسر-: مصدر سخر كالسخر، إلا أن في ياء النسب زيادة قوّة في الفعل، كما قيل الخصوصية في الخصوص. وعن الكسائي والفراء: أنّ المكسور من الهزء، والمضموم من السخرة والعبودية، أى: تسخروهم واستعبدوهم، والأوّل مذهب الخليل وسيبويه. قيل: هم الصحابة وقيل أهل الصفة خاصة. ومعناه: اتخذتموهم هزؤا وتشاغلتم بهم ساخرين حَتَّى أَنْسَوْكُمْ بتشاغلكم بهم على تلك الصفة ذِكْرِي فتركتموه، أى: تركتم أن تذكرونى فتخافونى في أوليائى. وقرئ أَنَّهُمْ بالفتح، فالكسر استئناف، أى: قد فازوا حيث صبروا، فجزوا بصبرهم أحسن الجزاء. وبالفتح على أنه مفعول جزيتهم، كقولك: جزيتهم فوزهم.

{ السخرىّ } –ötre ve esre ile– { سخر } gibi, [aynı kökten] mastardır; ancak nisbet yâ'sında fiilin anlamında bir pekişme/kuvvet fazlalığı vardır; nitekim el-husûs yerine el-husûsiyye denmesi gibidir. Kisâî ve Ferrâ'dan rivayet edildiğine göre: Esreli olan (sıhriyyen) alay etmekten, ötreli olan (sühriyyen) ise boyunduruk altına almak ve köleleştirmekten gelir; yani onları angaryaya koştunuz ve köle edindiniz [demektir]. Birinci görüş ise Halil ve Sîbeveyh'in mezhebidir. Denildi ki: Onlar sahabedir; [bir görüşe göre de] özellikle Ehl-i Suffe'dir. Bunun anlamı şudur: Siz onları alaya aldınız ve onlarla alay ederek meşgul oldunuz, { حَتَّى أَنْسَوْكُمْ } bu hal üzere onlarla meşgul olmanız sebebiyle { ذِكْرِي } beni anmayı size unutturdular; böylece onu terk ettiniz; yani dostlarım hususunda benden korkarak beni anmayı bıraktınız. { أَنَّهُمْ } [hemzenin] fethasıyla da okunmuştur. Kesreli okuyuşta istînâftır (yeni bir cümledir); yani sabrettikleri için kurtuluşa ermişlerdir ve sabırlarına karşılık en güzel mükâfatla ödüllendirilmişlerdir. Fetha ile okunduğunda ise 'cezaytühüm' fiilinin mef'ûlüdür; nitekim 'onları kurtuluşlarıyla mükâfatlandırdım' demen gibidir.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ١١٢ الى ١١٤]

[Mü'minûn Suresi (23): Ayetler 112-114]

قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ (١١٢) قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَسْئَلِ الْعادِّينَ (١١٣) قالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١١٤)

{ قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ (١١٢) قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَسْئَلِ الْعادِّينَ (١١٣) قالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١١٤) } “[Allah] buyurur ki: 'Yeryüzünde yıl sayısı olarak ne kadar kaldınız?' Derler ki: 'Bir gün veya bir günün bir kısmı kadar kaldık, sayanlara sor.' [Allah] buyurur ki: 'Eğer bilmiş olsaydınız, sadece az bir süre kaldınız.'”

قالَ في مصاحف أهل الكوفة. وقل: في مصاحف أهل الحرمين والبصرة والشام، ففي قالَ ضمير الله أو المأمور بسؤالهم من الملائكة، وفي «قل» ضمير الملك أو بعض رؤساء أهل النار.

Kûfe ehlinin mushaflarında { قالَ }; Haremeyn, Basra ve Şam ehlinin mushaflarında ise 'Kul' şeklindedir. { قالَ } lafzında Allah'ın veya meleklere onlara sorması emredilen [meleğin] zamiri vardır; 'Kul' lafzında ise meleğin veya cehennem ehlinin ileri gelenlerinden birinin zamiri yer alır.

استقصروا مدّة لبثهم في الدنيا بالإضافة إلى خلودهم ولما هم فيه من عذابها، لأن الممتحن يستطيل أيام محنته ويستقصر ما مرّ عليه من أيام الدعة إليها. أو لأنهم كانوا في سرور، وأيام السرور قصار، أو لأنّ المنقضى في حكم ما لم يكن، وصدقهم الله في مقالهم لسنى لبثهم في الدنيا ووبخهم

Ebedî kalışlarına ve içinde bulundukları azaba nispetle dünyada kalış sürelerini kısa buldular; çünkü sıkıntıya uğrayan kimse imtihan günlerini uzun bulur, ona kıyasla geçmişteki rahat günlerini ise kısa sayar. Yahut dünyada iken sevinç içinde oldukları ve sevinç günleri kısa sürdüğü içindir; ya da geçip giden şey hiç olmamış hükmünde olduğu içindir. Allah Teâlâ dünyada kaldıkları yıllara dair bu sözlerinde onları doğrulamış ve

على غفلتهم التي كانوا عليها. وقرئ فَسْئَلِ الْعادِّينَ والمعنى: لا نعرف من عدد تلك السنين إلا أنا نستقله ونحسبه يوما أو بعض يوم، لما نحن فيه من العذاب، وما فينا أن نعدّها، فسل من فيه أن يعدّ، ومن يقدر أن يلقى إليه فكره. وقيل: فسل الملائكة الذين يعدّون أعمار العباد ويحصون أعمالهم. وقرئ: العادين، بالتخفيف، أى: الظلمة، فإنهم يقولون كما نقول. وقرئ:

içinde bulundukları gafletten ötürü onları azarlamıştır. { فَسْئَلِ الْعادِّينَ } şeklinde [şeddeli] de okunmuştur. Anlamı şudur: İçinde bulunduğumuz azap sebebiyle o yılların sayısından bildiğimiz tek şey, onu azımsamamız ve bir gün ya da günün bir kısmı kadar saymamızdır; bizde onu sayacak hâl kalmadı, öyleyse sayacak durumda olan ve zihnini buna verebilen kimseye sor. Bir görüşe göre de: Kulların ömürlerini sayan ve amellerini kaydeden meleklere sor [demektir]. Şeddesiz olarak 'el-Âdîn' şeklinde de okunmuştur; yani zalimlere [sor]; zira onlar da bizim dediğimiz gibi diyeceklerdir. Şöyle de okunmuştur:

العاديين، أى: القدماء المعمرين، فإنهم يستقصرونها، فكيف بمن دونهم؟ وعن ابن عباس:

'el-Âdiyyîn', yani kadim ve uzun ömürlü kimselere [sor]; nitekim onlar bile bunu kısa bulurlar, o halde onlardan daha az yaşayanlar nasıl bulmasın? İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre:

أنساهم ما كانوا فيه من العذاب بين النفختين.

İki sûra üfleme arasında içinde bulundukları azap [dünya hayatını] onlara unutturmuştur.

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ١١٥ الى ١١٨]

[Mü'minûn Suresi (23): Ayetler 115-118]

أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ (١١٥) فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ (١١٦) وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لا بُرْهانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ (١١٧) وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١١٨)

{ أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ (١١٥) فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ (١١٦) وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لا بُرْهانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ (١١٧) وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١١٨) } “'Sizi boş yere yarattığımızı ve bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?' Gerçek hükümdar olan Allah pek yücedir. O'ndan başka ilah yoktur; kerim olan Arş'ın Rabbidir. Kim Allah ile birlikte, hakkında hiçbir delili olmayan başka bir ilaha yalvarırsa, onun hesabı ancak Rabbinin katındadır. Şüphesiz kâfirler kurtuluşa eremezler. De ki: 'Rabbim! Bağışla ve merhamet et; Sen merhamet edenlerin en hayırlısısın.'”

عَبَثاً حال، أى: عابثين، كقوله لاعِبِينَ أو مفعول له، أى: ما خلقناكم للعبث، ولم يدعنا إلى خلقكم إلا حكمة اقتضت ذلك، وهي: أن نتعبدكم ونكلفكم المشاق من الطاعات وترك المعاصي، ثم نرجعكم من دار التكليف إلى دار الجزاء، فنثيب المحسن ونعاقب المسيء وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ معطوف على أَنَّما خَلَقْناكُمْ ويجوز أن يكون معطوفا على عَبَثاً أى: للعبث، ولترككم غير مرجوعين. وقرئ تُرْجَعُونَ بفتح التاء الْحَقُّ الذي يحق له الملك، لأن كل شيء منه وإليه. أو الثابت الذي لا يزول ولا يزول ملكه. وصف العرش بالكرم لأن الرحمة تنزل منه والخير والبركة. أو لنسبته إلى أكرم الأكرمين، كما يقال: بيت كريم، إذا كان ساكنوه كراما. وقرئ. الكريم، بالرفع. ونحوه: ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ. لا بُرْهانَ لَهُ بِهِ كقوله ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وهي صفة لازمة، نحو قوله يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ جيء بها للتوكيد لا أن يكون في الآلهة ما يجوز أن يقوم عليه برهان . ويجوز أن يكون اعتراضا بين الشرط

{ عَبَثاً } [kelimesi] hâldir; yani { لاعِبِينَ } “oyun ve eğlence olsun diye [yaratmadık]” kavlinde olduğu gibi “abesle iştigal edenler olarak” demektir. Yahut mef‘ûlün lehdir (gaye bildiren mef'ûl); yani: “Sizi abes/boş bir amaç için yaratmadık; bizi sizi yaratmaya sevk eden şey ancak bunu iktiza eden bir hikmettir ki o da: Size kulluk vazifesi yükleyip ibadetlerin meşakkatleri ve günahları terk etmekle sizi mükellef kılmamız, sonra da mükellefiyet yurdundan (dünyadan) ceza ve mükâfat yurduna (ahirete) döndürüp iyilik edene mükâfat vermemiz, kötülük edeni de cezalandırmamızdır.” { وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ } “ve sizin Bize döndürülmeyeceğinizi [mi sandınız?]” ifadesi, { أَنَّما خَلَقْناكُمْ } kavline matuftur. { عَبَثاً } kelimesine matuf olması da caizdir; yani: “abes bir amaç için ve geri döndürülmeksizin bırakılmanız için [mi yarattık?]”. { تُرْجَعُونَ } [kelimesi] te’nin fethasıyla [terci‘ûne şeklinde] de okunmuştur. { الْحَقُّ } mülk Kendisine hak olan/yakışan demektir; zira her şey O'ndandır ve O'na dönecektir. Yahut zeval bulmayan ve mülkü de asla yok olmayan sâbit [varlık] demektir. Arş, rahmetin, hayrın ve bereketin oradan inmesi sebebiyle yahut ekremü'l-ekremîne (en yüce ve cömert olana) nispet edilmesi sebebiyle kerem (şeref ve yücelik) ile nitelenmiştir; nitekim sakinleri kerim/seçkin kimseler olduğunda “kerim bir ev (beytün kerîm)” denilmesi gibidir. [el-Kerîm kelimesi] { الْكَرِيمُ } şeklinde ref‘ ile (ötreli) de okunmuştur. { ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ } [ayeti] de bunun gibidir. { لا بُرْهانَ لَهُ بِهِ } “onun hakkında hiçbir delili olmayan” ifadesi, { ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً } “hakkında hiçbir delil indirmediği şey” kavli gibidir. Bu, { يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } “iki kanadıyla uçar” kavlinde olduğu gibi lâzım (ayrılmaz) bir sıfattır; tekit için getirilmiştir, yoksa ilahlar arasında hakkında delil ikame edilmesi caiz olabilecek bir ilah bulunduğundan dolayı değildir. [Bu cümlenin] şart ile...

والجزاء، كقولك: من أحسن إلى زيد لا أحق بالإحسان منه، فالله مثيبه. وقرئ: أنه لا يفلح بفتح الهمزة. ومعناه: حسابه عدم الفلاح، والأصل: حسابه أنه لا يفلح هو، فوضع الكافرون موضع الضمير، لأنّ مَنْ يَدْعُ في معنى الجمع، وكذلك حِسابُهُ … إِنَّهُ لا يُفْلِحُ في معنى «حسابهم أنهم لا يفلحون» .

ile ceza arasında itiraziyye (ara cümle) olması da caizdir; nitekim 'Zeyd'e –ki iyiliğe ondan daha layığı yoktur– kim iyilik yaparsa Allah onu ödüllendirir' demen gibidir. Hemzenin fethasıyla 'ennehû lâ yüflihu' şeklinde de okunmuştur. Anlamı: Onun hesabı kurtuluşa erememektir. Aslı 'hesabı onun kurtuluşa eremeyeceğidir' şeklindedir; zamir yerine kâfirler kelimesi konmuştur, çünkü { مَنْ يَدْعُ } lafzı çoğul anlamındadır; aynı şekilde { حِسابُهُ … إِنَّهُ لا يُفْلِحُ } da 'onların hesabı kurtuluşa eremeyecekleridir' anlamındadır.

جعل فاتحة السورة قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ وأورد في خاتمتها إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ فشتان ما بين الفاتحة والخاتمة.

Surenin açılışını { قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler muhakkak kurtuluşa ermiştir” yapmış, kapanışında ise { إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ } “Şüphesiz kâfirler kurtuluşa eremezler” buyurmuştur; açılış ile kapanış arasında ne büyük bir fark vardır!

عن رسول الله ﷺ «من قرأ سورة المؤمنون بشرته الملائكة بالروح والريحان وما تقرّ به عينه عند نزول ملك الموت .

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre: 'Kim Mü'minûn suresini okursa, ölüm meleği indiğinde melekler onu rahatlık, güzel rızık ve gözünü aydın kılacak şeylerle müjdeler'.

وروى: أنّ أوّل سورة قد أفلح وآخرها من كنوز العرش، من عمل بثلاث آيات من أوّلها، واتعظ بأربع آيات من آخرها: فقد نجا وأفلح وعن عمر بن الخطاب رضى الله عنه: كان رسول الله ﷺ إذا نزل عليه الوحى يسمع عنده دوىّ كدوىّ النحل، فمكثنا ساعة، فاستقبل القبلة ورفع يده وقال: «اللهم زدنا ولا تنقصنا، وأكرمنا ولا تهنا، وأعطنا ولا تحرمنا، وآثرنا ولا تؤثر علينا، وارض عنا وأرضنا» ثم قال «لقد أنزلت علىّ عشر آيات من أقامهنّ دخل الجنة» ثم قرأ: قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ حتى ختم العشر .

Rivayet edildiğine göre: Kad Efleha (Mü'minûn) suresinin başı ve sonu Arş'ın hazinelerindendir. Kim surenin başından üç ayetle amel eder ve sonundan dört ayetten ibret alırsa, muhakkak kurtulmuş ve felaha ermiştir. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahiy indiğinde, yanında arı uğultusu gibi bir ses işitilirdi. [Böylece] bir müddet bekledik; ardından kıbleye yönelip ellerini kaldırdı ve: «Allahım! Bizi artır, eksiltme; bize ikram et, bizi zelil kılma; bize ver, bizi mahrum bırakma; bizi üstün tut, başkalarını bize tercih etme; bizden razı ol ve bizi [senden] razı kıl!» diye dua etti. Sonra: «Bana öyle on ayet indirildi ki, onları ikame eden (hükümlerini yerine getiren) kimse cennete girer» buyurdu ve sonra { قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler muhakkak kurtuluşa ermiştir” ayetinden başlayarak on [ayeti] tamamlayıncaya kadar okudu.