قالَ وَما عِلْمِي بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١١٢) إِنْ حِسابُهُمْ إِلاَّ عَلى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ (١١٣) وَما أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٤) إِنْ أَنَا إِلاَّ نَذِيرٌ مُبِينٌ (١١٥)
{ قالَ وَما عِلْمِي بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١١٢) إِنْ حِسابُهُمْ إِلاَّ عَلى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ (١١٣) وَما أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٤) إِنْ أَنَا إِلاَّ نَذِيرٌ مُبِينٌ (١١٥) } “[Nûh] dedi ki: 'Onların neler yapmakta olduklarına dair benim ne bilgim olabilir? (112) Eğer şuurunda olsaydınız, onların hesabı ancak Rabbime aittir. (113) Ben müminleri kovacak değilim. (114) Ben apaçık bir uyarıcıdan başkası değilim.' (115)”
وَما عِلْمِي وأى شيء علمى؟ والمراد: انتفاء علمه بإخلاص أعمالهم لله واطلاعه على سر أمرهم وباطنه. وإنما قال هذا لأنهم قد طعنوا- مع استرذالهم- في إيمانهم، وأنهم لم يؤمنوا عن نظر وبصيرة، وإنما آمنوا هوى وبديهة، كما حكى الله عنهم في قوله الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ ويجوز أن يتغابى لهم نوح ﵇. فيفسر قولهم الأرذلين، بما هو الرذالة عنده، من سوء الأعمال وفساد العقائد، ولا يلتفت إلى ما هو الرذالة عندهم، ثم يبنى جوابه على ذلك فيقول: ما علىّ إلا اعتبار الظواهر، دون التفتيش عن أسرارهم والشق عن قلوبهم، وإن كان لهم عمل سيئ، فالله محاسبهم ومجازيهم عليه، وما أنا إلا منذر لا محاسب ولا مجاز لَوْ تَشْعُرُونَ ذلك، ولكنكم تجهلون فتنساقون مع الجهل حيث سيركم، وقصد بذلك ردّ اعتقادهم وإنكار
{ وَما عِلْمِي } “[Benim] ne bilgim olabilir?” [ifadesi], "Benim bilgim ne ki?" demektir. Kastedilen; onların amellerinin Allah için ihlaslı olup olmadığını bilmesinin ve onların gizli hallerine, iç dünyalarına vâkıf olmasının söz konusu olmamasıdır. [Nûh] bunu sırf onlar -kendilerini hor ve hakir görmelerinin yanında- onların imanlarını da dillerine doladıkları, onların bir inceleme ve basiret üzere iman etmeyip ancak heva ve hevesle ve sathi bir düşünceyle iman ettiklerini iddia ettikleri için söylemiştir; nitekim Allah onların bu tutumunu { الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا بادِيَ الرَّأْيِ } “Bizim en ayak takımımız, hem de sığ bir düşünceyle...” kavlinde nakletmiştir. Nûh aleyhisselâm'ın onlara karşı tecâhül-i ârifâne yaparak (bilmezden gelerek) onların “en aşağılıklar (el-erzelûn)” sözünü, kendi nezdinde aşağılık kabul edilen kötü ameller ve inanç bozukluğu ile açıklaması ve onların nezdindeki aşağılığa hiç itibar etmemesi de caizdir. Sonra da cevabını bunun üzerine bina ederek şöyle demiştir: "Bana düşen, onların gizli hallerini araştırmak ve kalplerini yarıp bakmak değil, sadece zâhire göre hükmetmektir. Şayet onların kötü bir ameli varsa, onları hesaba çekecek ve cezalarını verecek olan Allah'tır. Ben ise yalnızca bir uyarıcıyım; ne hesap sorucu ne de ceza vericiyim." { لَوْ تَشْعُرُونَ } “Eğer şuurunda olsaydınız” [yani] bunu bilseydiniz; fakat sizler cahillik ediyorsunuz ve cehalet sizi nereye sürüklerse onun peşinden sürüklenip gidiyorsunuz. Bununla [Nûh], onların bu bâtıl inancını reddetmeyi ve [şunu] inkâr
أن يسمى المؤمن رذلا، وإن كان أفقر الناس وأوضعهم نسبا، فإن الغنى غنى الدين، والنسب نسب التقوى وَما أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنِينَ يريد ليس من شأنى أن أتبع شهواتكم وأطيب نفوسكم بطرد المؤمنين الذين صح إيمانهم طمعا في إيمانكم وما علىّ إلا أن أنذركم إنذارا بينا بالبرهان الصحيح الذي يتميز به الحق من الباطل، ثم أنتم أعلم بشأنكم.
insanların en fakiri ve nesepleri en düşük olanı bile olsa bir mümine "aşağılık" denilmesini inkâr etmeyi kastetmiştir; zira asıl zenginlik din zenginliğidir, asıl nesep de takva nesebidir. { وَما أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنِينَ } “Ben müminleri kovacak değilim” [ifadesiyle] şunu kastetmektedir: Sizin arzularınıza uymak ve iman etmenize tama ederek imanı sahih olan müminleri kovup gönlünüzü hoş etmek benim şanımdan değildir. Benim üzerime düşen ancak, hakkın batıldan ayırt edildiği sahih delille sizi apaçık bir şekilde uyarmaktır; bundan sonra siz kendi durumunuzu daha iyi bilirsiniz.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١١٦ الى ١٢٢]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 116-122]
قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ (١١٦) قالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ (١١٧) فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحاً وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١١٨) فَأَنْجَيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (١١٩) ثُمَّ أَغْرَقْنا بَعْدُ الْباقِينَ (١٢٠)
{ قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ (١١٦) قالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ (١١٧) فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحاً وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١١٨) فَأَنْجَيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (١١٩) ثُمَّ أَغْرَقْنا بَعْدُ الْباقِينَ (١٢٠) } “Dediler ki: 'Ey Nûh! Eğer vazgeçmezsen, mutlaka taşlananlardan olacaksın!' (116) [Nûh] dedi ki: 'Rabbim! Doğrusu kavmim beni yalanladı. (117) Artık benimle onların arasını kesin bir hükümle ayır; beni ve benimle beraber olan müminleri kurtar!' (118) Bunun üzerine biz de onu ve onunla beraber olanları o dolu gemide kurtardık. (119) Sonra da geride kalanları boğduk. (120)”
إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٢١) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٢٢)
{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٢١) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٢٢) } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değillerdi. (121) Ve şüphesiz Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir. (122)”
ليس هذا بإخبار بالتكذيب، لعلمه أن عالم الغيب والشهادة أعلم، ولكنه أراد أنى لا أدعوك عليهم لما غاظونى وآذوني، وإنما أدعوك لأجلك ولأجل دينك، ولأنهم كذبوني في وحيك ورسالتك، فاحكم بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ والفتاحة: الحكومة. والفتاح: الحاكم، لأنه يفتح المستغلق كما سمى فيصلا، لأنه يفصل بين الخصومات. الفلك: السفينة، وجمعه فلك: قال الله تعالى: وترى الفلك فيه مواخر: فالواحد بوزن قفل، والجمع بوزن أسد، كسروا فعلا على فعل، كما كسروا فعلا على فعل، لأنهما أخوان في قولك: العرب والعرب، والرشد والرشد. فقالوا: أسد وأسد، وفلك وفلك. ونظيره: بعير هجان، وإبل هجان. ودرع دلاص. ودروع دلاص، فالواحد بوزن كناز، والجمع بوزن كرام. والمشحون: المملوء. يقال: شحنها عليهم خيلا ورجالا.
Bu, gaybı ve aşikârı bilenin daha iyi bildiğini bildiği için [onların] yalanlamasını haber vermek değildir; bilakis kastı şudur: Ben onlara, beni öfkelendirdikleri ve bana eziyet ettikleri için beddua etmiyorum; ancak senin için, senin dinin için ve vahyinde ve peygamberliğinde beni yalanladıkları için sana yalvarıyorum. Artık { بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ } “benimle onların arasını” [hükme bağla]. el-Fitâha (الفتاحة): Hüküm demektir. el-Fettâh (الفتاح): Hâkimdir, çünkü kapalı olanı açar; nitekim husumetleri birbirinden ayırdığı için faysal (فيصل) olarak isimlendirildiği gibi. el-Fülk (الفلك): Gemidir, çoğulu da fülktür. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وترى الفلك فيه مواخر } “ve orada gemilerin [suları] yara yara gittiğini görürsün”. Tekili kıfl (قفل) vezninde, çoğulu ise üsd (أسد) veznindedir; tıpkı fa'l veznini fa'l vezninde çoğul yaptıkları gibi, fu'l veznini fu'l vezninde çoğul yapmışlardır, çünkü el-'arab (العرب) ve el-'urb (العرب), er-raşed (الرشد) ve er-rüşd (الرشد) sözlerinizde olduğu gibi bu ikisi kardeştir. Böylece esed (أسد) ve üsd (أسد), fülk (فلك) ve fülk (فلك) demişlerdir. Bunun benzeri: Deve için "baîrûn hicân" (بعير هجان) ve "ibilün hicân" (إبل هجان), zırh için "dir'un dılâs" (درع دلاص) ve "dürû'un dılâs"tır (دروع دلاص). Tekili kinâz (كناز) vezninde, çoğulu ise kirâm (كرام) veznindedir. el-Meşhûn (المشحون): Doludur. "Şahanehâ aleyhim haylen ve ricâlen" (onlara karşı orayı atlılar ve yayalarla doldurdu) denilir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٢٣ الى ١٣١]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 123-131]
كَذَّبَتْ عادٌ الْمُرْسَلِينَ (١٢٣) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٢٤) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٢٥) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٢٦) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٢٧)
{ كَذَّبَتْ عادٌ الْمُرْسَلِينَ (١٢٣) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٢٤) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٢٥) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٢٦) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٢٧) } “Âd [kavmi] de peygamberleri yalanladı. (123) Hani kardeşleri Hûd onlara şöyle demişti: 'Siz sakınmaz mısınız? (124) Gerçek şu ki ben sizin için güvenilir bir elçiyim. (125) Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin. (126) Buna karşılık ben sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ücretim ancak âlemlerin Rabbine aittir. (127)'”
أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ (١٢٨) وَتَتَّخِذُونَ مَصانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ (١٢٩) وَإِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ (١٣٠) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٣١)
{ أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ (١٢٨) وَتَتَّخِذُونَ مَصانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ (١٢٩) وَإِذا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ (١٣٠) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٣١) } “Siz her yüksek tepeye eğlenmek için bir alamet mi bina ediyorsunuz? (128) Ve ebedî kalacağınızı umarak sağlam yapılar mı ediniyorsunuz? (129) Yakaladığınız vakit de zorbalar gibi mi yakalıyorsunuz? (130) Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin. (131)”
قرئ: بكل ريع، بالكسر والفتح: وهو المكان المرتفع. قال المسيب بن علس:
{ بكل ريع } ibaresi kesre ve fetha ile (rî' ve ray') okunmuştur: Yüksek yer demektir. el-Müseyyeb b. Ales şöyle demiştir:
في الآل يرفعها ويخفضها … ريع يلوح كأنّه سحل
fi'l-âli yerfe'uhâ ve yahfıduhâ … rî'un yelûhu ke-ennehû sahlü
ومنه قولهم: كم ريع أرضك؟ وهو ارتفاعها. والآية: العلم وكانوا ممن يهتدون بالنجوم في أسفارهم. فاتخذوا في طرقهم أعلاما طوالا فعبثوا بذلك، لأنهم كانوا مستغنين عنها بالنجوم.
"Kem rî'u ardık?" (Arazinin yüksekliği ne kadardır?) sözleri de bundandır; yani yüksekliğidir. Âyet: Alamet, nişanedir. Onlar yolculuklarında yıldızlarla yön bulan kimselerdi. Yollarında yüksek alametler edindiler ve yıldızlar sebebiyle bunlara ihtiyaçları olmadığı için bununla eğlendiler (abesle iştigal ettiler).
وعن مجاهد: بنوا بكل ريع بروج الحمام . والمصانع: مآخذ الماء. وقيل: القصور المشيدة والحصون لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ ترجون الخلود في الدنيا. أو تشبه حالكم حال من يخلد. وفي حرف أبىّ: كأنكم. وقرئ تخلدون بضم التاء مخففا ومشددا وَإِذا بَطَشْتُمْ بسوط أو سيف كان ذلك ظلما وعلوا، وقيل: الجبار الذي يقتل ويضرب على الغضب. وعن الحسن: تبادرون تعجيل العذاب، لا تتثبتون متفكرين في العواقب.
Mücâhid'den rivayet edildiğine göre: Her tepeye güvercin kuleleri bina ettiler. el-Mesâni' (المصانع): Su bentleri/sarnıçlarıdır. Sağlam saraylar ve kaleler olduğu da söylenmiştir. { لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ } “ebedî kalacağınızı umarak” [ifadesi], dünyada ebedî kalmayı umuyorsunuz veya durumunuz ebedî kalacak kimsenin durumuna benziyor demektir. Übeyy'in kıraatinde "ke-enneküm" (sanki siz...) şeklindedir. { تخلدون } kelimesi şeddesiz ve şeddeli olarak te'nin zammesiyle de okunmuştur. { وَإِذا بَطَشْتُمْ } “Yakaladığınız vakit” [ifadesi], kırbaçla veya kılıçla [vurduğunuzda], bu bir zulüm ve kibir olurdu. Cebbâr'ın, öfkelendiğinde öldüren ve döven kimse olduğu da söylenmiştir. Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edildiğine göre: Akıbetleri düşünerek temkinli davranmaz, hemen cezalandırmaya koşarsınız.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٣٢ الى ١٣٥]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 132-135]
وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ (١٣٢) أَمَدَّكُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِينَ (١٣٣) وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٣٤) إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٣٥)
{ وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ (١٣٢) أَمَدَّكُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِينَ (١٣٣) وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٣٤) إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٣٥) } “Bildiğiniz şeylerle size yardım edenden sakının. (132) Size davarlar ve oğullar vererek yardım etti. (133) Bahçeler ve pınarlar [verdi]. (134) Doğrusu ben sizin üzerinize büyük bir günün azabından korkuyorum. (135)”
بالغ في تنبيههم على نعم الله، حيث أجملها ثم فصلها مستشهدا بعلمهم، وذلك أنه أيقظهم عن سنة غفلتهم عنها حين قال أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ ثم عدّدها عليهم وعرّفهم المنعم بتعديد ما يعلمون من نعمته، وأنه كما قدر أن يتفضل عليكم بهذه النعمة، فهو قادر على الثواب والعقاب، فاتقوه.
Allah'ın nimetlerini önce mücmel kılıp sonra onların bilgisine başvurarak tafsilatlandırmak suretiyle bu nimetlere dikkat çekmede mübalağa etmiştir. Şöyle ki: { أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ } “Bildiğiniz şeylerle size yardım etti” dediğinde onları nimetlerden gafil oldukları uykudan uyandırmış, sonra bu nimetleri onlar için tek tek saymış ve O'nun bildikleri nimetlerini saymak suretiyle onlara Nimet Veren'i tanıtmıştır; O, size bu nimetle lütufta bulunmaya kadir olduğu gibi, mükâfat ve cezaya da kadirdir; öyleyse O'ndan sakının.
ونحوه قوله تعالى وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ. فإن قلت: كيف قرن البنين بالأنعام؟ قلت: هم الذين يعينونهم على حفظها والقيام عليها.
Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ } “Allah sizi kendisinden sakındırır. Allah kullarına çok şefkatlidir”. Eğer: "Oğulları davarlarla nasıl birlikte zikretmiştir?" dersen, derim ki: Onlar, davarları korumada ve onların bakımını üstlenmede kendilerine yardım eden kimselerdir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٣٦ الى ١٤٠]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 136-140]
قالُوا سَواءٌ عَلَيْنا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْواعِظِينَ (١٣٦) إِنْ هذا إِلاَّ خُلُقُ الْأَوَّلِينَ (١٣٧) وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (١٣٨) فَكَذَّبُوهُ فَأَهْلَكْناهُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٤٠)
{ قالُوا سَواءٌ عَلَيْنا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْواعِظِينَ } “Dediler ki: «Sen öğüt versen de öğüt verenlerden olmasan da bizim için birdir.»” (136) { إِنْ هذا إِلاَّ خُلُقُ الْأَوَّلِينَ } “«Bu, öncekilerin ahlakından/geleneğinden başka bir şey değildir.»” (137) { وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } “«Ve biz azap görecek de değiliz.»” (138) { فَكَذَّبُوهُ فَأَهْلَكْناهُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ } “Böylece onu yalanladılar, biz de onları helâk ettik. Şüphesiz bunda apaçık bir ibret vardır; lâkin onların çoğu iman etmiş değildi.” (139) { وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } “Ve şüphesiz senin Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.” (140)
فإن قلت: لو قيل أَوَعَظْتَ أو لم تعظ، كان أخصر. والمعنى واحد. قلت: ليس المعنى بواحد وبينهما فرق، لأنّ المراد: سواء علينا أفعلت هذا الفعل الذي هو الوعظ، أم لم تكن أصلا من أهله ومباشريه، فهو أبلغ في قلة اعتدادهم بوعظه، من قولك: أم لم تعظ. من قرأ: خلق الأوّلين بالفتح، فمعناه: أنّ ما جئت به اختلاق الأوّلين وتخرّصهم، كما قالوا:
Eğer: "Şayet { أَوَعَظْتَ } 'öğüt versen de' veya öğüt vermesen de denilseydi daha muhtasar olurdu ve mana birdi [neden böyle denilmedi]?" dersen, derim ki: Mana bir değildir ve aralarında fark vardır; çünkü kastedilen şudur: İster vaaz etmekten ibaret olan bu fiili yapmış ol, isterse aslen bunun ehlinden ve bizzat yapanlarından olma, bizim için birdir. Bu, "öğüt vermesen de" sözünden daha beliğ bir şekilde onun vaazına değer vermediklerini ifade eder. { خلق الأوّلين } ifadesini fetha ile (halku'l-evvelîn) okuyan kimseye göre bunun manası: Senin getirdiğin şey, öncekilerin uydurması ve yalanıdır; nitekim şöyle demişlerdir:
أساطير الأوّلين. أو ما خلقنا هذا إلا خلق القرون الخالية، نحيا كما حيوا ونموت كما ماتوا، ولا بعث ولا حساب. ومن قرأ: خلق، بضمتين، وبواحدة، فمعناه. ما هذا الذي نحن عليه من الدين إلا خلق الأولين وعادتهم، كانوا يدينونه ويعتقدونه، ونحن بهم مقتدون. أو ما هذا الذي نحن عليه من الحياة والموت الإعادة لم يزل عليها الناس في قديم الدهر أو ما هذا الذي جئت به من الكذب إلا عادة الأولين، كانوا يلفقون مثله ويسطرونه.
"Öncekilerin masallarıdır." Veya: Bizim bu yaratılışımız ancak geçmiş nesillerin yaratılışı gibidir; onlar nasıl yaşadıysa biz de öyle yaşarız, onlar nasıl öldüyse biz de öyle ölürüz; ne yeniden dirilme ne de hesap vardır. Bu kelimeyi iki damme ile (huluku) veya tek damme ile (hulku) okuyan kimseye göre ise manası şudur: Üzerinde bulunduğumuz bu din, ancak öncekilerin ahlakı ve âdetidir; onlar bu dine inanır ve bunu itikat ederlerdi, biz de onlara uyuyoruz. Veya: İçinde bulunduğumuz hayat ve ölüm, eski devirlerden beri insanların üzerinde süregeldiği bir âdetten başkası değildir. Ya da: Senin getirdiğin bu yalan, öncekilerin âdetinden başka bir şey değildir; onlar da bunun gibisini uydurur ve yazarlardı.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٤١ الى ١٥٢]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 141-152]
كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ (١٤١) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صالِحٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٤٢) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٤٣) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٤٤) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٤٥)
{ كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ (١٤١) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صالِحٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٤٢) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٤٣) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٤٤) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٤٥) } “Semûd [kavmi] de peygamberleri yalanladı. (141) Hani kardeşleri Sâlih onlara şöyle demişti: 'Siz sakınmaz mısınız? (142) Gerçek şu ki ben sizin için güvenilir bir elçiyim. (143) Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin. (144) Buna karşılık ben sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ücretim ancak âlemlerin Rabbine aittir. (145)'”
أَتُتْرَكُونَ فِي ما هاهُنا آمِنِينَ (١٤٦) فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٤٧) وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٌ (١٤٨) وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً فارِهِينَ (١٤٩) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٥٠)
{ أَتُتْرَكُونَ فِي ما هاهُنا آمِنِينَ (١٤٦) فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٤٧) وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٌ (١٤٨) وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً فارِهِينَ (١٤٩) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٥٠) } “Siz burada güven içinde bırakılacak mısınız? (146) Bahçelerde ve pınarlarda, (147) ekinler ve meyvesi olgunlaşmış hurmalıklar arasında? (148) Ve dağlardan ustalıkla evler yontarak? (149) Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin. (150)”
وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ (١٥١) الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (١٥٢)
{ وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ (١٥١) الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (١٥٢) } “O haddi aşanların emrine uymayın; (151) onlar ki yeryüzünde bozgunculuk çıkarırlar ve ıslah etmezler. (152)”
أَتُتْرَكُونَ يجوز أن يكون إنكارا لأن يتركوا مخلدين في نعيمهم لا يزالون عنه، وأن يكون تذكيرا بالنعمة في تخلية الله إياهم وما يتنعمون فيه من الجنات وغير ذلك، مع الأمن والدّعة فِي ما هاهُنا في الذي استقر في هذا المكان من النعيم، ثم فسره بقوله فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وهذا أيضا إجمال ثم تفصيل. فإن قلت: لم قال وَنَخْلٍ بعد قوله: في جنات، والجنة تتناول النخل أوّل شيء كما يتناول النعم الإبل كذلك من بين الأزواج، حتى أنهم ليذكرون الجنة ولا يقصدون إلا النخيل، كما يذكرون النعم ولا يريدون إلا الإبل. قال زهير:
{ أَتُتْرَكُونَ } “Siz bırakılacak mısınız” [ifadesi], nimetleri içinde ebedî bırakılacakları ve bundan hiç ayrılmayacakları düşüncesini inkâr da olabilir; Allah'ın güven ve rahatlık içinde onları bahçeler ve diğer nimetlerle baş başa bırakmasındaki nimetini hatırlatmak da olabilir. { فِي ما هاهُنا } “burada olanlar içinde” [ifadesi], bu mekânda yerleşik olan nimet içinde demektir; sonra bunu { فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ } “bahçelerde ve pınarlarda” sözüyle tefsir etmiştir. Bu da yine bir icmal ve ardından tafsildir. Eğer: "{ في جنات } dedikten sonra niçin { وَنَخْلٍ } 've hurmalıklar' demiştir? Oysa cennet (bahçe) tabiri, çiftler arasından na'm kelimesinin öncelikle deveyi kapsaması gibi, her şeyden önce hurmayı kapsar; hatta onlar cenneti zikrettiklerinde sadece hurmalıkları kastederler, tıpkı na'mı zikrettiklerinde sadece deveyi kastettikleri gibi. Nitekim Züheyr şöyle demiştir:" dersen,
.... تسقى جنّة سحقا
.... tüskâ cenneten suhukâ
قلت: فيه وجهان: أن يخص النخل بإفراده بعد دخوله في جملة سائر الشجر، تنبيها على انفراده عنها بفضله عليها، وأن يريد بالجنات: غيرها من الشجر، لأنّ اللفظ يصلح لذلك، ثم يعطف عليها النخل. الطلعة: هي التي تطلع من النخلة، كنصل السيف في جوفه شماريخ القنو. والقنو:
derim ki: Bunda iki vecih vardır: Hurmanın diğer ağaçlar arasına girdikten sonra onlara olan üstünlüğüne dikkat çekmek için ayrıca tek başına zikredilmiş olması; ya da lafız buna elverişli olduğu için "cennât" ile diğer ağaçları kastetmiş olup ardından hurmayı ona atfetmiş olmasıdır. et-Tal'a (الطلعة): Hurma ağacından çıkan, kılıç kını gibi olup içinde salkım çöpleri bulunan tomurcuktur. el-Kınv (القنو):
اسم للخارج من الجذع كما هو بعرجونه وشماريخه. والهضيم: اللطيف الضامر، من قولهم:
gövdeden çıkan dalın, sapı ve salkımlarıyla birlikte bütününe verilen isimdir. el-Hedîm (الهضيم): İnce ve narin demektir; nitekim [Arapların] şu sözünden gelir:
كشح هضيم، وطلع إناث النخل فيه لطف، وفي طلع الفحاحيل جفاء، وكذلك طلع البرني ألطف من طلع اللون ، فذكرهم نعمة الله في أن وهب لهم أجود النخل وأنفعه: لأنّ الإناث ولادة التمر، والبرني: أجود التمر وأطيبه ويجوز أن يريد أن نخيلهم أصابت جودة المنابت وسعة الماء، وسلمت من العاهات، فحملت الحمل الكثير، وإذا كثر الحمل هضم، وإذا قل جاء فاخرا.
Keşhun hedîm (ince/narin bel). Dişi hurmanın tomurcuğunda bir incelik ve zarafet vardır, erkek hurmanın tomurcuğunda ise bir kabalık vardır; aynı şekilde bernî hurmasının tomurcuğu da levn hurmasının tomurcuğundan daha zariftir. Böylece onlara Allah'ın kendilerine en kaliteli ve en faydalı hurmayı bağışlamış olduğu nimetini hatırlatmıştır; zira dişi olanlar hurma verenlerdir, bernî de hurmanın en kalitelisi ve en tatlısıdır. Hurmalarının yetiştiği yerlerin verimli ve suyunun bol olduğunu, afetlerden kurtulup çok mahsul verdiğini kastetmiş olması da caizdir; zira mahsul çok olduğunda incelir (hazm olur), az olduğunda ise iri ve gösterişli gelir.
وقيل: الهضيم: اللين النضيج، كأنه قال: ونخل قد أرطب ثمره. قرأ الحسن: وتنحتون، بفتح الحاء. وقرئ: فرهين، وفارهين. والفراهة: الكيس والنشاط. ومنه: خيل فرهة، استعير لامتثال الأمر، وارتسامه طاعة الآمر المطاع. أو جعل الأمر مطاعا على المجاز الحكمي، والمراد الآمر. ومنه قولهم: لك علىّ إمرة مطاعة. وقوله تعالى وَأَطِيعُوا أَمْرِي. فإن قلت: ما فائدة قوله وَلا يُصْلِحُونَ؟ قلت: فائدته أنّ فسادهم فساد مصمت ليس معه شيء من الصلاح، كما تكون حال بعض المفسدين مخلوطة ببعض الصلاح.
el-Hedîm'in: Yumuşak ve olgunlaşmış olduğu da söylenmiştir; sanki: "ve meyvesi olgunlaşmış hurma" demiştir. Hasan[-ı Basrî], hâ harfinin fethasıyla { وتنحتون } şeklinde okumuştur. { فرهين } ve { فارهين } şeklinde de okunmuştur. Ferâhet (الفراهة): Beceriklilik ve canlılıktır/çevikliktir. Çevik atlar için kullanılan "haylün ferehetün" tabiri bundandır. İtaat edilen kimsenin emrine uymak ve onun emrini yerine getirmek için istiare edilmiştir. Yahut emir, mecâz-ı aklî yoluyla kendisine itaat edilen kılınmıştır, asıl kastedilen ise emredendir. "Leke aleyye imretün mutâatün" (Sana itaat edilecek bir emirlik hakkım vardır) sözleri ve Allah Teâlâ'nın { وَأَطِيعُوا أَمْرِي } “emrime itaat edin” buyruğu bundandır. Eğer: "{ وَلا يُصْلِحُونَ } 've ıslah etmezler' sözünün faydası nedir?" dersen, derim ki: Bunun faydası, onların bozgunculuğunun, bazı müfsitlerin durumunun bir miktar ıslah ile karışık olması gibi değil, içinde hiçbir salah bulunmayan katıksız bir fesat olduğunu belirtmektir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٥٣ الى ١٥٤]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 153-154]
قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٥٣) ما أَنْتَ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٥٤)
{ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٥٣) ما أَنْتَ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٥٤) } “Dediler ki: 'Sen ancak büyülenmişlerdensin! (153) Sen de bizim gibi bir insandan başkası değilsin. Eğer doğrulardan isen haydi bir mucize getir!' (154)”
المسحر: الذي سحر كثيرا حتى غلب على عقله. وقيل: هو من السحر الرئة، وأنه بشر.
el-Müsehhâr (المسحر): Kendisine çok büyü yapılıp aklına galebe çalınmış kimsedir. Bunun akciğer (akciğer sahibi insan) anlamındaki "sehr"den geldiği ve onun bir insan olduğu manasına geldiği de söylenmiştir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٥٥ الى ١٥٦]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 155-156]
قالَ هذِهِ ناقَةٌ لَها شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ (١٥٥) وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٥٦)
{ قالَ هذِهِ ناقَةٌ لَها شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ (١٥٥) وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٥٦) } “[Sâlih] dedi ki: 'İşte bu bir dişi devedir; su içme hakkı belirli bir gün onun, belirli bir gün de sizindir. (155) Ona bir kötülükle dokunmayın; yoksa büyük bir günün azabı sizi yakalar.' (156)”
الشرب: النصيب من الماء، نحو السقي والقيت، للحظ من السقي والقوت، وقرئ بالضم.
eş-Şirb (الشرب): Sudan olan pay demektir; nitekim sulamadan ve gıdadan olan pay için "es-seky" ve "el-kayt" denilmesi gibidir. Damme ile [şürb] de okunmuştur.
روى أنهم قالوا: نريد ناقة عشراء تخرج من هذه الصخرة، فتلد سقبا ، فقعد صالح يتفكر،
Rivayet edildiğine göre onlar: "Biz şu kayadan çıkan ve bir erkek yavru doğuracak olan on aylık gebe bir deve istiyoruz" dediler. Bunun üzerine Sâlih düşünmeye koyuldu;
فقال له جبريل ﵇: صل ركعتين وسل ربك الناقة، ففعل، فخرجت الناقة وبركت بين أيديهم ونتجت سقبا مثلها في العظم. وعن أبى موسى: رأيت مصدرها فإذا هو ستون ذراعا.
Cibrîl aleyhisselâm ona: "İki rekât namaz kıl ve Rabbinden deveyi iste" dedi. O da öyle yaptı. Bunun üzerine deve çıktı, önlerine çöktü ve büyüklükte kendisi gibi bir erkek yavru doğurdu. Ebû Mûsâ'dan rivayet edildiğine göre: "Ben onun çıktığı yeri gördüm, meğer altmış arşınmış."
وعن قتادة: إذا كان يوم شربها شربت ماءهم كله، ولهم شرب يوم لا تشرب فيه الماء بِسُوءٍ بضرب أو عقر أو غير ذلك. عظم اليوم لحلول العذاب فيه ووصف اليوم به أبلغ من وصف العذاب، لأن الوقت إذا عظم بسببه كان موقعه من العظم أشد.
Katâde'den rivayet edildiğine göre: Devenin su içme günü olduğunda onların bütün suyunu içerdi; onların su içme gününde ise deve sudan içmezdi. { بِسُوءٍ } “bir kötülükle” [ifadesi], vurmak, boğazlamak veya başka bir yolla demektir. Gün, içinde azap vuku bulduğu için tazim edilmiştir; günün bununla nitelenmesi ise azabın nitelenmesinden daha beliğdir; çünkü vakit onun sebebiyle büyüdüğünde, büyüklükteki yeri daha şiddetli olur.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٥٧ الى ١٥٩]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 157-159]
فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِينَ (١٥٧) فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٥٨) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٥٩)
{ فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِينَ (١٥٧) فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٥٨) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٥٩) } “Fakat onu kestiler de pişman oldular. (157) Bunun üzerine onları azap yakaladı. Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değillerdi. (158) Ve şüphesiz Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir. (159)”
وروى أن مسطعا ألجأها إلى مضيق في شعب، فرماها بسهم فأصاب رجلها فسقطت: ثم ضربها قدار. وروى أنّ عاقرها قال: لا أعقرها حتى ترضوا أجمعين، فكانوا يدخلون على المرأة في خدرها فيقولون: أترضين؟ فتقول: نعم، وكذلك صبيانهم. فإن قلت: لم أخذهم العذاب وقد ندموا؟ قلت: لم يكن ندمهم ندم تائبين، ولكن ندم خائفين أن يعاقبوا على العقر عقابا عاجلا، كمن يرى في بعض الأمور رأيا فاسدا ويبنى عليه، ثم يندم ويتحسر كندامة الكسعىّ أو ندموا ندم تائبين ولكن في غير وقت التوبة، وذلك عند معاينة العذاب. وقال الله تعالى وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ … الآية. وقيل: كانت ندامتهم على ترك الولد، وهو بعيد. واللام في العذاب: إشارة إلى عذاب يوم عظيم.
Rivayet edildiğine göre Mısda', deveyi bir dağ geçidinde sıkıştırdı, ona bir ok attı ve ok ayağına isabet edince deve yere düştü; sonra da Kudar ona vurdu. Rivayet edildiğine göre onu boğazlayan kimse: "Hepiniz razı olmadıkça onu kesmem" demiştir; öyle ki kadının odasına girip: "Razı mısın?" derler, o da: "Evet" derdi; çocukları da böyleydi. Eğer: "Pişman oldukları halde onları azap niçin yakaladı?" dersen, derim ki: Onların pişmanlığı tövbe edenlerin pişmanlığı değildi; aksine Kusey'in pişmanlığı gibi, bazı işlerde fasit bir görüş benimseyip onun üzerine hareket eden, sonra da pişman olup hayıflanan kimse gibi, deveyi kestikleri için başlarına acele bir ceza geleceğinden korkan kimselerin pişmanlığıydı. Veya tövbe edenlerin pişmanlığı gibiydi fakat tövbe vaktinde değil, azabı bizzat gördükleri sıradaydı. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ … } “Kötülükleri yapıp duran kimseler için tövbe yoktur...” ayeti. Onların pişmanlığının yavruyu bırakmış olmalarından kaynaklandığı da söylenmiştir ki bu uzaktır. { الْعَذابُ } kelimesindeki harf-i tarif (lâm), büyük bir günün azabına işarettir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٦٠ الى ١٦٦]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 160-166]
كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِينَ (١٦٠) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٦١) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٦٢) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٦٣) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٦٤)
{ كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِينَ (١٦٠) إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٦١) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٦٢) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٦٣) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٦٤) } “Lût kavmi de peygamberleri yalanladı. (160) Hani kardeşleri Lût onlara şöyle demişti: 'Siz sakınmaz mısınız? (161) Gerçek şu ki ben sizin için güvenilir bir elçiyim. (162) Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin. (163) Buna karşılık ben sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ücretim ancak âlemlerin Rabbine aittir. (164)'”
أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ (١٦٥) وَتَذَرُونَ ما خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ (١٦٦)
{ أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ (١٦٥) وَتَذَرُونَ ما خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْواجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ (١٦٦) } “İnsanlar arasından erkeklere mi gidiyorsunuz? (165) Ve Rabbinizin sizin için yarattığı eşlerinizi bırakıyorsunuz? Doğrusu siz haddi aşan bir kavimsiniz! (166)”
أراد بالعالمين: الناس، أى: أتأتون من بين أولاد آدم ﵇ على فرط كثرتهم وتفاوت أجناسهم وغلبة إناثهم على ذكورهم في الكثرة- ذكر انهم، كأن الإناث قد أعوزتكم.
[Cenâb-ı Hak] âlemler ile insanları kastetmiştir. Yani: Âdemoğullarının –aşırı çokluklarına, cinslerinin farklılığına ve sayıca dişilerinin erkeklerinden fazla olmasına rağmen– sanki kadınlar size yetersiz kalmış/bulunmaz olmuş gibi erkeklerine mi gidiyorsunuz?
أو أتأتون أنتم- من بين من عداكم من العالمين- الذكران، يعنى أنكم يا قوم لوط وحدكم مختصون بهذه الفاحشة. والعالمون على هذا القول: كل ما ينكح من الحيوان مِنْ أَزْواجِكُمْ يصلح أن يكون تبيينا لما خلق ، وأن يكون للتبعيض، ويراد بما خلق: العضو المباح منهنّ.
Veya siz, âlemlerden sizin dışınızdakileri bırakıp erkeklere mi gidiyorsunuz? Yani ey Lût kavmi, siz bu fahşâya tek başınıza mı mahsussunuz? Bu söze göre âlemler, cinsel ilişkide bulunulan bütün canlılardır. { مِنْ أَزْواجِكُمْ } “eşlerinizden” [ifadesi], yaratılan şeyi beyan olmaya da teb'îz (kısmîlik) bildirmeye de uygundur; yaratılan şey ile onlardan helal kılınan uzuv kastedilir.
وفي قراءة ابن مسعود: ما أصلح لكم ربكم من أزواجكم، وكأنهم كانوا يفعلون مثل ذلك بنسائهم. العادي: المتعدّى في ظلمه، المتجاوز فيه الحدّ، ومعناه: أترتكبون هذه المعصية على عظمها، بل أنتم قوم عادون في جميع المعاصي، فهذا من جملة ذاك، أو بل أنتم قوم أحقاء بأن توصفوا بالعدوان، حيث ارتكبتم مثل هذه العظيمة.
İbn Mes'ûd'un kıraatinde "mâ asleha leküm rabbüküm min ezvâciküm" (Rabbinizin eşlerinizden sizin için uygun kıldığı şeyi) şeklindedir; sanki onlar kadınlarına da böyle yapıyorlardı. el-'Âdî (العادي): Zulmünde haddi aşan, onda sınırı geçendir. Manası şudur: Bu günahı büyüklüğüne rağmen işliyor musunuz; bilakis siz bütün günahlarda haddi aşan bir kavimsiniz ve bu da onların bir parçasıdır. Yahut bilakis siz, böyle büyük bir günahı irtikâp ettiğiniz için haddi aşmakla nitelenmeye layık bir topluluksunuz.
[سورة الشعراء (٢٦) : آية ١٦٧]
[Şuarâ Suresi (26), Âyet 167]
قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يا لُوطُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ (١٦٧)
{ قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يا لُوطُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ (١٦٧) } “Dediler ki: 'Ey Lût! Eğer vazgeçmezsen, mutlaka [yurdundan] çıkarılanlardan olacaksın!' (167)”
لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ عن نهينا وتقبيح أمرنا لَتَكُونَنَّ من جملة من أخرجناه من بين أظهرنا وطردناه من بلدنا، ولعلهم كانوا يخرجون من أخرجوه على أسوإ حال: من تعنيف به، واحتباس لأملاكه . وكما يكون حال الظلمة إذا أجلوا بعض من يغضبون عليه، وكما كان يفعل أهل مكة بمن يريد المهاجرة.
لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ [Bizi] yasaklamaktan ve yaptığımız işi çirkin göstermekten [vazgeçmezsen], لَتَكُونَنَّ aramızdan çıkarıp memleketimizden kovduğumuz kimseler arasına mutlaka [sen de] gireceksin. Muhtemelen onlar, [yurttan] çıkardıkları kimseleri en kötü muameleyle; yani tartaklayarak ve mallarına el koyarak çıkarıyorlardı. Nitekim zalimlerin öfkelendikleri kimseleri sürgün ettiklerindeki hâli ve Mekkelilerin hicret etmek isteyenlere yaptıkları muamele de böyledir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٦٨ الى ١٧٥]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 168-175]
قالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقالِينَ (١٦٨) رَبِّ نَجِّنِي وَأَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ (١٦٩) فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (١٧٠) إِلاَّ عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ (١٧١) ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ (١٧٢)
{ قالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقالِينَ (١٦٨) رَبِّ نَجِّنِي وَأَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ (١٦٩) فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (١٧٠) إِلاَّ عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ (١٧١) ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ (١٧٢) } “[Lût] dedi ki: 'Doğrusu ben, sizin bu işinize son derece buğzedenlerdenim.' (168) 'Rabbim! Beni ve ailemi onların yaptıklarından kurtar!' (169) Bunun üzerine biz de onu ve bütün ailesini kurtardık. (170) Ancak geride kalanlar arasındaki bir yaşlı kadın hariç. (171) Sonra diğerlerini helak ettik. (172)”
وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٣) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧٤) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٧٥)
{ وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٣) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧٤) وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٧٥) } “Ve üzerlerine öyle bir yağmur yağdırdık ki! Uyarılanların yağmuru ne de kötü oldu! (173) Şüphesiz bunda apaçık bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmemiştir. (174) Ve şüphesiz senin Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir. (175)”
ومِنَ الْقالِينَ أبلغ من أن يقول: إنى لعملكم قال، كما تقول: فلان من العلماء، فيكون أبلغ من قولك: فلان عالم، لأنك تشهد له بكونه معدودا في زمرتهم، ومعروفة مساهمته لهم في العلم. ويجوز أن يريد: من الكاملين في قلاكم. والقلى: البغض الشديد، كأنه بغض يقلى الفؤاد والكبد. وفي هذا دليل على عظم المعصية، والمراد: القلى من حيث الدين والتقوى، وقد تقوى همة الدّين في دين الله حتى تقرب كراهته للمعاصي من الكراهة الجبلية مِمَّا يَعْمَلُونَ من عقوبة عملهم وهو الظاهر. ويحتمل أن يريد بالتنجية: العصمة. فإن قلت: فما معنى قوله فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ إِلَّا عَجُوزاً؟ قلت: معناه أنه عصمه وأهله من ذلك إلا العجوز، فإنها كانت غير معصومة منه، لكونها راضية به ومعينة عليه ومحرشة، والراضي بالمعصية في حكم العاصي. فإن قلت: كان أهله مؤمنين ولولا ذلك لما طلب لهم النجاة، فكيف استثنيت الكافرة منهم:
{ وَمِنَ الْقالِينَ } “buğzedenlerden” [ifadesi], kişinin “Ben sizin işinize buğzediyorum” demesinden daha beliğdir; tıpkı senin “Falan âlimlerdendir” demenin, “Falan âlimdir” demenden daha beliğ olması gibi. Çünkü sen onun o zümreden sayıldığına ve ilimde onlarla ortaklığının bilindiğine şahitlik etmiş olursun. [Ayette] “Size olan buğzu tam olanlardanım” anlamının kastedilmiş olması da caizdir. el-Kılâ (القلى): Yüreği ve ciğeri kavuracak derecedeki şiddetli buğzdur. Bunda günahın büyüklüğüne delil vardır. Kastedilen, din ve takva bakımından olan buğzdur. Kişinin Allah’ın dinindeki gayreti güçlenir de günahlardan tiksinmesi neredeyse yaratılıştan gelen (ciblî) bir tiksinmeye yaklaşır. { مِمَّا يَعْمَلُونَ } “onların yaptıklarından” yani onların amellerinin cezasından [kurtar demektir ki] zahir olan budur. Kurtarma (tenciye) ile masum kılmanın (ismet) kastedilmiş olması da muhtemeldir. Eğer “{ فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ إِلَّا عَجُوزاً } ‘Bunun üzerine biz de onu ve bütün ailesini kurtardık, ancak yaşlı kadın hariç’ sözünün manası nedir?” dersen, derim ki: Bunun manası; onu ve ailesini bundan masum kıldı, ancak yaşlı kadın hariç; çünkü o, bu işe razı olduğu, ona yardım ettiği ve kışkırttığı için bundan masum değildi. Günaha rıza gösteren ise günahı işleyen hükmündedir. Eğer “Ailesi mümindi, öyle olmasaydı onlar için kurtuluş istemezdi; o halde kâfir olan kadın onların arasından nasıl istisna edildi?” dersen:
قلت الاستثناء إنما وقع من الأهل وفي هذا الاسم لها معهم شركة بحق الزواج وإن لم تشاركهم في الإيمان.
Derim ki: İstisna ancak 'ehl' (aile) kavramından yapılmıştır. Bu isimde o kadının, imanda onlarla ortak olmasa bile evlilik bağı hakkıyla onlarla bir ortaklığı bulunmaktadır.
فإن قلت: فِي الْغابِرِينَ صفة لها، كأنه قيل: إلا عجوزا غابرة، ولم يكن الغبور صفتها وقت تنجيتهم قلت: معناه إلا عجوزا مقدّرا غبورها. ومعنى الغابرين في العذاب والهلاك: غير الناجين.
Eğer “{ فِي الْغابِرِينَ } ‘geride kalanlar arasında’ [ifadesi] o kadının sıfatıdır, sanki ‘geride kalan yaşlı bir kadın hariç’ denilmiş gibidir; oysa onların kurtarıldığı anda geride kalmak onun sıfatı değildi” dersen, derim ki: Bunun manası; geride kalması takdir edilmiş yaşlı bir kadın hariç, demektir. Azapta ve helakte el-Gâbirîn (الغابرين)'in anlamı: Kurtulamayanlardır.
قيل: إنها هلكت مع من خرج من القرية بما أمطر عليهم من الحجارة. والمراد بتدميرهم: الائتفاك بهم، وأمّا الإمطار: فعن قتادة: أمطر الله على شذاذ القوم حجارة من السماء فأهلكهم. وعن ابن زيد: لم يرض بالائتفاك حتى أتبعه مطرا من حجارة. وفاعل فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ ولم يرد
Denildi ki: O [kadın], üzerlerine yağdırılan taşlar sebebiyle şehirden çıkanlarla birlikte helak oldu. Onların yerle bir edilmesiyle (tedmîr) kastedilen: [Şehirlerinin] altının üstüne getirilmesidir (i'tifâk). Yağmura (imtâr) gelince: Katâde'den [rivayet edildiğine göre]: Allah, o kavmin kaçışanlarının (şüzzâz) üzerine gökten taş yağdırdı ve onları helak etti. İbn Zeyd'den ise [şöyle rivayet edilmiştir]: [Allah], onların altını üstüne getirmekle yetinmeyip peşinden üzerlerine taştan bir yağmur yağdırdı. { فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ } “...uyarılanların yağmuru ne kötü oldu!” [ifadesindeki] fâil [ise] { مَطَرُ } olup [burada] uyarılanlarla...
بالمنذرين قوما بأعيانهم، إنما هو للجنس، والمخصوص بالذّم محذوف، وهو مطرهم.
uyarılanlarla belirli bir topluluk değil, aksine cins kastedilmiştir. Yergiye tahsis edilen öge (el-mahsûsu bi'z-zemm) ise hazfedilmiştir; o da onların yağmurudur.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٧٦ الى ١٨٠]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 176-180]
كَذَّبَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ (١٧٦) إِذْ قالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٧٧) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٧٨) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٧٩) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٨٠)
{ كَذَّبَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ (١٧٦) إِذْ قالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلا تَتَّقُونَ (١٧٧) إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٧٨) فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٧٩) وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ (١٨٠) } “Eyke halkı da peygamberleri yalanladı. (176) Hani Şuayb onlara şöyle demişti: 'Siz sakınmaz mısınız? (177) Gerçek şu ki ben sizin için güvenilir bir elçiyim. (178) Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin. (179) Buna karşılık ben sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ücretim ancak âlemlerin Rabbine aittir. (180)'”
قرئ أصحاب الأيكة بالهمزة وبتخفيفها، وبالجرّ على الإضافة وهو الوجه. ومن قرأ بالنصب وزعم أن ليكة بوزن ليلة: اسم بلد، فتوهم قاد إليه خط المصحف، حيث وجدت مكتوبة في هذه السورة وفي سورة ص بغير ألف. وفي المصحف أشياء كتبت على خلاف قياس الخط المصطلح عليه، وإنما كتبت في هاتين السورتين على حكم لفظ اللافظ، كما يكتب أصحاب النحو لان، ولولى: على هذه الصورة لبيان لفظ المخفف، وقد كتبت في سائر القرآن على الأصل، والقصة واحدة، على أن ليكة اسم لا يعرف. وروى أن أصحاب الأيكة كانوا أصحاب شجر ملتف، وكان شجرهم الدوم. فإن قلت: هلا قيل: أخوهم شعيب، كما في سائر المواضع؟ قلت:
{ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ } hemzeyle ve hemzenin teshiliyle (kolaylaştırılmasıyla), izafet sebebiyle cer ile okunmuştur ki doğru olan vecih de budur. Bunu fetha ile okuyan ve 'Leyke'nin 'Leyle' vezninde bir şehir ismi olduğunu iddia eden kimse ise, bu su汙ede ve Sâd suresinde elifsiz yazılmış olarak bulunmasından dolayı Mushaf hattının yol açtığı bir vehme kapılmıştır. Mushaf'ta yerleşik hat kuralına aykırı yazılmış şeyler vardır. Bu iki surede ise sadece telaffuz edenin lafzı hükmüne göre yazılmıştır; nitekim nahiv âlimlerinin teshil edilmiş lafzı belirtmek için bu surette 'l-âne' ve 'l-ûlâ' yazmaları gibi. Oysa Kur'an'ın diğer yerlerinde aslına uygun olarak yazılmıştır ve kıssa birdir; kaldı ki 'Leyke' bilinmeyen bir isimdir. Rivayet edildiğine göre Eyke halkı, birbirine sarmaş dolaş ağaçların sahipleriydi ve ağaçları da 'devm' (yabani hurma) idi. Eğer “Diğer yerlerde olduğu gibi burada niçin 'kardeşleri Şuayb' denilmedi?” dersen, derim ki:
قالوا: إن شعيبا لم يكن من أصحاب الأيكة. وفي الحديث: إن شعيبا أخا مدين، أرسل إليهم وإلى أصحاب الأيكة.
Dediler ki: Şuayb, Eyke halkından değildi. Hadiste şöyle geçmektedir: “Şuayb, Medyenlilerin kardeşidir; hem onlara hem de Eyke halkına gönderilmiştir.”
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٨١ الى ١٨٤]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 181-184]
أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ (١٨١) وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ (١٨٢) وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (١٨٣) وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ (١٨٤)
{ أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ (١٨١) وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ (١٨٢) وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (١٨٣) وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ (١٨٤) } “Ölçüyü tam tutun, eksiltenlerden olmayın. (181) Doğru terazi ile tartın. (182) İnsanların eşyalarını eksiltmeyin ve yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın. (183) Sizi ve önceki nesilleri yaratan [Allah]'tan sakının. (184)”
الكيل على ثلاثة أضرب: واف، وطفيف، وزائد. فأمر بالواجب الذي هو الإيفاء، ونهى عن المحرّم الذي هو التطفيف، ولم يذكر الزائد، وكأن تركه عن الأمر والنهى: دليل على أنه إن فعله فقد أحسن وإن لم يفعله فلا عليه. قرئ: بالقسطاس مضموما ومكسورا وهو الميزان وقيل: القرسطون، فإن كان من القسط وهو العدل- وجعلت العين مكررة- فوزنه فعلاس، وإلا فهو رباعي. وقيل: وهو بالرومية العدل. يقال: بخسته حقه، إذا نقصته إياه. ومنه قيل للمكس: البخس، وهو عامّ في كل حق ثبت لأحد أن لا يهضم، وفي كل ملك أن لا يغصب عليه مالكه ولا يتحيف منه، ولا يتصرف فيه إلا بإذنه تصرفا شرعيا. يقال: عثا في الأرض وعثى وعاث، وذلك نحو قطع الطريق، والغارة، وإهلاك الزروع، وكانوا يفعلون ذلك مع
Ölçü üç türlüdür: Tam, eksik ve fazla. [Şuayb] tam ölçmeyi emrederek vacip olanı buyurdu, eksik ölçmeyi yasaklayarak haram olanı nehyetti; fazla vermeyi ise zikretmedi. Sanki onun emir ve nehiy dışında bırakılması, onu yapanın iyilik etmiş olacağına, yapmayana ise bir sorumluluk bulunmadığına delildir. { بِالْقِسْطاسِ } kelimesi zamme ile [el-Kustâs] ve kesre ile [el-Kıstâs] okunmuştur; o terazidir. el-Karasthûn (el kantarı) olduğu da söylenmiştir. Şayet el-Kıst (القسط) yani adaletten geliyorsa -ve 'ayn harfi tekrarlanmışsa- vezni 'fi'lâs'tır; aksi takdirde dört harfli köktendir (rubâî). Rumca 'adalet' anlamına geldiği de söylenmiştir. Bir kimsenin hakkını eksilttiğin zaman 'bahastühû hakkahû' denir. Buradan hareketle haksız vergiye (meks) 'bahs' denmiştir. Bu; bir kimseye sabit olan her hakkın gasbedilmemesi ve mal sahibine ait her mülkün zorla elinden alınmaması, eksiltilmemesi ve onun izni olmaksızın şer'î tasarruf dışında bir tasarrufta bulunulmaması konusunda genel bir hükümdür. 'Asâ fi'l-ard' (عثا في الأرض), 'asiye' (عثى) ve 'âse' (عاث) denir ki bu; yol kesmek, baskın yapmak ve ekinleri yok etmek gibi durumlardır. Onlar bunu,
توليهم أنواع الفساد فنهوا عن ذلك. وقرئ: الجبلة، بوزن الأبلة. والجبلة ، بوزن الخلقة.
çeşitli fesatları bizzat üstlenmeleriyle birlikte yapıyorlardı; bundan dolayı nehyedildiler. { الْجِبِلَّةَ } 'el-Übülleh' vezninde [el-Cibilleh] olarak okunmuştur. { الْجِبِلَّةَ } ise 'el-Hılkah' veznindedir.
ومعناهنّ واحد، أى: ذوى الجبلة، وهو كقولك: والخلق الأوّلين.
Anlamları birdir; yani 'yaratılış sahipleri' demektir; bu senin 've önceki yaratılmışları' demen gibidir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٨٥ الى ١٨٦]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 185-186]
قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٨٥) وَما أَنْتَ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكاذِبِينَ (١٨٦)
{ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٨٥) وَما أَنْتَ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكاذِبِينَ (١٨٦) } “Dediler ki: 'Sen ancak büyülenmişlerdensin! (185) Sen de sadece bizim gibi bir insansın ve biz senin mutlaka yalancılardan olduğunu sanıyoruz.' (186)”
فإن قلت: هل اختلف المعنى بإدخال الواو هاهنا وتركها في قصة ثمود؟ قلت: إذا أدخلت الواو فقد قصد معنيان: كلاهما مناف للرسالة عندهم: التسحير والبشرية، وأن الرسول لا يجوز أن يكون مسحرا ولا يجوز أن يكون بشرا، وإذا تركت الواو فلم يقصد إلا معنى واحد وهو كونه مسحرا، ثم قرر بكونه بشرا مثلهم. فإن قلت: إن المخففة من الثقيلة ولامها كيف تفرقتا على فعل الظنّ وثانى مفعوليه؟ قلت: أصلهما أن يتفرقا على المبتدإ والخبر، كقولك: إن زيد لمنطلق، فلما كان البابان- أعنى باب كان وباب ظننت- من جنس باب المبتدإ والخبر، فعل ذلك في البابين فقيل: إن كان زيد لمنطلقا، وإن ظننته لمنطلقا.
Eğer “Burada 'vâv' harfinin getirilmesi ile Semûd kıssasında terkedilmesi arasında mana farkı var mıdır?” dersen, derim ki: 'Vâv' dahil edildiğinde onlara göre peygamberliğe aykırı olan iki mana kastedilmiştir: Büyülenmişlik ve insan olmak; zira [onlara göre] peygamber ne büyülenmiş olabilir ne de bir insan olabilir. 'Vâv' terkedildiğinde ise sadece tek bir mana kastedilmiştir ki o da büyülenmiş olmasıdır, sonra bu durum kendileri gibi bir insan olmasıyla pekiştirilmiştir. Eğer “Şeddeliden hafifletilmiş olan 'in' (in-i muhaffefe) ve onun lâm'ı, zan fiili ile onun ikinci mef'ûlü arasına nasıl ayrılmıştır?” dersen, derim ki: Bunların aslı, mübtedâ ve haber üzerine ayrılmalarıdır; tıpkı 'İnne Zeyden le-muntalikun' sözün gibi. İki bâb -yani 'kâne' bâbı ile 'zanentü' bâbı- mübtedâ ve haber bâbı cinsinden olduğu için, bu iki bâbda da böyle yapılmış ve 'İn kâne Zeydün le-muntalikan' ve 'İn zanentühû le-muntalikan' denilmiştir.
[سورة الشعراء (٢٦) : آية ١٨٧]
[Şuarâ Suresi (26), Âyet 187]
فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٨٧)
{ فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٨٧) } “Eğer doğrulardan isen, gökten üzerimize parçalar düşür! (187)”
قرئ: كسفا بالسكون والحركة، وكلاهما جمع كسفة، نحو: قطع وسدر. وقيل: الكسف والكسفة، كالريع والريعة، وهي القطعة. وكسفه: قطعه. والسماء: السحاب، أو المظلة.
{ كِسَفاً } sükûn ile [kisfen] ve harekeli olarak [kisefen] okunmuştur; ikisi de 'kısfe'nin çoğuludur; tıpkı 'kıta'' ve 'sider' gibi. 'Rî' ve 'rî'a' gibi, 'kisf' ve 'kisfe'nin de parça anlamına geldiği söylenmiştir. 'Kesefehû' onu kesti/parçaladı demektir. es-Semâ' (السماء): Bulut yahut gölgeliktir.
وما كان طلبهم ذلك إلا لتصميمهم على الجحود والتكذيب. ولو كان فيهم أدنى ميل إلى التصديق لما أخطروه ببالهم فضلا أن يطلبوه. والمعنى: إن كنت صادقا أنك نبىّ، فادع الله أن يسقط علينا كسفا من السماء.
Bunu istemeleri, yalnızca inkâr ve yalanlama konusundaki kararlılıklarından dolayı idi. Şayet içlerinde doğrulamaya dair en ufak bir meyil bulunsaydı, bunu istemek bir yana, akıllarından bile geçirmezlerdi. Anlamı şudur: Eğer peygamber olduğun iddiasında doğru sözlü isen, Allah'a dua et de gökten üzerimize parçalar düşürsün.
[سورة الشعراء (٢٦) : آية ١٨٨]
[Şuarâ Suresi (26), Âyet 188]
قالَ رَبِّي أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ (١٨٨)
{ قالَ رَبِّي أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ (١٨٨) } “[Şuayb] dedi ki: 'Rabbim, yaptıklarınızı en iyi bilendir.' (188)”
رَبِّي أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ يريد: أنّ الله أعلم بأعمالكم وبما تستوجبون عليها من العقاب، فإن أراد أن يعاقبكم بإسقاط كسف من السماء فعل، وإن أراد عقابا آخر فإليه الحكم والمشيئة
{ رَبِّي أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ } şunu kastetmektedir: Allah sizin amellerinizi ve onlara karşılık hak ettiğiniz cezayı en iyi bilendir. Eğer sizi gökten parçalar düşürerek cezalandırmak isterse bunu yapar; şayet başka bir ceza dilerse hüküm ve irade O'na aittir.
[سورة الشعراء (٢٦) : آية ١٨٩]
[Şuarâ Suresi (26), Âyet 189]
فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كانَ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٨٩)
{ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كانَ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Bunun üzerine onu yalanladılar; derken onları o gölge gününün azabı yakalayıverdi. Şüphesiz o, büyük bir günün azabıydı.” (189)
فَأَخَذَهُمْ الله بنحو ما اقترحوا من عذاب الظلة إن أرادوا بالسماء السحاب، وإن أرادوا المظلة فقد خالف بهم عن مقترحهم. يروى أنه حبس عنهم الريح سبعا، وسلط عليهم الومد فأخذ بأنفاسهم لا ينفعهم ظلّ ولا ماء ولا سرب، فاضطرّوا إلى أن خرجوا إلى البرية فأظلتهم سحابة وجدوا لها بردا ونسيما، فاجتمعوا تحتها فأمطرت عليهم نارا فاحترقوا. وروى أنّ شعيبا بعث إلى أمتين: أصحاب مدين، وأصحاب الأيكة، فأهلكت مدين بصيحة جبريل، وأصحاب الأيكة بعذاب يوم الظلة. فإن قلت: كيف كرّر في هذه السورة في أوّل كل قصة وآخرها ما كرّر؟ قلت: كل قصة منها كتنزيل برأسه، وفيها من الاعتبار مثل ما في غيرها، فكانت كل واحدة منها تدلى بحق في أن تفتتح بما افتتحت به صاحبتها، وأن تختتم بما اختتمت به، ولأنّ في التكرير تقريرا للمعاني في الأنفس، وتثبيتا لها في الصدور. ألا ترى أنه لا طريق إلى تحفظ العلوم إلا ترديد ما يراد تحفظه منها، وكلما زاد ترديده كان أمكن له في القلب وأرسخ في الفهم وأثبت للذكر وأبعد من النسيان، ولأنّ هذه القصص طرقت بها آذان وقر عن الإنصات للحق، وقلوب غلف عن تدبره، فكوثرت بالوعظ والتذكير، وروجعت بالترديد والتكرير لعل ذلك يفتح أذنا، أو يفتق ذهنا، أو يصقل عقلا طال عهده بالصقل، أو يجلو فهما قد غطى عليه تراكم الصدأ.
Eğer semâ ile bulutu kastetmişlerse, Allah { فَأَخَذَهُمْ } onları teklif ettiklerine benzer bir şekilde gölge azabı ile yakalamıştır; şayet gölgeliği kastetmişlerse, onların teklifinden farklı bir şekilde cezalandırmıştır. Rivayet edildiğine göre, onlardan yedi gün rüzgâr kesildi ve üzerlerine bunaltıcı sıcak (vemed) musallat edildi; nefeslerini kesti, ne gölge ne su ne de yeraltı sığınakları onlara fayda vermedi. Sonunda kıra çıkmak zorunda kaldılar; derken bir bulut onları gölgeledi, onda bir serinlik ve esinti buldular. Altında toplandıklarında ise bulut üzerlerine ateş yağdırdı ve yandılar. Rivayet edildiğine göre Şuayb iki ümmete gönderilmiştir: Medyen halkı ve Eyke halkı. Medyen Cebrail'in çığlığı ile, Eyke halkı ise gölge gününün azabı ile helak edildi. Eğer “Bu surede her kıssanın başında ve sonunda tekrarlanan şeyler niçin tekrar edilmiştir?” dersen, derim ki: Buradaki her kıssa başlı başına müstakil bir vahiy gibidir ve diğerinde bulunan ibretlerin benzeri onda da vardır. Dolayısıyla her biri, diğerinin başladığı şeyle başlama ve bittiği şeyle bitme hakkını haiz olmuştur. Ayrıca tekrarda manaların nefislerde pekişmesi ve kalplerde yerleşmesi vardır. Görmez misin ki ilimleri ezberlemenin, ezberlenmek istenen şeyleri tekrar etmekten başka yolu yoktur; tekrar arttıkça kalbe daha iyi yerleşir, anlayışta daha köklü olur, hatırda daha sağlam kalır ve unutmaktan daha uzak olur. Bir de bu kıssalar, hakkı dinlemekten sağırlaşmış kulaklara ve onu tefekkür etmekten perdelenmiş kalplere çarpmıştır; bu sebeple bir kulağı açsın, bir zihni yarsın, pas tutalı beri üzerinden uzun zaman geçmiş bir aklı parlatsın veya birikmiş pasın örttüğü bir anlayışı cilalasın diye öğüt ve hatırlatmayla çoğaltılmış, tekrar ve döndürmelerle yinelenmiştir.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٩٢ الى ١٩٦]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 192-196]
وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٩٢) نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ (١٩٣) عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ (١٩٤) بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ (١٩٥) وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ (١٩٦)
{ وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٩٢) نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ (١٩٣) عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ (١٩٤) بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ (١٩٥) وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ (١٩٦) } “Muhakkak ki bu [Kur'an], âlemlerin Rabbinin indirmesidir. (192) Onu Rûhu'l-Emîn (Cebrail) indirmiştir; (193) Uyaranlardan olasın diye senin kalbine, (194) Apaçık Arapça bir lisan ile. (195) Ve şüphesiz o, öncekilerin kitaplarında da vardır. (196)”
وَإِنَّهُ وإن هذا التنزيل، يعنى: ما نزل من هذه القصص والآيات. والمراد بالتنزيل:
{ وَإِنَّهُ } “Muhakkak ki bu” bu indirme, yani bu indirilen kıssalar ve ayetler [demektir]. Tenzîl ile kastedilen,
المنزل. والباء في نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ ونزل به الروح، على القراءتين للتعدية. ومعنى نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ جعل الله الروح نازلا به عَلى قَلْبِكَ أى: حفظكه وفهمك إياه، وأثبته في قلبك إثبات ما لا ينسى، كقوله تعالى سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ إما أنّ يتعلق بالمنذرين،
indirilendir (münezzeldir). Her iki kıraate göre de { نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ } ve { نَزَّلَ بِهِ الرُّوحُ } [ifadelerindeki] bâ (ب) harf-i ceri ta'diye (geçişlilik) içindir. { نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ } ifadesinin manası; Allah, Rûh'u (Cebrail'i) onu indirici kıldı [demektir]. { عَلى قَلْبِكَ } “senin kalbine”; yani onu sana ezberletti, onu sana kavrattı ve Allah Teâlâ'nın { سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى } “Sana okutacağız da asla unutmayacaksın” kavlinde olduğu gibi, onu senin kalbine asla unutulmayacak şekilde yerleştirdi [demektir]. { بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ } “Arapça bir lisan ile” [ifadesi] ya el-münzirîn (uyaranlar) [kelimesine] taalluk eder,
فيكون المعنى: لتكون من الذين أنذروا بهذا اللسان وهم خمسة: هود، وصالح، وشعيب، وإسماعيل ومحمد عليهم الصلاة والسلام. وإما أن يتعلق بنزل، فيكون المعنى: نزله باللسان العربي لتنذر به، لأنه لو نزله باللسان الأعجمى، لتجافوا عنه أصلا، ولقالوا: ما نصنع بما لا نفهمه فيتعذر الإنذار به وفي هذا الوجه: أن تنزيله بالعربية التي هي لسانك ولسان قومك تنزيل له على قلبك، لأنك تفهمه ويفهمه قومك. ولو كان أعجميا لكان نازلا على سمعك دون قلبك، لأنك تسمع أجراس حروف لا تفهم معانيها ولا تعيها، وقد يكون الرجل عارفا بعدّة لغات، فإذا كلم بلغته التي لقنها أو لا ونشأ عليها وتطبع بها، لم يكن قلبه إلا إلى معاني الكلام يتلقاها بقلبه ولا يكاد يفطن للألفاظ كيف جرت، وإن كلم بغير تلك اللغة وإن كان ماهرا بمعرفتها كان نظره أولا في ألفاظها ثم في معانيها، فهذا تقرير أنه نزل على قلبه لنزوله بلسان عربى مبين وَإِنَّهُ وإن القرآن- يعنى ذكره مثبت في سائر الكتب السماوية. وقيل: إن معانيه فيها. وبه يحتج لأبى حنيفة في جواز القراءة بالفارسية في الصلاة على أن القرآن قرآن إذا ترجم بغير العربية حيث قيل وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ لكون معانيه فيها. وقيل: الضمير لرسول الله ﷺ وكذلك في أَنْ يَعْلَمَهُ وليس بواضح.
bu durumda mana: Bu lisan ile uyaran kimselerden olasın diye [demek olur]; onlar da beş kişidir: Hûd, Sâlih, Şuayb, İsmâil ve Muhammed aleyhimussalâtü vesselâm. Ya da { نَزَلَ } fiiline taalluk eder; bu durumda mana: Onunla uyarman için onu apaçık Arapça bir lisanla indirdi [şeklinde olur]. Çünkü şayet onu yabancı (A'cemî) bir dille indirseydi, ondan tamamen uzaklaşırlar ve 'Anlamadığımız şeyle ne yapacağız?' derlerdi; böylece onunla uyarıda bulunmak imkânsızlaşırdı. Bu vecihte; onun senin lisanın ve kavminin lisanı olan Arapça ile indirilmesi, senin kalbine indirilmesi demektir; çünkü sen onu anlarsın, kavmin de onu anlar. Eğer A'cemî olsaydı, kalbine değil sadece kulağına inmiş olurdu; zira sen anlamlarını idrak etmediğin ve kavrayamadığın harf sesleri duyardın. Bazen bir adam birkaç dil bilebilir; fakat ilk öğrendiği, üzerinde yetiştiği ve tabiatı haline gelen kendi diliyle konuşulduğunda, kalbi sadece sözün anlamlarına yönelir, onları kalbiyle alır ve lafızların nasıl aktığına neredeyse dikkat bile etmez. Oysa -çok iyi bilse dahi- başka bir dille konuşulduğunda, onun nazarı önce lafızlarına, sonra anlamlarına yönelir. İşte bu, apaçık Arapça bir dille inmesi sebebiyle Kur'an'ın onun kalbine indiğinin açıklamasıdır. { وَإِنَّهُ } “Ve şüphesiz o” Kur'an -yani onun zikri- bütün semavi kitaplarda sabittir. Onun manalarının o kitaplarda bulunduğu da söylenmiştir. Ebû Hanîfe'nin namazda Farsça okumanın caiz oluşuna ve { وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ } “Ve şüphesiz o, öncekilerin kitaplarında da vardır” buyrulması hasebiyle manaları orada yer aldığı için Arapça dışındaki bir dile tercüme edildiğinde de Kur'an'ın Kur'an sayılacağına dair görüşüne bununla delil getirilmiştir. Zamirin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olduğu ve { أَنْ يَعْلَمَهُ } ayetindeki zamirin de böyle olduğu söylenmişse de bu açık değildir.
[سورة الشعراء (٢٦) : آية ١٩٧]
[Şuarâ Suresi (26), Âyet 197]
أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٩٧)
{ أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٩٧) } “İsrâiloğulları bilginlerinin onu bilmesi, onlar için bir delil değil midir? (197)”
وقرئ: يكن، بالتذكير. وآية، بالنصب على أنها خبره، وأَنْ يَعْلَمَهُ هو الاسم. وقرئ.
{ يَكُنْ } müzekker olarak [yekün] okunmuştur; { آيَةً } onun haberi olarak mansub, { أَنْ يَعْلَمَهُ } ise ismidir.
تكن، بالتأنيث، وجعلت آيَةً اسماء، وأَنْ يَعْلَمَهُ خبرا، وليست كالأولى لوقوع النكرة اسما والمعرفة خبرا، وقد خرّج لها وجه آخر ليتخلص من ذلك، فقيل: في يَكُنْ ضمير القصة، وآيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ جملة واقعة موقع الخبر. ويجوز على هذا أن يكون لَهُمْ آيَةً هي جملة الشأن، أَنْ يَعْلَمَهُ بدلا عن آية. ويجوز مع نصب الآية تأنيث يَكُنْ كقوله تعالى ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا ومنه بيت لبيد:
[Fiil] müennes olarak { تَكُنْ } şeklinde de okunmuştur; bu kıraatte { آيَةٌ } isim, { أَنْ يَعْلَمَهُ } ise haber kılınmıştır. Fakat bu [kıraat vechi], belirsiz bir ismin (nekre) isim, belirli bir ismin (marife) ise haber olarak gelmesi sebebiyle ilk [kıraat] gibi [kuvvetli] değildir. Bundan kurtulmak için buna başka bir vecih getirilmiş ve şöyle denilmiştir: { يَكُنْ } fiilinde kıssa zamiri vardır; { آيَةٌ أَنْ يَعْلَمَهُ } ise haber makamında yer alan bir cümledir. Buna göre { لَهُمْ آيَةٌ } kısmının şe'n cümlesi, { أَنْ يَعْلَمَهُ } ifadesinin de { آيَةٌ } kelimesinden bedel olması caizdir. Âyet kelimesinin nasbı ile birlikte { يَكُنْ } fiilinin müennes kılınması da caizdir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا } “Sonra onların mazeretleri, '... demekten' başka bir şey olmadı.” Lebîd'in şu beyti de bu kabildendir:
فمضى وقدّمها وكانت عادة … منه إذا هي عرّدت أقدامها
“Geçti gitti ve onu öne sürdü; zaten onun âdetiydi, / Dişi deve hırçınlaşıp geri durduğunda onu öne geçirmek.”
وقرئ: تعلمه، بالتاء. عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ: عبد الله بن سلام وغيره. قال الله تعالى وَإِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ قالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ. فإن قلت: كيف خط في المصحف «علمؤا» بواو قبل الألف؟ قلت: خط على لغة من يميل الألف إلى الواو وعلى هذه اللغة كتبت الصلوة والزكاة والربوا.
'Tâ' harfi ile 'ta'lemehû' şeklinde de okunmuştur. { عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrâiloğulları bilginleri”: Abdullah b. Selâm ve diğerleridir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ قالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ } “Onlara okunduğu zaman: 'Ona iman ettik, şüphesiz o Rabbimizden gelen haktır; doğrusu biz bundan önce de müslümandık' derler.” Eğer “Mushaf hattında 'ulemâü' eliften önce niçin bir vav ile yazılmıştır?” dersen, derim ki: Elifi vav harfine meylettirenlerin lehçesi üzere yazılmıştır; nitekim namaz (es-Salât), zekât (ez-Zekât) ve faiz (er-Ribâ) kelimeleri de bu lehçe üzere yazılmıştır.
[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ١٩٨ الى ٢٠٧]
[Şuarâ Suresi (26), Âyetler 198-207]
وَلَوْ نَزَّلْناهُ عَلى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ (١٩٨) فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ ما كانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ (١٩٩) كَذلِكَ سَلَكْناهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ (٢٠٠) لا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٢٠١) فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٢٠٢)
{ وَلَوْ نَزَّلْناهُ عَلى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ (١٩٨) فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ ما كانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ (١٩٩) كَذلِكَ سَلَكْناهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ (٢٠٠) لا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٢٠١) فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٢٠٢) } “Biz onu Arapça bilmeyen yabancılardan birine indirseydik, (198) O da bunu onlara okusaydı, yine ona inanmazlardı. (199) İşte biz onu suçluların kalplerine böyle soktuk. (200) Onlar acı azabı görünceye kadar ona inanmazlar. (201) Derken o azap, onlar hiç farkında değillerken ansızın kendilerine geliverir. (202)”
فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ (٢٠٣) أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ (٢٠٤) أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْناهُمْ سِنِينَ (٢٠٥) ثُمَّ جاءَهُمْ ما كانُوا يُوعَدُونَ (٢٠٦) ما أَغْنى عَنْهُمْ ما كانُوا يُمَتَّعُونَ (٢٠٧)
{ فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ (٢٠٣) أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ (٢٠٤) أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْناهُمْ سِنِينَ (٢٠٥) ثُمَّ جاءَهُمْ ما كانُوا يُوعَدُونَ (٢٠٦) ما أَغْنى عَنْهُمْ ما كانُوا يُمَتَّعُونَ (٢٠٧) } “O vakit: 'Bize mühlet verilir mi acaba?' derler. (203) Şimdi onlar azabımızın çarçabuk gelmesini mi istiyorlar? (204) Gördün mü, biz onları yıllarca yaşatıp faydalandırsak, (205) Sonra tehdit edildikleri şey başlarına gelse, (206) Yararlandırıldıkları o nimetler kendilerine hiçbir fayda sağlamayacaktır! (207)”
الأعجم: الذي لا يفصح وفي لسانه عجمة واستعجام. والأعجمى مثله، إلا أن فيه لزيادة ياء النسبة زيادة تأكيد. وقرأ الحسن: الأعجميين. ولما كان من يتكلم بلسان غير لسانهم لا يفقهون كلامه، قالوا له: أعجم وأعجمى، شبهوه بمن لا يفصح ولا يبين، وقالوا لكل ذى صوت من البهائم والطيور وغيرها: أعجم، قال حميد:
el-A'cem (الأعجم): Açık ve düzgün konuşamayan, dilinde kapalılık ve tutukluk bulunan kimsedir. el-A'cemî (الأعجمى) de böyledir; ancak onda nisbet yâ'sının fazlalığından dolayı ilave bir pekiştirme (tekit) vardır. Hasan-ı Basrî 'el-A'cemiyyîn' şeklinde okumuştur. Kendi dillerinden başka bir dille konuşan kimsenin sözünü anlamadıkları için ona 'a'cem' ve 'a'cemî' demişler, onu açık ve net konuşamayana benzetmişlerdir. Hayvanlardan, kuşlardan ve benzerlerinden ses çıkaran her varlığa da 'a'cem' demişlerdir; Humeyd şöyle demiştir:
ولا عربيّا شاقه صوت أعجما
Ne de a'cem (açık konuşamayan bir hayvanın/kuşun) sesiyle içi şevkle dolup coşan bir Arap [gördüm].
سَلَكْناهُ أدخلناه ومكناه. والمعنى: إنا أنزلنا هذا القرآن على رجل عربى بلسان عربى مبين، فسمعوا به وفهموه وعرفوا فصاحته وأنه معجز لا يعارض بكلام مثله، وانضم إلى ذلك اتفاق علماء أهل الكتب المنزلة قبله على أن البشارة بإنزاله وتحلية المنزل عليه وصفته في كتبهم، وقد تضمنت معانيه وقصصه، وصحّ بذلك أنها من عند الله وليست بأساطير كما زعموا، فلم يؤمنوا به وجحدوه، وسموه شعرا تارة، وسحرا أخرى، وقالوا: هو من تلفيق محمد وافترائه وَلَوْ نَزَّلْناهُ عَلى بَعْضِ الأعاجم الذي لا يحسن العربية، فضلا أن يقدر على نظم مثله فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ هكذا فصيحا معجزا متحدّى به، لكفروا به كما كفروا، ولتمحلوا لجحودهم عذرا، ولسموه سحرا، ثم قال كَذلِكَ سَلَكْناهُ أى مثل هذا السلك سلكناه في قلوبهم، وهكذا مكناه وقرّرناه فيها، وعلى مثل هذه الحال وهذه الصفة من الكفر به والتكذيب له وضعناه فيها، فكيفما فعل بهم وصنع وعلى أى وجه دبر أمرهم، فلا سبيل أن يتغيروا عماهم عليه من جحوده وإنكاره، كما قال وَلَوْ نَزَّلْنا عَلَيْكَ كِتاباً فِي قِرْطاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ. فإن قلت: كيف أسند السلك بصفة التكذيب إلى ذاته؟ قلت: أراد به الدلالة على تمكنه مكذبا في قلوبهم أشدّ التمكن، وأثبته فجعله بمنزلة أمر قد جبلوا عليه وفطروا. ألا ترى إلى قولهم: هو مجبول على الشح، يريدون: تمكن الشحّ فيه، لأنّ الأمور الخلقية أثبت من العارضة، والدليل عليه أنه أسند ترك الإيمان به إليهم على عقبه ، وهو قوله لا يُؤْمِنُونَ بِهِ. فإن قلت: ما موقع لا يُؤْمِنُونَ بِهِ من قوله سَلَكْناهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ؟ قلت: موقعه منه موقع الموضع والملخص، لأنه مسوق لثباته مكذبا مجحودا في قلوبهم، فأتبع ما يقرّر هذا المعنى من أنهم لا يزالون على التكذيب به وجحوده حتى يعاينوا الوعيد. ويجوز أن يكون حالا، أى: سلكناه فيها غير مؤمن به. وقرأ الحسن: فتأتيهم، بالتاء يعنى: الساعة. وبغتة، بالتحريك. وفي حرف أبىّ: ويروه بغتة. فإن قلت: ما معنى التعقيب في قوله فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً...... فَيَقُولُوا؟ قلت: ليس المعنى ترادف رؤية العذاب ومفاجأته
Selebnâhu (سَلَكْناهُ), onu soktuk ve yerleştirdik [demektir]. Mana şudur: Biz bu Kur'an'ı Arap bir adama, apaçık Arapça bir dille indirdik. Onu işittiler, anladılar, fesahatini ve benzeri bir sözle karşı konulamayacak bir mucize olduğunu bildiler. Buna ilaveten, daha önce indirilmiş kitapların ehli olan âlimler de onun indirileceğine dair müjdenin, kendisine indirilen zatın vasfının ve niteliğinin kendi kitaplarında bulunduğu; manalarını ve kıssalarını ihtiva ettiği hususunda ittifak ettiler. Böylece Kur'an'ın Allah katından olduğu ve iddia ettikleri gibi öncekilerin masalları olmadığı kesinleşti. Fakat yine de ona inanmadılar, onu inkâr ettiler. Kâh ona şiir dediler, kâh büyü dediler ve: "Bu, Muhammed'in uydurması ve iftirasıdır!" dediler. { وَلَوْ نَزَّلْناهُ عَلى بَعْضِ الأعاجم } “Eğer biz onu Arapça bilmeyen yabancılardan birine indirseydik” -ki o Arapçayı güzel konuşamaz, nerede kaldı ki benzerini nazmedebilsin- { فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ } “o da bunu onlara okusaydı” -böyle fasih, mucizevi ve meydan okuyan bir şekilde- yine inkâr ettikleri gibi ona da küfrederlerdi; inkârlarına bir bahane uydururlar ve ona da büyü derlerdi. Sonra [Allah Teâlâ] şöyle buyurdu: { كَذلِكَ سَلَكْناهُ } “İşte onu böyle soktuk”, yani bunun gibi bir sokmayla onu kalplerine soktuk; işte böyle onu kalplerine yerleştirdik ve perçinledik. Onu inkâr etme ve yalanlama şeklindeki bu hal ve bu sıfat üzere kalplerine koyduk. Artık onlara ne yapılırsa yapılsın, nasıl muamele edilirse edilsin ve işleri hangi yönde idare edilirse edilsin, içinde bulundukları inkâr ve reddiyeden dönmelerine imkân yoktur. Nitekim şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ نَزَّلْنا عَلَيْكَ كِتاباً فِي قِرْطاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ } “Eğer sana kâğıt üzerinde yazılı bir kitap indirseydik de onlar elleriyle ona dokunsalardı, inkâr edenler yine mutlaka: 'Bu, apaçık bir büyüden başka bir şey değildir' derlerdi.” Eğer: "Yalanlama sıfatıyla birlikte sokma fiilini [Allah] kendi zâtına nasıl nispet etmiştir?" dersen, derim ki: Bununla Kur'an'ın yalanlanmış olarak kalplerine en kuvvetli şekilde yerleştiğine ve onu sanki yaratılıştan fıtratlarına konulmuş bir özellik konumuna getirdiğine delalet etmek istemiştir. İnsanların: "O, cimrilik üzere yaratılmıştır" sözünü görmez misin? Bununla cimriliğin ona iyice yerleştiğini kastederler; zira fıtrî özellikler, sonradan arız olan hallerden daha kalıcıdır. Bunun delili ise, [Allah Teâlâ'nın] hemen peşinden ona inanmayı terk etme fiilini onların kendilerine nispet etmiş olmasıdır; bu da { لا يُؤْمِنُونَ بِهِ } “Ona inanmazlar” kavlidir. Eğer: "{ سَلَكْناهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ } 'Onu günahkârların kalplerine böyle soktuk' kavlinden sonra gelen { لا يُؤْمِنُونَ بِهِ } 'Ona inanmazlar' cümlesinin konumu nedir?" dersen, derim ki: Onun konumu, açıklayan ve özetleyen konumundadır. Çünkü bu söz, Kur'an'ın yalanlanmış ve inkâr edilmiş olarak onların kalplerinde kökleştiğini ifade etmek için getirilmiştir. Bu sebeple, tehdit edildikleri azabı gözleriyle görünceye kadar onu yalanlamaya ve inkâr etmeye devam edeceklerini pekiştiren ifade onun peşine eklenmiştir. Cümlenin hâl olması da caizdir; yani: "Ona inanılmamış bir haldeyken onu kalplerine soktuk." Hasan-ı Basrî, [faili kıyamet saati kabul ederek] te ile 'fe-te'tiyehum' (فَتَأْتِيهِمْ) şeklinde ve harekeli olarak 'bağateten' (بَغَتَةً) okumuştur. Übey [b. Kâ'b]'ın kıraatinde ise 've yerevhu bağteten' (ويروه بغتة) şeklindedir. Eğer: "{ فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً...... فَيَقُولُوا } '...ansızın başlarına geliverir de derler ki...' ifadesindeki ta'kîb (ardışıklık bildiren fâ) harfinin manası nedir?" dersen, derim ki: Mana, azabın görülmesi ile ansızın gelmesinin