اليوم المعلوم: يوم الزينة. وميقاته: وقت الضحى، لأنه الوقت الذي وقته لهم موسى صلوات الله عليه من يوم الزينة في قوله مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى والميقات:
Bilinen gün: Ziynet (bayram) günüdür. Onun mîkâtı ise kuşluk vaktidir; çünkü bu, Mûsâ salavâtullâhi aleyh'in { مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى } “Buluşma vaktimiz bayram günü ve insanların kuşluk vaktinde toplanması olsun” sözünde onlar için belirlediği vakittir. Mîkât:
ما وقت به، أى حدد من زمان أو مكان. ومنه: مواقيت الإحرام هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ استبطاء لهم في الاجتماع، والمراد منه: استعجالهم واستحثاثهم، كما يقول الرجل لغلامه: هل أنت منطلق: إذا أراد أن يحرّك منه ويحثه على الانطلاق، كأنما يخيل له أن الناس قد انطلقوا وهو واقف. ومنه قول تأبط شرا:
Vakit kılınan, yani zamandan veya mekândan sınırlandırılıp belirlenen şeydir. İhram mîkâtları (mîkâtü'l-ihrâm) da bu köktendir. { هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ } Toplanmalarını yavaş bulmayı ifade eder; bundan kastedilen ise onları acele ettirmek ve teşvik etmektir. Nitekim bir adam kölesini harekete geçirmek ve yola koyulmaya teşvik etmek istediğinde, sanki insanlar yola çıkmış da o hâlâ duruyormuş gibi bir intiba vererek 'Yola çıkıyor musun?' der. Taabbata Şerran'ın şu sözü de bu kabildendir:
هل أنت باعث دينار لحاجتنا … أو عبد ربّ أخا عون بن مخراق
İhtiyacımız için Dînâr'ı gönderiyor musun … Yoksa Avn b. Mihrâk'ın kardeşi Abdürabb'i mi?
يريد: ابعثه إلينا سريعا ولا تبطئ به لَعَلَّنا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ أى في دينهم إن غلبوا موسى،
Şunu kastetmektedir: Onu bize çabucak gönder, geciktirme. { لَعَلَّنا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ } “Umulur ki o büyücülere uyarız”; yani Mûsâ'ya üstün gelirlerse onların dinine [uyarız],
ولا نتبع موسى في دينه. وليس غرضهم باتباع السحرة ، وإنما الغرض الكلى: أن لا يتبعوا موسى، فساقوا الكلام مساق الكناية لأنهم إذا اتبعوهم لم يكونوا متبعين لموسى ﵇.
Mûsâ'ya dininde uymayız. Onların asıl maksadı büyücülere uymak değildir; asıl ve genel gaye Mûsâ'ya uymamaktır. Sözü kinaye yoluyla sevk etmişlerdir; zira büyücülere uydukları takdirde Mûsâ aleyhisselâm'a uymamış olacaklardır.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٤١ الى ٤٢]
[Şuarâ Suresi (26), Ayet 41-42]
فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ قالُوا لِفِرْعَوْنَ أَإِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ (٤١) قالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ إِذاً لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٤٢)
{ فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ قالُوا لِفِرْعَوْنَ أَإِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ (٤١) قالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ إِذاً لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٤٢) } “Büyücüler gelince Firavun'a: 'Eğer galip gelen biz olursak, bize mutlaka bir ödül var değil mi?' dediler. (41) [Firavun] 'Evet' dedi, 'Üstelik siz o zaman kesinlikle [bana] en yakın kimselerden olacaksınız.' (42)”
وقرئ: نعم، بالكسر ، وهما لغتان. ولما كان قوله إِنَّ لَنا لَأَجْراً في معنى جزاء الشرط، لدلالته عليه، وكان قوله وَإِنَّكُمْ إِذاً لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ معطوفا عليه ومدخلا في حكمه، دخلت إذا قارّة في مكانها الذي تقتضيه من الجواب والجزاء، وعدهم أن يجمع لهم إلى الثواب على سحرهم الذي قدروا أنهم يغلبون به موسى: القربة عنده والزلفى.
Esre ile { نَعِمْ } şeklinde de okunmuştur; bunlar iki ayrı lehçedir. { إِنَّ لَنا لَأَجْراً } sözü, delaleti sebebiyle şartın cezası (cevabı) makamında olduğundan ve { وَإِنَّكُمْ إِذاً لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ } ifadesi de ona matuf olup onun hükmüne dahil edildiğinden, { إِذاً } edatı cevap ve ceza gerektiren yerine tam oturarak girmiştir. Firavun onlara, Mûsâ'ya karşı üstün gelmeyi umdukları büyüleri karşılığında verilecek sevaba (mükafata) ek olarak kendi katında yakınlık ve mertebe derecesi de bahşedeceğini vadetmiştir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٤٣ الى ٤٤]
[Şuarâ Suresi (26), Ayet 43-44]
قالَ لَهُمْ مُوسى أَلْقُوا ما أَنْتُمْ مُلْقُونَ (٤٣) فَأَلْقَوْا حِبالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ وَقالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغالِبُونَ (٤٤)
{ قالَ لَهُمْ مُوسى أَلْقُوا ما أَنْتُمْ مُلْقُونَ (٤٣) فَأَلْقَوْا حِبالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ وَقالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغالِبُونَ (٤٤) } “Mûsâ onlara: 'Ne atacaksanız atın' dedi. (43) Bunun üzerine iplerini ve değneklerini attılar ve: 'Firavun'un izzetine andolsun ki, galip gelenler kesinlikle biz olacağız!' dediler. (44)”
أقسموا بعزة فرعون وهي من أيمان الجاهلية، وهكذا كل حلف بغير الله، ولا يصح في الإسلام إلا الحلف بالله معلقا ببعض أسمائه أو صفاته، كقولك: بالله، والرحمن، وربى، ورب العرش، وعزة الله، وقدرة الله، وجلال الله، وعظمة الله. قال رسول الله ﷺ «لا تحلفوا بآبائكم ولا بأمّهاتكم ولا بالطواغيت، ولا تحلفوا إلا بالله، ولا تحلفوا بالله إلا وأنتم صادقون» ولقد استحدث الناس في هذا الباب في إسلامهم جاهلية نسيت لها الجاهلية الأولى، وذلك أنّ الواحد منهم لو أقسم بأسماء الله كلها وصفاته على شيء: لم يقبل منه، ولم يعتدّ بها حتى يقسم برأس سلطانه، فإذا أقسم به فتلك عندهم جهد اليمين التي ليس وراءها حلف لحالف.
Firavun'un izzetine yemin ettiler; bu, Cahiliye yeminlerindendir. Allah'tan başkasına edilen her yemin böyledir. İslam'da ise yalnızca Allah'ın isimlerinden ya da sıfatlarından birine bağlayarak yemin etmek sahihtir; 'Billâhi', 'er-Rahmâni', 'Rabbî', 'Rabbü'l-Arş', 'İzzetillâh', 'Kudretullâh', 'Celâlillâh', 'Azametillâh' demen gibi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Babalarınıza, annelerinize ve putlara yemin etmeyiniz; Allah'tan başkasına yemin etmeyiniz ve doğru sözlü olmadıkça Allah'a da yemin etmeyiniz.» İnsanlar İslam döneminde bu konuda öyle bir cahiliye âdeti ihdas ettiler ki, önceki Cahiliye onun yanında unutuldu. Şöyle ki: Onlardan biri bir şey üzerine Allah'ın bütün isim ve sıfatlarıyla yemin etse bu kabul edilmez ve hükümdarının başı üzerine yemin etmedikçe buna itibar edilmez. Şayet onun üzerine yemin ederse, bu onlar katında yemin eden için ötesi olmayan en büyük yemin (cehdü'l-yemîn) sayılır.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٤٥ الى ٤٨]
[Şuarâ Suresi (26), Ayet 45-48]
فَأَلْقى مُوسى عَصاهُ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ ما يَأْفِكُونَ (٤٥) فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ (٤٦) قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ (٤٧) رَبِّ مُوسى وَهارُونَ (٤٨)
{ فَأَلْقَى مُوسَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ (٤٥) فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ (٤٦) قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (٤٧) رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ (٤٨) } “Bunun üzerine Mûsâ asasını attı; bir de baktılar ki o, onların uydurdukları şeyleri yutuveriyor! (45) Derken büyücüler secdeye kapandılar. (46) 'Âlemlerin Rabbine iman ettik' dediler, (47) 'Mûsâ'nın ve Hârûn'un Rabbine.' (48)”
ما يَأْفِكُونَ ما يقلبونه عن وجهه وحقيقته بسحرهم وكيدهم، ويزوّرونه فيخيلون في حبالهم وعصيهم أنها حيات تسعى، بالتمويه على الناظرين أو إفكهم: سمى تلك الأشياء إفكا مبالغة. روى أنهم قالوا: إن يك ما جاء به موسى سحرا فلن يغلب، وإن كان من عند الله فلن يخفى علينا، فلما قذف عصاه فتلقفت ما أتوا به، علموا أنه من الله فآمنوا. وعن عكرمة رضى الله عنه: أصبحوا سحرة وأمسوا شهداء. وإنما عبر عن الخرور بالإلقاء، لأنه ذكر مع الإلقاآت، فسلك به طريق المشاكلة. وفيه أيضا مع مراعاة المشاكلة أنهم حين رأوا ما رأوا، لم يتمالكوا أن رموا بأنفسهم إلى الأرض ساجدين، كأنهم أخذوا فطرحوا طرحا. فإن قلت: فاعل الإلقاء ما هو لو صرح به؟ قلت: هو الله ﷿ بما خوّلهم من التوفيق. أو إيمانهم. أو ما عاينوا من المعجزات الباهرة، ولك أن لا تقدّر فاعلا، لأنّ أَلْقُوا بمعنى خرّوا وسقطوا رَبِّ مُوسى وَهارُونَ عطف بيان لرب العالمين، لأنّ فرعون لعنة الله عليه كان يدعى الربوبية، فأرادوا أن يعزلوه. ومعنى إضافته إليهما في ذلك المقام: أنه الذي يدعو إليه هذان، والذي أجرى على أيديهما ما أجرى.
{ ما يَأْفِكُونَ } Büyüleri ve hileleriyle kendi aslından ve hakikatinden saptırdıkları, sahtesini uydurdukları şeylerdir; bakanları aldatarak iplerini ve değneklerini koşan yılanlar gibi hayal ettiriyorlardı. Yahut onların ifki (uydurması) demektir; mübalağa amacıyla o şeyleri ifk olarak isimlendirmiştir. Rivayet edildiğine göre onlar şöyle demişlerdi: 'Eğer Mûsâ'nın getirdiği bir büyü ise asla mağlup edilemez; şayet Allah katından ise bu bize gizli kalmaz.' Mûsâ asasını atıp da o onların getirdiklerini yutunca, bunun Allah'tan olduğunu anladılar ve iman ettiler. İkrime radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: 'Sabahleyin büyücü idiler, akşamleyin ise şehit oldular.' Yere kapanmanın (hurûr) { أُلْقِيَ } (atıldılar/bırakıldılar) lafzıyla ifade edilmesi, atma fiilleriyle birlikte zikredildiği içindir; böylece müşâkele (ifade uyumu) yoluna gidilmiştir. Müşâkele riayetinin yanında bunda şu mana da vardır: Gördükleri şeyi gördükleri anda kendilerine hakim olamayarak secdeye kapandılar; sanki onlar tutulup yere fırlatılmış gibiydiler. Şayet 'Açıkça belirtilseydi fırlatma (ilka) fiilinin faili kim olurdu?' dersen, derim ki: Onlara bahşettiği tevfik dolayısıyla bizzat Allah Teâlâ'dır; yahut onların imanıdır; yahut müşahede ettikleri apaçık mucizelerdir. Bir fail takdir etmemen de mümkündür; çünkü { أَلْقُوا } fiili yere kapandılar ve düştüler manasındadır. { رَبِّ مُوسى وَهارُونَ } { رَبِّ الْعالَمِينَ } ifadesinin atf-ı beyanıdır; zira Firavun —Allah'ın laneti üzerine olsun— ilahlık iddia ediyordu, onlar ise onu devre dışı bırakmak istediler. Bu makamda Rabbin o ikisine izafe edilmesinin manası şudur: O, bu ikisinin davet ettiği ve bu ikisinin eliyle olan şeyleri gerçekleştiren zattır.
[سورة الشعراء (٢٦) : آية ٤٩]
[Şuarâ Suresi (26), Ayet 49]
قالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ (٤٩)
{ قالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ (٤٩) } “[Firavun] dedi ki: 'Ben size izin vermeden önce ona iman ettiniz ha! Şüphesiz o, size büyüyü öğreten büyüğünüzdür. Yakında bileceksiniz! Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim ve hepinizi kesinlikle asacağım!' (49)”
فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ أى وبال ما فعلتم.
{ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } Yani: Yaptığınızın vebalini [bileceksiniz].
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٥٠ الى ٥١]
[Şuarâ Suresi (26), Ayet 50-51]
قالُوا لا ضَيْرَ إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ (٥٠) إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنا رَبُّنا خَطايانا أَنْ كُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ (٥١)
{ قالُوا لا ضَيْرَ إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ (٥٠) إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنا رَبُّنا خَطايانا أَنْ كُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ (٥١) } “Dediler ki: 'Zararı yok; şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz.' (50) 'İlk inananlar olduğumuz için Rabbimizin günahlarımızı bağışlayacağını umarız.' (51)”
الضر والضير والضور: واحد، أرادوا: لا ضرر علينا في ذلك، بل لنا فيه أعظم النفع لما يحصل لنا في الصبر عليه لوجه الله، من تكفير الخطايا والثواب العظيم، مع الأعواض الكثيرة.
Darr (الضر), dayr (الضير) ve davr (الضور) birdir (aynı manadadır). Şunu kastettiler: Bunda bizim için hiçbir zarar yoktur; bilakis günahların kefareti, büyük sevap ve pek çok mükafat gibi, Allah rızası için buna sabretmekle elde edeceğimiz şeyler sebebiyle bizim için bunda en büyük menfaat vardır.
أو لا ضير علينا فيما تتوعدنا به من القتل أنه لا بد لنا من الانقلاب إلى ربنا بسبب من أسباب الموت. والقتل أهون أسبابه وأرجاها. أو لا ضير علينا في قتلك، إنك إن قتلتنا انقلبنا إلى ربنا انقلاب من يطمع في مغفرته ويرجو رحمته، لما رزقنا من السبق إلى الإيمان وخبر لا محذوف. والمعنى: لا ضير في ذلك، أو علينا أَنْ كُنَّا معناه: لأن كنا، وكانوا أوّل جماعة مؤمنين من أهل زمانهم، أو من رعية فرعون، أو من أهل المشهد. وقرئ: إن كنا، بالكسر وهو من الشرط الذي يجيء به المدلّ بأمره ، المتحقق لصحته، وهم كانوا متحققين أنهم أوّل
Veyahut [anlam şöyledir]: Bizi tehdit ettiğin öldürülme hususunda bize bir zarar yoktur; zira ölüm sebeplerinden biriyle Rabbimize dönmemiz kaçınılmazdır. Öldürülmek ise bu sebeplerin en kolayı ve [akıbet açısından] en umut verici olanıdır. Ya da: Senin bizi öldürmende bizim için bir zarar yoktur; zira sen bizi öldürürsen, imanda öne geçme nimetiyle rızıklandırıldığımız için, O'nun mağfiretini arzulayan ve rahmetini uman kimselerin dönüşü gibi Rabbimize döneriz. Lâ'nın (لا) haberi mahzuftur (düşmüştür). Anlam: 'Bunda bir zarar yoktur' veya 'bize bir zarar yoktur' şeklindedir. { أَنْ كُنَّا } [ifadesinin] anlamı: 'Çünkü biz olduk' (لأن كنا) demektir. Onlar kendi zamanlarının insanlarından, Firavun'un tebaasından veya o toplanma yerinde bulunanlardan ilk inanan topluluk idi. [Bu ifade] kesre ile { إن كنا } şeklinde de okunmuştur. Bu, durumuna güvenen ve [iddiasının] doğruluğundan emin olan kimsenin zikrettiği şart kabilindendir; nitekim onlar ilk
المؤمنين. ونظيره قول العامل لمن يؤخر جعله: إن كنت عملت لك فوفني حقي ومنه قوله تعالى إِنْ كُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهاداً فِي سَبِيلِي وَابْتِغاءَ مَرْضاتِي مع علمه أنهم لم يخرجوا إلا لذلك.
müminler olduklarını kesin olarak biliyorlardı. Bunun benzeri, işçinin ücretini geciktiren kimseye: 'Eğer senin için çalıştıysam hakkımı tam ver' demesidir. Allah Teâlâ'nın, onların sadece bunun için çıktıklarını bildiği halde buyurduğu { إِنْ كُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهاداً فِي سَبِيلِي وَابْتِغاءَ مَرْضاتِي } “Eğer benim yolumda cihat etmek ve rızamı kazanmak için çıktıysanız” ayeti de bu kabildendir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٥٢ الى ٥٦]
[Şuarâ Suresi (26), Ayet 52-56]
وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ (٥٢) فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ (٥٣) إِنَّ هؤُلاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ (٥٤) وَإِنَّهُمْ لَنا لَغائِظُونَ (٥٥) وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حاذِرُونَ (٥٦)
{ وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ (٥٢) فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ (٥٣) إِنَّ هؤُلاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ (٥٤) وَإِنَّهُمْ لَنا لَغائِظُونَ (٥٥) وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حاذِرُونَ (٥٦) } “Mûsâ'ya: 'Kullarımı geceleyin yola çıkar; çünkü siz takip edileceksiniz' diye vahyettik. (52) Bunun üzerine Firavun şehirlere toplayıcılar gönderdi: (53) 'Şüphesiz bunlar az bir topluluktur.' (54) 'Ve onlar bizi gerçekten öfkelendirmektedirler.' (55) 'Biz ise elbette uyanık ve tedbirli bir topluluğuz.' (56)”
قرئ: أسر، بقطع الهمزة ووصلها. وسر إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ علل الأمر بالإسراء باتباع فرعون وجنوده آثارهم. والمعنى: أنى بنيت تدبير أمركم وأمرهم على أن تتقدّموا ويتبعوكم، حتى يدخلوا مدخلكم، ويسلكوا مسلككم من طريق البحر، فأطبقه عليهم فأهلكهم. وروى:
Hemzenin kat'ı ve vaslı ile { أسر } şeklinde ve [ayrıca] { سر } şeklinde okunmuştur. { إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ } Geceleyin yola çıkma emrini, Firavun ve ordusunun onların peşine düşeceği gerekçesiyle illetlendirmiştir. Manası: 'Sizin ve onların işinin planını, siz önden gidesiniz ve onlar da denizin yolundan sizin girdiğiniz yere girip sizin gittiğiniz yolu izlesinler, ben de denizi üzerlerine kapatıp onları helak edeyim diye kurdum.' Rivayet edildiğine göre:
أنه مات في تلك الليلة في كل بيت من بيوتهم ولد، فاشتغلوا بموتاهم حتى خرج موسى بقومه.
O gece Kıptîlerin evlerinin her birinde bir çocuk öldü; böylece Mûsâ kavmiyle çıkıncaya kadar ölüleriyle meşgul oldular.
وروى: أنّ الله أوحى إلى موسى: أن اجمع بنى إسرائيل، كل أربعة أبيات في بيت، ثم اذبحوا الجداء واضربوا بدمائها على أبوابكم، فإنى سآمر الملائكة أن لا يدخلوا بيتا على بابه دم، وسآمرهم بقتل أبكار القبط، واخبزوا خبزا فطيرا فإنه أسرع لكم، ثم أسر بعبادي حتى تنتهي إلى البحر فيأتيك أمرى، فأرسل فرعون في أثره ألف ألف وخمسمائة ألف ملك مسوّر، مع كل ملك ألف، وخرج فرعون في جمع عظيم، وكانت مقدّمته سبعمائة ألف: كل رجل على حصان وعلى رأسه بيضة. وعن ابن عباس رضى الله عنهما: خرج فرعون في ألف ألف حصان سوى الإناث، فلذلك استقل قوم موسى ﵇ وكانوا ستمائة ألف وسبعين ألفا، وسماهم شرذمة قليلين إِنَّ هؤُلاءِ محكي بعد قول مضمر. والشرذمة: الطائفة القليلة. ومنها قولهم:
Rivayet edildiğine göre Allah Mûsâ'ya şöyle vahyetti: 'İsrailoğullarını topla, her dört hane bir evde bulunsun. Sonra oğlakları kesin ve kanlarını kapılarınıza sürün; zira ben meleklere kapısında kan olan bir eve girmemelerini emredeceğim ve onlara Kıptîlerin ilk doğanlarını öldürmelerini emredeceğim. Mayasız ekmek yapın, çünkü bu sizin için daha hızlı olur. Sonra kullarımı geceleyin yürüt, nihayet denize ulaştığında emrim sana gelecektir.' Firavun onun peşinden, her birinin maiyetinde bin kişi bulunan bilezik takmış bir milyon beş yüz bin komutan gönderdi. Firavun da muazzam bir kalabalıkla çıktı; öncü birliği yedi yüz bin kişiydi, her bir adam bir at üzerindeydi ve başında miğfer vardı. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre: Firavun, dişiler hariç bir milyon atlıyla çıktı; bu yüzden Mûsâ aleyhisselâm'ın kavmini azımsadı. Onlar ise altı yüz yetmiş bin kişi idiler; Firavun onları az bir bölük (şirzime) olarak niteledi. { إِنَّ هؤُلاءِ } Gizli bir sözden sonra hikaye edilmiştir. Şirzime (الشرذمة): Az bir topluluk demektir. Şu sözleri de bu köktendir:
ثوب شراذم، للذي يلي وتقطع قطعا، ذكرهم بالاسم الدال على القلة. ثم جعلهم قليلا بالوصف، ثم جمع القليل فجعل كل حزب منهم قليلا، واختار جمع السلامة الذي هو للقلة ، وقد يجمع
Eski [ve] parça parça olmuş [elbise için] 'Sevbu şerâzîm' (ثوب شراذم) [denilir]. Onları azlığa delalet eden bir isimle andı; sonra niteleme yoluyla onları az kıldı; ardından [bu] azlık niteliğini çoğul yaparak onların her bir fırkasını az kıldı ve azlık bildiren kurallı çoğulu (cem-i selâme) tercih etti. Bazen de
القليل على أقلة وقلل . ويجوز أن يريد بالقلة: الذلة والقماءة، ولا يريد قلة العدد. والمعنى:
'Kalîl' (قليل) kelimesi 'ekille' (أقلة) ve 'kilel' (قلل) şeklinde çoğul yapılır. Azlık ile zillet ve hakirliği kastetmiş olması ve sayı azlığını kastetmemiş olması da caizdir. Mana şöyledir:
أنهم لقلتهم لا يبالى بهم ولا يتوقع غلبتهم وعلوهم، ولكنهم يفعلون أفعالا تغيظنا وتضيق صدورنا، ونحن قوم من عادتنا التيقظ والحذر واستعمال الحزم في الأمور، فإذا خرج علينا خارج، سارعنا إلى حسم فساده، وهذه معاذير اعتذر بها إلى أهل المدائن، لئلا يظنّ به ما يكسر من قهره وسلطانه. وقرئ: حذرون وحاذرون وحادرون ، بالدال غير المعجمة. فالحذر:
Onlar azlıkları sebebiyle önemsenmezler, üstünlük ve galibiyet sağlamaları beklenmez; fakat onlar bizi öfkelendiren ve canımızı sıkan işler yapıyorlar. Biz ise âdeti uyanıklık, ihtiyat ve işlerde tedbirlilik olan bir toplumuz; dolayısıyla bize karşı bir başkaldıran çıktığında, onun fesadını kesip atmak için acele ederiz. Bunlar, kendi kudretini ve saltanatını sarsacak bir düşünceye kapılmasınlar diye şehir halkına karşı ileri sürdüğü mazeretlerdir. Noktasız dâl ile { حذرون }, { حاذرون } ve { حادرون } şeklinde de okunmuştur. Hazir (الحذر):
اليقظ، والحاذر: الذي يجدّد حذره. وقيل: المؤدى في السلاح، وإنما يفعل ذلك حذرا واحتياطا لنفسه. والحادر: السمين القوى. قال:
Uyanık kimsedir. Hâzir (الحاذر) ise: Uyanıklığını tazeleyen kimsedir. Silah kuşanmış kimse olduğu da söylenmiştir; bunu sırf uyanıklık ve kendini koruma tedbiri olarak yapar. Hâdir (الحادر) ise: İri yarı ve güçlü kimsedir. Şair şöyle demiştir:
أحبّ الصّبىّ السوء من أجل أمّه … وأبغضه من بغضها وهو حادر
Kötü çocuğu annesinden ötürü severim … O güçlü kuvvetli iken annesine olan buğzumdan dolayı da ondan nefret ederim
أراد أنهم أقوياء أشداء. وقيل مدججون في السلاح، قد كسبهم ذلك حدارة في أجسامهم.
Onların güçlü ve kuvvetli olduklarını kastetmiştir. Silahlarla tepeden tırnağa donanmış oldukları ve bunun da bedenlerine bir irilik ve güç kattığı da söylenmiştir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٥٧ الى ٦٠]
[Şuarâ Suresi (26), Ayet 57-60]
فَأَخْرَجْناهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٥٧) وَكُنُوزٍ وَمَقامٍ كَرِيمٍ (٥٨) كَذلِكَ وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ (٥٩) فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ (٦٠)
{ فَأَخْرَجْناهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٥٧) وَكُنُوزٍ وَمَقامٍ كَرِيمٍ (٥٨) كَذلِكَ وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ (٥٩) فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ (٦٠) } “Böylece biz onları bahçelerden, pınarlardan, (57) Hazinelerden ve şerefli makamdan çıkardık. (58) İşte böylece onlara İsrailoğullarını mirasçı kıldık. (59) [Firavun ve ordusu] güneş doğarken onların peşine düştüler. (60)”
وعن مجاهد: سماها كنوزا لأنهم لم ينفقوا منها في طاعة الله. والمقام: المكان، يريد:
Mücâhid'den nakledildiğine göre: Allah'a itaat yolunda harcamadıkları için onları hazineler (künûz) olarak adlandırmıştır. Makam (المقام): Yerdir; bununla
المنازل الحسنة والمجالس البهية. وعن الضحاك: المنابر. وقيل السر في الحجال كَذلِكَ يحتمل ثلاثة أوجه: النصب على أخرجناهم مثل ذلك الإخراج الذي وصفناه. والجر على أنه وصف لمقام، أى: مقام كريم مثل ذلك المقام الذي كان لهم. والرفع على أنه خبر لمبتدإ محذوف، أى: الأمر كذلك. فَأَتْبَعُوهُمْ فلحقوهم. وقرئ: فاتبعوهم مُشْرِقِينَ داخلين في وقت الشروق، من شرقت الشمس شروقا إذا طلعت.
güzel konakları ve görkemli meclisleri kastetmektedir. Dahhâk'tan: Minberler [olduğu rivayet edilmiştir]. Gelin odalarındaki perdeli tahtlar (hicâl) olduğu da söylenmiştir. { كَذلِكَ } Üç veçhe ihtimali vardır: 'Onları vasfettiğimiz bu çıkarış gibi çıkardık' manasında nasb; 'onların sahip olduğu o makam gibi şerefli bir makam' manasında { مقام } kelimesine sıfat olarak cer; 'durum böyledir' manasında mahzuf mübtedanın haberi olarak ref. { فَأَتْبَعُوهُمْ } 'Onlara yetiştiler' demektir. { فاتبعوهم } şeklinde de okunmuştur. { مُشْرِقِينَ } Güneş doğma vaktine girenler demektir; güneş doğduğu zaman kullanılan 'şerakati'ş-şemsü şürûkan' (شرقت الشمس شروقا) ifadesinden gelir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٦١ الى ٦٨]
[Şuarâ Suresi (26), Ayet 61-68]
فَلَمَّا تَراءَا الْجَمْعانِ قالَ أَصْحابُ مُوسى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ (٦١) قالَ كَلاَّ إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ (٦٢) فَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ (٦٣) وَأَزْلَفْنا ثَمَّ الْآخَرِينَ (٦٤) وَأَنْجَيْنا مُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ (٦٥)
{ فَلَمَّا تَراءَا الْجَمْعانِ قالَ أَصْحابُ مُوسى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ (٦١) قالَ كَلاَّ إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ (٦٢) فَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ (٦٣) وَأَزْلَفْنا ثَمَّ الْآخَرِينَ (٦٤) وَأَنْجَيْنا مُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ (٦٥) } “İki topluluk birbirini görünce Mûsâ'nın arkadaşları: 'Kesinlikle yakalandık!' dediler. (61) [Mûsâ] 'Hayır, asla!' dedi, 'Rabbim şüphesiz benimle beraberdir; O bana yol gösterecektir.' (62) Bunun üzerine Mûsâ'ya: 'Asanla denize vur' diye vahyettik. Deniz derhal yarıldı ve her parçası ulu bir dağ gibi oldu. (63) Diğerlerini de oraya yaklaştırdık. (64) Mûsâ'yı ve beraberindekilerin hepsini kurtardık. (65)”
ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ (٦٦) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (٦٧) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (٦٨)
{ ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ (٦٦) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (٦٧) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (٦٨) } “Sonra diğerlerini suda boğduk (66). Şüphesiz bunda [ibret alacaklar için] elbette büyük bir ders ve işaret vardır; fakat onların çoğu iman etmiş kimseler değildi (67). Ve şüphesiz senin Rabbin, mutlak güç sahibi ve çok merhametli olandır (68).”
سَيَهْدِينِ طريق النجاة من إدراكهم وإضرارهم. وقرئ، فلما تراءت الفئتان. إنا لمدّركون: بتشديد الدال وكسر الراء، من ادّرك الشيء إذا تتابع ففنى. ومنه قوله تعالى بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ قال الحسن: جهلوا علم الاخرة. وفي معناه بيت الحماسة:
{ سَيَهْدِينِ } Onların yetişmesinden ve zarar vermesinden kurtuluş yolunu [bana gösterecektir]. { فلما تراءت الفئتان } şeklinde de okunmuştur. { إنا لمدّركون } Dâl'ın şeddesi ve râ'nın kesresi ile okunmuştur; bir şey peş peşe gelip tükendiğinde kullanılan 'iddereke'ş-şey'' (ادّرك الشيء) kökündendir. Allah Teâlâ'nın { بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ } “Bilakis ahiret hakkındaki bilgileri peş peşe tükenip gitmiştir” ayeti de bu kabildendir. Hasan[-ı Basrî]: 'Ahiret bilgisinden yana cahil kaldılar' demiştir. el-Hamâse'deki şu beyit de bu anlamdadır:
أبعد بنى أمّى الّذين تتابعوا … أرجّى الحياة أم من الموت أجزع
Peş peşe ölüp giden ana bir kardeşlerimden sonra mı … Hayat umacağım, yoksa ölümden mi dehşete düşeceğim?
والمعنى: إنا لمتتابعون في الهلاك على أيديهم، حتى لا يبقى منا أحد. الفرق: الجزء المتفرّق منه.
Mana şöyledir: 'Biz onların elinde hiçbirimiz kalmayacak şekilde helakte peş peşe gideceğiz.' Fırk (الفرق): Ondan ayrılan parçadır.
وقرئ: كل فلق. والمعنى واحد. والطود: الجبل العظيم المنطاد في السماء وَأَزْلَفْنا ثَمَّ حيث انفلق البحر الْآخَرِينَ قوم فرعون، أى: قربناهم من بنى إسرائيل: أو أدنينا بعضهم من بعض، وجمعناهم حتى لا ينجو منهم أحد، أو قدمناهم إلى البحر. وقرئ: وأزلقنا، بالقاف، أى: أزللنا أقدامهم. والمعنى: أذهبنا عزهم، كقوله:
{ كل فلق } şeklinde de okunmuştur. Mana birdir. Tavd (الطود): Göğe yükselen ulu dağ demektir. { وَأَزْلَفْنا } { ثَمَّ } Denizin yarıldığı yerde { الْآخَرِينَ } Firavun'un kavmini [yaklaştırdık]; yani onları İsrailoğullarına yaklaştırdık, yahut içlerinden hiçbiri kurtulmasın diye birbirlerine yaklaştırıp bir araya getirdik ya da denize doğru sevk ettik. Kaf harfi ile { وأزلقنا } şeklinde de okunmuştur; yani ayaklarını kaydırdık demektir. Mana: 'Onların izzetini giderdik' şeklindedir, nitekim şair şöyle demiştir:
تداركتما عبسا وقد ثلّ عرشها … وذبيان إذ زلّت بأقدامها النّعل
[Nitekim şair şöyle demiştir:] Tahtı/hükümranlığı yıkılmışken Abs'e yetiştiniz; çarıklar ayaklarından kaydığı zaman Zibyân'a da [yetişip kurtardınız].
ويحتمل أن يجعل الله طريقهم في البحر على خلاف ما جعله لبنى إسرائيل يبسا فيزلقهم فيه. عن عطاء بن السائب أن جبريل ﵇ كان بين بنى إسرائيل وبين آل فرعون، فكان يقول لبنى إسرائيل: ليلحق آخركم بأولكم. ويستقبل القبط فيقول: رويدكم يلحق آخركم. فلما انتهى موسى إلى البحر قال له مؤمن آل فرعون- وكان بين يدي موسى: أين أمرت فهذا البحر أمامك وقد غشيك آل فرعون؟ قال: أمرت بالبحر ولا يدرى موسى ما يصنع، فأوحى الله تعالى إليه: أن اضرب بعصاك البحر. فضربه فصار فيه اثنا عشر طريقا: لكل سبط طريق.
Allah'ın denizde onların yolunu İsrailoğullarına yaptığı gibi kuru yapmak yerine farklı kılarak ayaklarını orada kaydırmış olması da muhtemeldir. Atâ b. es-Sâib'den rivayet edildiğine göre Cibrîl aleyhisselâm İsrailoğulları ile Firavun hanedanı arasındaydı; İsrailoğullarına: 'Sonuncunuz ilkinize yetişsin' diyor, Kıptîleri karşılayıp: 'Yavaş olun, sonuncunuz yetişsin' diyordu. Mûsâ denize vardığında Firavun ailesinin mümini —ki Mûsâ'nın önündeydi— ona: 'Nereye emrolundun? İşte deniz önünde ve Firavun ailesi de seni kuşattı' dedi. Mûsâ: 'Denize doğru emrolundum' dedi; ne yapacağını bilmiyordu. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona: 'Asanla denize vur' diye vahyetti. Mûsâ denize vurdu ve denizde her oymak için bir yol olmak üzere on iki yol açıldı.
وروى أنّ يوشع قال: يا كليم الله، أين أمرت فقد غشينا فرعون والبحر أمامنا؟ قال موسى:
Rivayet edildiğine göre Yûşa: 'Ey Kelîmullah, nereye emrolundun? Firavun bizi kuşattı, deniz ise önümüzde' dedi. Mûsâ:
هاهنا. فخاض يوشع الماء وضرب موسى بعصاه البحر فدخلوا. وروى أنّ موسى قال عند ذلك:
'Buraya' dedi. Bunun üzerine Yûşa suya daldı, Mûsâ da asasıyla denize vurdu ve girdiler. Rivayet edildiğine göre Mûsâ o sırada şöyle dua etti:
يا من كان قبل كل شيء، والمكوّن لكل شيء، والكائن بعد كل شيء. ويقال: هذا البحر هو بحر القلزم. وقيل: هو بحر من وراء مصر، يقال له: أساف إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً أية آية، وآية لا توصف، وقد عاينها الناس وشاع أمرها فيهم، وما تنبه عليها أكثرهم، ولا آمن بالله.
'Ey her şeyden önce var olan, her şeyi var eden ve her şeyden sonra da baki kalacak olan!' Bu denizin Kulzüm Denizi olduğu söylenir. Mısır'ın ardında Asâf denilen bir deniz olduğu da söylenmiştir. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً } Hem de ne ibret! Öyle bir ibret ki tarif edilemez; insanlar onu bizzat görmüş ve haberi aralarında yayılmıştır; fakat onların çoğu bundan ibret almamış ve Allah'a iman etmemiştir.
وبنو إسرائيل: الذين كانوا أصحاب موسى المخصوصين بالإنجاء قد سألوه بقرة يعبدونها، واتخذوا العجل، وطلبوا رؤية الله جهرة وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ المنتقم من أعدائه الرَّحِيمُ بأوليائه.
Mûsâ'nın kurtarılmaya mazhar kılınmış ashabı olan İsrailoğulları bile kendilerine tapacakları bir buzağı istemiş, buzağıyı ilah edinmiş ve Allah'ı açıkça görmeyi talep etmişlerdir. { وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ } Düşmanlarından intikam alan mutlak güç sahibidir, { الرَّحِيمُ } dostlarına karşı çok merhametlidir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٦٩ الى ٧١]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 69-71]
وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْراهِيمَ (٦٩) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ ما تَعْبُدُونَ (٧٠) قالُوا نَعْبُدُ أَصْناماً فَنَظَلُّ لَها عاكِفِينَ (٧١)
{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْراهِيمَ (٦٩) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ ما تَعْبُدُونَ (٧٠) قالُوا نَعْبُدُ أَصْناماً فَنَظَلُّ لَها عاكِفِينَ (٧١) } “Onlara İbrâhim'in haberini de oku. (69) Hani o, babasına ve kavmine: 'Neye tapıyorsunuz?' demişti. (70) Onlar: 'Putlara tapıyoruz ve onlara tapınmaya devam edeceğiz' dediler. (71)”
كان إبراهيم ﵇ يعلم أنهم عبدة أصنام، ولكنه سألهم ليريهم أنّ ما يعبدونه ليس من استحقاق العبادة في شيء، كما تقول للتاجر: ما مالك؟ وأنت تعلم أنّ ماله الرقيق، ثم تقول له: الرقيق جمال وليس بمال. فإن قلت: ما تَعْبُدُونَ سؤال عن المعبود فحسب، فكان القياس أن يقولوا: أصناما، كقوله تعالى وَيَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ، ماذا قالَ رَبُّكُمْ قالُوا الْحَقَّ، ماذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيْراً. قلت: هؤلاء قد جاءوا بقصة أمرهم كاملة كالمبتهجين بها والمفتخرين، فاشتملت على جواب إبراهيم، وعلى ما قصدوه من إظهار ما في نفوسهم من الابتهاج والافتخار. ألا تراهم كيف عطفوا على قولهم نعبد فَنَظَلُّ لَها عاكِفِينَ ولم يقتصروا على زيادة نعبد وحده. ومثاله أن تقول لبعض الشطار: ما تلبس في بلادك؟ فيقول:
İbrâhim aleyhisselâm onların putperest olduğunu biliyordu; fakat onlara, taptıkları şeylerin ibadete lâyık hiçbir tarafı bulunmadığını göstermek için sordu. Tıpkı bir tüccara, malının kölelerden ibaret olduğunu bildiğin halde: "Malın nedir?" demen ve ardından ona: "Köle bir ziynettir, mal sayılmaz" demen gibi. Şayet: "{ ما تَعْبُدُونَ } “Neye tapıyorsunuz?” sorusu sadece tapılan şeyin ne olduğuna dairdir; bu durumda kural gereği, Allah Teâlâ'nın: { وَيَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ } “Sana ne infak edeceklerini soruyorlar; de ki: İhtiyaçtan fazlasını”, { ماذا قالَ رَبُّكُمْ قالُوا الْحَقَّ } “Rabbiniz ne buyurdu? dediler; 'Hakkı' dediler”, { ماذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيْراً } “Rabbiniz ne indirdi? dediler; 'Hayır' dediler” ayetlerinde olduğu gibi sadece: [Putlara] { أَصْناماً } demeleri gerekmez miydi?" dersen; derim ki: Onlar, durumlarını bundan sevinç ve gurur duyan kimseler gibi eksiksiz bir hikâye olarak ortaya koydular. Dolayısıyla [cevapları] hem İbrâhim'in sorusunun cevabını, hem de içlerindeki sevinç ve gururu açığa vurma maksatlarını kapsadı. Görmez misin, nasıl { نعبد } “tapıyoruz” sözlerine { فَنَظَلُّ لَها عاكِفِينَ } “onlara tapınmaya devam edeceğiz” [ifadesini] atfettiler ve sadece { نعبد } “tapıyoruz” ziyadesiyle yetinmediler. Bunun örneği, bazı kabadayılara: "Memleketinde ne giyersin?" demen ve onun da:
ألبس البرد الأتحمى ، فأجرّ ذيله بين جواري الحي. وإنما قالوا: نظل، لأنهم كانوا يعبدونها بالنهار دون الليل.
"Ethemiyye kumaşından cübbe giyer, eteğimi mahallenin cariyeleri arasında sürürüm" demesidir. { نظل } (gündüz devam ederiz) demelerinin sebebi ise, putlara gece değil yalnızca gündüz ibadet ediyor olmalarıydı.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٧٢ الى ٧٣]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 72-73]
قالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ (٧٢) أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ (٧٣)
{ قالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ (٧٢) أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ (٧٣) } “[İbrâhim] dedi ki: 'Dua ettiğinizde sizi işitiyorlar mı? (72) Yahut size fayda veya zarar veriyorlar mı?' (73)”
لا بد في يَسْمَعُونَكُمْ من تقدير حذف المضاف، معناه: هل يسمعون دعاءكم. وقرأ قتادة: يسمعونكم، أى: هل يسمعونكم الجواب عن دعائكم؟ وهل يقدرون على ذلك؟ وجاء مضارعا مع إيقاعه في إذ على حكاية الحال الماضية. ومعناه: استحضروا الأحوال الماضية التي كنتم تدعونها فيها، وقولوا هل سمعوا أو أسمعوا قط. وهذا أبلغ في التبكيت.
{ يَسْمَعُونَكُمْ } ifadesinde bir muzâfın hazfedildiğini takdir etmek gerekir; manası: "Duanızı işitiyorlar mı?" demektir. Katâde { يسمعونكم } (size işittiriyorlar mı) şeklinde okumuştur; yani: "Duanıza karşılık size bir cevap işittiriyorlar mı ve buna güçleri yetiyor mu?" demektir. Fiil { إذ } edatıyla birlikte mazi hâlin hikâyesi (geçmişteki bir durumu canlandırma) kabilinden muzari (geniş/şimdiki zaman) olarak gelmiştir. Manası şudur: Onlara dua ettiğiniz geçmişteki hâlleri gözünüzün önüne getirin ve söyleyin; hiç işittiler veya işittirdiler mi? Bu, susturma ve azarlama bakımından daha etkilidir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٧٤ الى ٨٢]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 74-82]
قالُوا بَلْ وَجَدْنا آباءَنا كَذلِكَ يَفْعَلُونَ (٧٤) قالَ أَفَرَأَيْتُمْ ما كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٧٥) أَنْتُمْ وَآباؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ (٧٦) فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلاَّ رَبَّ الْعالَمِينَ (٧٧) الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ (٧٨)
{ قالُوا بَلْ وَجَدْنا آباءَنا كَذلِكَ يَفْعَلُونَ (٧٤) قالَ أَفَرَأَيْتُمْ ما كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٧٥) أَنْتُمْ وَآباؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ (٧٦) فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلاَّ رَبَّ الْعالَمِينَ (٧٧) الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ (٧٨) } “Dediler ki: 'Hayır, biz babalarımızı böyle yapar bulduk.' (74) [İbrâhim] dedi ki: 'Gördünüz mü şu taptıklarınızı? (75) Siz ve geçmiş atalarınız! (76) Âlemlerin Rabbi müstesna, onlar kesinlikle benim düşmanımdır. (77) O ki beni yarattı, bana doğru yolu gösteren de O'dur.' (78)”
وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ (٧٩) وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ (٨٠) وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ (٨١) وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ (٨٢)
{ وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ (٧٩) وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ (٨٠) وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ (٨١) وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ (٨٢) } “'Beni doyuran ve içiren O'dur. (79) Hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur. (80) Beni öldürecek, sonra diriltecek olan da O'dur. (81) Hesap gününde günahımı bağışlayacağını umduğum da O'dur.' (82)”
لما أجابوه بجواب المقلدين لآبائهم قال لهم: رقوا أمر تقليدكم هذا إلى أقصى غاياته وهي عبادة الأقدمين الأوّلين من آبائكم، فإن التقدّم والأوّلية لا يكون برهانا على الصحة، والباطل لا ينقلب حقا بالقدم، وما عبادة من عبد هذه الأصنام إلا عبادة أعداء له، ومعنى العداوة قوله تعالى كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا ولأنّ المغرى على عبادتها أعدى أعداء الإنسان وهو الشيطان، وإنما قال عَدُوٌّ لِي تصويرا للمسألة في نفسه، على معنى:
Onlar babalarını taklit edenlerin cevabıyla karşılık verince, İbrâhim onlara şöyle dedi: Bu taklit işinizi varabileceği en son noktaya, yani babalarınızdan en eski ve ilk olanların ibadetine kadar vardırın; zira eskilik ve ilklik doğruluğun delili olamaz ve bâtıl eskimek ile hakka dönüşmez. Bu putlara tapan kimsenin ibadeti, ancak kendi düşmanlarına ibadetten ibarettir. Düşmanlığın manası, Allah Teâlâ'nın: { كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا } “Hayır! [Putlar] onların ibadetlerini inkâr edecekler ve onların aleyhine hasım olacaklar” ayetidir; ayrıca onlara tapmaya kışkırtan varlık da insanın en azılı düşmanı olan şeytandır. [İbrâhim'in] { عَدُوٌّ لِي } “benim düşmanımdır” demesi, meseleyi kendi nefsinde somutlaştırmak içindir; yani:
أنى فكرت في أمرى فرأيت عبادتي لها عبادة للعدوّ، فاجتنبتها وآثرت عبادة من الخير كله منه، وأراهم بذلك أنها نصيحة نصح بها نفسه أوّلا وبنى عليها تدبير أمره، لينظروا فيقولوا:
"Kendi durumumu düşündüm ve onlara ibadet etmenin düşmana ibadet etmek olduğunu gördüm; bu yüzden onlardan kaçındım ve bütün hayrın kendisinden geldiği zata ibadeti tercih ettim" demektir. Bununla onlara, bu işin her şeyden önce kendi nefsine verdiği ve işlerini üzerine bina ettiği bir nasihat olduğunu gösterdi ki bakıp şöyle desinler:
ما نصحنا إبراهيم إلا بما نصح به نفسه، وما أراد لنا إلا ما أراد لروحه، ليكون أدعى لهم إلى القبول، وأبعث على الاستماع منه. ولو قال: فإنه عدوّ لكم لم يكن بتلك المثابة، ولأنه دخل في باب من التعريض، وقد يبلغ التعريض للمنصوح ما لا يبلغه التصريح، لأنه يتأمّل فيه،
"İbrâhim bize ancak kendi nefsine nasihat ettiği şeyi tavsiye etti; bizim için de ancak kendi canı için dilediğini diledi" [desinler]. Böylece bu durum, onların [öğüdü] kabul etmelerini daha çok sağlasın ve onu dinlemeye daha fazla sevk etsin. Şayet «Şüphesiz onlar sizin düşmanınızdır» deseydi bu mertebede [tesirli] olmazdı. Bir de o, ta'riz (ima/dolaylı anlatım) yoluna girmiştir; nitekim bazen ima, nasihat edilen kimseye açık sözün ulaşamayacağı derecede tesir eder; çünkü insan onun üzerinde derinlemesine düşünür,
فربما قادة التأمّل إلى التقبل. ومنه ما يحكى عن الشافعىّ رضى الله تعالى عنه أنّ رجلا واجهه بشيء فقال: لو كنت بحيث أنت، لاحتجت إلى أدب، وسمع رجل ناسا يتحدثون في الحجر فقال: ما هو ببيتى ولا بيتكم. والعدوّ والصديق: يجيئان في معنى الوحدة والجماعة. قال:
düşünce de onu bazen kabul etmeye sevk eder. Nitekim Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle rivayet edilir: Bir adam onun yüzüne karşı bir şey söylediğinde o: "Senin yerinde ben olsaydım, edebe muhtaç olurdum" demiştir. Bir adam da Hicr'de konuşan insanları duyunca: "Burası ne benim evimdir ne de sizin eviniz" demiştir. [Arapçada] adüvv (düşman) ve sadîk (dost) kelimeleri hem tekil hem de çoğul anlamında kullanılır. Şair şöyle demiştir:
وقوم علىّ ذوى مئرة … أراهم عدوّا وكانوا صديقا
Bana kin besleyen bir topluluk … Onları düşman görürüm, halbuki onlar dost idiler
ومنه قوله تعالى وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ شبها بالمصادر للموازنة، كالقبول والولوع، والحنين والصهيل إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ استثناء منقطع، كأنه قال: ولكن رب العالمين فَهُوَ يَهْدِينِ يريد أنه حين أتمّ خلقه ونفخ فيه الروح، عقب ذلك هدايته المتصلة التي لا تنقطع إلى كلّ ما يصلحه ويعنيه، وإلا فمن هداه إلى أن يغتذى بالدم في البطن امتصاصا، ومن هداه إلى معرفة الثدي عند الولادة، وإلى معرفة مكانه، ومن هداه لكيفية الارتضاع، إلى غير ذلك من هدايات المعاش والمعاد، وإنما قال مَرِضْتُ دون «أمرضنى» لأنّ كثيرا من أسباب المرض يحدث بتفريط من الإنسان في مطاعمه ومشاربه وغير ذلك. ومن ثم قالت الحكماء: لو قيل لأكثر الموتى: ما سبب آجالكم؟ لقالوا: التخم. وقرئ: خطاياي، والمراد: ما يندر منه من بعض الصغائر، لأنّ الأنبياء معصومون مختارون على العالمين. وقيل: هي قوله إِنِّي سَقِيمٌ وقوله بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ وقوله لسارّة: هي أختى. وما هي إلا معاريض كلام، وتخييلات للكفرة، وليست بخطايا يطلب لها الاستغفار. فإن قلت: إذا لم يندر منهم إلا الصغائر وهي
Allah Teâlâ'nın { وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ } “onlar da size düşmandır” ayeti de bundandır. Bu kelimeler [yani adüvv ve sadîk], vezin denkliği bakımından kabûl (kabul etmek), vulû‘ (düşkün olmak), hanîn (inlemek) ve sahîl (kişnemek) kelimelerinde olduğu gibi mastarlara benzetilmiştir. { إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi müstesna” ifadesi munkatı‘ bir istisnadır; sanki o, [şöyle] demiştir: "Fakat âlemlerin Rabbi [öyle değildir], { فَهُوَ يهدين } “O bana doğru yolu gösterir”. Bununla kastettiği şudur: Allah, onun yaratılışını tamamlayıp ona ruh üflediğinde, bunun hemen ardından onu kendisine yararlı ve gerekli olan her şeye ulaştıran kesintisiz ve aralıksız bir hidayet bahşetmiştir. Aksi takdirde, [insana] ana karnında emme yoluyla kanla beslenmeyi kim göstermiştir? Doğum anında memeyi ve onun yerini tanımayı, nasıl emeceğini ve dünya ile ahiret geçimine dair diğer hidayetleri ona kim öğretmiştir? İbrahim [aleyhisselâm], "beni hasta ettiğinde" demeyip de { مَرِضْتُ } “hastalandığımda” demiştir; çünkü hastalık sebeplerinin çoğu, insanın yeme ve içmesinde ve diğer hususlardaki kusur ve ihmalinden kaynaklanır. Nitekim bilgeler şöyle demiştir: "Ölülerin çoğuna 'Ecellerinizin sebebi nedir?' diye sorulsaydı, 'Hazımsızlık/aşırı doygunluktur' derlerdi." Bir kıraatte [çoğul olarak] hatâyâye (خطاياي) şeklinde okunmuştur. Bundan maksat, [peygamberlerden] nadiren sadır olabilecek bazı küçük günahlardır (zellelerdir); zira peygamberler masumdurlar ve âlemlere üstün kılınmış seçkin kullardır. Bir görüşe göre bundan kasıt, [İbrahim'in] { إِنِّي سَقِيمٌ } “Ben gerçekten hastayım” sözü, { بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ } “Belki de bu işi onların şu büyükleri yapmıştır” sözü ve Sâre hakkında [söylediği] "O benim kız kardeşimdir" sözüdür. Halbuki bunlar ancak tarizli ifadeler (kinayeli sözler) ve kâfirlere yönelik yanıltmacalardır; bağışlanma dilenecek günahlar değildir. Şayet: "Onlardan ancak küçük günahlar sadır olabiliyorsa ve bunlar da
تقع مكفرة، فما له أثبت لنفسه خطيئة أو خطايا وطمع أن تغفر له؟ قلت: الجواب ما سبق لي: أن استغفار الأنبياء تواضع منهم لربهم، وهضم لأنفسهم، ويدل عليه قوله أَطْمَعُ ولم يجزم القول بالمغفرة. وفيه تعليم لأممهم، وليكون لطفا لهم في اجتناب المعاصي والحذر منها، وطلب المغفرة مما يفرط منهم. فإن قلت: لم علق مغفرة الخطيئة بيوم الدين، وإنما تغفر في الدنيا؟ قلت: لأنّ أثرها يتبين يومئذ، وهو الآن خفى لا يعلم.
keffaretle affedilmiş oluyorsa, o halde niçin kendisine bir günah veya günahlar isnat etti ve bunların bağışlanmasını umdu?" dersen; derim ki: Bunun cevabı daha önce belirttiğim gibidir: Peygamberlerin istiğfarı, Rablerine karşı tevazuları ve nefislerini kırmaları sebebiyledir. Nitekim bağışlanmayı kesin bir dille ifade etmeyip { أَطْمَعُ } “umduğum” demesi de buna delalet eder. Bunda aynı zamanda onların ümmetlerine bir öğretme ve günahlardan kaçınmaları, onlardan sakınmaları ve kendilerinden sadır olan hatalardan ötürü bağışlanma dilemeleri için bir teşvik vardır. Şayet: "Bağışlanma dünyada gerçekleştiği halde günahın bağışlanması niçin din gününe (kıyamete) bağlandı?" dersen; derim ki: Çünkü onun eseri o gün ortaya çıkacaktır; şu anda ise gizlidir, bilinmez.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٨٣ الى ٨٩]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 83-89]
رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (٨٣) وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ (٨٤) وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ (٨٥) وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ (٨٦) وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ (٨٧)
{ رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (٨٣) وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ (٨٤) وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ (٨٥) وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ (٨٦) وَلا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ (٨٧) } “'Rabbim! Bana hikmet/hüküm ver ve beni salihlere kat. (83) Sonrakiler arasında benim için doğrulukla anılacak iyi bir nam bırak. (84) Beni Naîm cennetinin vârislerinden kıl. (85) Babamı da bağışla; çünkü o sapıklardandı. (86) [İnsanların] diriltilecekleri gün beni utandırma!' (87)”
يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ (٨٨) إِلاَّ مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٩)
{ يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ (٨٨) إِلاَّ مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٩) } “'O gün ne mal fayda verir ne de oğullar. (88) Ancak Allah'a arınmış bir kalp ile gelen kimse müstesna.' (89)”
الحكم: الحكمة، أو الحكم بين الناس بالحق. وقيل: النبوّة، لأنّ النبي ذو حكمة وذو حكم بين عباد الله. والإلحاق بالصالحين: أن يوفقه لعمل ينتظم به في جملتهم، أو يجمع بينه وبينهم في الجنة. ولقد أجابه حيث قال وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ. والإخزاء: من الخزي وهو الهوان. ومن الخزاية وهي الحياء. وهذا أيضا من نحو استغفارهم مما علموا أنه مغفور وفي يُبْعَثُونَ ضمير العباد، لأنه معلوم. أو ضمير الضالين. وأن يجعل من جملة الاستغفار لأبيه ، يعنى: ولا تخزني يوم يبعث الضالون وأبى فيهم إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ إلا حال من أتى الله بِقَلْبٍ سَلِيمٍ وهو من قولهم:
Hüküm: Hikmet veya insanlar arasında hak ile hükmetmektir. Nübüvvet olduğu da söylenmiştir; çünkü peygamber hem hikmet hem de Allah'ın kulları arasında hüküm sahibidir. Salihlere ilhak edilmek ise: Onların zümresine dâhil olacağı bir amele kendisini muvaffak kılması veya cennette kendisini onlarla bir araya getirmesidir. Nitekim Allah: { وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ } “Şüphesiz o ahirette de salihlerdendir” buyurarak duasını kabul etmiştir. İhzâ: Horluk ve aşağılanma manasındaki hızyden veya utanç manasındaki hazâyeden gelir. Bu da peygamberlerin, affedildiğini bildikleri şeylerden istiğfar etmeleri türündendir. { يُبْعَثُونَ } fiilindeki zamir, malum olduğu için kullara racidir; yahut sapıtanlara racidir. Bunun babası için yaptığı istiğfar cümlesinden kılınması da caizdir; yani: "Sapıtanlar diriltildiği gün, babam da onların arasındayken beni rezil etme!" demektir. { إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ } “ancak Allah'a gelen kimse müstesna” [istisnası], { بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } "selim bir kalple gelen kimsenin hali" anlamındadır. Bu, Arapların şu sözü kabilindendir:
تحيّة بينهم ضرب وجيع
Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir darbedir
وما ثوابه إلا السيف. وبيانه أن يقال لك: هل لزيد مال وبنون؟ فتقول: ماله وبنوه: سلامة قلبه، تريد نفى المال والبنين عنه، وإثبات سلامة القلب له بدلا عن ذلك. وإن شئت حملت الكلام على المعنى وجعلت المال والبنين في معنى الغنى، كأنه قيل: يوم لا ينفع غنى إلا غنى من أتى الله بقلب سليم، لأن غنى الرجل في دينه بسلامة قلبه، كما أن غناه في دنياه بماله وبنيه.
«...ve onun mükâfatı ancak kılıçtır.» Bunun açıklaması şudur: Sana «Zeyd'in malı ve oğulları var mı?» denildiğinde; ondan mal ve oğulları nefyetmeyi, bunun yerine de ona kalp selametini ispat etmeyi kastederek «Onun malı ve oğulları, kalbinin selametidir» demen gibidir. Dilersen sözü manaya hamledip mal ve oğulları «zenginlik» anlamında kabul edersin; sanki şöyle denilmiş gibi olur: «Hiçbir zenginliğin fayda vermediği gün, ancak Allah'a selim bir kalp ile gelen kimsenin zenginliği fayda verir.» Çünkü kişinin dinindeki zenginliği kalbinin selameti iledir; tıpkı dünyasındaki zenginliğinin malı ve oğulları ile olduğu gibi.
ولك أن تجعل الاستثناء منقطعا، ولا بدّ لك مع ذلك من تقدير المضاف وهو الحال، والمراد بها سلامة القلب، وليست هي من جنس المال والبنين، حتى يؤوّل المعنى إلى أن المال والبنين لا ينفعان، وإنما ينفع سلامة القلب. ولو لم يقدر المضاف، لم يتحصل للاستثناء معنى. وقد جعل مَنْ مفعولا لينفع، أى: لا ينفع مال ولا بنون، إلا رجلا سلم قلبه مع ماله حيث أنفقه في طاعة الله، ومع بنيه حيث أرشدهم إلى الدين وعلمهم الشرائع. ويجوز على هذا إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ من فتنة المال والبنين. ومعنى سلامة القلب: سلامته من آفات الكفر والمعاصي، ومما أكرم الله تعالى به خليله ونبه على جلالة محله في الإخلاص: أن حكى استثناءه هذا حكاية راض بإصابته فيه، ثم جعله صفة له في قوله وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ، إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ ومن بدع التفاسير: تفسير بعضهم السليم باللديغ من خشية الله. وقول آخر: هو الذي سلم وسلم وأسلم وسالم واستسلم. وما أحسن ما رتب إبراهيم ﵇ كلامه مع المشركين، حين سألهم أوّلا عما يعبدون سؤال مقرّر لا مستفهم، ثم أنحى على آلهتهم فأبطل أمرها بأنها لا تضر ولا تنفع ولا تبصر ولا تسمع على تقليدهم آباءهم الأقدمين، فكسره وأخرجه من أن يكون شبهة فضلا أن يكون حجة، ثم صوّر المسألة في نفسه دونهم حتى تخلص منها إلى ذكر الله عز وعلا، فعظم شأنه وعدّد نعمته، من لدن خلقه وإنشائه إلى حين وفاته، مع ما يرجى في الآخرة من رحمته، ثم أتبع ذلك أن دعاه بدعوات المخلصين، وابتهل اليه ابتهال الأوّابين، ثم وصله بذكر يوم القيامة وثواب الله وعقابه وما يدفع إليه المشركون يومئذ من الندم والحسرة على ما كانوا فيه من الضلال وتمنى الكرة إلى الدنيا ليؤمنوا ويطيعوا.
İstisnayı munkatı kılman da mümkündür; ancak bununla birlikte yine de muzâfı takdir etmen gerekir ki o da "hâl"dir; bundan murat da kalp selametidir. Kalp selameti ise mal ve oğullar cinsinden değildir; ta ki mana, mal ve oğulların fayda vermeyeceği, yalnızca kalp selametinin fayda vereceği şekline tevil edilsin. Şayet muzâf takdir edilmezse, istisnanın bir manası hâsıl olmaz. { مَنْ } kelimesi { يَنْفَعُ } fiilinin mef'ûlü de kılınmıştır; yani: "Mal ve oğullar, kalbi malıyla birlikte selim olup onu Allah'a itaatte harcayan ve oğullarıyla birlikte selim olup onları dine yönlendiren ve şeriatı öğreten kimseden başkasına fayda vermez." Buna göre { إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } [ifadesi], mal ve evlat fitnesinden selim [bir kalple gelen kimse] manasında da olabilir. Kalbin selameti: Küfür ve günah afetlerinden salim olmasıdır. Allah Teâlâ'nın Halîl'ine ikram ettiği ve ihlastaki yüce makamına dikkat çektiği hususlardan biri de, onun bu istisnasını isabetinden razı olmuş bir edayla nakletmesi ve sonra bunu: { وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ، إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } “Şüphesiz İbrâhim de onun yolunda olanlardandı. Hani o, Rabbine selim bir kalple gelmişti” ayetinde onun bir vasfı kılmasıdır. Tefsirlerdeki bidatlerden biri: Bazılarının selîm kelimesini Allah korkusundan sokulmuş (zehirlenmiş/yılan sokmuş gibi) diye tefsir etmesidir. Diğer birinin ise: "O; selim olan, selamette kılan, teslim olan, barışık olan ve teslimiyet gösterendir" sözüdür. İbrâhim aleyhisselâm'ın müşriklerle konuşmasını tertip edişi ne kadar da güzeldir! Önce onlara neye taptıklarını öğrenmek isteyen biri gibi değil, ikrar ettirici bir üslupla sordu. Sonra ilahlarına yönelip onların zarar ve fayda vermediğini, görmediğini ve işitmediğini belirterek durumlarını iptal etti; geçmiş atalarını taklit etmelerini çürüttü ve bunu hüccet olmak şöyle dursun, bir şüphe olmaktan bile çıkardı. Sonra meseleyi onlar yerine kendi şahsında tasvir etti, ta ki bundan sıyrılıp Azîz ve Yüce olan Allah'ın zikrine ulaştı; yaratılıp var edilmesinden vefatına kadar O'nun şanını yüceltti ve nimetlerini saydı, ahirette O'nun rahmetinden umulanları zikretti. Sonra bunun peşinden ihlas sahiplerinin dualarıyla O'na dua etti, Allah'a yönelenlerin yakarışıyla O'na yalvardı. Ardından bunu kıyamet gününün, Allah'ın sevap ve cezasının ve müşriklerin o gün içinde bulundukları sapıklıktan ötürü sürüklenecekleri pişmanlık ve hasretin, iman edip itaat etmek için dünyaya geri dönmeyi temenni edişlerinin zikrine bağladı.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٩٠ الى ٩٥]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 90-95]
وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ (٩٠) وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ (٩١) وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٩٢) مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ (٩٣) فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ وَالْغاوُونَ (٩٤)
{ وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ (٩٠) وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ (٩١) وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٩٢) مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ (٩٣) فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ وَالْغاوُونَ (٩٤) } “Cennet takva sahiplerine yaklaştırılır. (90) Cehennem de azgınlara apaçık gösterilir. (91) Onlara: 'Nerede Allah'tan başka taptıklarınız?' denilir. (92) 'Size yardım ediyorlar mı veya kendilerini kurtarabiliyorlar mı?' (93) Artık onlar ve o azgınlar oraya tepetaklak atılırlar. (94)”
وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ (٩٥)
{ وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ (٩٥) } “Ve İblis'in bütün orduları da. (95)”
الجنة تكون قريبة من موقف السعداء ينظرون إليها ويغتبطون بأنهم المحشورون إليها، والنار تكون بارزة مكشوفة للأشقياء بمرأى منهم، يتحسرون على أنهم المسوقون إليها: قال الله تعالى وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ غَيْرَ بَعِيدٍ وقال فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا:
Cennet, saadet ehlinin durduğu yere yakın kılınır; ona bakarlar ve oraya sevk edilecek olmaktan ötürü sevinç duyarlar. Cehennem ise bedbahtlara açıkça gösterilir, gözleri önüne serilir; oraya sürüleceklerinden ötürü hasret çekerler. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ غَيْرَ بَعِيدٍ } “Cennet takva sahiplerine uzak olmayacak şekilde yaklaştırılır”, yine şöyle buyurmuştur: { فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Onu yakından gördüklerinde inkâr edenlerin yüzleri kararır/kötüleşir”:
يجمع عليهم الغموم كلها والحسرات، فتجعل النار بمرأى منهم، فيهلكون غما في كل لحظة،
Bütün gam ve hasretler onların üzerinde toplanır, böylece cehennem gözleri önüne serilir ve her an kederden helak olurlar,
ويوبخون على إشراكهم، فيقال لهم: أين آلهتكم؟ هل ينفعونكم بنصرتهم لكم. أو هل ينفعون أنفسهم بانتصارهم: لأنهم وآلهتهم وقود النار، وهو قوله فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ أى الآلهة وَالْغاوُونَ وعبدتهم الذين برزت لهم الجحيم. والكبكبة: تكرير الكب، جعل التكرير في اللفظ دليلا على التكرير في المعنى، كأنه إذا ألقى في جهنم ينكب مرة بعد مرة حتى يستقرّ في قعرها، اللهم أجرنا منها يا خير مستجار وَجُنُودُ إِبْلِيسَ شياطينه، أو متبعوه من عصاة الجن والإنس.
şirk koştukları için azarlanırlar ve kendilerine: "İlahlarınız nerede? Size yardım ederek bir fayda sağlıyorlar mı yahut kendilerine yardım ederek nefislerine fayda veriyorlar mı?" denilir; çünkü kendileri de ilahları da cehennemin yakıtıdır. Nitekim: { فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ } “onlar oraya tepetaklak atılırlar” yani ilahlar; { وَالْغاوُونَ } “ve o azgınlar” yani kendilerine cehennemin apaçık gösterildiği o putperestler demektir. Kebkebe (كَبْكَبَة): Yüzüstü kapaklamanın (kebb) tekrarıdır; lafızdaki tekrar, manadaki tekrara delil kılınmıştır; sanki cehenneme atıldığında dibine yerleşinceye kadar defalarca yuvarlanıp yüzüstü kapaklanır. Allahım, bizi ondan koru, ey sığınılanların en hayırlısı! { وَجُنُودُ إِبْلِيسَ } “İblis'in orduları” onun şeytanlarıdır veya cin ve insanlardan ona uyan isyankârlardır.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٩٦ الى ١٠٤]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 96-104]
قالُوا وَهُمْ فِيها يَخْتَصِمُونَ (٩٦) تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٩٧) إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ (٩٨) وَما أَضَلَّنا إِلاَّ الْمُجْرِمُونَ (٩٩) فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ (١٠٠)
{ قالُوا وَهُمْ فِيها يَخْتَصِمُونَ (٩٦) تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٩٧) إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ (٩٨) وَما أَضَلَّنا إِلاَّ الْمُجْرِمُونَ (٩٩) فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ (١٠٠) } “Orada birbiriyle çekişerek şöyle derler: (96) 'Vallahi biz apaçık bir sapıklık içindeymişiz; (97) Çünkü sizi âlemlerin Rabbine eşit tutuyorduk. (98) Bizi ancak o günahkârlar saptırdı. (99) Artık bizim için ne şefaatçiler var, (100)”
وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ (١٠١) فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٢) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٠٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٠٤)
{ وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ (١٠١) فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٢) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٠٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٠٤) } “Ne de candan bir dost! (101) Keşke bizim için [dünyaya] bir dönüş daha olsaydı da müminlerden olsaydık!' (102) Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi. (103) Ve şüphesiz senin Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir. (104)”
يجوز أن ينطق الله الأصنام حتى يصح التقاول والتخاصم. ويجوز أن يجرى ذلك بين العصاة والشياطين. والمراد بالمجرمين الذين أضلوهم: رؤساؤهم وكبراؤهم، كقوله رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا وعن السدّى: الأوّلون الذين اقتدينا بهم. وعن ابن جريج: إبليس، وابن آدم القاتل، لأنه أوّل من سنّ القتل وأنواع المعاصي، فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ كما نرى المؤمنين لهم شفعاء من الملائكة والنبيين وَلا صَدِيقٍ كما نرى لهم أصدقاء، لأنه لا يتصادق في الآخرة إلا المؤمنون. وأما أهل النار فبينهم التعادي والتباغض، قال الله تعالى الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ أو: فما لنا من شافعين ولا صديق حميم من الذين كنا نعدهم شفعاء وأصدقاء، لأنهم كانوا يعتقدون في أصنامهم أنهم شفعاؤهم عند الله، وكان لهم الأصدقاء من شياطين الإنس. أو أرادوا أنهم وقعوا في مهلكة علموا أنّ الشفعاء والأصدقاء لا ينفعونهم ولا يدفعون عنهم، فقصدوا بنفيهم نفى ما يتعلق بهم من النفع، لأنّ ما لا ينفع: حكمه حكم المعدوم.
Allah'ın putları konuşturması caizdir; böylece karşılıklı konuşma ve çekişme gerçekleşir. Bunun günahkârlar ile şeytanlar arasında cereyan etmiş olması da caizdir. Kendilerini saptıran "mücrimler"den murat: Reisleri ve büyükleridir; nitekim: { رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا } “Rabbimiz! Biz efendilerimize ve büyüklerimize uyduk da onlar bizi yoldan saptırdılar” buyrulmuştur. Süddî'den rivayet edildiğine göre: "Kendilerine uyduğumuz ilk atalarımızdır." İbn Cüreyc'den rivayet edildiğine göre: "İblis ve Âdem'in katil olan oğludur; zira o, cinayeti ve günah çeşitlerini ilk başlatan kimsedir." { فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ } “Artık bizim için ne şefaatçiler var”, tıpkı müminlerin meleklerden ve peygamberlerden şefaatçileri olduğunu gördüğümüz gibi; { وَلا صَدِيقٍ } “ne de bir dost”, tıpkı onların dostları olduğunu gördüğümüz gibi; zira ahirette ancak müminler birbiriyle dostluk kurar. Cehennem halkına gelince, aralarında düşmanlık ve buğuz vardır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ } “O gün takva sahipleri müstesna, dostlar birbirine düşmandır.” Yahut: "Şefaatçi ve dost sandığımız kimselerden bizim için hiçbir şefaatçi ve candan dost yoktur" demektir; çünkü onlar putlarının Allah katında şefaatçileri olduğuna inanıyorlardı ve insan şeytanlarından dostları vardı. Yahut şefaatçi ve dostların kendilerine fayda veremeyeceğini ve azabı kendilerinden savamayacağını anladıkları bir helake düştüklerini kastetmişlerdir; böylece onları nefyetmekle onlara taalluk eden faydayı nefyetmeyi murat etmişlerdir; çünkü fayda vermeyen şey, yok hükmündedir.
والحميم من الاحتمام، وهو الاهتمام، وهو الذي يهمه ما يهمك. أو من الحامة بمعنى الخاصة، وهو الصديق الخاص. فإن قلت: لم جمع الشافع ووحد الصديق؟ قلت: لكثرة الشفعاء في العادة وقلة الصديق . ألا ترى أن الرجل إذا امتحن بإرهاق ظالم نهضت جماعة وافرة من أهل بلده
Hamîm (حَمِيم) kelimesi, dertlenmek/önemsemek manasındaki ihtimâm (الاحتمام) kökünden gelir; bu da seni dertlendiren şeyi dert edinen kimsedir. Yahut havas/yakın çevre manasındaki el-hâmme (الحامة) kelimesindendir ki o da has/özel dost demektir. Eğer: "Şefaatçi çoğul yapıldığı hâlde dost niçin tekil getirilmiştir?" dersen; derim ki: "Âdette şefaatçilerin çokluğu, dostun ise azlığı sebebiyledir. Görmez misin ki bir kimse bir zalimin baskısıyla imtihan edildiğinde memleket halkından kalabalık bir topluluk...
لشفاعته، رحمة له وحسبة، وإن لم يسبق له بأكثرهم معرفة. وأما الصديق- وهو الصادق في ودادك الذي يهمه ما أهمك- فأعز من بيض الأنوق . وعن بعض الحكماء أنه سئل عن الصديق فقال: اسم لا معنى له. ويجوز أن يريد بالصديق: الجمع. الكرّة: الرجعة إلى الدنيا.
ona acıyarak ve sevap umarak —çoğunu önceden tanımasa bile— ona şefaat etmek için ayağa kalkar. Dosta gelince —ki o, senin sevginde sadık olan ve seni dertlendiren şeyi dert edinen kimsedir— Anka kuşunun yumurtasından daha nadirdir. Bazı hikmet ehlinden nakledildiğine göre kendisine dost hakkında sorulduğunda: "Manası olmayan bir isimdir" demiştir. "Sadîk" kelimesiyle çoğulun kastedilmiş olması da caizdir. Kerrat (كَرَّة): Dünyaya geri dönüştür.
ولو في مثل هذا الموضع في معنى التمني، كأنه قيل: فليت لنا كرة. وذلك لما بين معنى «لو» و «ليت» من التلاقي في التقدير. ويجوز أن تكون على أصلها ويحذف الجواب، وهو: لفعلنا كيت وكيت.
Böyle bir yerde { لو } (lev) temenni manasındadır; sanki: "Keşke bizim için bir dönüş olsaydı" denmiştir. Bunun sebebi takdirde «lev» ile «leyte»nin manaları arasındaki örtüşmedir. Aslî manasında kalıp cevabının hazfedilmiş olması da caizdir; [hazfedilen cevap]: "Şöyle şöyle yapardık" demektir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٠٥ الى ١١٠]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 105-110]
كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ (١٠٥) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٠٦) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٠٧) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٠٨) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٠٩)
{ كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ (١٠٥) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٠٦) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٠٧) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٠٨) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٠٩) } “Nûh kavmi de peygamberleri yalanladı. (105) Hani kardeşleri Nûh onlara şöyle demişti: 'Sakınmaz mısınız? (106) Şüphesiz ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. (107) Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin! (108) Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum; benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir.' (109)”
فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١١٠)
{ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١١٠) } “'Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin!' (110)”
القوم: مؤنثة، وتصغيرها قويمة. ونظير قوله الْمُرْسَلِينَ والمراد نوح ﵇: قولك:
Kavm kelimesi müennestir (dişildir), küçültme ismi de kuveymedir (قُوَيْمَة). Muradı Nûh aleyhisselâm olduğu halde { الْمُرْسَلِينَ } “elçileri” çoğul getirmesinin benzeri, senin:
فلان يركب الدواب ويلبس البرود، وماله إلا دابة وبرد . قيل: أخوهم، لأنه كان منهم، من قول العرب: يا أخا بنى تميم، يريدون: يا واحدا منهم. ومنه بيت الحماسة:
"Filanca binek hayvanlarına biner ve cübbeler giyer" demendir; halbuki onun tek bir binek hayvanı ve tek bir cübbesi vardır. { أَخُوهُمْ } “kardeşleri” denilmiştir; çünkü o onlardandı. Bu, Arapların: "Ey Temîmoğullarının kardeşi" yani "Ey onlardan biri" sözü kabilindendir. Hamâse şairinin şu beyti de bundandır:
لا يسألون أخاهم حين يندبهم … في النّائبات على ما قال برهانا
Sıkıntılı anlarda kardeşleri onları yardıma çağırdığında … Söylediği söze dair ondan delil istemezler
كان أمينا فيهم مشهورا بالأمانة، كمحمد ﷺ في قريش وَأَطِيعُونِ في نصحى
Kureyş içinde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gibi, onların arasında güvenilir [biri] idi ve güvenilirliğiyle tanınırdı. { وَأَطِيعُونِ } “ve bana itaat edin” [ifadesi], benim nasihatime [itaat edin demektir].
لكم وفيما أدعوكم إليه من الحق عَلَيْهِ على هذا الأمر، وعلى ما أنا فيه، يعنى: دعاءه ونصحه ومعنى فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ: فاتقوا الله في طاعتي، وكرره ليؤكده عليهم ويقرّره في نفوسهم، مع تعليق كل واحدة منهما بعلة، جعل علة الأوّل كونه أمينا فيما بينهم، وفي الثاني حسم طمعه عنهم.
ve sizi davet ettiğim hak hususunda [bana uyun demektir]. { عَلَيْهِ } “buna karşılık” [ifadesi], bu işe ve içinde bulunduğum duruma karşılık, yani davetine ve nasihatine karşılık demektir. { فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin” ayetinin manası: Bana itaat hususunda Allah'tan korkun demektir. Bunu, onlar aleyhine pekiştirmek ve nefislerinde yerleştirmek için tekrarlamış ve her birini bir illete bağlamıştır; birincisinin illetini aralarında güvenilir bir kimse olması kılmış, ikincisinde ise onlardan bir menfaat umma ihtimalini ortadan kaldırmıştır.
[سورة الشعراء (٢٦) : آية ١١١]
[Şuarâ Suresi (26), Âyet 111]
قالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ (١١١)
{ قالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ (١١١) } “Dediler ki: 'Sana en aşağılık kimseler uymuşken biz sana hiç inanır mıyız?' (111)”
وقرئ: وأتباعك، جمع تابع، كشاهد وأشهاد. أو جمع تبع، كبطل وأبطال. والواو للحال. وحقها أن يضمر بعدها «قد» في: واتبعك. وقد جمع الأرذل على الصحة وعلى التكسير في قوله الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا والرذالة والنذالة: الخسة والدناءة. وإنما استرذلوهم لا تضاع نسبهم وقلة نصيبهم من الدنيا. وقيل كانوا من أهل الصناعات الدنية كالحياكة والحجامة. والصناعة لا تزري بالديانة، وهكذا كانت قريش تقول في أصحاب رسول الله ﷺ، وما زالت أتباع الأنبياء كذلك، حتى صارت من سماتهم وأماراتهم. ألا ترى إلى هرقل حين سأل أبا سفيان عن أتباع رسول الله ﷺ، فلما قال: ضعفاء الناس وأراذلهم قال: ما زالت أتباع الأنبياء كذلك . وعن ابن عباس رضى الله عنهما: هم الغاغة . وعن عكرمة:
Şâhid ve eşhâd gibi tâbi kelimesinin çoğulu veya batal ve ebtâl gibi teba' kelimesinin çoğulu olarak { وأتباعك } şeklinde de okunmuştur. Vâv harfi hâl içindir; hakkı, { واتبعك } fiilinden sonra "kad" edatının gizlenmesidir. Erzel kelimesi, hem cem-i müzekker-i sâlim olarak hem de { الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا } ayetinde olduğu gibi kırık çoğul (cem-i teksir) olarak getirilmiştir. Rezâlet ve nezâlet: Aşağılık ve bayağılıktır. Onları nesep bakımından düşük ve dünyalıktan nasipleri az olduğu için aşağılık saymışlardır. Dokumacılık ve hacamatçılık gibi düşük meslek sahipleri oldukları da söylenmiştir. Halbuki meslek dindarlığa leke sürmez. Kureyş de Resûlullah ﷺ'in ashabı hakkında böyle diyordu; peygamberlerin tabileri hep böyle olagelmiş, hatta bu durum onların alamet ve işaretlerinden biri haline gelmiştir. Görmez misin, Herakliyus Ebû Süfyân'a Resûlullah ﷺ'in tâbilerini sorduğunda, Ebû Süfyân: "İnsanların zayıfları ve aşağı tabakasıdır" deyince [Herakliyus]: "Peygamberlerin tâbileri hep böyle olmuştur" demiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre: "Onlar ayak takımıdır." İkrime'den rivayet edildiğine göre:
الحاكة والأساكفة. وعن مقاتل: السفلة.
"Dokumacılar ve ayakkabıcılardır." Mukâtil'den rivayet edildiğine göre: "Aşağı tabakadır."
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١١٢ الى ١١٥]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 112-115]