أو لأنّ التسليم والتحية طلب سلامة وحياة للمسلم عليه والمحيا من عند الله. ووصفها بالبركة والطيب: لأنها دعوة مؤمن لمؤمن يرجى بها من الله زيادة الخير وطيب الرزق. وعن أنس رضى الله عنه قال: خدمت رسول الله ﷺ عشر سنين- وروى: تسع سنين- فما قال لي لشيء فعلته لم فعلته؟ ولا قال لي لشيء كسرته لم كسرته؟ وكنت واقفا على رأسه أصب الماء على يديه فرفع رأسه فقال: ألا أعلمك ثلاث خصال ننتفع بها؟ قلت: بلى بأبى وأمى يا رسول الله. قال: متى لقيت من أمّتى أحدا فسلم عليه يطل عمرك، وإذا دخلت بيتك فسلم عليهم يكثر خير بيتك، وصل صلاة الضحى فإنها صلاة الأبرار الأوّابين » . وقالوا:
Yahut selam ve tehiyyenin, selam verilen kimse için esenlik ve hayat talebi olması ve hayat verenin de Allah katından olması sebebiyledir. [Bu selamın] bereketli ve temiz (tayyib) olarak nitelenmesi ise, bir müminin diğer mümine ettiği ve kendisiyle Allah'tan hayrın artması ve rızkın temizliği/bereketi umulan bir dua olmasındandır. Enes radıyallâhu anh'tan [rivayet edildiğine göre] o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e on yıl -bir rivayette dokuz yıl- hizmet ettim. Yaptığım bir şey için bana hiçbir zaman: 'Bunu niçin yaptın?', kırdığım bir şey için de: 'Bunu niçin kırdın?' demedi. Bir gün başucunda durmuş, ellerine su döküyordum; başını kaldırıp: 'Sana faydalanacağın üç haslet öğreteyim mi?' buyurdu. Ben de: 'Evet, anam babam sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü!' dedim. Buyurdu ki: 'Ümmetimden birine rastladığında ona selam ver, ömrün uzasın. Evine girdiğinde ev halkına selam ver, evinin hayrı çoğalsın. Kuşluk namazı kıl, çünkü o, ebrârın (iyilerin) ve evvâbînin (Allah'a yönelenlerin) namazıdır.'" [Âlimler] şöyle demişlerdir:
إن لم يكن في البيت أحد فليقل: السلام علينا من ربنا، السلام علينا وعلى عباد الله الصالحين. السلام على أهل البيت ورحمة الله. وعن ابن عباس: إذا دخلت المسجد فقل:
"Eğer evde kimse yoksa kişi şöyle desin: 'Rabbimizden bize selam olsun; bize ve Allah'ın salih kullarına selam olsun. Ev halkına selam ve Allah'ın rahmeti olsun.'" İbn Abbâs'tan [rivayet edildiğine göre]: Mescide girdiğin zaman şöyle de:
السلام علينا وعلى عباد الله الصالحين تحية من عند الله، وانتصب تحية بسلموا، لأنها في معنى تسليما، كقولك: قعدت جلوسا.
"Bize ve Allah'ın salih kullarına selam olsun, Allah katından bir sağlık ve esenlik dileği olarak..." { تَحِيَّةً } kelimesi, "teslîmen" (تَسْلِيمًا) anlamında olduğu için { سَلِّمُوا } [fiilinin mef'ûl-i mutlakı] olarak mansub olmuştur; tıpkı senin "Kaadtu culûsen" (قعدت جلوسا / Oturarak oturdum) demen gibi.
[سورة النور (٢٤) : آية ٦٢]
[Nûr Suresi (24), Âyet 62]
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذا كانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٦٢)
{ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذا كانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah'a ve Resûlü'ne [yürekten] iman etmişlerdir. Onunla birlikte toplu [hareket etmeyi gerektiren] ortak bir iş üzerindeyken, ondan izin almadıkça çekip gitmezler. [Ey Peygamber!] Senden izin isteyenler var ya, işte Allah'a ve Resûlü'ne [gerçekten] iman edenler onlardır. Bazı kişisel işleri için senden izin istediklerinde, sen de onlardan dilediğin kimseye izin ver ve onlar için Allah'tan mağfiret dile. Şüphesiz ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (62)
[سورة النور (٢٤) : آية ٦٢]
[Nûr Suresi (24), Âyet 62]
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذا كانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٦٢)
{ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذا كانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٦٢) } “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah'a ve Resûlüne iman etmişlerdir. Onunla birlikte toplu bir iş üzerindeyken ondan izin istemedikçe çekip gitmezler. Senden izin isteyenler var ya, işte onlar Allah'a ve Resûlüne iman edenlerdir. Kendi bazı işleri için senden izin istediklerinde, onlardan dilediğine izin ver ve onlar için Allah'tan bağışlanma dile. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
أراد ﷿ أن يريهم عظم الجناية في ذهاب الذاهب عن مجلس رسول الله ﵌ بغير إذنه إِذا كانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ فجعل ترك ذهابهم حتى يستأذنوه ثالث الإيمان بالله والإيمان برسوله، وجعلهما كالتشبيب له والبساط لذكره، وذلك مع تصدير الجملة بإنما وإيقاع المؤمنين مبتدأ مخبرا عنه بموصول أحاطت صلته بذكر الإيمانين، ثم عقبه بما يزيده توكيدا وتشديدا، حيث أعاده على أسلوب آخر وهو قوله (إنّ الذين يستأذنونك أولئك الذين يؤمنون بالله ورسوله) وضمنه شيأ آخر، وهو: أنه جعل الاستئذان كالمصداق لصحة الإيمانين، وعرّض بحال المنافقين وتسللهم لو إذا. ومعنى قوله (لم يذهبوا حتى يستأذنوه) لم يذهبوا حتى يستأذنوه ويأذن لهم. ألا تراه كيف علق الأمر بعد وجود استئذانهم بمشيئته وإذنه لمن استصوب أن يأذن له. والأمر الجامع: الذي يجمع له الناس، فوصف الأمر بالجمع على سبيل المجاز، وذلك نحو مقاتلة عدوّ، أو تشاور في خطب مهمّ، أو تضام لإرهاب مخالف، أو تماسح في حلف وغير ذلك. أو الأمر الذي يعم بضرره أو بنفعه. وقرئ: أمر جميع. وفي قوله (إذا كانوا معه على أمر جامع) أنه خطب جليل لا بد لرسول الله ﷺ فيه من ذوى رأى وقوّة، يظاهرونه عليه ويعاونونه ويستضيء بآرائهم ومعارفهم وتجاربهم في كفايته، فمفارقة أحدهم في مثل تلك الحال مما يشق على قلبه ويشعث عليه رأيه، فمن ثمة غلظ عليهم وضيق عليهم الأمر في الاستئذان، مع العذر المبسوط ومساس الحاجة إليه، واعتراض ما يهمهم ويعنيهم، وذلك قوله لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ. وذكر الاستغفار للمستأذنين:
Allah azze ve celle, { إِذا كانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ } “onunla birlikte toplu bir iş üzerindeyken” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in meclisinden izinsiz ayrılan kimsenin işlediği günahın büyüklüğünü onlara göstermek istemiş; bu sebeple ondan izin isteyinceye kadar ayrılmamalarını, Allah'a iman ve Resûlüne imanın ardından üçüncü bir esas kılmıştır. Cümlenin "innemâ" (إِنَّمَا) ile başlatılması, "el-Mü'minûn"un mübteda (özne) kılınıp haberinin iki imanın zikrini kuşatan bir sıla cümlesine sahip ismi mevsulle verilmesiyle birlikte, bu iki imanı sanki onun bir mukaddimesi ve zikri için bir zemin kılmıştır. Ardından bunu pekiştiren ve vurgulayan bir ifade getirerek başka bir üslupla: { إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Senden izin isteyenler var ya, işte onlar Allah'a ve Resûlüne iman edenlerdir” buyurmuş ve içine başka bir anlam daha katmıştır ki o da şudur: İzin istemeyi, iki imanın sıhhatinin bir nevi tasdiki kılmış, münafıkların durumuna ve gizlice sıvışıp kaçmalarına da tarizde bulunmuştur. { لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ } “Ondan izin istemedikçe çekip gitmezler” sözünün anlamı: "Ondan izin isteyip de o kendilerine izin verinceye kadar gitmezler" demektir. Görmez misin ki [Allah], onların izin istemesi vuku bulduktan sonra işi Resûlullah'ın dilemesine ve izin vermesini uygun gördüğü kimseye izin vermesine bağlamıştır. el-Emrü'l-câmi' (الأمر الجامع): İnsanların kendisi için toplandığı iştir. İşin "toplayıcı" olarak nitelenmesi mecaz yoluyladır; bir düşmanla savaşmak, mühim bir meselede istişare etmek, muhalife gözdağı vermek için dayanışmak veya bir ahitleşmede el sıkışmak ve benzeri durumlar gibi. Yahut zararı veya faydası herkesi kuşatan iş demektir. "Emrin cemî'in" (أمر جميع) şeklinde de okunmuştur. { إِذا كانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ } ifadesinde, bunun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine destek olacak, yardım edecek, üstesinden gelmede görüşlerinden, bilgilerinden ve tecrübelerinden istifade edeceği re'y ve güç sahiplerine mutlaka ihtiyaç duyduğu büyük bir mesele olduğuna işaret vardır. Dolayısıyla böylesi bir durumda onlardan birinin ayrılması onun kalbine ağır gelir ve düşüncesini dağıtır. İşte bundan dolayı, mazeretleri açık ve ihtiyaçları acil olsa, kendilerini meşgul edip ilgilendiren durumlar araya girse bile -ki bu O'nun { لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ } “kendi bazı işleri için” sözüdür- izin isteme hususunda onlara sert davranmış ve işi sıkı tutmuştur. İzin isteyenler için istiğfarın zikredilmesi ise:
دليل على أنّ الأحسن الأفضل أن لا يحدثوا أنفسهم بالذهاب ولا يستأذنوا فيه. وقيل: نزلت في حفر لخندق وكان قوم يتسللون بغير إذن. وقالوا: كذلك ينبغي أن يكون الناس مع أئمتهم ومقدميهم في الدين والعلم يظاهرونهم ولا يخذلونهم في نازلة من النوازل ولا يتفرقون عنهم. والأمر في الإذن مفوّض إلى الإمام: إن شاء أذن وإن شاء لم يأذن، على حسب ما اقتضاه رأيه.
gitmeyi akıllarından bile geçirmemelerinin ve bu hususta izin istememelerinin daha güzel ve daha faziletli olduğuna bir delildir. Bir görüşe göre: Hendek kazısı hakkında inmiştir; zira bir topluluk izinsizce sıvışıp gidiyordu. [Âlimler] şöyle demişlerdir: İnsanların, din ve ilimdeki imamları ve önderleriyle ilişkileri de böyle olmalı; başa gelen herhangi bir musibette onlara destek olmalı, onları yalnız bırakmamalı ve yanlarından dağılmamalıdırlar. İzin verme hususundaki tasarruf ise imama bırakılmıştır: Görüşünün gerektirdiğine göre dilerse izin verir, dilerse izin vermez.
[سورة النور (٢٤) : آية ٦٣]
[Nûr Suresi (24), Âyet 63]
لا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِواذاً فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٦٣)
{ لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “(Ey müminler!) Peygamber'in [sizi] çağırmasını, kendi aranızda birbirinizi çağırmanız gibi tutmayın. Allah, içinizden bir diğerini siper ederek sıvışıp gidenleri elbette bilir. Artık O'nun emrine aykırı davrananlar, başlarına bir fitne gelmesinden veya kendilerine elem dolu bir azabın dokunmasından sakınsınlar.” (63)
إذا احتاج رسول الله ﷺ إلى اجتماعكم عنده لأمر فدعاكم فلا تفرقوا عنه إلا بإذنه، ولا تقيسوا دعاءه إياكم على دعاء بعضكم بعضا ورجوعكم عن المجمع بغير إذن الداعي.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir iş için kendi yanında toplanmanıza ihtiyaç duyup da sizi çağırdığı zaman, onun izni olmadan yanından dağılmayın ve onun sizi çağırmasını birbirinizi çağırmanızla ve çağıranın izni olmadan toplantı yerinden dönüp gitmenizle bir tutmayın.
أو لا تجعلوا تسميته ونداءه بينكم كما يسمى بعضكم بعضا ويناديه باسمه الذي سماه به أبواه، ولا تقولوا: يا محمد، ولكن: يا نبى الله، ويا رسول الله، مع التوقير التعظيم والصوت المخفوض والتواضع. ويحتمل: لا تجعلوا دعاء الرسول ربه مثل ما يدعو صغيركم كبيركم وفقيركم غنيكم، يسأله حاجة فربما أجابه وربما ردّه، فإن دعوات رسول الله ﷺ مسموعة مستجابة يَتَسَلَّلُونَ ينسلون قليلا قليلا. ونظير «تسلل» : «تدرّج وتدخل» : واللواذ:
Yahut: Birbirinizi ana babanızın koyduğu isimle çağırdığınız ve isimlendirdiğiniz gibi onun adını anmayı ve ona seslenmeyi kendi aranızdaki gibi kılmayın; 'Ey Muhammed' demeyin, aksine hürmet, tazim, alçak ses ve tevazu ile 'Ey Allah'ın Peygamberi', 'Ey Allah'ın Resûlü' deyin. Şu mana da muhtemeldir: Resûl'ün Rabbine duasını, küçüğünüzün büyüğünüze, fakirinizin zengininize dua edip ondan bir ihtiyaç istemesi ve onun da bazen kabul edip bazen reddetmesi gibi kılmayın; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in duaları işitilir ve icabet edilir. { يَتَسَلَّلُونَ }, azar azar sıyrılıp çıkarlar [demektir]. "Tesellele" (تسلل) kelimesinin benzeri, "tederrece" (تدرّج) ve "tedehhale" (تدخل) kelimeleridir. el-Livâz (واللواذ):
الملاوذة، وهو أن يلوذ هذا بذاك وذاك بهذا، يعنى: ينسلون عن الجماعة في الخفية على سبيل الملاوذة واستتار بعضهم ببعض. ولِواذاً حال، أى: ملاوذين. وقيل: كان بعضهم يلوذ بالرجل إذا استأذن فيأذن له، فينطلق الذي لم يؤذن له معه. وقرئ: لو إذا، بالفتح. يقال.
Mülâvezedir; bu da birinin diğerine, diğerinin de ona sığınmasıdır. Yani: Birbirlerinin arkasına gizlenerek ve birbirlerine siper olarak cemaatten gizlice sıvışıp giderler. { لِواذاً } kelimesi hâldir (durum bildiren ögedir), yani "mülâvizîn" (ملاوذين / birbirinin ardına gizlenerek) demektir. Bir görüşe göre: İçlerinden biri izin isteyip de ona izin verildiğinde, bazısı o adama sığınır ve kendisine izin verilmeyen kimse onunla birlikte savuşup giderdi. Fetha ile "levâzen" (لَواذًا) şeklinde de okunmuştur. Şöyle denir:
خالفه إلى الأمر، إذا ذهب إليه دونه. ومنه قوله تعالى وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى ما أَنْهاكُمْ عَنْهُ وخالفه عن الأمر: إذا صدّعنه دونه. ومعنى الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ الذين يصدّون عن أمره دون المؤمنين وهم المنافقون، فحذف المفعول لأنّ الغرض ذكر المخالف والمخالف عنه.
"Hâlefehû ile'l-emr" (خالفه إلى الأمر); o olmaksızın o işe yönelip gittiğinde denir. Yüce Allah'ın: { وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى ما أَنْهاكُمْ عَنْهُ } “Size yasakladığım şeyleri kendim yaparak size muhalefet etmek istemiyorum” ayeti bundandır. "Hâlefehû ani'l-emr" (خالفه عن الأمر) ise; o olmaksızın o işten yüz çevirdiğinde denir. { الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ } “onun emrine muhalefet edenler” ifadesinin anlamı: Müminlerin aksine onun emrinden yüz çevirenlerdir ki onlar münafıklardır. Burada mef'ûl (nesne) hazfedilmiştir; çünkü gaye, muhalefet edeni ve kendisinden yüz çevrilen şeyi zikretmektir.
الضمير في أمره لله سبحانه أو للرسول ﷺ. والمعنى: عن طاعته ودينه فِتْنَةٌ محنة في الدنيا أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ في الآخرة. وعن ابن عباس رضى الله عنهما: فتنة قتل. وعن عطاء: زلازل وأهوال. وعن جعفر بن محمد: يسلط عليهم سلطان جائر.
{ أَمْرِهِ } ifadesindeki zamir, Allah Teâlâ'ya yahut Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e aittir. Anlamı ise: O'nun itaatinden ve dininden [yüz çevirenler] demektir. { فِتْنَةٌ }, dünyada bir musibet, { أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ }, ahirette [can yakıcı bir azabın dokunmasıdır]. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan [rivayetle]: "Fitne, öldürülmektir." Atâ'dan [rivayetle]: "Depremler ve korkunç hadiselerdir." Ca'fer b. Muhammed'den [rivayetle]: "Başlarına zalim bir hükümdarın musallat edilmesidir."
[سورة النور (٢٤) : آية ٦٤]
[Nûr Suresi (24), Âyet 64]
أَلا إِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قَدْ يَعْلَمُ ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٤)
{ أَلا إِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قَدْ يَعْلَمُ ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٤) } “Bilesiniz ki, göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır. O, sizin ne durumda olduğunuzu elbette bilir. O'na döndürülecekleri gün, yaptıklarını onlara haber verecektir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
أدخل (قد) ليؤكد علمه بما هم عليه من المخالفة عن الدين والنفاق ومرجع توكيد العلم إلى توكيد الوعيد، وذلك أن (قد) إذا دخلت على المضارع كانت بمعنى «ربما» فوافقت «ربما» في خروجها إلى معنى التكثير في نحو قوله:
[Allah], dinden yüz çevirme ve nifak konusunda içinde bulundukları durumu kesinlikle bildiğini tekit etmek için { قَدْ } edatını dâhil etmiştir. İlimdeki tekit ise tehdidin tekit edilmesine dayanır. Çünkü "kad" (قد) edatı muzari fiilin başına geldiğinde "rubbemâ" (ربما / bazen, çok defa) anlamına gelir; dolayısıyla şu beyitte olduğu gibi çokluk bildirme manasına geçişte "rubbemâ" ile uyum sağlar:
فان تمس مهجور الفناء فربّما … أقام به بعد الوفود وفود
"Eğer avlusu terk edilmiş bir halde akşamlarsan, [bil ki] çok defa / Orada kafilelerin ardından nice kafileler konaklamıştı."
ونحوه قول زهير:
Züheyr'in şu sözü de bunun gibidir:
أخى ثقة لا تهلك الخمر ماله … ولكنّه قد يهلك المال نائله
"O güvenilir bir kardeştir, şarap onun malını helak etmez / Fakat cömertliği malını pek çok helak eder (tüketir)"
والمعنى. أنّ جميع ما في السموات والأرض مختصة به خلقا وملكا وعلما، فكيف يخفى عليه أحوال المنافقين وإن كانوا يجتهدون في سترها عن العيون وإخفائها. وسينبئهم يوم القيامة بما أبطنوا من سوء أعمالهم وسيجازيهم حق جزائهم. والخطاب والغيبة في قوله قَدْ يَعْلَمُ ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ يجوز أن يكونا جميعا المنافقين على طريق الالتفات. ويجوز أن يكون (ما أنتم عليه) عاما، و (يرجعون) للمنافقين، والله أعلم.
Manası [şudur]: Göklerde ve yerde olan her şey yaratma, mülkiyet ve ilim bakımından yalnızca O'na aittir; öyleyse gözlerden örtmeye ve gizlemeye ne kadar çabalasalar da münafıkların hâlleri O'na nasıl gizli kalabilir? Kıyamet günü gizledikleri kötü amellerini onlara haber verecek ve cezalarını bihakkın verecektir. { قَدْ يَعْلَمُ ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ } ayetindeki muhatap ve gaib [sîgaları], iltifat yoluyla her ikisinin de münafıklara ait olması caizdir. { ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ } ifadesinin genel, { يُرْجَعُونَ } ifadesinin ise münafıklara ait olması da caizdir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
عن رسول الله ﷺ: «من قرأ سورة النور أعطى من الأجر عشر حسنات بعدد كل مؤمن ومؤمنة فيما مضى وفيما بقي » .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den [şöyle rivayet edilmiştir]: « مَنْ قَرَأَ سُورَةَ النُّورِ أُعْطِيَ مِنَ الْأَجْرِ عَشْرَ حَسَنَاتٍ بِعَدَدِ كُلِّ مُؤْمِنٍ وَمُؤْمِنَةٍ فِيمَا مَضَى وَفِيمَا بَقِيَ » «Kim Nûr sûresini okursa, geçmişteki ve gelecekteki her bir mümin erkek ve mümin kadın sayısınca kendisine on sevap verilir.»