يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (٢٤) يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ (٢٥)
{ يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (٢٤) يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ (٢٥) } “O gün onların dilleri, elleri ve ayakları yapmış oldukları şeylere karşı aleyhlerinde şahitlik edecektir. (24) O gün Allah onlara hak ettikleri cezalarını tastamam verecek ve onlar da Allah'ın apaçık hak olduğunu bileceklerdir. (25)”
وقرئ: يشهد، بالياء. والحق: بالنصب صفة للدين وهو الجزاء، وبالرفع صفة لله، ولو فليت القرآن كله وفتشت عما أوعد به من العصاة لم تر الله تعالى قد غلظ في شيء تغليظه في إفك عائشة رضوان الله عليها، ولا أنزل من الآيات القوارع، المشحونة بالوعيد الشديد والعتاب البليغ والزجر العنيف. واستعظام ما ركب من ذلك، واستفظاع ما أقدم عليه، ما أنزل فيه على طرق مختلفة وأساليب مفتنة. كل واحد منها كاف في بابه، ولو لم ينزل إلا هذه الثلاث لكفى بها، حيث جعل القذفة ملعونين في الدارين جميعا، وتوعدهم بالعذاب العظيم في الآخرة، وبأنّ ألسنتهم وأيديهم وأرجلهم تشهد عليهم بما أفكوا وبهتوا، وأنه يوفيهم جزاءهم الحق الواجب الذي هم أهله، حتى يعلموا عند ذلك أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ فأوجز في ذلك وأشبع، وفصل وأجمل، وأكد وكرّر، وجاء بما لم يقع في وعيد المشركين عبدة الأوثان إلا ما هو دونه في الفظاعة، وما ذاك إلا لأمر. وعن ابن عباس رضى الله عنهما: أنه كان بالبصرة يوم عرفة، وكان يسأل عن تفسير القرآن، حتى سئل عن هذه الآيات فقال: من أذنب ذنبا ثم تاب منه قبلت توبته إلا من خاض في أمر عائشة، وهذه منه مبالغة وتعظيم لأمر الإفك.
[Bu ayet] yâ ile 'yeşhedü' şeklinde de okunmuştur. el-Hakk (الْحَقَّ) kelimesi nasb (üstün) ile 'ed-dîn' kelimesinin sıfatı olup 'ceza' anlamındadır; ref (ötre) ile de 'Allah' kelimesinin sıfatıdır. Eğer Kur'an'ın tamamını tarasan ve günahkârlara vaad edilen [azapları] araştırsan, Allah Teâlâ'nın Âişe —rıdvânullâhi aleyhâ—'ya atılan iftirada yaptığı kadar hiçbir konuda sert ve şiddetli davrandığını göremezsin; nitekim bu konuda şiddetli tehdit, beliğ azarlama ve sert men edişle dolu olan, işlenen bu cürmü son derece büyük ve kalkışılan bu fiili pek çirkin gösteren çarpıcı ayetleri, çeşitli yollar ve büyüleyici üsluplarla indirdiği gibi başka hiçbir konuda indirmemiştir. Bunların her biri kendi bâbında tek başına yeterlidir. Eğer sadece bu üç ayet inmiş olsaydı bile kâfi gelirdi; zira iftira atanları her iki dünyada da lanetlenmiş kılmış, onlara ahirette büyük bir azap vadetmiş, uydurdukları iftiralar ve bühtanlar sebebiyle dillerinin, ellerinin ve ayaklarının aleyhlerine şahitlik edeceğini ve onlara layık oldukları hak ve vacip cezalarını tastamam vereceğini bildirmiştir; öyle ki o vakit { أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ } “Allah'ın apaçık hak olduğunu” bilsinler. [Allah] bu hususta hem özlü hem tafsilatlı anlatmış, ayrıntı vermiş ve özetlemiş, pekiştirmiş ve tekrarlamış; putperest müşriklere yönelik tehditlerde bile ancak bundan daha hafif olanlarında yer alan ifadeler getirmiştir. Bütün bunlar elbette pek mühim bir meseleden ötürüdür. İbn Abbas —radıyallâhu anhümâ—'dan rivayet edildiğine göre, o Arefe günü Basra'da bulunuyordu ve kendisine Kur'an tefsirine dair sorular soruluyordu. Nihayet bu ayetler hakkında sorulduğunda şöyle dedi: "Kim bir günah işler de sonra tövbe ederse, Âişe'nin meselesine dalanlar hariç tövbesi kabul edilir." Bu ifade, onun iftira meselesini büyütmesi ve aşırı ciddiyetini vurgulaması kabilindendir.
ولقد برّأ الله تعالى أربعة بأربعة: برأ يوسف بلسان الشاهد وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها. وبرأ موسى من قول اليهود فيه بالحجر الذي ذهب بثوبه. وبرّأ مريم بإنطاق ولدها حين نادى من حجرها: إنى عبد الله. وبرّأ عائشة بهذه الآيات العظام في كتابه المعجز المتلوّ على وجه الدهر، مثل هذه التبرئة بهذه المبالغات. فانظر، كم بينها وبين تبرئة أولئك؟ وما ذاك إلا لإظهار علوّ منزلة رسول الله ﷺ، والتنبيه على إناقة محل سيد ولد آدم، وخيرة الأوّلين والآخرين، وحجة الله على العالمين. ومن أراد أن يتحقق عظمة شأنه ﷺ وتقدّم قدمه وإحرازه لقصب السبق دون كل سابق، فليتلق ذلك من آيات الإفك، وليتأمّل كيف
Andolsun ki Allah Teâlâ dört kişiyi dört şeyle aklamıştır: Yûsuf'u şahidin diliyle aklamış [ve şöyle buyurmuştur]: { وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها } “Kendi ailesinden bir şahit de tanıklık etti”. Mûsâ'yı, Yahudilerin onun hakkındaki sözlerinden elbisesini alıp götüren taş vesilesiyle aklamıştır. Meryem'i, kucağından: { إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ } “Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum” diye seslendiğinde çocuğunu konuşturmak suretiyle aklamıştır. Âişe'yi ise, zaman durdukça tilavet edilecek olan mûciz Kitabı'ndaki bu yüce ayetlerle, işte bu türden mübalağalar içeren böylesi bir aklama ile aklamıştır. Bir bak; onun aklanması ile diğerlerinin aklanması arasında ne kadar büyük bir fark vardır! Bu da ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in makamının yüceliğini göstermek, Âdemoğlunun efendisi, öncekilerin ve sonrakilerin en hayırlısı ve Allah'ın bütün âlemlere hücceti olan [o zatın] mevkiinin nezahetine dikkat çekmek içindir. Onun sallallâhu aleyhi ve sellem şanının yüceliğini, mertebesinin önceliğini ve öne geçen herkesin fevkinde üstünlük payesini elde etmiş olduğunu yakinen kavramak isteyen kimse, bunu İfk ayetlerinden öğrensin ve [Allah'ın] nasıl...
غضب الله في حرمته، وكيف بالغ في نفى التهمة عن حجابه. فإن قلت: إن كانت عائشة هي المرادة فكيف قيل المحصنات ؟ قلت: فيه وجهان، أحدهما: أن يراد بالمحصنات أزواج رسول الله ﷺ، وأن يخصصن بأن من قذفهنّ فهذا الوعيد لا حق به، وإذا أردن وعائشة كبراهنّ منزلة وقربة عند رسول الله ﷺ، كانت المرادة أوّلا.
Allah Teâlâ onun mahremiyeti hususunda nasıl gazaplanmış ve onun perdesinden töhmeti defetmede nasıl ileri derecede vurgu yapmıştır! Eğer: "Kastedilen kişi Âişe ise, neden 'el-muhsanât' (iffetli kadınlar) şeklinde [çoğul] buyrulmuştur?" dersen, derim ki: Bunda iki vecih vardır. Birincisi: el-Muhsanât ile Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcelerinin kastedilmiş olması ve onlara iftira atan kimseye bu tehdidin mutlaka ulaşacağının tahsis edilmesidir. Onlar kastedildiğinde ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem katında mertebe ve yakınlıkça en büyükleri Âişe olduğu için, öncelikli olarak kastedilen o olur.
والثاني: أنها أمّ المؤمنين فجمعت إرادة لها ولبناتها من نساء الأمّة الموصوفات بالإحصان والغفلة والإيمان، كما قال:
İkincisi: O, müminlerin annesidir; dolayısıyla bu ifade hem onu hem de ümmetin kadınlarından iffet, [kötülükten] habersizlik ve iman ile vasıflanmış olan kızlarını içine alacak şekilde çoğul getirilmiştir. Nitekim şair şöyle demiştir:
قدنى من نصر الخبيبين قدى
Kadnî min nasri'l-Hubeybeyni kadî
أراد عبد الله بن الزبير وأشياعه، وكان أعداؤه يكنونه بخبيب ابنه، وكان مضعوفا ، وكنيته المشهورة أبو بكر، إلا أن هذا في الاسم وذاك في الصفة. فإن قلت: ما معنى قوله هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ؟ قلت: معناه ذو الحق البين، أى: العادل الظاهر العدل، الذي لا ظلم في حكمه، والمحق الذي لا يوصف بباطل. ومن هذه صفته لم تسقط عنده إساءة مسيء ولا إحسان محسن، فحق مثله أن يتقى ويجتنب محارمه.
[Şair] Abdullah b. ez-Zübeyr'i ve taraftarlarını kastetmiştir. Düşmanları onu oğlu Hubeyb ile künyelendirirlerdi; [o da] zayıf (güçsüz) görülürdü. Oysa onun meşhur künyesi Ebû Bekir idi. Ancak bu [örnekteki durum] isimde, diğeri (ayetteki) ise sıfattadır. Eğer "O'nun { هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ } “O, apaçık hakkın ta kendisidir” buyurmasının anlamı nedir?" dersen, derim ki: Bunun anlamı "apaçık hakkın sahibi", yani hükmünde hiçbir zulüm bulunmayan, adaleti aşikâr olan adil ve asla batılla nitelenemeyen haklının/gerçeğin ta kendisidir. Sıfatı bu olan zatın katında ne bir kötülük işleyenin kötülüğü ne de bir iyilik yapanın iyiliği zayi olur. Dolayısıyla böylesi bir zat[ın azabın]dan sakınılması ve haramlarından kaçınılması gerekir.
[سورة النور (٢٤) : الآيات ٢٤ الى ٢٦]
[Nûr Suresi (24): Ayetler 24-26]
يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (٢٤) يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ (٢٥) الْخَبِيثاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثاتِ وَالطَّيِّباتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّباتِ أُولئِكَ مُبَرَّؤُنَ مِمَّا يَقُولُونَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٢٦)
{ يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (٢٤) يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ (٢٥) الْخَبِيثاتُ لِلْخَبِيثِينَ وَالْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثاتِ وَالطَّيِّباتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّباتِ أُولئِكَ مُبَرَّؤُنَ مِمَّا يَقُولُونَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٢٦) } “O gün onların dilleri, elleri ve ayakları yapmış oldukları şeylere karşı aleyhlerinde şahitlik edecektir. (24) O gün Allah onlara hak ettikleri cezalarını tastamam verecek ve onlar da Allah'ın apaçık hak olduğunu bileceklerdir. (25) Kötü sözler ve kadınlar kötü erkeklere, kötü erkekler kötü sözlere ve kadınlara; temiz sözler ve kadınlar temiz erkeklere, temiz erkekler de temiz sözlere ve kadınlara layıktır. İşte onlar, [iftiracıların] söyledikleri şeylerden tamamen uzaktırlar. Onlar için bir bağışlanma ve değerli bir rızık vardır. (26)”
أى الْخَبِيثاتُ من القول تقال أو تعد لِلْخَبِيثِينَ من الرجال والنساء وَالْخَبِيثُونَ منهم يتعرضون لِلْخَبِيثاتِ من القول، وكذلك الطيبات والطيبون. وأُولئِكَ إشارة إلى الطيبين، وأنهم مبرءون مما يقول الخبيثون من خبيثات الكلم ، وهو كلام جار مجرى المثل لعائشة وما رميت به من قول لا يطابق حالها في النزاهة والطيب. ويجوز أن يكون أُولئِكَ إشارة إلى أهل البيت، وأنهم مبرءون مما يقول أهل الإفك، وأن يراد بالخبيثات والطيبات: النساء، أى: الخبائث يتزوّجن الخباث، والخباث الخبائث، وكذلك أهل الطيب. وذكر الرزق الكريم هاهنا مثله في قوله وَأَعْتَدْنا لَها رِزْقاً كَرِيماً وعن عائشة: لقد أعطيت تسعا ما أعطيتهنّ امرأة: لقد نزل جبريل ﵇ بصورتي في راحته حين أمر رسول الله ﷺ أن يتزوّجنى، ولقد تزوّجنى بكرا وما تزوج بكرا غيرى، ولقد توفى وإنّ رأسه لفي حجري، ولقد قبر في بيتي، ولقد حفته الملائكة في بيتي. وإنّ الوحى لينزل عليه في أهله فيتفرقون عنه وإن كان لينزل عليه وأنا معه في لحافه، وإنى لابنة خليفته وصديقه، ولقد نزل عذرى من السماء، ولقد خلقت طيبة عند طيب، ولقد وعدت مغفرة ورزقا كريما.
Yani kötü sözler, kötü erkek ve kadınlara söylenir veya onlar için hazırlanır; onlardan kötü olanlar da kötü sözlere yönelirler. Temiz sözler ve temiz kimseler de böyledir. { أُولئِكَ } "İşte onlar" ifadesi temiz kimselere ve onların kötülerin söylediği kötü sözlerden beri/uzak olduklarına işarettir. Bu söz, Âişe ve onun nezih ve tertemiz durumuna uymayan atılan iftira hakkında mesel makamında cari olan bir sözdür. { أُولئِكَ } ifadesinin Ehl-i Beyt'e işaret olması ve onların iftira ehlinin söylediklerinden beri olmaları da caizdir. el-Habîsât ve et-Tayyibât ile kadınların kastedilmiş olması da caizdir; yani kötü kadınlar kötü erkeklerle, kötü erkekler de kötü kadınlarla evlenir; temiz kimseler de böyledir. Burada 'kerîm rızık' zikredilmesi, { وَأَعْتَدْنا لَها رِزْقاً كَرِيماً } “ve ona değerli bir rızık hazırlamışızdır” kavlindeki gibidir. Âişe'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: «Bana hiçbir kadına verilmeyen dokuz haslet verildi: Cebrail aleyhisselâm, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e benimle evlenmesini emrettiğinde avucunda benim suretimle indi; benimle bakire olarak evlendi, benden başka hiçbir bakire ile evlenmedi; başı benim kucağımdayken vefat etti; benim evime defnedildi; evimde melekler onu kuşattı. Vahiy, o ailesinin yanındayken inerdi de onlar yanından ayrılırlardı; oysa vahiy o benimle aynı örtü altındayken de inerdi; ben onun halifesinin ve sıddîkının kızıyım; beraatim gökten indi; temiz bir kimsenin yanında temiz olarak yaratıldım ve bana mağfiret ile kerîm bir rızık vadedildi.»
[سورة النور (٢٤) : آية ٢٧]
[Nûr Suresi (24): Ayet 27]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٢٧)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٢٧) } “Ey iman edenler! Kendi evlerinizden başka evlere, izin alıp [içindekilere] kendinizi fark ettirmeden ve halkına selam vermeden girmeyin. Bu sizin için daha hayırlıdır; ola ki düşünüp öğüt alırsınız.”
تستأنسوا فيه وجهان، أحدهما: أنه من الاستئناس الظاهر الذي هو خلاف الاستيحاش
{ تستأنسوا } (ünsiyet peydah edesiniz / izin isteyesiniz) [ifadesi] hakkında iki vecih vardır: Birincisi; bunun yadırgama ve ürkmenin (istîhâş) zıddı olan bilinen anlamdaki ünsiyet kurmaktan (istînâs) gelmesidir.
لأن الذي يطرق باب غيره لا يدرى أيؤذن له أم لا؟ فهو كالمستوحش من خفاء الحال عليه، فإذا أذن له استأنس، فالمعنى: حتى يؤذن لكم كقوله: لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ وهذا من باب الكناية والإرداف، لأنّ هذا النوع من الاستئناس يردف الإذن. فوضع موضع الإذن. والثاني أن يكون من الاستئناس الذي هو الاستعلام والاستكشاف: استفعال من أنس الشيء إذا أبصره ظاهرا مكشوفا. والمعنى حتى تستعلموا وتستكشفوا الحال، هل يراد دخولكم أم لا. ومنه قولهم: استأنس هل ترى أحدا، واستأنست فلم أر أحدا، أى: تعرفت واستعلمت. ومنه بيت النابغة:
çünkü başkasının kapısını çalan kimse kendisine izin verilip verilmeyeceğini bilmez; bu sebeple durumun belirsizliğinden ötürü adeta tedirginlik içindedir. Kendisine izin verildiğinde ise rahatlar ve alışır (istînâs eder). Buna göre mana: { لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ } “Size izin verilmedikçe Peygamber'in evlerine girmeyin” kavlinde olduğu gibi, "size izin verilinceye kadar" demektir. Bu, kinaye ve irdâf (bir şeyi ayrılmaz parçasıyla anma) bâbındandır; zira bu tür bir rahatlama ve ünsiyet iznin peşinden gelir. Böylece izin alma yerine kullanılmıştır. İkincisi: Bilgi edinmek ve durumu keşfetmek manasındaki istînâstan olmasıdır; bu da bir şeyi açık ve seçik gördüğünde kullanılan 'enise'ş-şey'e' kökünden istif'âl babıdır. Mana: 'Girişinizin istenip istenmediğini araştırıp durumunu öğreninceye kadar' demektir. Nitekim Arapların "Birini görüyor musun diye bak/araştır (iste'nis)" ve "Baktım/araştırdım ama kimseyi görmedim (iste'nestü)" yani öğrendim ve bilgi edindim sözleri de bu köktendir. Nâbiğa'nın şu beyti de bu kabildendir:
على مستأنس وحد
Alâ müste'nisin vahd
ويجوز أن يكون من الإنس، وهو أن يتعرف هل ثمة إنسان؟ وعن أبى أيوب الأنصارى رضى الله عنه: قلنا يا رسول الله، ما الاستئناس؟ قال: يتكلم الرجل بالتسبيحة والتكبيرة والتحميدة ويتنحنح: يؤذن أهل البيت. والتسليم أن يقول: السلام عليكم، أأدخل؟ ثلاث مرات، فإن أذن له وإلا رجع. وعن أبى موسى الأشعرى أنه أتى باب عمر رضى الله عنهما فقال: السلام عليكم أأدخل؟ قالها ثلاثا ثم رجع وقال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: الاستئذان ثلاثا واستأذن رجل على رسول الله ﷺ فقال: أألج؟ فقال ﷺ لامرأة يقال لها روضة: قومي إلى هذا فعليه، فإنه لا يحسن أن يستأذن. قولي له يقول: السلام عليكم أأدخل
Bunun 'el-ins' (insan) kökünden gelmiş olması da caizdir; bu da orada bir insanın bulunup bulunmadığını anlamaya çalışmaktır. Ebû Eyyûb el-Ensârî'den (radıyallâhu anh) şöyle rivayet edilmiştir: “Ey Allah'ın Resûlü! İstînâs nedir?” dedik. Şöyle buyurdu: «Kişinin tesbih (sübhanallah), tekbir (Allahu ekber) ve tahmid (elhamdülillah) getirmesi ve boğazını temizlemesidir; [böylece] ev halkına [geldiğini] hissettirir.» Selâm vermek ise: «es-Selâmü aleyküm, girebilir miyim?» diye üç defa söylemesidir. Eğer kendisine izin verilirse [girer], aksi takdirde geri döner. Ebû Mûsâ el-Eş‘arî'den rivayet edildiğine göre o, Ömer'in (radıyallâhu anhümâ) kapısına gelip: “es-Selâmü aleyküm, girebilir miyim?” dedi. Bunu üç defa söyledikten sonra geri döndü ve: “Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim: «İzin istemek üç defadır.»” dedi. Bir adam Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) izin isteyip: “Gireyim mi?” dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] (sallallâhu aleyhi ve sellem), Ravza adındaki bir kadına: «Şu adamın yanına git ve ona [nasıl izin isteyeceğini] öğret; zira o güzel izin istemeyi bilmiyor. Ona şöyle demesini söyle: es-Selâmü aleyküm, girebilir miyim?» buyurdu.
فسمعها الرجل فقالها، فقال: ادخل . وكان أهل الجاهلية يقول الرجل منهم إذا دخل بيتا غير بيته: حييتم صباحا، وحييتم مساء، ثم يدخل، فربما أصاب الرجل مع امرأته في لحاف واحد، فصدّ الله عن ذلك، وعلم الأحسن والأجمل. وكم من باب من أبواب الدين هو عند الناس كالشريعة المنسوخة قد تركوا العمل به، وباب الاستئذان من ذلك: بينا أنت في بيتك، إذا رعف عليك الباب . بواحد، من غير استئذان ولا تحية من تحايى إسلام ولا جاهلية، وهو ممن سمع ما أنزل الله فيه، وما قال رسول الله ﷺ، ولكن أين الأذن الواعية؟ وفي قراءة عبد الله: حتى تسلموا على أهلها وتستأذنوا. وعن ابن عباس وسعيد بن جبير: إنما هو حتى تستأذنوا، فأخطأ الكاتب. ولا يعوّل على هذه الرواية. وفي قراءة أبىّ: حتى تستأذنوا ذلِكُمْ الاستئذان والتسليم خَيْرٌ لَكُمْ من تحية الجاهلية والدمور- وهو الدخول بغير إذن- واشتقاقه من الدمار وهو الهلاك، كأن صاحبه دامر لعظم ما ارتكب. وفي الحديث «من سبقت عينه استئذانه فقد دمر» وروى أنّ رجلا قال للنبي ﷺ: أأستأذن على أمى؟ قال:
Adam bunu işitince öyle söyledi; Peygamber de: «Gir» buyurdu. Cahiliye ehli bir kimse kendi evinden başka bir eve girdiğinde: "Sabahınız hayırlı olsun, akşamınız hayırlı olsun" der ve hemen içeri girerdi. Bazen de adamı hanımıyla aynı örtü altında yakalardı. Allah Teâlâ bunu yasakladı ve en güzel ve en edepli olanı öğretti. Dinin nice kapıları vardır ki insanlar nezdinde adeta mensuh bir şeriat gibi olup onunla amel etmeyi terk etmişlerdir; istizan (izin isteme) kapısı da bunlardandır: Sen evindeyken birden kapın çalınmaksızın/aniden üzerine birisi giriverir; ne izin alma vardır ne İslam ne de Cahiliye selamı! Oysa o, Allah'ın bu hususta indirdiğini ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in buyurduğunu işitmiş kimselerdendir; fakat nerede can kulağıyla dinleyen kulak? Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatinde: 'Hattâ tüsellimû alâ ehlihâ ve teste'zinû' (ev halkına selam verip izin isteyinceye kadar) şeklindedir. İbn Abbas ve Said b. Cübeyr'den: "Doğrusu 'hattâ teste'zinû'dur, kâtip hata etmiştir" rivayeti gelmiştir; ancak bu rivayete itimat edilmez. Übeyy'in kıraatinde ise: 'Hattâ teste'zinû' şeklindedir. { ذلِكُمْ } Bu izin isteme ve selam verme, { خَيْرٌ لَكُمْ } Cahiliye selamından ve dümûr'dan —ki izinsiz içeri dalmaktır— sizin için daha hayırlıdır. Dümûr kelimesi helak manasındaki 'demâr'dan türemiştir; sanki izinsiz giren kişi işlediği cürmün büyüklüğü sebebiyle helak olmuş gibidir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kimin gözü izin istemesinin önüne geçerse (içeriye bakarsa), o helak olmuştur (hadsizlik etmiştir)». Rivayet edildiğine göre bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Annemin yanına girerken de mi izin isteyeceğim?" dedi. Peygamber:
نعم، قال: إنها ليس لها خادم غيرى، أأستأذن عليها كلما دخلت؟ قال: أتحب أن تراها عريانة قال الرجل: لا. قال: فاستأذن لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ أى أنزل عليكم. أو قيل لكم هذا إرادة أن تذكروا وتتعظوا وتعملوا بما أمرتم به في باب الاستئذان.
«Evet» buyurdu. Adam: "Onun benden başka hizmetçisi yoktur; her girdiğimde ondan izin mi isteyeceğim?" dedi. Peygamber: «Onu çıplak görmeyi ister misin?» buyurdu. Adam: "Hayır" dedi. Peygamber: «O halde izin iste» buyurdu. { لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } Yani izin isteme konusunda emrolunduğunuz şeyleri düşünüp öğüt alasınız ve gereğince amel edesiniz diye bu size indirilmiş veya söylenmiştir.
[سورة النور (٢٤) : آية ٢٨]
[Nûr Suresi (24): Ayet 28]
فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها أَحَداً فَلا تَدْخُلُوها حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ وَإِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْكى لَكُمْ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (٢٨)
{ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها أَحَداً فَلا تَدْخُلُوها حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ وَإِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْكى لَكُمْ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (٢٨) } “Eğer orada kimseyi bulamazsanız, size izin verilinceye kadar içeri girmeyin. Şayet size 'Dönün' denilirse hemen dönün; bu sizin için daha temizdir. Allah yaptıklarınızı hakkıyla bilendir.”
يحتمل فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها أَحَداً من الآذنين فَلا تَدْخُلُوها واصبروا حتى تجدوا من
{ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها أَحَداً } “Eğer orada kimseyi bulamazsanız” [ifadesinin]; izin verebilecek kişilerden [hiç kimseyi bulamazsanız] { فَلا تَدْخُلُوها } “oraya girmeyin” ve [size] izin verecek birini buluncaya kadar sabredin [manasına gelmesi] muhtemeldir.
يأذن لكم. ويحتمل: فإن لم تجدوا فيها أحدا من أهلها ولكم فيها حاجة فلا تدخلوها إلا بإذن أهلها، وذلك أنّ الاستئذان لم يشرع لئلا يطلع الدامر على عورة، ولا تسبق عينه إلى ما لا يحل النظر إليه فقط، وإنما شرع لئلا يوقف على الأحوال التي يطويها الناس في العادة عن غيرهم ويتحفظون من اطلاع أحد عليها، ولأنه تصرف في ملك غيرك فلا بدّ من أن يكون برضاه، وإلا أشبه الغصب والتغلب فَارْجِعُوا أى لا تلحوا في إطلاق الإذن، ولا تلجوا في تسهيل الحجاب، ولا تقفوا على الأبواب منتظرين، لأن هذا مما يجلب الكراهة ويقدح في قلوب الناس خصوصا إذا كانوا ذوى مروءة ومرتاضين بالآداب الحسنة وإذا نهى عن ذلك لأدائه إلى الكراهة وجب الانتهاء عن كل ما يؤدى إليها: من قرع الباب بعنف، والتصبيح بصاحب الدار وغير ذلك مما يدخل في عادات من لم يتهذب من أكثر الناس. وعن أبى عبيد: ما قرعت بابا على عالم قط. وكفى بقصة بنى أسد زاجرة وما نزل فيها من قوله إِنَّ الَّذِينَ يُنادُونَكَ مِنْ وَراءِ الْحُجُراتِ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ. فإن قلت: هل يصح أن يكون المعنى: وإن لم يؤذن لكم وأمرتم بالرجوع فامتثلوا، ولا تدخلوا مع كراهتهم؟ قلت: بعد أن جزم النهى عن الدخول مع فقد الإذن وحده من أهل الدار حاضرين وغائبين، لم تبق شبهة في كونه منهيا عنه مع انضمام الأمر بالرجوع إلى فقد الإذن. فإن قلت: فإذا عرض أمر في دار: من حريق، أو هجوم سارق، أو ظهور منكر يجب إنكاره؟ قلت: ذلك مستثنى بالدليل، أى: الرجوع أطيب لكم وأطهر، لما فيه من سلامة الصدور والبعد من الريبة. أو أنفع وأنمى خيرا. ثم أوعد المخاطبين بذلك بأنه عالم بما يأتون وما يذرون مما خوطبوا به فموف جزاءه عليه.
Şu manaya gelmesi de muhtemeldir: Eğer orada ev halkından kimseyi bulamazsanız ve orada bir işiniz varsa, sahiplerinin izni olmadan oraya girmeyin. Zira izin istemek, sadece izinsiz giren kimsenin avrete muttali olmaması veya gözünün bakılması helal olmayan bir şeye önceden kaymaması için meşru kılınmamıştır; bilakis insanların adet gereği başkalarından gizledikleri ve kimsenin görmesini istemedikleri hallere muttali olunmaması için de meşru kılınmıştır. Ayrıca bu, başkasının mülkünde bir tasarruf olduğundan mutlaka onun rızasıyla olmalıdır; aksi takdirde gasp ve zorbalığa benzer. { فَارْجِعُوا } Yani izin koparmak için ısrar etmeyin, perdenin aralanması hususunda zorlamayın ve kapılarda bekleyip durmayın; zira bu durum hoşnutsuzluk doğurur ve özellikle mürüvvet sahibi ve güzel edeplerle yetişmiş insanların kalplerine ağırlık verir. Hoşnutsuzluğa yol açtığı için bu yasaklandığına göre, ona yol açan her şeyden kaçınmak da vacip olur: Kapıyı sertçe vurmak, ev sahibine [uygunsuz vakitte] seslenmek ve insanların çoğunun terbiye görmemiş kesiminin adetleri arasına giren diğer şeyler gibi. Ebû Ubeyd'den şöyle rivayet edilmiştir: "Hiçbir âlimin kapısını [sertçe] çalmadım." Benî Esed kıssası ve onlar hakkında inen { إِنَّ الَّذِينَ يُنادُونَكَ مِنْ وَراءِ الْحُجُراتِ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ } “Sana odaların arkasından seslenenlerin çoğu akıl erdirmezler” kavli caydırıcı olarak yeterlidir. Eğer: "Mananın, 'Size izin verilmez de dönmeniz emredilirse itaat edin ve onların hoşnutsuzluğuna rağmen girmeyin' şeklinde olması sahih midir?" dersen, derim ki: Ev halkı hazır olsun veya olmasın, yalnızca izin bulunmadığında dahi giriş kesin olarak yasaklandıktan sonra, izin yokluğuna bir de 'dönün' emri eklendiğinde bunun yasak oluşunda hiçbir şüphe kalmaz. Eğer: "Evde yangın çıkması, hırsızın basması veya nehyedilmesi gereken bir münkerin zuhuru gibi [acil] bir durum meydana gelirse ne olur?" dersen, derim ki: Bu durum delille istisna edilmiştir. Yani dönmek, gönüllerin selameti ve şüpheden uzak kalma açısından sizin için daha temiz ve nezihdir; yahut daha faydalı ve hayrı daha çok artırıcıdır. Sonra Allah, kendilerine hitap edilen kimselere, emrolundukları şeylerden yaptıklarını ve terk ettiklerini bildiğini ve bunun cezasını/mükafatını tastamam vereceğini bildirerek tehdit etmiştir.
[سورة النور (٢٤) : آية ٢٩]
[Nûr Suresi (24): Ayet 29]
لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ فِيها مَتاعٌ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ (٢٩)
{ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ فِيها مَتاعٌ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ (٢٩) } “İçinde oturulmayan ve sizin için bir menfaat bulunan evlere [izinsiz] girmenizde size bir günah yoktur. Allah açığa vurduğunuzu da gizlediğinizi de bilir.”
استثنى من البيوت التي يجب الاستئذان على داخلها: ما ليس بمسكون منها، وذلك نحو الفنادق وهي الخانات والربط وحوانيت البياعين. والمتاع: المنفعة، كالاستكنان من الحرّ والبرد، وإيواء الرحال والسلع والشراء والبيع. ويروى أن أبا بكر رضى الله عنه قال: يا رسول الله، إنّ الله تعالى قد أنزل عليك آية في الاستئذان، وإنا نختلف في تجاراتنا فننزل هذه الخانات أفلا ندخلها إلا بإذن ؟ فنزلت. وقيل. الخربات يتبرز فيها. والمتاع: التبرز وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ وعيد للذين يدخلون الخربات والدور الخالية من أهل الريبة.
[Allah], içine giren kimsenin izin istemesi gereken evlerden, içinde oturulmayanları istisna etmiştir. Bu da oteller -ki bunlar hanlar ve ribatlardır- ile satıcı dükkânları gibi yerlerdir. Metâ (متاع) ise sıcaktan ve soğuktan korunmak, yol eşyalarını ve malları yerleştirmek, alım ve satım yapmak gibi menfaattir. Rivayet edildiğine göre Ebû Bekir radıyallâhu anh: «Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz Allah Teâlâ sana izin isteme hususunda bir ayet indirdi. Biz ise ticaretlerimiz sebebiyle gidip gelmekteyiz ve bu hanlarda konaklamaktayız. [Yoksa] buralara da ancak izinle mi gireceğiz?» demiş; bunun üzerine [bu ayet] inmiştir. Şöyle de denilmiştir: [Bunlar] içine kaza-i hacet yapılan harabelerdir. Metâ ise kaza-i hacettir. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ } “Allah açığa vurduğunuzu da gizlediğinizi de bilir” [ifadesi], töhmet ehlinden olup harabelere ve boş evlere giren kimselere yönelik bir tehdittir.
[سورة النور (٢٤) : آية ٣٠]
[Nûr Suresi (24): Ayet 30]
قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِكَ أَزْكى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما يَصْنَعُونَ (٣٠)
{ قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِكَ أَزْكى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما يَصْنَعُونَ (٣٠) } “Mümin erkeklere söyle: Gözlerini [harama bakmaktan] sakınsınlar ve ırzlarını korusunlar. Bu onlar için daha temizdir. Şüphesiz Allah, onların yapmakta oldukları her şeyden hakkıyla haberdardır.”
من للتبعيض، والمراد غضّ البصر عما يحرم، والاقتصار به على ما يحلّ. وجوّز الأخفش أن تكون مزيدة، وأباه سيبويه. فإن قلت: كيف دخلت في غضّ البصر دون حفظ الفروج؟
Ayetten geçen 'min' (مِنْ) teb'îz (kısmilik) içindir; kastedilen ise haram olandan gözü sakınmak ve helal olanla yetinmektir. Ahfeş bu harfin zaid olmasını caiz görmüş, Sîbeveyh ise bunu reddetmiştir. Eğer: "Fercin korunmasında değil de gözü yummada bu harf nasıl dâhil olmuştur?" dersen,
قلت: دلالة على أن أمر النظر أوسع. ألا ترى أن المحارم لا بأس بالنظر إلى شعورهنّ وصدورهنّ وثديهنّ وأعضادهنّ وأسوقهنّ وأقدامهنّ وكذلك الجواري المستعرضات، والأجنبية ينظر إلى وجهها وكفيها وقدميها في إحدى الروايتين. وأما أمر الفرج فمضيق، وكفاك فرقا أن أبيح النظر إلا ما استثنى منه، وحظر الجماع إلا ما استثنى منه. ويجوز أن يراد- مع حفظها عن الإفضاء إلى ما لا يحل- حفظها عن الإبداء. وعن ابن زيد: كل ما في القرآن من حفظ الفرج فهو عن الزنا، إلا هذا فإنه أراد به الاستتار. ثم أخبر أنه خَبِيرٌ بأفعالهم وأحوالهم، وكيف يجيلون أبصارهم؟ وكيف يصنعون بسائر حواسهم وجوارحهم؟ فعليهم- إذ عرفوا ذلك- أن يكونوا منه على تقوى وحذر في كل حركة وسكون.
derim ki: Bakma meselesinin daha geniş kapsamlı olduğuna delalet etmek içindir. Görmez misin ki mahremlerin saçlarına, göğüslerine, memelerine, kollarına, bacaklarına ve ayaklarına bakmakta bir beis yoktur; aynı şekilde satışa arz edilen cariyeler ve iki rivayetten birine göre yabancı kadının yüzü, elleri ve ayakları da böyledir. Fercin korunması meselesi ise dardır; istisna edilenler hariç bakmanın mubah kılınması, istisna edilenler hariç cimanın ise haram kılınması fark olarak sana yeter. Fercin korunması ile —helal olmayana varmaktan korumanın yanı sıra— açılmaktan korunmasının kastedilmiş olması da caizdir. İbn Zeyd'den: "Kur'an'da fercin korunmasına dair geçen her yer zinadan korunmaktır; ancak bu ayet müstesnadır, zira burada örtünmeyi kastetmiştir." Sonra Allah, onların fiillerinden ve hallerinden, gözlerini nasıl gezdirdiklerinden, diğer duyu ve azalarıyla ne yaptıklarından { خَبِيرٌ } haberdar olduğunu bildirmiştir. Öyleyse onlar —bunu bildiklerine göre— her hareket ve sükûnda O'ndan sakınmalı ve takva üzere olmalıdırlar.
[سورة النور (٢٤) : آية ٣١]
[Nûr Suresi (24): Ayet 31]
وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ ما ظَهَرَ مِنْها وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبائِهِنَّ أَوْ آباءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنائِهِنَّ أَوْ أَبْناءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَواتِهِنَّ أَوْ نِسائِهِنَّ أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ ما يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣١)
{ وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ ما ظَهَرَ مِنْها وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبائِهِنَّ أَوْ آباءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنائِهِنَّ أَوْ أَبْناءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَواتِهِنَّ أَوْ نِسائِهِنَّ أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ ما يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣١) } “Mümin kadınlara da söyle: Gözlerini [harama bakmaktan] sakınsınlar, ırzlarını korusunlar; kendiliğinden görünen kısımları müstesna olmak üzere ziynetlerini açmasınlar. Başörtülerini yakalarının üzerine salsınlar. Ziynetlerini kocalarından, babalarından, kocalarının babalarından, oğullarından, kocalarının oğullarından, erkek kardeşlerinden, erkek kardeşlerinin oğullarından, kız kardeşlerinin oğullarından, kendi kadınlarından, ellerinin altında bulunanlardan (köle ve cariyelerinden), erkeklerden kadına ihtiyacı kalmamış tâbi kimselerden yahut kadınların avret yerlerini henüz anlamayan çocuklardan başkasına göstermesinler. Gizlemekte oldukları ziynetleri anlaşılsın diye ayaklarını yere vurmasınlar. Ey müminler! Hep birden Allah'a tövbe ediniz ki kurtuluşa eresiniz.”
النساء مأمورات أيضا بغض الأبصار، ولا يحل للمرأة أن تنظر من الأجنبى إلى ما تحت سرته إلى ركبته، وإن اشتهت غضت بصرها رأسا، ولا تنظر من المرأة إلا إلى مثل ذلك.
Kadınlar da aynı şekilde gözlerini sakınmakla emrolunmuşlardır. Kadının, yabancı bir erkeğin göbeği ile dizi arasındaki yerine bakması helal değildir; şayet şehvet duyarsa gözünü tamamen yumar. Kadının kadına bakması da ancak böyledir.
وغضها بصرها من الأجانب أصلا أولى بها وأحسن. ومنه حديث ابن أم مكتوم عن أم سلمة رضى الله عنها قالت: كنت عند رسول الله ﷺ وعنده ميمونة، فأقبل ابن أم مكتوم- وذلك بعد أن أمرنا بالحجاب- فدخل علينا فقال: احتجبا، فقلنا: يا رسول الله،
Kadının yabancı erkeklerden gözünü tamamen sakınması kendisi için daha evlâ ve daha güzeldir. Ümmü Seleme —radıyallâhu anhâ—'dan rivayet edilen İbn Ümmi Mektûm hadisi de bu kabildendir: O şöyle demiştir: Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydım, yanında Meymûne de vardı. İbn Ümmi Mektûm geldi —bu bize tesettür emredildikten sonraydı— ve yanımıza girdi. Peygamber: «Ondan sakının (örtünün)» buyurdu. Biz: "Ey Allah'ın Resûlü,
أليس أعمى لا يبصر؟ قال: أفعميا وان أنتما؟ ألستما تبصرانه؟ فإن قلت: لم قدّم غض الأبصار على حفظ الفروج؟ قلت: لأنّ النظر بريد الزنى ورائد الفجور، والبلوى فيه أشدّ وأكثر، ولا يكاد يقدر على الاحتراس منه. الزينة: ما تزينت به المرأة من حلىّ أو كحل أو خضاب، فما كان ظاهرا منها كالخاتم والفتخة والكحل والخضاب. فلا بأس بإبدائه للأجانب، وما خفى منها كالسوار والخلخال والدملج والقلادة والإكليل والوشاح والقرط، فلا تبديه إلا لهؤلاء المذكورين. وذكر الزينة دون مواقعها: للمبالغة في الأمر بالتصوّن والتستر، لأنّ هذه الزين واقعة على مواضع من الجسد لا يحل النظر إليها لغير هؤلاء، وهي الذراع والساق والعضد والعنق والرأس والصدر والأذن، فنهى عن إبداء الزين نفسها. ليعلم أنّ النظر إذا لم يحل إليها لملابستها تلك المواقع- بدليل أن النظر إليها غير ملابسة لها لا مفال في حله- كان النظر إلى المواقع أنفسها متمكنا في الحظر، ثابت القدم في الحرمة، شاهدا على أن النساء حقهن أن يحتطن في سترها ويتقين الله في الكشف عنها فإن قلت. ما تقول في القراميل ، هل يحل نظر هؤلاء إليها؟ قلت: نعم. فإن قلت: أليس موقعها الظهر ولا يحل لهم النظر إلى ظهرها وبطنها، وربما ورد الشعر فوقعت القراميل على ما يحاذى ما تحت السرة؟ قلت: الأمر كما قلت، ولكن أمر القراميل خلاف أمر سائر الحلي، لأنه لا يقع إلا فوق اللباس، ويجوز النظر إلى الثوب الواقع على الظهر والبطن للأجانب فضلا عن هؤلاء، إلا إذا كان يصف لرقته فلا يحل النظر إليه، فلا يحل النظر إلى القراميل واقعة عليه. فإن قلت: ما المراد بموقع الزينة؟
o görmeyen bir âmâ değil midir?" dedik. Peygamber: «Siz ikiniz de mi âmâsınız? Onu görmüyor musunuz?» buyurdu. Eğer: "Gözleri sakınmak niçin fercin korunmasından önce zikredilmiştir?" dersen, derim ki: Çünkü bakış zinanın habercisi ve fuhşiyatın öncüsüdür; bu konudaki imtihan daha şiddetli ve daha çoktur ve ondan sakınmaya güç yetirmek neredeyse zordur. Ziynet: Kadının takı, sürme veya kına gibi süslendiği şeylerdir. Bunlardan yüzük, parmak halkası, sürme ve kına gibi zahir olanların yabancılara gösterilmesinde bir sakınca yoktur. Bilezik, halhal, pazubent, gerdanlık, taç, omuz atkısı (kuşak) ve küpe gibi gizli olanlarını ise ancak ayette zikredilen bu kimselere gösterebilir. Ziynetin takıldığı yerler yerine bizzat ziynetin zikredilmesi: İffeti koruma ve örtünme emrinde mübalağa içindir; çünkü bu ziynetler bedende bu zikredilenlerden başkasının bakması helal olmayan yerlere takılmaktadır; bunlar da kol, bacak, pazı, boyun, baş, göğüs ve kulaktır. Dolayısıyla ziynetlerin bizzat kendisini göstermek yasaklanmıştır ki bilsinler: Bu yerlere temas etmesi sebebiyle ziynete bakmak helal olmadığına göre —ki ziynetin o yerlere temas etmeksizin tek başına bakılmasının helal olduğunda hiçbir şüphe yoktur— o yerlerin bizzat kendisine bakmak kesinlikle haram ve yasaklığı sabittir; bu da kadınların o yerleri örtmede ihtiyatlı davranmaları ve onları açmaktan ötürü Allah'tan sakınmaları gerektiğine delildir. Eğer: "Takma saç bağları (karâmil) hakkında ne dersin, bu sayılanların ona bakması helal midir?" dersen, derim ki: Evet. Eğer: "Onun yeri sırt değil midir ve onların kadının sırtına ve karnına bakmaları helal değildir; bazen de saç dökülür ve o bağlar göbek altına denk gelen hizaya sarkar?" dersen, derim ki: Mesele dediğin gibidir; fakat takma saç bağlarının durumu diğer takıların durumundan farklıdır; çünkü o ancak elbisenin üzerinde bulunur. Sırta ve karna gelen elbiseye ise bu sayılanlar şöyle dursun yabancıların dahi bakması caizdir; meğerki inceliğinden ötürü içini göstersin, o zaman ona bakmak helal olmaz, dolayısıyla onun üzerindeki takma saç bağlarına bakmak da helal olmaz. Eğer: "Ziynetin yeri ile kastedilen nedir?
ذلك العضو كله، أم المقدار الذي تلابسه الزينة منه؟ قلت: الصحيح أنه العضو كله كما فسرت مواقع الزينة الخفية، وكذلك مواقع الزينة الظاهرة: الوجه موقع الكحل في عينيه، والخضاب
[ziynet yeri denilince kastedilen] o uzvun tamamı mıdır, yoksa o uzuvdan ziynetin doğrudan temas ettiği miktar mıdır? Derim ki: Sahih olan, gizli ziynet yerlerini açıkladığım üzere o uzvun tamamı olduğudur. Aynı şekilde zahir ziynet yerleri de şöyledir: Yüz; gözlerdeki sürmenin ve
بالوسمة في حاجبيه وشاربيه، والغمرة في خديه، والكف والقدم موقعا الخاتم والفتخة والخضاب بالحناء. فإن قلت: لم سومح مطلقا في الزينة الظاهرة؟ قلت: لأن سترها فيه حرج، فإن المرأة لا تجد بدّا من مزاولة الأشياء بيديها، ومن الحاجة إلى كشف وجهها، خصوصا في الشهادة والمحاكمة والنكاح، وتضطر إلى المشي في الطرقات وظهور قدميها، وخاصة الفقيرات منهنّ، وهذا معنى قوله إِلَّا ما ظَهَرَ مِنْها يعنى إلا ما جرت العادة والجبلة على ظهوره والأصل فيه الظهور، وإنما سومح في الزينة الخفية. أولئك المذكورون لما كانوا مختصين به من الحاجة المضطرة إلى مداخلتهم ومخالطتهم، ولقلة توقع الفتنة من جهاتهم، ولما في الطباع من النفرة عن مماسة القرائب، وتحتاج المرأة إلى صحبتهم في الأسفار للنزول والركوب وغير ذلك. كانت جيوبهن واسعة تبدو منها نحورهن وصدورهن وما حواليها، وكنّ يسدلن الخمر من ورائهنّ فتبقى مكشوفة، فأمرن بأن يسدلنها من قدامهنّ حتى يغطينها، ويجوز أن يراد بالجيوب: الصدور تسمية بما يليها ويلابسها. ومنه قولهم: ناصح الجيب. وقولك: ضربت بخمارها على جيبها، كقولك: ضربت بيدي على الحائط، إذا وضعتها عليه. وعن عائشة رضى الله عنها: ما رأيت نساء خيرا من نساء الأنصار، لما نزلت هذه الآية قامت كل واحدة منهن إلى مرطها المرحل فصدعت منه صدعة، فاختمرن، فأصبحن كأن على رءوسهن الغربان»
ile boyanmanın ve yanaklardaki allığın yeridir; el ve ayak ise yüzüğün, parmak halkasının ve kına boyasının yeridir. Eğer: "Zahir olan ziynete niçin mutlak olarak müsamaha gösterilmiştir?" dersen, derim ki: Çünkü onu örtmekte meşakkat vardır; zira kadın elleriyle iş görmekten, özellikle şahitlik, muhakeme ve nikâh gibi durumlarda yüzünü açma ihtiyacından kaçınamaz; yollarda yürümek ve ayaklarının görünmesi —özellikle aralarındaki fakir kadınlar için— zaruridir. İşte { إِلَّا ما ظَهَرَ مِنْها } "kendiliğinden görünen kısımları müstesna" kavlinin manası budur; yani adet ve fıtrat gereği görünmesi tabii olan ve aslında görünür bulunan kısımlardır. Gizli ziynete ise yalnızca o zikredilen kimselere karşı müsamaha gösterilmiştir; çünkü onlarla zorunlu olarak bir arada bulunma ve ihtilat ihtiyacı vardır, onların tarafından fitne beklenmesi azdır, fıtratta akrabaya dokunmaktan bir çekinme vardır ve kadın yolculuklarda inip binmek vb. durumlar için onların refakatine muhtaçtır. [Cahiliye döneminde] kadınların yakaları genişti; gerdanları, göğüsleri ve etrafı görünürdü; başörtülerini de arkalarından salarlardı ve önleri açık kalırdı. Bundan dolayı örtülerini önden salıp o kısımları kapatmaları emrolundu. 'Cüyûb' ile o yakaya bitişik ve temas eden göğüslerin kastedilmiş olması da caizdir; nitekim 'nâsıhu'l-ceyb' (göğsü/özü temiz) sözü de bu kabildendir. "Başörtüsünü yakasının üzerine vurdu (örttü)" sözün, elini duvara koyduğun vakit "Elimi duvara vurdum" demen gibidir. Âişe —radıyallâhu anhâ—'dan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: «Ensar kadınlarından daha hayırlı kadınlar görmedim; bu ayet indiğinde onlardan her biri nakışlı yün elbiselerine yönelip ondan bir parça kopardı ve onunla başlarını örttüler; sabahleyin sanki başlarında kargalar varmış gibi çıktılar.»
. وقرئ: جيوبهن، بكسر الجيم لأجل الياء. وكذلك بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ قيل في نسائهن: هنّ المؤمنات، لأنه ليس للمؤمنة أن تتجرد بين يدي مشركة أو كتابية. عن ابن عباس رضى الله عنهما. والظاهر أنه عنى بنسائهن وما ملكت أيمانهن: من في صحبتهن وخدمتهنّ من الحرائر والإماء والنساء، كلهنّ سواء في حلّ نظر بعضهن إلى بعض. وقيل: ما ملكت أيمانهنّ هم الذكور والإناث جميعا. وعن عائشة رضى الله عنها أنها أباحت النظر إليها لعبدها، وقالت لذكوان: إنك إذا وضعتني في القبر وخرجت
Yâ (ي) harfi sebebiyle cîm harfinin kesresiyle { جُيُوبِهِنَّ } [yerine] *Ciyûbihinne* (جِيُوبِهِنَّ) şeklinde de okunmuştur. Aynı şekilde { بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ } “Kendi evlerinizden başka evlere” [ayetindeki *büyût* kelimesi de kesre ile *biyût* şeklinde okunmuştur]. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan [nakledildiğine göre] { نِسَائِهِنَّ } “kendi kadınları” [ifadesi] hakkında şöyle denilmiştir: Onlar mümin kadınlardır; zira mümin bir kadının müşrik veya Ehl-i kitap bir kadının yanında soyunması [caiz] değildir. Zahir olan ise, "kendi kadınları" ve "ellerinin altında bulunanlar" [ifadeleriyle], yanlarında ve hizmetlerinde bulunan hür ve câriye kadınların kastedildiğidir; birbirlerine bakmalarının helal olması hususunda kadınların hepsi eşittir. Bir görüşe göre de: "Ellerinin altında bulunanlar" ifadesi hem erkek hem de kadın [bütün köleleri] kapsamaktadır. Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre o, kölesinin kendisine bakmasını mubah görmüş ve Zekvân'a şöyle demiştir: "Beni kabre koyup [dışarı] çıktığında...
فأنت حر . وعن سعيد بن المسيب مثله ، ثم رجع وقال: لا تغرنكم آية النور، فإن المراد بها الإماء . وهذا هو الصحيح، لأن عبد المرأة بمنزلة الأجنبى منها، خصيا كان أو فحلا. وعن ميسون بنت بحدل الكلابية: أن معاوية دخل عليها ومعه خصى، فتقنعت منه، فقال: هو خصىّ فقالت: يا معاوية، أترى أن المثلة به تحلل ما حرّم الله ؟ وعند أبى حنيفة: لا يحل استخدام الخصيان وإمساكهم وبيعهم وشراؤهم، ولم ينقل عن أحد من السلف إمساكهم. فإن قلت:
sen hürsün" dediği rivayet edilmiştir. Said b. el-Müseyyeb'den de benzeri rivayet edilmiş, sonra bundan dönüp şöyle demiştir: "Nûr Suresi'ndeki ayet sizi aldatmasın; zira onunla cariyeler kastedilmiştir". Sahih olan da budur; çünkü kadının kölesi, hadım olsun erkek olsun onun için yabancı bir erkek hükmündedir. Meysûn bint Bahdel el-Kelâbiyye'den rivayet edildiğine göre: Muâviye yanında bir hadım ile onun yanına girdiğinde o kadın örtündü. Muâviye: "O hadımdır" deyince kadın: "Ey Muâviye! Ona yapılan uzuv kesme ameliyesinin (hadımlaştırmanın) Allah'ın haram kıldığını helal kılacağını mı sanıyorsun?" demiştir. Ebû Hanîfe'ye göre hadımları hizmette kullanmak, onları tutmak, alıp satmak helal değildir; Selef'ten hiç kimseden onları [hizmetçi olarak] tuttukları nakledilmemiştir. Eğer:
روى أنه أهدى لرسول الله ﷺ خصىّ فقبله. قلت: لا يقبل فيما تعم به البلوى إلا حديث مكشوف، فإن صح فلعله قبله ليعتقه ، أو لسبب من الأسباب. الْإِرْبَةِ الحاجة، قيل: هم الذين يتبعونكم ليصيبوا من فضل طعامكم، ولا حاجة لهم إلى النساء، لأنهم بله لا يعرفون شيئا من أمرهن. أو شيوخ صلحاء إذا كانوا معهن غضوا أبصارهم، أو بهم عنانة. وقرئ غَيْرِ بالنصب على الاستثناء أو الحال، والجرّ على الوصفية. وضع الواحد موضع الجمع لأنه يفيد الجنس. ويبين ما بعده أن المراد به الجمع. ونحوه نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا. لَمْ يَظْهَرُوا إما من ظهر على الشيء إذا اطلع عليه، أى: لا يعرفون ما العورة ولا يميزون بينها وبين غيرها. وإما من ظهر على فلان إذا قوى عليه، وظهر على القرآن: أخذه وأطاقه، أى: لم يبلغوا أو ان القدرة على الوطء. وقرئ: عورات، وهي لغة هذيل. فإن قلت: لم لم يذكر الله الأعمام والأخوال؟
"Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir hadım hediye edildiği ve onun da kabul ettiği rivayet edilmiştir?" dersen, derim ki: Umum-ı belva (herkesi ilgilendiren yaygın durumlar) konusunda ancak açık ve kesin hadis kabul edilir. Şayet sahih ise, belki de onu azat etmek için veya bir sebepten ötürü kabul etmiştir. { الْإِرْبَةِ } İhtiyaç demektir. Denildi ki: Onlar fazla yemeğinizden nasiplenmek için size tâbi olan, kadınların işinden hiçbir şey anlamayan saf/ahmak kimseler oldukları için kadınlara ihtiyaçları bulunmayan kimselerdir; yahut kadınların yanında bulunduklarında gözlerini yuman salih ihtiyarlardır veya iktidarsızdırlar. { غَيْرِ } kelimesi istisna veya hal olarak nasb (üstün) ile, sıfat olarak da cer (esre) ile okunmuştur. { الطِّفْلِ } "Çocuk" tekil lafzı, cinsi ifade ettiği için çoğul yerine konulmuştur; nitekim peşinden gelen ifade de onunla çoğulun kastedildiğini beyan etmektedir. { نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا } “sonra sizi bir çocuk olarak çıkarırız” ayeti de bunun gibidir. { لَمْ يَظْهَرُوا } ifadesi ya bir şeye vakıf olmak anlamındaki 'zahara ale'ş-şey'' kökündendir; yani avretin ne olduğunu bilmezler, onunla başkası arasını ayırt edemezler; ya da bir kimseye gücü yetmek manasındaki 'zahara alâ fülân' kökündendir; 'zahara ale'l-Kur'ân' ise onu kavradı ve ona güç yetirdi demektir; yani cinsel ilişkiye güç yetirme çağına ulaşmamışlardır. [Kelime], Hüzeyl lügatine göre 'averât' şeklinde de okunmuştur. Eğer: "Allah Teâlâ amcaları ve dayıları niçin zikretmemiştir?" dersen,
قلت: سئل الشعبي عن ذلك؟ فقال: لئلا يصفها العم عند ابنه، والخال كذلك. ومعناه: أن
Dedim ki: Şa'bî'ye bu durum soruldu da şöyle dedi: "Amca [kadını] oğlunun yanında, dayı da aynı şekilde [oğlunun yanında] vasfetmesin (anlatmasın) diye." Bunun anlamı şudur:
سائر القرابات يشترك الأب والابن في المحرمية إلا العم والخال وأبناءهما. فإذا رآها الأب فربما وصفها لابنه وليس بمحرم، فيدانى تصوّره لها بالوصف نظره إليها، وهذا أيضا من الدلالات البليغة على وجوب الاحتياط عليهن في التستر. كانت المرأة تضرب الأرض برجلها ليتقعقع خلخالها، فيعلم أنها ذات خلخال. وقيل: كانت تضرب بإحدى رجليها الأخرى ليعلم أنها ذات خلخالين. وإذا نهين عن إظهار صوت الحلي بعد ما نهين عن إظهار الحلي، علم بذلك أن النهى عن إظهار مواضع الحلي أبلغ وأبلغ. أوامر الله ونواهيه في كل باب لا يكاد العبد الضعيف يقدر على مراعاتها. وإن ضبط نفسه واجتهد، ولا يخلو من تقصير يقع منه، فلذلك وصى المؤمنين جميعا بالتوبة والاستغفار، وبتأميل الفلاح إذا تابوا واستغفروا. وعن ابن عباس رضى الله عنهما: توبوا مما كنتم تفعلونه في الجاهلية، لعلكم تسعدون في الدنيا والآخرة فإن قلت: قد صحت التوبة بالإسلام، والإسلام يجب ما قبله، فما معنى هذه التوبة؟ قلت: أراد بها ما يقوله العلماء: إن من أذنب ذنبا ثم تاب عنه، يلزمه كلما تذكره أن يجدد عنه التوبة، لأنه يلزمه أن يستمرّ على ندمه وعزمه إلى أن يلقى ربه. وقرئ: أيه المؤمنون، بضم الهاء، ووجهه أنها كانت مفتوحة لوقوعها قبل الألف، فلما سقطت الألف لالتقاء الساكنين أتبعت حركتها حركة ما قبلها.
diğer akrabalıklarda baba ile oğul mahremiyet konusunda ortaktır. Baba kadını gördüğünde belki mahrem olmayan oğluna onu vasfeder; böylece oğlunun kadını vasıf yoluyla tasavvur etmesi ona bakmaya yaklaşır. Bu da kadınların örtünmede ihtiyatlı olmalarının vacip olduğuna dair pek beliğ delillerdendir. Kadın halhalı ses çıkarsın ve böylece halhal sahibi olduğu bilinsin diye ayağını yere vururdu. İki halhalı olduğu bilinsin diye ayaklarından birini diğerine vurduğu da söylenmiştir. Ziynetin sesini duyurmak dahi ziynetin kendisini göstermek yasaklandıktan sonra yasaklandığına göre, bundan ziynet yerlerini açığa çıkarmanın katbekat daha şiddetle yasaklandığı anlaşılır. Allah'ın her konudaki emir ve yasaklarını zayıf kulun tastamam gözetmeye güç yetirmesi neredeyse imkânsızdır; nefsine hâkim olsa ve gayret etse bile kendisinden bir kusur sadır olmaktan geri kalmaz. İşte bundan dolayı Allah müminlerin hepsine tövbe ve istiğfar etmelerini, tövbe ve istiğfar ettikleri takdirde kurtuluşu ummalarını tavsiye etmiştir. İbn Abbas —radıyallâhu anhümâ—'dan: "Cahiliye döneminde yaptıklarınızdan tövbe edin ki dünyada ve ahirette saadete eresiniz." Eğer: "İslam ile tövbe zaten sahih olmuştur ve İslam kendinden öncekini silip süpürür; o halde bu tövbenin anlamı nedir?" dersen, derim ki: Âlimlerin şu sözünü kastetmiştir: Bir kimse bir günah işler de sonra ondan tövbe ederse, onu her hatırladığında tövbesini yenilemesi gerekir; çünkü Rabbine kavuşuncaya kadar pişmanlığı ve azmi üzere devam etmesi kendisine vaciptir. [Ayet], he harfinin dammesiyle 'eyyühe'l-mü'minûn' şeklinde de okunmuştur. Bunun sebebi: Eliften önce geldiği için fethalı idi; iki sakinin karşılaşmasından ötürü elif düşünce, harekesi kendisinden öncekinin harekesine tâbi kılınmıştır.
[سورة النور (٢٤) : آية ٣٢]
[Nûr Suresi (24): Ayet 32]
وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٣٢)
{ وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٣٢) } “Aranızdaki bekârları, kölelerinizden ve cariyelerinizden salih olanları evlendirin. Eğer onlar fakir iseler, Allah onları lütfuyla zenginleştirir. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi hakkıyla bilendir.”
الْأَيامى واليتامى: أصلهما أيائم ويتائم، فقلبا. والأيم: للرجل والمرأة. وقد آم وآمت وتأيما: إذا لم يتزوجا بكرين كانا أو ثيبين. قال:
el-Eyâmâ (الْأَيامى) ve el-yetâmâ (اليتامى) kelimelerinin aslı 'eyâim' ve 'yetâim' olup harf inkılabına uğramıştır. Eyyim (الأيم) kelimesi hem erkek hem kadın için kullanılır; bekâr veya dul olsun evlenmedikleri zaman 'âme', 'âmet' ve 'teeyyeme' denir. Şair şöyle demiştir:
فإن تنكحى أنكح وإن تتأيّمى … وإن كنت أفتي منكم أتأيّم
Fe-in tenkihî enkih ve in teteeyyemî … Ve in küntü eftâ minkümü eteeyyemi
وعن رسول الله ﷺ . «اللهم إنا نعوذ بك من العيمة والغيمة والأيمة والكزم والقرم ، والمراد: أنكحوا من تأيم منكم من الأحرار والحرائر، ومن كان فيه صلاح من
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle rivayet edilmiştir]: «اللهم إنا نعوذ بك من العيمة والغيمة والأيمة والكزم والقرم» «Allahım! Süt açlığından, hararetten/susuzluktan, bekâr/eşsiz kalmaktan, cimrilikten/oburluktan ve şiddetli et arzusundan Sana sığınırız». [Ayetteki] maksat şudur: İçinizden hür erkek ve hür kadınlardan bekâr/eşsiz kalanları ve
غلمانكم وجواريكم. وقرئ: من عبيدكم. وهذا الأمر للندب لما علم من أنّ النكاح أمر مندوب إليه ، وقد يكون الوجوب في حق الأولياء عند طلب المرأة ذلك، وعند أصحاب الظواهر: النكاح واجب. ومما يدل على كونه مندوبا إليه قوله ﷺ: «من أحب فطرتي فليستنّ بسنتي وهي النكاح» وعنه ﵊ «من كان له ما يتزوّج به فلم يتزوج فليس منا» . وعنه ﵊ «إذا تزوّج أحدكم عج شيطانه:
köle ve cariyelerinizden salih olanları evlendirin. [Ayet], 'min abîdiküm' şeklinde de okunmuştur. Nikâhın mendup bir amel olduğu bilindiğinden buradaki emir nedb (tavsiye) ifade eder; kadının talep etmesi durumunda ise veliler hakkında vacip olabilir. Zâhirîlere göre ise nikâh vaciptir. Onun mendup olduğuna delalet eden hususlardan biri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu kavlidir: «Kim benim fıtratımı severse sünnetimle amel etsin; o da nikâhtır». Yine ondan aleyhisselâm: «Evlenecek imkânı olup da evlenmeyen bizden değildir» buyrulmuştur. Yine ondan aleyhisselâm: «Sizden biri evlendiğinde şeytanı feryat edip bağırır:
يا ويله، عصم ابن آدم منى ثلثي دينه» وعنه ﵊: «يا عياض لا تزوّجن عجوزا ولا عاقرا، فإنى مكاثر » والأحاديث فيه عن النبي ﷺ والآثار كثيرة، وربما كان واجب الترك إذا أدّى إلى معصية أو مفسدة. وعن النبي ﷺ «إذا
«Vay haline! Âdemoğlu dininin üçte ikisini benden korudu» [diye feryat eder]. Yine ondan aleyhisselâm [şöyle rivayet edilmiştir]: «Ey İyâz! Sakın yaşlı ve kısır bir kadınla evlenme; zira ben [ümmetimin çokluğuyla] övünürüm/çoğalmak isterim.» Bu hususta Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [nakledilen] hadisler ve rivayetler pek çoktur. Şayet bir günaha veya mefsedete yol açıyorsa [evlenmeyi] terk etmek bazen vacip olur. Yine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle rivayet edilmiştir]: «
أتى على أمتى مائة وثمانون سنة فقد حلت لهم العزوبة والعزلة والترهب على رؤس الجبال » وفي الحديث «يأتى على الناس زمان لا تنال المعيشة فيه إلا بالمعصية، فإذا كان ذلك الزمان حلت العزوبة » فإن قلت: لم خص الصالحين؟ قلت: ليحصن دينهم ويحفظ عليهم صلاحهم، ولأنّ الصالحين من الأرقاء هم الذين مواليهم يشفقون عليهم وينزلونهم منزلة الأولاد في الأثرة والمودّة، فكانوا مظنة للتوصية بشأنهم والاهتمام بهم وتقبل الوصية فيهم. وأما المفسدون منهم فحالهم عند مواليهم على عكس ذلك. أو أريد بالصلاح: القيام بحقوق النكاح. ينبغي أن تكون شريطة الله غير منسية في هذا الموعد ونظائره وهي مشيئته ، ولا يشاء الحكيم
[... Ümmetimin üzerinden] yüz seksen yıl geçtiğinde artık onlara bekârlık, inziva ve dağ başlarında ruhbanlık helal olur». Bir hadiste de şöyle buyrulmuştur: «يأتى على الناس زمان لا تنال المعيشة فيه إلا بالمعصية، فإذا كان ذلك الزمان حلت العزوبة» «İnsanlar üzerine öyle bir zaman gelecek ki, o dönemde geçim ancak günahla elde edilebilecektir. İşte o zaman geldiğinde bekârlık helal olur.» Eğer: "Neden özellikle salih olanları tahsis etti?" dersen; derim ki: Dinlerini korumak ve salah hallerini muhafaza etmek için. Bir de kölelerden salih olanlar, efendilerinin kendilerine şefkat duyduğu, sevgi ve ihtimamda kendi çocukları konumunda gördüğü kimselerdir; dolayısıyla durumlarının tavsiye edilmesine, kendileriyle ilgilenilmesine ve haklarındaki tavsiyenin kabul görmesine en uygun olanlar onlardır. Onlardan bozguncu (müfsid) olanlara gelince, efendileri nezdindeki durumları bunun tam aksinedir. Yahut salah ile nikâhın haklarını yerine getirebilmek kastedilmiştir. Bu vaatte ve benzerlerinde Allah'ın şartının, yani O'nun meşîetinin (dilemesinin) unutulmaması gerekir. Zira Hakîm olan [Allah] dilemez...
إلا ما اقتضته الحكمة وما كان مصلحة ، ونحوه: وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ وقد جاءت الشريطة منصوصة في قوله تعالى: وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شاءَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ ومن لم ينس هذه الشريطة لم ينتصب معترضا بعزب كان غنيا فأفقره النكاح، وبفاسق تاب واتقى الله وكان له شيء ففنى وأصبح مسكينا.
ancak hikmetin gerektirdiğini ve maslahat olanı diler. { وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ } “Kim Allah'tan sakınırsa, Allah ona bir çıkış yolu ihsan eder ve onu beklemediği yerden rızıklandırır” ayeti de bunun gibidir. Bu şart Allah Teâlâ'nın şu kavlinde açıkça ifade edilmiştir: { وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شاءَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Eğer fakirlikten korkarsanız, Allah dilerse sizi lütfundan zenginleştirecektir. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.” Bu şartı unutmayan kimse, zenginken evliliğin fakirleştirdiği bekârı yahut tövbe edip Allah'tan sakındığı halde sahip olduğu şey tükenip yoksul düşen fasıkı öne sürerek itiraz etmeye kalkışmaz.
وعن النبي ﷺ: «التمسوا الرزق بالنكاح »
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «التمسوا الرزق بالنكاح» «Rızkı nikâhta (evlilikte) arayınız.»
وشكا إليه رجل الحاجة فقال : «عليك بالباءة » وعن عمر رضى الله عنه: عجبت لمن لا يطلب الغنى بالباءة . ولقد كان عندنا رجل رازح الحال، ثم رأيته بعد سنين وقد انتعشت حاله وحسنت، فسألته؟ فقال: كنت في أول أمرى على ما علمت، وذلك قبل أن أرزق ولدا، فلما رزقت بكر ولدى تراخيت عن الفقر، فلما ولد لى الثاني زدت خيرا، فلما تتاموا ثلاثة صبّ الله علىّ الخير صبا، فأصبحت إلى ما ترى وَاللَّهُ واسِعٌ أى غنىّ ذو سعة لا يرزؤه إغناء الخلائق، ولكنه عَلِيمٌ يبسط الرزق لمن يشاء ويقدر.
Bir adam ona ihtiyaçtan (yoksulluktan) şikâyet etti; bunun üzerine: «Evlenmeye bak» buyurdu. Ömer radıyallâhu anh'tan da şöyle rivayet edilmiştir: «Evlenmekle zenginlik aramayışına şaşarım.» Bizim oralarda fakirlikten beli bükülmüş bir adam vardı; yıllar sonra onu durumunun düzelmiş ve iyileşmiş olduğunu gördüm. Ona halini sorduğumda şöyle dedi: 'Ben işimin başında bildiğin gibiydim; bu da bana bir çocuk verilmeden önceydi. Bana ilk çocuğum doğduğunda fakirlikten biraz uzaklaştım. İkincisi doğduğunda hayrım daha da arttı. Çocuklar üç tane olunca Allah üzerime hayrı sağanak sağanak akıttı ve gördüğün bu hale geldim.' { وَاللَّهُ واسِعٌ } “Allah lütfu geniş olandır”; yani zengindir, genişlik sahibidir; yaratılmışları zenginleştirmek O'ndan hiçbir şey eksiltmez. Ancak O, { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”, dilediğine rızkı bol bol verir, dilediğine de kısar.
[سورة النور (٢٤) : آية ٣٣]
[Nûr Suresi (24): Ayet 33]
وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لا يَجِدُونَ نِكاحاً حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٣)
{ وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لا يَجِدُونَ نِكاحاً حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Evlenme imkânı bulamayanlar, Allah kendilerini lütfuyla zenginleştirinceye kadar iffetlerini korusunlar. Sağ ellerinizin malik olduğu köle ve cariyelerden mükatebe (özgürlük sözleşmesi) yapmak isteyenlerle, eğer kendilerinde bir hayır görürseniz mükatebe yapın. Ve onlara Allah'ın size verdiği maldan verin. Dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için, iffetli kalmak isteyen cariyelerinizi fuhşa zorlamayın. Kim onları zorlarsa bilsin ki, onların zorlanmalarından sonra Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir. (33)”
وَلْيَسْتَعْفِفِ وليجتهد في العفة وظلف النفس ، كأن المستعف طالب من نفسه العفاف وحاملها عليه لا يَجِدُونَ نِكاحاً أى استطاعة تزوج. ويجوز أن يراد بالنكاح:
{ وَلْيَسْتَعْفِفِ } İffetli kalmaya ve nefsi [haramlardan] alıkoymaya gayret göstersin. Sanki iffetli davranmaya çalışan kimse (müsta‘fif), bizzat nefsinden iffeti talep etmekte ve onu buna zorlamaktadır. { لا يَجِدُونَ نِكاحاً } Yani evlenme imkânı [bulamayanlar]. Nikâhtan kastın şu olması da caizdir:
ما ينكح به من المال حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ ترجية للمستعفين وتقدمة وعد بالتفضل عليهم بالغنى، ليكون انتظار ذلك وتأميله لطفا لهم في استعفافهم، وربطا على قلوبهم، وليظهر بذلك أن فضله أولى بالإعفاء وأدنى من الصلحاء. وما أحسن ما رتب هذه الأوامر: حيث أمر أولا بما يعصم من الفتنة ويبعد من مواقعة المعصية وهو غض البصر، ثم بالنكاح الذي يحصن به الدين ويقع به الاستغناء بالحلال عن الحرام، ثم بالحمل على النفس الأمارة بالسوء وعزفها عن الطموح إلى الشهوة عند العجز عن النكاح إلى أن يرزق القدرة عليه وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ مرفوع على الابتداء. أو منصوب بفعل مضمر يفسره فَكاتِبُوهُمْ كقولك: زيدا فاضربه، ودخلت الفاء لتضمن معنى الشرط. والكتاب والمكاتبة، كالعتاب والمعاتبة: وهو أن يقول الرجل لمملوكه: كاتبتك على ألف درهم، فإن أداها عتق. ومعناه: كتبت لك على نفسي أن تعتق منى إذا وفيت بالمال، وكتبت لي على نفسك أن تفي بذلك. أو كتبت عليك الوفاء بالمال وكتبت على العتق. ويجوز عند أبى حنيفة رضى الله عنه حالا ومؤجلا. ومنجما وغير منجم لأن الله تعالى لم يذكر التنجيم، وقياسا على سائر العقود. وعند الشافعي رضى الله عنه: لا يجوز إلا مؤجلا منجما. ولا يجوز عنده بنجم واحد لأنّ العبد لا يملك شيئا، فعقده حالا منع من حصول الغرض، لأنه لا يقدر على أداء البدل عاجلا. ويجوز عقده على مال قليل وكثير، وعلى خدمة في مدة معلومة، وعلى عمل معلوم مؤقت: مثل حفر بئر في مكان بعينه معلومة الطول والعرض وبناء دار قد أراه آجرها وجصها وما يبنى به. وإن كاتبه على قيمته لم يجز. فإن أداها عتق.
Evlenmeyi sağlayacak mehir ve masraf gibi maldır. { حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ } İffetli kalmaya çalışanlara bir ümit verme ve Allah'ın lütfuyla onları zenginleştireceğine dair peşin bir vaattir; ta ki bunu bekleyip ummak, iffetlerini korumada onlar için bir lütuf olsun ve kalplerini takviye etsin. Böylece O'nun lütfunun iffetlilere daha layık ve salihlere daha yakın olduğu ortaya çıksın. Bu emirlerin sıralanışı ne kadar da güzeldir: Önce fitneden koruyan ve günahın içine düşmekten uzaklaştıran şeyi, yani gözü haramdan sakınmayı emretti; sonra dinin onunla korunduğu ve haramdan helal ile yetinilip müstağni kalındığı nikâhı emretti; daha sonra nikâha güç yetiremediği takdirde, ona güç verilinceye kadar, kötülüğü emreden nefse baskı yapmayı ve onu şehvete yönelmekten menedip vazgeçirmeyi emretti. { وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ } İbtida (özne) olarak merfûdur. Yahut { فَكاتِبُوهُمْ } fiilinin tefsir ettiği gizli bir fiille mensuptur; nitekim 'Zeyd'i döv' (Zeyden fadribhu) demen gibidir. Şart anlamını içermesi sebebiyle 'fâ' harfi dahil olmuştur. el-Kitâb (الْكِتَابَ) ve el-Mükâtebe (المُكَاتَبَة); el-İtâb ve el-Muâtebe gibidir: Bu da kişinin kölesine, 'Seninle bin dirhem karşılığında mükatebe sözleşmesi yaptım' demesidir; köle bunu öderse hürriyetine kavuşur. Manası şudur: 'Parayı tam olarak ödediğinde benden hür olacağına dair kendi aleyhime sana yazdım (taahhüt ettim), sen de bu parayı tam olarak ödeyeceğine dair kendi aleyhine bana yazdın (taahhüt ettin).' Yahut 'Ben senin üzerine parayı ödemeyi yazdım (şart koştum), sen de benim üzerime hürriyeti yazdın.' Bu sözleşme Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'a göre peşin veya vadeli olarak, taksitli ya da taksitsiz olarak caizdir; çünkü Allah Teâlâ taksitlendirmeyi zikretmemiştir ve diğer akitlere kıyas edilir. Şâfiî radıyallâhu anh'a göre ise ancak vadeli ve taksitli olarak caizdir. Ona göre tek taksitle de caiz olmaz; çünkü köle hiçbir şeye malik değildir, dolayısıyla akdin peşin yapılması maksadın gerçekleşmesine engel olur; zira bedeli peşin olarak ödemeye güç yetiremez. Bu akdin az veya çok bir mal karşılığında yapılması caiz olduğu gibi, bilinen bir sürede hizmet karşılığında yahut süresi belirlenmiş belirli bir iş karşılığında yapılması da caizdir: Belirli bir yerde, uzunluğu ve genişliği bilinen bir kuyu kazmak, tuğlasını, alçısını ve inşa edilecek malzemesini gösterdiği bir evi inşa etmek gibi. Eğer köle ile kendi kıymeti üzerinden mükatebe yaparsa caiz olmaz; ancak köle bunu öderse azat olur.
وإن كاتبه على وصيف ، جاز، لقلة الجهالة ووجب الوسط، وليس له أن يطأ المكاتبة، وإذا أدى عتق، وكان ولاؤه لمولاه، لأنه جاد عليه بالكسب الذي هو في الأصل له، وهذا الأمر للندب عند عامة العلماء. وعن الحسن رضى الله عنه: ليس ذلك بعزم، إن شاء كاتب وإن شاء لم يكاتب. وعن عمر رضى الله عنه: هي عزمة من عزمات الله. وعن ابن سيرين مثله وهو مذهب داود خَيْراً قدرة على أداء ما يفارقون عليه. وقيل: أمانة وتكسبا. وعن سلمان رضى الله عنه أن مملوكا له ابتغى أن يكاتبه فقال: أعندك مال؟ قال: لا، قال: أفتأمرنى أن آكل غسالة أيدى الناس وَآتُوهُمْ أمر للمسلمين على وجه الوجوب بإعانة المكاتبين وإعطائهم سهمهم الذي جعل الله لهم من بيت المال، كقوله تعالى وَفِي الرِّقابِ عند أبى حنيفة وأصحابه رضى الله عنهم. فإن قلت: هل يحل لمولاه إذا كان غنيا أن يأخذ ما تصدق
Şayet efendi kölesiyle bir vasîf (hizmetçi) karşılığında mükatebe yaparsa, [bu durumdaki] cehalet (belirsizlik) az olduğu için caizdir ve vasat (orta kalitede) olanı gerekir. Efendinin mükatebe akdi yaptığı cariyesiyle cinsel ilişkide bulunması caiz değildir. [Köle bedeli] ödediğinde azat olur ve velâ hakkı efendisine ait olur; çünkü efendi, aslen kendisine ait olan kazancı ona bağışlamıştır. Bu emir, âlimlerin çoğunluğuna göre mendubluk ifade eder. Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: “Bu kesin bir emir değildir; dilerse mükatebe yapar, dilerse yapmaz.” Ömer radıyallâhu anh'tan ise şöyle rivayet edilmiştir: “Bu, Allah'ın kesin emirlerinden (azimetlerinden) biridir.” İbn Sîrîn'den de benzeri rivayet edilmiş olup Dâvûd [ez-Zâhirî]'nin mezhebi de budur. { خَيْراً } “Bir hayır” [ifadesi], kendisi karşılığında ayrılacakları [bedeli] ödeme gücüdür. [Bir görüşe] göre güvenilirlik ve kazanç kabiliyetidir. Selmân radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre, bir kölesi kendisiyle mükatebe yapmak istedi. Selmân: “Malın var mı?” diye sordu. Köle: “Hayır” dedi. Bunun üzerine Selmân: “Bana insanların elinin kirini (sadakalarını) yememi mi emrediyorsun?” dedi. { وَآتُوهُمْ } “Onlara verin” [emri], Ebû Hanîfe ve ashabına radıyallâhu anhüm göre, mükatep kölelere yardım edilmesi ve Allah Teâlâ'nın { وَفِي الرِّقَابِ } “Kölelerin azat edilmesinde” kavlinde olduğu gibi beytülmâlden kendilerine takdir ettiği hissenin verilmesi hususunda Müslümanlara vücub ifade eden bir emirdir. Eğer: “Efendisi zengin olduğu takdirde, kölesine sadaka olarak verilen şeyi
به عليه؟ قلت. نعم. وكذلك إذا لم تف الصدقة بجميع البدل وعجز عن أداء الباقي طاب للمولى ما أخذه، لأنه لم يأخذه بسبب الصدقة، ولكن بسبب عقد المكاتبة كمن اشترى الصدقة من الفقير أو ورثها أو وهبت له، ومنه قوله ﷺ في حديث بريرة «هو لها صدقة ولنا هدية» وعند الشافعي رضى الله عنه: هو إيجاب على الموالي أن يحطوا لهم من مال الكتابة. وإن لم يفعلوا أجبروا. وعن على رضى الله عنه: يحط له الربع. وعن ابن عباس رضى الله عنهما: يرضخ له من كتابته شيئا. وعن عمر رضى الله عنه أنه كاتب عبدا له يكنى أبا أمية، وهو أوّل عبد كوتب في الإسلام، فأتاه بأوّل نجم فدفعه إليه عمر رضى الله عنه وقال:
alması helal olur mu?' dersen, derim ki: Evet. Aynı şekilde sadaka bedelin tamamına yetmez ve köle kalanı ödemekten aciz kalırsa, efendinin aldığı şey ona helal olur; çünkü efendi onu sadaka vasfıyla değil, mükatebe akdi sebebiyle almıştır. Tıpkı fakirden sadaka malını satın alan veya ona miras kalan ya da kendisine hibe edilen kimse gibi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Berîre hadisindeki: «O, onun için bir sadaka, bizim için ise bir hediyedir» sözü de bu kabildendir. Şâfiî radıyallâhu anh'a göre ise bu, efendilerin mükatebe malından kölelerine bir kısmını indirmelerini farz kılan bir emirdir; yapmazlarsa buna zorlanırlar. Ali radıyallâhu anh'tan: 'Ona dörtte biri indirilir' dediği rivayet edilmiştir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan ise: 'Mükatebe bedelinden ona bir miktar bağışlanır' dediği rivayet edilmiştir. Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre, Ebû Ümeyye künyeli bir kölesiyle mükatebe yaptı ki o İslâm'da mükatebe yapılan ilk köleydi. Köle ilk taksiti ona getirdiğinde, Ömer radıyallâhu anh onu köleye geri verip şöyle dedi:
استعن به على مكاتبتك فقال: لو أخرته إلى آخر نجم؟ قال: أخاف أن لا أدرك ذلك . وهذا عند أبى حنيفة رضى الله عنه على وجه الندب وقال: إنه عقد معاوضة فلا يجبر على الحطيطة كالبيع. وقيل: معنى وَآتُوهُمْ: أسلفوهم. وقيل: أنفقوا عليهم بعد أن يؤدوا ويعتقوا.
'Bunu mükatebe borcunda kullanmak üzere harca.' Köle: 'Bunu son taksite bıraksaydın?' deyince, Ömer: 'O vakte kadar yaşayamamaktan korkarım' dedi. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'a göre bu [indirim ve verme emri] mendubluk bildirir ve şöyle demiştir: 'Bu bir ivazlı akittir (karşılıklı sözleşmedir), dolayısıyla satış akdinde olduğu gibi indirim yapmaya zorlanamaz.' { وَآتُوهُمْ } kavlinin manasının: 'Onlara borç verin' olduğu da söylenmiştir. 'Bedeli ödeyip hürriyetlerine kavuştuktan sonra onlara nafaka verin' anlamında olduğu da söylenmiştir.
وهذا كله مستحب. وروى أنه كان لحويطب بن عبد العزى مملوك يقال له الصبيح: سأل مولاه أن يكاتبه فأبى، فنزلت. كانت إماء أهل الجاهلية يساعين على مواليهن، وكان لعبد الله بن أبىّ رأس النفاق ست جوار: معاذة، ومسيكة، وأميمة، وعمرة، وأروى، وقتيلة: يكرههن على البغاء وضرب عليهن ضرائب فشكت ثنتان منهن إلى رسول الله ﷺ»
Bunların hepsi müstehaptır. Rivayet edildiğine göre Huveytıb b. Abdiluzza'nın es-Subeyh adında bir kölesi vardı; efendisinden kendisiyle mükatebe yapmasını istedi, o ise yanaşmadı; bunun üzerine ayet indi. Cahiliye ehlinin cariyeleri efendileri için fuhuş yaparak kazanç sağlarlardı. Münafıkların başı Abdullah b. Übey'in altı cariyesi vardı: Muâze, Müseyke, Ümeyme, Amre, Ervâ ve Kuteyle. O, bunları fuhşa zorluyor ve üzerlerine haraç koyuyordu. Bunlardan ikisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyette bulundu;
. فنزلت. ويكنى بالفتى والفتاة: عن العبد والأمة. وفي الحديث: «ليقل أحدكم فتاي وفتأتي، ولا يقل عبدى وأمتى» والبغاء: مصدر البغي. فإن قلت: لم أقحم قوله إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً قلت: لأن الإكراه لا يتأتى إلا مع إرادة التحصن، وآمر الطيعة الموانية للبغاء لا يسمى مكرها ولا أمره إكراها .
[Bunun üzerine bu ayet] indi. Fetâ (delikanlı/genç) ve fetât (genç kız) kelimeleriyle köle ve cariye kastedilir (kinaye yoluyla kullanılır). Hadiste şöyle buyrulmuştur: «لِيَقُلْ أَحَدُكُمْ فَتَايَ وَفَتَاتِي، وَلَا يَقُلْ عَبْدِي وَأَمَتِي» «Sizden biri 'genç kölem/delikanlım' ve 'genç cariyem/kızım' desin; 'kulum/kölem' ve 'cariyem' demesin.» Bığâ (بغاء) [kelimesi], bağy (fuhuş) [kökünün] masdarıdır. Eğer 'Ayet metnine { إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً } “iffetli kalmak isterlerse” ifadesi niçin araya getirilmiştir?' dersen, derim ki: Çünkü zorlama (ikrâh), ancak iffetli kalma iradesiyle birlikte düşünülebilir. Zaten itaatkâr olup fuhşa meyilli kadına [bunu] emreden kimse 'zorlayıcı' (mükrih), onun emri de 'zorlama' (ikrâh) diye isimlendirilmez.
وكلمة إِنْ وإيثارها على «إذا» إيذان بأن المساعيات كنّ يفعلن ذلك برغبة وطواعية منهن، وأن ما وجد من معاذة ومسيكة من حين الشاذ النادر غَفُورٌ رَحِيمٌ لهم أو لهن. أو لهم ولهنّ إن تابوا وأصلحوا. وفي قراءة ابن عباس: لهن غفور رحيم. فإن قلت: لا حاجة إلى تعليق المغفرة بهنّ، لأن المكرهة على الزنى بخلاف المكره عليه في أنها غير آثمة. قلت: لعل الإكراه كان دون ما اعتبرته الشريعة من إكراه بقتل، أو بما يخاف منه التلف أو ذهاب العضو، من ضرب عنيف أو غيره حتى تسلم من الإثم، وربما قصرت عن الحدّ الذي تعذر فيه فتكون آثمة
İn (إِنْ) kelimesi ve bunun 'izâ' (إِذَا) yerine tercih edilmesi, fuhuş yaptıran cariyelerin bunu kendi arzu ve rızalarıyla yaptıklarına, Muâze ile Müseyke'den sadır olan durumun ise nadir ve istisnai olduğuna bir işarettir. { غَفُورٌ رَحِيمٌ } Onlar (zorlayanlar) için veya onlar (zorlanan kadınlar) içindir. Yahut tövbe edip hallerini düzelttikleri takdirde hem onlar hem de cariyeler içindir. İbn Abbas'ın kıraatinde: 'lehünne gafûrun rahîm' (onlar için bağışlayıcı ve merhametlidir) şeklindedir. Eğer: 'Zinaya zorlanan kadına mağfiretin bağlanmasına gerek yoktur; zira zinaya zorlanan kadın, zorlayan kimseden farklı olarak günahkâr sayılmaz' dersen, derim ki: Belki de bu zorlama, günahın kalkması için şeriatın itibar ettiği ölümle tehdit yahut can telef olma veya organ gitme korkusu doğuran şiddetli dayak ve benzeri derecede değildi; kadın mazeretli sayılacağı bu sınıra ulaşamamış ve bu sebeple günahkâr olmuş olabilir.
[سورة النور (٢٤) : آية ٣٤]
[Nûr Suresi (24): Ayet 34]
وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَمَثَلاً مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٣٤)
{ وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَمَثَلاً مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ } “Andolsun ki biz size açıklayıcı ayetler, sizden önce gelip geçenlerden bir misal ve takva sahipleri için bir öğüt indirdik. (34)”
مُبَيِّناتٍ هي الآيات التي بينت في هذه السورة وأوضحت في معاني الأحكام والحدود. ويجوز أن يكون الأصل مبينا فيها فاتسع في الظرف. وقرئ بالكسر، أى:
{ مُبَيِّناتٍ } Bu surede beyan edilen, hükümler ve hadler konusundaki anlamları apaçık kılınan ayetlerdir. Aslının 'mübeyyenen fîhâ' (içinde açıklanmış) olması ve zarfta genişletme (mecaz) yapılmış bulunması da caizdir. Kesre ile [mubeyyinâtin şeklinde] de okunmuştur; yani:
بينت هي الأحكام والحدود، جعل الفعل لها على المجاز. أو من «بين» بمعنى تبين. ومنه المثل قد بين الصبح لذي عينين. وَمَثَلًا مِنَ أمثال من قَبْلِكُمْ أى قصة عجيبة من قصصهم كقصة يوسف ومريم، يعنى قصة عائشة رضى الله عنها وَمَوْعِظَةً ما وعظ به في الآيات والمثل، من نحو قوله وَلا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ، لَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ، وَلَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ:
hükümleri ve hadleri bizzat kendileri açıklamıştır; fiil mecazi olarak ayetlere isnat edilmiştir. Yahut 'tebeyyene' (ortaya çıktı) anlamında 'beyyene'den gelir. Nitekim 'İki gözü olana sabah apaçık oldu' darbımeseli de bu köktendir. { وَمَثَلًا مِنَ } Sizden öncekilerin misallerinden, yani Yusuf ve Meryem kıssası gibi onların kıssalarından ibret verici şaşırtıcı bir kıssa; Âişe radıyallâhu anhâ'nın kıssasını kastetmektedir. { وَمَوْعِظَةً } Ayetlerde ve misalde verilen öğütlerdir; nitekim O'nun { وَلا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ } “Allah'ın dinini tatbik hususunda o ikisine acıma duygusu sizi tutmasın”, { لَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ } “Onu duyduğunuz zaman... ya!” ve { يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً }
يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً
“Eğer inanıyorsanız, Allah size bir daha böyle bir şeye asla dönmemenizi öğütler” buyrukları gibi.
[سورة النور (٢٤) : آية ٣٥]
[Nûr Suresi (24): Ayet 35]
اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٣٥)
{ اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah, göklerin ve yerin nurudur. O'nun nurunun misali, içinde kandil bulunan bir kandillik (oyuk) gibidir. Kandil bir cam içindedir. Cam ise sanki inci gibi parlayan bir yıldızdır; doğuya da batıya da ait olmayan bereketli bir zeytin ağacından tutuşturulur. Onun yağı, kendisine ateş dokunmasa bile neredeyse ışık verir. Nur üstüne nurdur! Allah dilediği kimseyi nuruna iletir. Allah insanlara misaller verir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (35)”
نظير قوله اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مع قوله مَثَلُ نُورِهِ، ويَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ:
{ اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } kavlinin { مَثَلُ نُورِهِ } ve { يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ } kavilleriyle birlikteki benzeri şudur:
قولك: زيد كرم وجود، ثم تقول: ينعش الناس بكرمه وجوده. والمعنى: ذو نور السماوات، وصاحب نور السماوات، ونور السماوات والأرض الحق، شبهه بالنور في ظهوره وبيانه، كقوله تعالى اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ: أى من الباطل إلى الحق.
Senin 'Zeyd cömertlik ve keremdir' deyip, ardından 'İnsanları cömertliği ve keremiyle ihya eder' demen gibidir. Manası: Göklerin ve yerin nurunun sahibidir, göklerin nurunun malikidir; göklerin ve yerin nuru ise haktır. Açıklığı ve parlaklığı sebebiyle hakkı nura benzetmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ } “Allah inananların dostudur; onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır” kavlinde olduğu gibi; yani batıldan hakka çıkarır.
وأضاف النور إلى السماوات والأرض لأحد معنيين: إما للدلالة على سعة إشراقه وفشوّ إضاءته حتى تضيء له السماوات والأرض. وإما أن يراد أهل السماوات والأرض وأنهم يستضيئون به مَثَلُ نُورِهِ أى صفة نوره العجيبة الشأن في الإضاءة كَمِشْكاةٍ كصفة مشكاة وهي الكوّة في الجدار غير النافذة فِيها مِصْباحٌ سراج ضخم ثاقب فِي زُجاجَةٍ أراد قنديلا من زجاج شامي أزهر. شبهه في زهرته بأحد الدراري من الكواكب وهي المشاهير، كالمشترى والزهرة والمرّيخ وسهيل ونحوها يُوقَدُ هذا المصباح مِنْ شَجَرَةٍ أى ابتدأ ثقوبه من شجرة الزيتون، يعنى: زويت ذبالته بزيتها مُبارَكَةٍ كثيرة المنافع. أو: لأنها تنبت في الأرض التي بارك فيها للعالمين. وقيل: بارك فيها سبعون نبيا، منهم إبراهيم ﵇. وعن النبي ﷺ: «عليكم بهذه الشجرة زيت الزيتون فتداووا به، فإنه مصحة من الباسور » لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ أى منبتها الشام. وأجود الزيتون: زيتون الشام. وقيل: لا في مضحى ولا مقنأة، ولكن الشمس والظل يتعاقبان عليها، وذلك أجود لحملها وأصفى لدهنها. قال رسول الله ﷺ: «لا خير في شجرة في مقنأة، ولا نبات في مقنأة، ولا خير فيهما في مضحى» وقيل: ليست مما تطلع عليه الشمس في وقت شروقها أو غروبها فقط، بل تصيبها بالغداة والعشى جميعا، فهي شرقية وغربية، ثم وصف الزيت بالصفاء والوبيص، وأنه لتلألئه يَكادُ يضيء من غير نار نُورٌ عَلى نُورٍ
Nuru göklere ve yere şu iki anlamdan biri sebebiyle izafe etmiştir: Ya aydınlatmasının genişliğini ve ışığının yaygınlığını, öyle ki göklerin ve yerin onunla aydınlandığını göstermek içindir; ya da göklerin ve yerin ehli kastedilmiştir ve onların bu nur ile aydınlandıkları murat edilmiştir. { مَثَلُ نُورِهِ } Yani aydınlatmadaki harikulade nurunun sıfatı { كَمِشْكاةٍ } mişkâtın sıfatı gibidir; o da duvarda bulunan ve arkası açık olmayan oyuktur (kandilliktir). { فِيها مِصْباحٌ } İçinde büyük, delip geçen parlak bir kandil vardır. { فِي زُجاجَةٍ } Şam işi berrak, parlak camdan bir kandil kastedilmiştir. Parlaklığında onu, Müşteri, Zühre, Merih, Süheyl ve benzerleri gibi meşhur olan parıldayan incimsi yıldızlardan birine benzetmiştir. { يُوقَدُ } Bu kandil tutuşturulur { مِنْ شَجَرَةٍ } yani alev almasının başlangıcı zeytin ağacındandır; yani fitili onun yağıyla beslenir. { مُبارَكَةٍ } Faydaları pek çok olan demektir. Yahut âlemler için bereketli kılınan toprakta yetiştiği içindir. Denildi ki: Aralarında İbrahim aleyhisselâm'ın da bulunduğu yetmiş peygamber ona bereket duası etmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Şu zeytinyağı ağacına devam edin ve onunla tedavi olun; zira o basur için şifadır.» { لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ } Yani yetiştiği yer Şam'dır. En kaliteli zeytin Şam zeytinidir. Denildi ki: Ne tamamen güneşe maruz bir yerde ne de tamamen gölgede kalmış bir yerdedir; aksine güneş ile gölge onun üzerinde nöbetleşe yer alır; bu da onun meyvesi için en iyisi ve yağı için en duru olanıdır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Sürekli gölgede kalan ağaçta da bitkide de hayır yoktur; her ikisinin sürekli güneşte kalmasında da hayır yoktur.» Denildi ki: O sadece doğuşu yahut batışı vaktinde üzerine güneş doğan ağaçlardan değildir; aksine sabah ve akşamın her ikisinde de güneşi alır; dolayısıyla hem doğuludur hem batılıdır. Sonra yağı duruluk ve parlaklıkla vasfetti; öyle ki pırıltısından ötürü, { يَكادُ } ateş değmeksizin neredeyse ışık saçacaktır. { نُورٌ عَلى نُورٍ }
أى هذا الذي شبهت به الحق نور متضاعف قد تناصر فيه المشكاة والزجاجة والمصباح والزيت، حتى لم تبق مما يقوى النور ويزيده إشراقا ويمدّه بإضاءة: بقية، وذلك أن المصباح إذا كان في مكان متضايق كالمشكاة كان أضوأ له وأجمع لنوره، بخلاف المكان الواسع فإنّ الضوء ينبث فيه وينتشر، والقنديل أعون شيء على زيادة الإنارة، وكذلك الزيت وصفاؤه يَهْدِي اللَّهُ لهذا النور الثاقب مَنْ يَشاءُ من عباده، أى: يوفق لإصابة الحق من نظر وتدبر بعين عقله
Yani hakkı kendisine benzettiğim bu şey; mişkâtın (kandil yuvasının), sırçanın (cam fanusun), kandilin ve zeytinyağının birbirini desteklediği kat kat bir nurdur; öyle ki nuru güçlendirecek, parlaklığını artıracak ve onu aydınlatmayla besleyecek şeylerden geriye hiçbir şey kalmamıştır. Şöyle ki; kandil, mişkât gibi dar bir yerde bulunduğu vakit daha parlak yanar ve nurunu daha iyi toplar; geniş mekânın aksine, zira geniş yerde ışık dağılıp yayılır. Fanus ise aydınlığı artırmada en yardımcı unsurdur; aynı şekilde zeytinyağı ve onun berraklığı da böyledir. { يَهْدِي اللَّهُ } “Allah ulaştırır”, [yani] kullarından { مَنْ يَشاءُ } “dilediğini” bu [karanlığı] delip geçen nura [ulaştırır]; yani aklının gözüyle bakıp tefekkür eden kimseyi hakkı bulmaya muvaffak kılar
والإنصاف من نفسه، ولم يذهب عن الجادة الموصلة إليه يمينا وشمالا. ومن لم يتدبر فهو كالأعمى الذي سواء عليه جنح الليل الدامس وضحوة النهار الشامس. وعن علىّ رضى الله عنه:
ve nefsine karşı insafla bakıp düşünen, onu hakka ulaştıran ana caddeden sağa sola sapmayan kimseyi hakka ulaşmada muvaffak kılar. Tefekkür etmeyen kimse ise, zifiri karanlık gece ile güneşli gündüz aydınlığı kendisine göre farksız olan âmâ gibidir. Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre:
«الله نور السماوات والأرض» أى نشر فيها الحق وبثه فأضاءت بنوره. أو نور قلوب أهلها به، وعن أبىّ بن كعب رضى الله عنه: مثل نور من آمن به. وقرئ: زجاجة الزجاجة، بالفتح والكسر:
«Allah göklerin ve yerin nurudur» yani onlarda hakkı yaymış ve neşretmiştir, böylece onlar O'nun nuruyla aydınlanmıştır. Yahut onların ehlinin kalplerini onunla aydınlatmıştır. Übey b. Ka'b radıyallâhu anh'tan: 'O'na iman eden kimsenin nurunun misalidir' dediği rivayet edilmiştir. 'Zücâce', 'ez-Zücâce' kelimeleri fetha ve kesre ile de [zecâce ve zicâce şeklinde] okunmuştur.
ودرّىّ: منسوب إلى الدرّ أى، أبيض متلألأ. ودرّىء: بوزن سكيت: يدرأ الظلام بضوئه.
Dürrî (دُرِّيٌّ): İnciye (dürr) nispet edilmiştir; yani beyaz ve parıldayan demektir. Dürrî' (دِرِّيءٌ) ise 'sikkît' vezninde olup ışığıyla karanlığı defeden (yedre'u) demektir.
ودريء كمريق. ودرى كالسكينة، عن أبى زيد. وتوقد: بمعنى تتوقد. والفعل للزجاجة. ويوقد، وتوقد، بالتخفيف. ويوقد، بالتشديد. ويوقد بحذف التاء وفتح الياء، لاجتماع حرفين زائدين وهو غريب. ويمسه بالياء، لأن التأنيث ليس بحقيقى، والضمير فاصل.
Merîk vezninde 'dirrî' (دِرِّيءٌ) ve Ebû Zeyd'den rivayetle 'sekîne' vezninde 'dürî' (دُرِيءٌ) şeklinde de okunmuştur. Tevek愁ade (تَوَقَّدَ) fiili 'tetevakkadu' anlamındadır ve fiil zücâceye (cama) aittir. Yûkadu ve tûkadu hafifleterek (şeddesiz), yuvakkadu şedde ile ve iki zait harfin yan yana gelmesi sebebiyle 'tâ' harfi hazfedilip 'yâ' fethalanarak [yevvekkadu] şeklinde de okunmuştur ki bu gariptir. [Temessuhu yerine] 'Yemessuhu' şeklinde müzekker 'yâ' ile de okunmuştur; zira müenneslik hakiki değildir ve araya zamir fasılası girmiştir.
[سورة النور (٢٤) : الآيات ٣٦ الى ٣٨]
[Nûr Suresi (24): Ayetler 36-38]
فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ (٣٦) رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقامِ الصَّلاةِ وَإِيتاءِ الزَّكاةِ يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصارُ (٣٧) لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٨)
{ فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ (٣٦) رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقامِ الصَّلاةِ وَإِيتاءِ الزَّكاةِ يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصارُ (٣٧) لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٨) } “(Bu kandil) Allah'ın, yükseltilmesine ve içlerinde adının anılmasına izin verdiği evlerdedir. Oralarda sabah akşam O'nu tesbih ederler; (36) Kendilerini ne bir ticaretin ne de bir alışverişin Allah'ı anmaktan, namazı kılmaktan ve zekâtı vermekten alıkoyamadığı öyle adamlar vardır ki, onlar kalplerin ve gözlerin döneceği bir günden korkarlar. (37) Çünkü Allah onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandıracak ve lütfundan onlara daha fazlasını da verecektir. Allah dilediğini hesapsız rızıklandırır. (38)”
فِي بُيُوتٍ يتعلق بما قبله، أى، كمشكاة في بعض بيوت الله وهي المساجد، كأنه قيل:
{ فِي بُيُوتٍ } İfadesi kendisinden öncesine taalluk eder; yani: Allah'ın evlerinden olan kimi evlerdeki -ki onlar mescitlerdir- bir kandillik gibidir; sanki şöyle denilmiştir:
مثل نوره كما يرى في المسجد نور المشكاة التي من صفتها كيت وكيت. أو بما بعده، وهو يسبح، أى: يسبح له رجال في بيوت. وفيها تكرير، كقولك: زيد في الدار جالس فيها. أو بمحذوف، كقوله فِي تِسْعِ آياتٍ أى سبحوا في بيوت. والمراد بالإذن: الأمر. ورفعها: بناؤها، كقوله بَناها. رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها، وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ وعن ابن عباس رضى الله عنهما: هي المساجد، أمر الله أن تبنى. أو تعظيمها والرفع من قدرها. وعن الحسن رضى الله عنه: ما أمر الله أن ترفع بالبناء، ولكن بالتعظيم وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ أوفق له، وهو عام في كل ذكر. وعن ابن عباس رضى الله عنهما: وأن يتلى فيها كتابه. وقرئ: يسبح، على البناء للمفعول، ويسند إلى أحد الظروف الثلاثة، أعنى: لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ، ورِجالٌ مرفوع بما دلّ عليه يُسَبِّحُ وهو يسبح له. وتسبح، بالتاء وكسر الباء. وعن أبى جعفر رضى الله عنه بالتاء وفتح الباء. ووجهها أن يسند إلى أوقات الغدوّ والآصال على زيادة الباء، وتجعل الأوقات مسبحة. والمراد ربها، كصيد عليه يومان. والمراد وحشهما. والآصال: جمع أصل وهو العشى.
O'nun nurunun misali, sıfatı şöyle şöyle olan kandilliğin nurunun mescitte görüldüğü gibidir. Yahut kendisinden sonrakine, yani 'yüsebbihu' fiiline taalluk eder; manası: Evlerde birtakım adamlar O'nu tesbih ederler, demektir. [Ayet metnindeki] 'fîhâ' (oralarda) lafzında ise, senin 'Zeyd evdedir, oturmaktadır orada' demen gibi bir tekrar vardır. Yahut { فِي تِسْعِ آياتٍ } kavlinde olduğu gibi mahzuf bir fiile taalluk eder; yani: 'Evlerde tesbih ediniz' demektir. İzin (el-İzn) ile kastedilen: Emirdir. Onların yükseltilmesi (ref'uhâ) ise: İnşa edilmeleridir; nitekim O'nun { بَناها. رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها } “Onu bina etti. Tavanını yükseltti de ona bir düzen verdi” ve { وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ } “Hani İbrahim temelleri yükseltiyordu” kavillerinde olduğu gibidir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan: 'Onlar Allah'ın inşa edilmesini emrettiği mescitlerdir' dediği rivayet edilmiştir. Yahut onlara tazim göstermek ve kadrini yüceltmektir. Hasan [-ı Basrî] radıyallâhu anh'tan: 'Allah onların bina ile yükseltilmesini değil, tazim ile yüceltilmesini emretmiştir' dediği rivayet edilmiştir. { وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ } kavli buna daha uygundur; bu da her türlü zikri kapsar. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan: 'İçinde O'nun Kitabı'nın tilavet edilmesidir' dediği rivayet edilmiştir. 'Yüsebbahu' şeklinde meçhul sîgada da okunmuştur ve şu üç zarftan birine isnat edilir: 'Lehû', 'fîhâ', 'bi'l-ğudüvv'; { رِجالٌ } kelimesi ise 'yüsebbihu' fiilinin delalet ettiği 'yüsebbihu lehû ricâlün' anlamıyla merfûdur. 'Tüsebbihu' şeklinde 'tâ' harfi ve 'bâ'nın kesresiyle okunmuştur. Ebû Ca'fer radıyallâhu anh'tan ise 'tâ' harfi ve 'bâ'nın fethasıyla [tüsebbahu şeklinde] rivayet edilmiştir. Bunun izahı, 'bâ' harfinin zait kılınmasıyla sabah ve akşam vakitlerine isnat edilmesi ve vakitlerin tesbih edici kılınmasıdır; kastedilen ise o vakitlerin Rabbidir; nitekim 'avın üzerine iki gün avlandı' denilip o iki günün vahşi hayvanlarının kastedilmesi gibidir. el-Âsâl (الْآصالِ): Asîl'in çoğuludur, o da akşam vaktidir.
والمعنى: بأوقات الغدوّ، أى: بالغدوات. وقرئ: والإيصال، وهو الدخول في الأصيل.
Manası: Sabah vakitleriyle, yani sabahleyin demektir. 'Ve'l-îsâl' şeklinde de okunmuştur ki o da akşam vaktine girmektir.
يقال: آصل، كأظهر وأعتم. التجارة: صناعة التاجر، وهو الذي يبيع ويشترى للربح، فإما
Öğle vaktine girmek için 'azhere' ve yatsı vaktine girmek için 'a'teme' denildiği gibi 'âsale' denir. Ticaret: Tüccarın mesleğidir; o da kâr amacıyla alıp satan kimsedir. Burada ya
أن يريد: لا يشغلهم نوع من هذه الصناعة، ثم خص البيع لأنه في الإلهاء أدخل، من قبل أن التاجر إذا اتجهت له بيعة رابحة وهي طلبته الكلية من صناعته: ألهته ما لا يلهيه شراء شيء يتوقع فيه الريح في الوقت الثاني، لأن هذا يقين وذاك مظنون. وإمّا أن يسمى الشراء تجارة، إطلاقا لاسم الجنس على النوع، كما تقول: رزق فلان تجارة رابحة إذا اتجه له بيع صالح أو شراء. وقيل:
bu mesleğin hiçbir türü onları meşgul etmez anlamı kastedilmiştir; sonra alıkoyma ve gaflete düşürmede daha etkili olduğu için satış (el-bey') özellikle zikredilmiştir; zira tüccarın önüne kârlı bir satış fırsatı çıktığında -ki bu onun mesleğinden nihai arzusudur- bu durum onu, ikinci bir vakitte kâr beklenilen bir şeyi satın almanın meşgul edemeyeceği kadar meşgul eder; çünkü bu peşin ve kesindir, diğeri ise zanna dayalıdır. Ya da tür üzerine cins isminin ıtlak edilmesi kabilinden satın almaya da ticaret denmiştir; nitekim bir kimsenin karşısına uygun bir satış veya alış çıktığında: 'Filana kârlı bir ticaret nasip oldu' dersin. Denildi ki:
التجارة لأهل الجلب، اتجر فلان في كذا: إذا جلبه. التاء في إقامة، عوض من العين الساقطة للإعلال. والأصل: إقوام» فلما أضيفت أقيمت الإضافة مقام حرف التعويض، فأسقطت. ونحوه:
Ticaret mal getiren tüccarlar (celb ehli) içindir; nitekim bir kimse mal getirdiğinde 'filan şu konuda ticaret yaptı' denir. İkâme (إقامة) kelimesindeki 'tâ', ilâl sebebiyle düşen aynü'l-fiilin ivazıdır (karşılığıdır). Aslı: 'İkvâm'dır; kelime izafe edildiğinde bu tamlama ivaz harfinin yerine geçmiş ve 'tâ' düşürülmüştür. Şu beyitteki kullanım da bunun gibidir:
وأخلفوك عد الأمر الّذى وعدوا
«Vâdeyledikleri işin vaadinden sana caydılar»
وتقلب القلوب والأبصار: إما أن تتقلب وتتغير في أنفسها: وهو أن تضطرب من الهول والفزع وتشخص، كقوله وَإِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ. وإما أن تتقلب أحوالها وتتغير فتفقه القلوب بعد أن كانت مطبوعا عليها لا تفقه، وتبصر الأبصار بعد أن كانت عميا لا تبصر أَحْسَنَ ما عَمِلُوا أى أحسن جزاء أعمالهم، كقوله لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى والمعنى يسبحون ويخافون، ليجزيهم ثوابهم مضاعفا ويزيدهم على الثواب تفضلا. وكذلك معنى قوله الْحُسْنى وَزِيادَةٌ المثوبة الحسنى وزيادة عليها من التفضل. وعطاء الله تعالى: إما تفضل، وإما ثواب، وإما عوض وَاللَّهُ يَرْزُقُ ما يتفضل به بِغَيْرِ حِسابٍ فأما الثواب فله حساب لكونه على حسب الاستحقاق.
Kalplerin ve gözlerin dönmesi (takallübü): Ya bizzat kendilerinin dönüp değişmesidir ki o da dehşet ve korkudan çırpınıp gözlerin dikilip kalmasıdır; nitekim O'nun: { وَإِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ } “Hani gözler kaymış, yürekler gırtlaklara dayanmıştı” kavlinde olduğu gibidir. Ya da hallerinin dönüp değişmesidir; öyle ki kalpler daha önce mühürlü olup anlamazken idrak eder hale gelir, gözler daha önce kör olup görmezken görür hale gelir. { أَحْسَنَ ما عَمِلُوا } Yani amellerinin en güzel karşılığını demektir; nitekim O'nun: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى } “Güzel davrananlara daha güzeli vardır” kavlinde olduğu gibidir. Manası: Sevaplarını kat kat versin ve lütfundan onlara sevabın da üzerinde fazlalık ihsan etsin diye tesbih eder ve korkarlar. Aynı şekilde O'nun { الْحُسْنى وَزِيادَةٌ } “Daha güzeli ve fazlası vardır” kavlinin anlamı da: En güzel mükâfat ve lütuftan onun üzerine bir ziyadedir. Allah Teâlâ'nın ihsanı: Ya lütuf, ya sevap ya da ivazdır (karşılıktır). { وَاللَّهُ يَرْزُقُ } Allah lütfettiği şeyleri rızık olarak verir { بِغَيْرِ حِسابٍ } hesapsızca verir; sevaba gelince onun bir hesabı vardır, çünkü o hak edişe göredir.
[سورة النور (٢٤) : آية ٣٩]
[Nûr Suresi (24): Ayet 39]
وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ (٣٩)
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ } “İnkâr edenlere gelince; onların amelleri, ıssız çöllerdeki serap gibidir ki, susayan kimse onu su sanır. Nihayet ona vardığında bir şey bulamaz ve yanında Allah'ı bulur; O da onun hesabını tastamam görür. Allah hesabı pek çabuk görendir. (39)”
السراب: ما يرى في الفلاة من ضوء الشمس وقت الظهيرة. يسرب على وجه الأرض كأنه ماء يجرى. والقيعة: بمعنى القاع أو جمع قاع، وهو المنبسط المستوى من الأرض، كجيرة في جار. وقرئ: بقيعات: بتاء ممطوطة، كديمات وقيمات، في ديمة وقيمة. وقد جعل بعضهم بقيعاة بتاء مدورة، كرجل عزهاة، شبه ما يعمله من لا يعتقد الإيمان ولا يتبع الحق من الأعمال الصالحة التي يحسبها تنفعه عند الله وتنجيه من عذابه ثم تخيب في العاقبة أمله ويلقى خلاف ما قدّر، بسراب يراه الكافر بالساهرة وقد غلبه عطش يوم القيامة فيحسبه ماء، فيأتيه فلا يجد ما رجاه ويجد زبانية الله عنده يأخذونه فيعتلونه إلى جهنم فيسقونه الحميم والغساق، وهم الذين قال الله فيهم عامِلَةٌ ناصِبَةٌ، وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً، وَقَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً
Serâb (السراب); öğle vakti güneş ışığından ötürü çölde görülen şeydir. Yeryüzünde sanki akan bir suymuş gibi süzülür. Kī‘a (القيعة) ise kā‘ (düzlük) anlamında veya kā‘ kelimesinin çoğuludur; o da yeryüzünün düz ve geniş alanıdır; tıpkı cârın [çoğulunun] cîreh gelmesi gibi. [Bu kelime] dîmeh ve kīmehnin [çoğulu] dîmât ve kīmât gibi açık te ile bi-kī‘âtin (بقيعات) şeklinde de okunmuştur. Bazıları ise bunu, tıpkı raculün ‘izhevâtün (رجل عزهاة) [ifadesinde] olduğu gibi yuvarlak te ile bi-kī‘âtin (بقيعاة) kılmıştır. İmana inanmayan ve hakka uymayan kimsenin, Allah katında kendisine fayda vereceğini ve O'nun azabından kendisini kurtaracağını sandığı, fakat nihayetinde umudunu boşa çıkaran ve tahmin ettiğinin aksiyle karşılaştığı salih amelleri; kıyamet gününün susuzluğu kendisini bastırmışken mahşer yerinde kâfirin gördüğü ve su zannettiği seraba benzetilmiştir. Kâfir ona varır, fakat umduğunu bulamaz; yanında Allah'ın zebanilerini bulur; onlar kendisini yakalayıp cehenneme doğru yaka paça sürükler ve ona kaynar su ile irin içirirler. İşte bunlar, haklarında Allah'ın şöyle buyurduğu kimselerdir: { عامِلَةٌ ناصِبَةٌ } “Çalışmış, [boşuna] yorulmuştur”, { وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً } “Onlar iyi iş yaptıklarını sanırlar”, { وَقَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً } “Yaptıkları her bir amelin önüne geçmiş ve onu saçılmış toz zerresi kılmışızdır”.
وقيل: نزلت في عتبة بن ربيعة بن أمية، قد كان تعبد ولبس المسوح والتمس الدين في الجاهلية، ثم كفر في الإسلام.
Denildi ki: Bu ayet Utbe b. Rebîa b. Ümeyye hakkında inmiştir; o cahiliye devrinde ibadete çekilmiş, çul giymiş ve din aramıştı; sonra İslâm gelince inkâr etti.
[سورة النور (٢٤) : آية ٤٠]
[Nûr Suresi (24): Ayet 40]
أَوْ كَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَراها وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ (٤٠)
{ أَوْ كَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَراها وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ } “Yahut engin bir denizdeki karanlıklar gibidir; onu bir dalga kaplar, üstünden bir dalga daha, onun da üstünden bir bulut... Birbiri üstüne yığılmış karanlıklar! Elini çıkardığı zaman neredeyse onu bile göremez. Allah kime nur vermemişse, artık onun için hiçbir nur yoktur. (40)”
اللجىّ: العميق الكثير الماء، منسوب إلى اللج وهو معظم ماء البحر. وفي أَخْرَجَ ضمير الواقع فيه لَمْ يَكَدْ يَراها مبالغة في لم يرها أى: لم يقرب أن يراها، فضلا عن أن يراها. ومثله قول ذى الرمة:
Lüccî (اللجىّ): Derin ve suyu bol olan demektir; deniz suyunun çoğunluğu anlamına gelen el-lücce'ye nispet edilmiştir. { أَخْرَجَ } fiilindeki zamir, denize düşen kişiye aittir. { لَمْ يَكَدْ يَراها } İfadesi 'onu göremedi' manasını mübalağalı kılmaktır; yani onu görmesi şöyle dursun, neredeyse görmeye yaklaşamadı bile demektir. Zü'r-Rimme'nin şu sözü de bunun gibidir:
إذا غيّر النّأى المحبّين لم يكد … رسيس الهوى من حبّ ميّة يبرح
«Ayrılık sevenleri değiştirdiği zaman, Meyye'ye olan aşkın kökleşmiş ateşi neredeyse zail olmaz»
أى لم يقرب من البراح فما باله يبرح؟ شبه أعمالهم أولا في فوات نفعها وحضور ضررها بسراب لم يجده من خدعه من بعيد شيئا، ولم يكفه خيبة وكمدا أن لم يجد شيئا كغيره من السراب، حتى وجد عنده الزبانية تعتله إلى النار، ولا يقتل ظمأه بالماء. وشبهها ثانيا في ظلمتها وسوادها لكونها باطلة، وفي خلوها عن نور الحق بظلمات متراكمة من لج البحر والأمواج والسحاب، ثم قال: ومن لم يوله نور توفيقه وعصمته ولطفه، فهو في ظلمة الباطل لا نور له.
Yani zail olmaya yaklaşamadı bile, nasıl zail olsun ki? İlk olarak onların amellerini, faydasının yokluğu ve zararının mevcudiyeti bakımından uzaktan kendisini aldatan kimsenin hiçbir şey bulamadığı seraba benzetti; diğer seraplarda olduğu gibi eli boş kalıp kederlenmesi yetmiyormuş gibi, üstelik yanında kendisini ateşe sürükleyen zebânileri buldu ve susuzluğunu suyla gideremedi. İkinci olarak da batıl olmasından ötürü karanlığı ve siyahlığı bakımından, ayrıca hakkın nurundan yoksun bulunması sebebiyle denizin derinliğinden, dalgalardan ve bulutlardan kaynaklanan kat kat karanlıklara benzetti. Sonra şöyle buyurdu: Allah kime tevfik, ismet ve lütuf nurunu vermemişse, o kimse batılın karanlığı içindedir, onun için hiçbir nur yoktur.
وهذا الكلام مجراه مجرى الكنايات، لأنّ الألطاف إنما تردف الإيمان والعمل. أو كونهما مترقبين. ألا ترى إلى قوله وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وقوله وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وقرئ: سحاب ظلمات، على الإضافة. وسحاب ظلمات، برفع سَحابٌ وتنوينه وجرّ كَظُلُماتٍ بدلا من ظُلُماتٌ الأولى.
Bu söz kinayeler kabilindendir; çünkü ilahi lütuflar ancak imanın ve amelin peşinden gelir ya da onların beklendiği durumlarda verilir. Baksana Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا } “Bizim uğrumuzda cihad edenleri elbette yollarımıza iletiriz” ve { وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri saptırır” kavillerine! İzafet ile 'Sehâbu zulumâtin' şeklinde de okunmuştur. Bir de 'sehâbun' lafzının merfû ve tenvinli, 'kezulumâtin' lafzının ilk 'zulumât' kelimesinden bedel olarak mecrur okunuşuyla 'sehâbun zulumâtin' şeklinde okunmuştur.
[سورة النور (٢٤) : الآيات ٤١ الى ٤٢]
[Nûr Suresi (24): Ayetler 41-42]
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ (٤١) وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ (٤٢)
{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ } “Göklerde ve yerde olanların, dizi dizi [kanat çırpan] kuşların Allah’ı tesbih ettiğini görmedin mi? Her biri kendi duasını ve tesbihini bilmiştir. Allah da onların yaptıklarını hakkıyla bilendir.” (41) { وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ } “Göklerin ve yerin mülkü Allah’ındır ve dönüş de yalnız Allah’adır.” (42)
صَافَّاتٍ يصففن أجنحتهنّ في الهواء. والضمير في عَلِمَ لكل أو لله. وكذلك في صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ والصلاة: الدعاء. ولا يبعد أن يلهم الله الطير دعاءه وتسبيحه كما ألهمها سائر العلوم الدقيقة التي لا يكاد العقلاء يهتدون إليها.
{ صَافَّاتٍ } Havada kanatlarını sıra sıra açarlar. { عَلِمَ } fiilindeki zamir 'küll' (her biri) lafzına yahut Allah'a aittir. { صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ } kavlindeki zamir de böyledir. Salat: Duadır. Akıl sahiplerinin bile neredeyse yol bulamayacağı diğer ince ilimleri kuşlara ilham ettiği gibi, Allah'ın kuşlara Kendisine yapacakları duayı ve tesbihi ilham etmesi de uzak bir ihtimal değildir.