Binûn

Şuarâ Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وسؤال النظرة فيه في الوجود، وإنما المعنى ترتبها في الشدّة، كأنه قيل: لا يؤمنون بالقرآن حتى تكون رؤيتهم للعذاب فما هو أشدّ منها وهو لحوقه بهم مفاجأة، فما هو أشدّ منه وهو سؤالهم النظرة. ومثال ذلك أن تقول لمن تعظه: إن أسات مقتك الصالحون فمقتك الله، فإنك لا تقصد بهذا الترتيب أنّ مقت الله يوجد عقيب مقت الصالحين، وإنما قصدك إلى ترتيب شدّة الأمر على المسيء، وأنه يحصل له بسبب الإساءة مقت الصالحين، فما هو أشدّ من مقتهم:

ve orada süre talebinde bulunmalarının varlıkta peş peşe gelmesi değildir. Aksine mana, şiddette derecelenmeleridir. Sanki şöyle denilmiştir: Onlar azabı görünceye, sonra ondan daha şiddetlisi olan onun ansızın başlarına gelmesine, sonra da bundan daha şiddetlisi olan mühlet istemelerine kadar Kur'an'a inanmazlar. Bunun misali, kendisine öğüt verdiğin kimseye şöyle demendir: 'Kötülük yaparsan salihler sana buğzeder, sonra Allah da sana buğzeder.' Sen bu sıralama ile Allah'ın buğzunun salihlerin buğzunun hemen ardından var olacağını kastetmezsin; senin kastın sadece kötülük yapana durumun şiddetini sıralamaktır: Yani kötülüğü sebebiyle salihlerin buğzuna uğrar, sonra onların buğzundan daha şiddetlisi olan

وهو مقت الله، وترى ثمّ يقع في هذا الأسلوب فيحل موقعه أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ تبكيت لهم بإنكار وتهكم، ومعناه: كيف يستعجل العذاب من هو معرض لعذاب يسأل فيه من جنس ما هو فيه اليوم من النظرة والإمهال طرفة عين فلا يجاب إليها. ويحتمل أن يكون هذا حكاية توبيخ يوبخون به عند استنظارهم يومئذ، ويَسْتَعْجِلُونَ على هذا الوجه حكاية حال ماضية. ووجه آخر متصل بما بعده، وذلك أنّ استعجالهم بالعذاب إنما كان لاعتقادهم أنه غير كائن ولا لا حق بهم، وأنهم ممتعون بأعمار طوال في سلامة وأمن، فقال تعالى: أفبعذابنا يستعجلون أشرا وبطرا واستهزاء واتكالا على الأمل الطويل، ثم قال: هب أنّ الأمر كما يعتقدون من تمتيعهم وتعميرهم، فإذا لحقهم الوعيد بعد ذلك ما ينفعهم حينئذ ما مضى من طول أعمارهم وطيب معايشهم. وعن ميمون بن مهران: أنه لقى الحسن في الطواف وكان يتمنى لقاءه فقال له: عظني، فلم يزده على تلاوة هذه الآية. فقال ميمون: لقد وعظت فأبلغت. وقرئ: يمتعون، بالتخفيف.

Allah'ın buğzuna uğrar. 'Sümme' (ثم) edatının da bu üslupta gelip yerini bulduğunu görürsün. { أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ } “Azabımızı çarçabuk mu istiyorlar?” [ifadesi], bir inkâr ve alay ile onları susturmaktır. Manası şudur: Bugün içinde bulunduğu mühlet ve göz açıp kapayıncaya kadar erteleme cinsinden [bir şey] isteyip de buna icabet edilmeyeceği bir azapla karşı karşıya olan kimse, azabı nasıl çarçabuk ister? Bunun, o gün mühlet istediklerinde kendilerine yapılacak bir azarlamanın aktarımı olması da muhtemeldir. Bu yaklaşıma göre { يَسْتَعْجِلُونَ } geçmiş halin hikâyesidir. Diğer bir vecih ise sonrasıyla bağlantılıdır: Şöyle ki, onların azabı acele istemeleri; onun gerçekleşmeyeceğine, kendilerine ulaşmayacağına ve esenlik ile güven içinde uzun ömürlerle yaşatılacaklarına inanmalarından kaynaklanıyordu. Yüce Allah buyurdu ki: Şımararak, küstahlaşarak, alay ederek ve uzun emele güvenerek mi azabımızı acele istiyorlar? Sonra şöyle buyurdu: Farz et ki durum onların inandığı gibi kendilerine nimet verilmesi ve uzun ömür sürdürülmesi şeklindedir; peki bundan sonra vaat edilen azap onlara ulaştığında, geçmişteki uzun ömürleri ve güzel yaşantıları onlara ne fayda sağlar? Meymûn b. Mihrân'dan rivayet edildiğine göre o, tavafta Hasan ile karşılaştı —ki onunla karşılaşmayı çok arzuluyordu— ve ona: 'Bana öğüt ver' dedi. Hasan ona bu ayeti okumaktan başka bir şey eklemedi. Bunun üzerine Meymûn: 'Öyle bir öğüt verdin ki tam yerine ulaştırdın' dedi. [Kelime] hafifleterek (şeddesiz) 'yümteûne' şeklinde de okunmuştur.

[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٢٠٨ الى ٢٠٩]

[Şuarâ Suresi (26), Âyet 208-209]

وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلاَّ لَها مُنْذِرُونَ (٢٠٨) ذِكْرى وَما كُنَّا ظالِمِينَ (٢٠٩)

{ وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلاَّ لَها مُنْذِرُونَ (٢٠٨) ذِكْرى وَما كُنَّا ظالِمِينَ (٢٠٩) } “Kendilerine uyarıcılar bulunmayan hiçbir memleketi helâk etmedik. Bir öğüt olmak üzere (uyarmıştık). Biz asla zalimler olmadık.”

مُنْذِرُونَ رسل ينذرونهم ذِكْرى منصوبة بمعنى تذكرة، إمّا لأن «أنذر، وذكر» متقاربان، فكأنه قيل: مذكرون تذكرة. وإمّا لأنها حال من الضمير في منذرون أى، ينذرونهم ذوى تذكرة. وإمّا لأنها مفعول له، على معنى: أنهم ينذرون لأجل الموعظة والتذكرة. أو مرفوعة على أنها خبر مبتدإ محذوف، بمعنى: هذه ذكرى. والجملة اعتراضية. أو صفة بمعنى: منذرون ذوو ذكرى. أو جعلوا ذكرى لإمعانهم في التذكرة وإطنابهم فيها. ووجه آخر: وهو أن يكون ذكرى متعلقة بأهلكنا مفعولا له. والمعنى: وما أهلكنا من أهل قرية ظالمين إلا بعد ما ألزمناهم الحجة بإرسال المنذرين إليهم، ليكون إهلاكهم تذكرة وعبرة لغيرهم، فلا يعصوا مثل عصيانهم وَما كُنَّا ظالِمِينَ فنهلك قوما غير ظالمين. وهذا الوجه عليه المعوّل. فإن قلت: كيف عزلت الواو عن الجملة بعد «إلا» ولم تعزل عنها في قوله وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا وَلَها كِتابٌ مَعْلُومٌ؟

{ مُنْذِرُونَ } onları uyaran elçilerdir. { ذِكْرى } tezkire (öğüt) manasında mensubdur: Ya 'uyardı' (أَنْذَرَ) ile 'hatırlattı' (ذَكَّرَ) yakın anlamlı olduğundan sanki 'öğüt ile hatırlatanlar' denmiş gibidir; ya { مُنْذِرُونَ } içindeki zamirden hâldir, yani 'öğüt sahipleri olarak onları uyarırlar' demektir; ya da 'öğüt ve nasihat amacıyla uyarırlar' manasında mef'ûlün leh'tir. Veya mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfûdur, manası: 'Bu bir öğüttür' şeklindedir ve cümle itiraziyyedir (ara cümledir). Yahut 'öğüt sahibi uyarıcılar' manasında sıfattır. Ya da öğüt vermede aşırı derecede derinleşip tafsilata girdikleri için bizzat öğüt kılınmışlardır. Diğer bir vecih ise: { ذِكْرى } ifadesinin mef'ûlün leh olarak { أَهْلَكْنا } fiiline bağlı olmasıdır. Manası şudur: Biz hiçbir zalim memleket halkını, kendilerine uyarıcılar göndererek aleyhlerine hücceti ikame etmeden helak etmedik ki, onların helaki başkalarına bir öğüt ve ibret olsun da onlar gibi isyan etmesinler; { وَما كُنَّا ظالِمِينَ } zalim olmayan bir toplumu helak edecek şekilde 'zalimlerden de değildik'. İtimat edilen vecih de budur. Eğer “{ إِلَّا } edatından sonraki cümleden 'vav' nasıl ayrıldı da { وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا وَلَها كِتابٌ مَعْلُومٌ } ayetinde ondan ayrılmadı?” dersen,

قلت: الأصل: عزل الواو لأن الجملة صفة لقرية، وإذا زيدت فلتأكيد وصل الصفة بالموصوف كما في قوله سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ.

Derim ki: Asıl olan, vav'ın ayrılmasıdır; çünkü cümle { قَرْيَةٍ } kelimesinin sıfatıdır. Fazladan eklendiğinde ise, tıpkı { سَبْعَةٌ وَثامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ } sözünde olduğu gibi, sıfatın mevsûfa bağlanmasını pekiştirmek içindir.

[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٢١٠ الى ٢١٢]

[Şuarâ Suresi (26), Âyet 210-212]

وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ (٢١٠) وَما يَنْبَغِي لَهُمْ وَما يَسْتَطِيعُونَ (٢١١) إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ (٢١٢)

{ وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ (٢١٠) وَما يَنْبَغِي لَهُمْ وَما يَسْتَطِيعُونَ (٢١١) إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ (٢١٢) } “O Kur'an'ı şeytanlar indirmedi. Bu onlara hem yaraşmaz hem de buna güçleri yetmez. Şüphesiz onlar işitmekten uzak tutulmuşlardır.”

كانوا يقولون: إنّ محمدا كاهن وما يتنزل عليه من جنس ما يتنزل به الشياطين على الكهنة، فكذبوا بأنّ ذلك مما لا يتسهل للشياطين ولا يقدرون عليه، لأنهم مرجومون بالشهب معزولون عن استماع كلام أهل السماء. وقرأ الحسن: الشياطون. ووجهه أنه رأى آخره كآخر يبرين وفلسطين، فتخير بين أن يجرى الإعراب على النون، وبين أن يجريه على ما قبله، فيقول: الشياطين والشياطون، كما تخيرت العرب بين أن يقولوا. هذه يبرون ويبرين.

Onlar: 'Muhammed bir kâhindir ve ona inen şey, şeytanların kâhinlere indirdiği cinstendir' diyorlardı. Bunun üzerine şeytanların buna yol bulamayacakları ve güç yetiremeyecekleri belirtilerek yalanlandılar; çünkü onlar alevli yıldızlarla (şihablarla) taşlanmakta ve sema ehlinin sözünü dinlemekten uzak tutulmaktadırlar. Hasan [el-Basrî] 'eş-Şeyâtûn' (الشياطون) şeklinde okumuştur. Bunun izahı şudur: O, kelimenin sonunu 'Yebreen' (يبرين) ve 'Filastîn' (فلسطين) kelimelerinin sonu gibi görmüş; böylece irabı nûn üzerinde yürütmek ile nûndan önceki harf üzerinde yürütmek arasında serbest davranarak, Arapların 'hâzihî Yebrûnü ve Yebrîne' demekte muhayyer olmaları gibi 'eş-Şeyâtîn' ve 'eş-Şeyâtûn' demiştir.

وفلسطون وفلسطين. وحقه أن تشتقه من الشيطوطة وهي الهلاك كما قيل له الباطل. وعن الفرّاء: غلط الشيخ في قراءته «الشياطون» ظنّ أنها النون التي على هجاءين، فقال النضر بن شميل:

Ve 'Filastûn' ile 'Filastîn' [örneklerinde olduğu gibi]. Doğru olan ise onu helak olmak anlamına gelen 'eş-şeytûtah' (الشيطوطة) kökünden türetmendir; nitekim ona bâtıl da denilmiştir. Ferrâ'dan rivayet edildiğine göre: 'Şeyh (Hasan), «eş-Şeyâtûn» kıraatinde yanıldı; onun iki hece üzerine olan [çoğul eki] nûn olduğunu sandı.' Bunun üzerine Nadr b. Şümeyl şöyle demiştir:

إن جاز أن يحتج بقول العجاج ورؤبة، فهلا جاز أن يحتجّ بقول الحسن وصاحبه- يريد: محمد ابن السميقع- مع أنا نعلم أنهما لم يقرءا به إلا وقد سمعا فيه.

'Eğer Accâc ve Ru'be'nin sözüyle delil getirmek caiz oluyorsa, Hasan ve arkadaşının —Muhammed b. es-Sümeyka'ı kasteder— sözüyle delil getirmek niçin caiz olmasın? Üstelik biz biliyoruz ki onlar, bu konuda [bir rivayet] işitmedikçe böyle okumazlar.'

[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٢١٣ الى ٢١٤]

[Şuarâ Suresi (26), Âyet 213-214]

فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ (٢١٣) وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ (٢١٤)

{ فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ (٢١٣) وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ (٢١٤) } “Öyleyse sakın Allah ile beraber başka bir ilâha yalvarma, sonra azap edilenlerden olursun! En yakın akrabalarını uyar.”

قد علم أنّ ذلك لا يكون، ولكنه أراد أن يحرّك منه لازدياد الإخلاص والتقوى. وفيه لطف لسائر المكلفين، كما قال وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ، فإن كنت في شك مما أنزلنا إليك، فيه وجهان: أحدهما أن يؤمر بإنذار الأقرب فالأقرب من قومه، ويبدأ في ذلك بمن هو أولى بالبداءة، ثم بمن يليه. وأن يقدّم إنذارهم على إنذار غيرهم، كما روى عنه ﵇:

Bunun [şirkin] gerçekleşmeyeceği bilinmektedir; fakat ihlâs ve takvanın artması için onu harekete geçirmek istemiştir. Bunda diğer mükellefler için de bir incelik vardır; nitekim { وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ } “Eğer o, bize karşı bazı sözler uydurmuş olsaydı” ve { فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ } “Sana indirdiğimizden şüphede isen” buyurmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi, kavminden en yakından başlayarak derece derece uyarmasının emredilmesidir; böylece başlamaya en lâyık olandan başlar, sonra onun ardındakine geçer. Ve onların uyarılmasını başkalarının uyarılmasından öne alır; nitekim kendisinden aleyhisselâm şöyle rivayet edilmiştir:

أنه لما دخل مكة قال: «كل ربا في الجاهلية موضوع تحت قدمي هاتين، وأوّل ما أضعه ربا العباس » والثاني: أن يؤمر بأن لا يأخذه ما يأخذ القريب للقريب من العطف والرأفة، ولا يحابيهم في الإنذار والتخويف. وروى أنه صعد الصفا- لما نزلت- فنادى الأقرب فالأقرب فخذا فخذا، وقال: يا بنى عبد المطلب، يا بنى هاشم، يا بنى عبد مناف، يا عباس عمّ النبىّ

Mekke'ye girdiğinde şöyle buyurduğu [rivayet edilmiştir]: «كُلُّ رِبًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ تَحْتَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ، وَأَوَّلُ مَا أَضَعُهُ رِبَا الْعَبَّاسِ» «Cahiliye dönemindeki her türlü faiz şu iki ayağımın altındadır ve [kaldırıp] iptal ettiğim ilk faiz de Abbas'ın faizidir.» İkincisi: Akrabanın akrabaya karşı hissettiği şefkat ve merhamete kapılmaması, uyarma ve korkutma konusunda onlara iltimas geçmemesi emredilmiş olmasıdır. [Bu ayet] indiğinde Safâ [tepesine] çıktığı, boy boy en yakından başlayarak seslendiği ve şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Ey Abdülmuttaliboğulları! Ey Hâşimoğulları! Ey Abdümenâfoğulları! Ey Peygamber'in amcası Abbas!

يا صفية عمة رسول الله، إنى لا أملك لكم من الله شيئا، سلوني من مالى ما شئتم » . وروى أنه جمع بنى عبد المطلب وهم يومئذ أربعون رجلا: الرجل منهم يأكل الجذعة، ويشرب العس على رجل شاة وقعب من لبن، فأكلوا وشربوا حتى صدروا، ثم أنذرهم فقال:

ey Resûlullah'ın halası Safiyye! Allah katında sizin için hiçbir şeye mâlik değilim. Malımdan dilediğinizi benden isteyin.» Rivayet edildiğine göre Abdülmuttaliboğullarını topladı; o gün kırk adam idiler: Onlardan bir adam tek başına bir yaşındaki koyunu yer ve bir koyun budu ile bir çanak süt üzerindeyken koca bir kâse [sütü] içerdi. Doyup kanıncaya kadar yiyip içtiler; sonra onları uyararak şöyle buyurdu:

«يا بنى عبد المطلب، لو أخبرتكم أن بسفح هذا الجبل خيلا أكنتم مصدّقى؟ قالوا: نعم. قال:

«Ey Abdülmuttaliboğulları! Size şu dağın eteğinde atlıların bulunduğunu haber versem beni doğrular mısınız?» Onlar: 'Evet' dediler. Buyurdu ki:

فإنى نذير لكم بين يدي عذاب شديد» ، وروى أنه قال «يا بنى عبد المطلب، يا بنى هاشم، يا بنى عبد مناف، افتدوا أنفسكم من النار فإنى لا أغنى عنكم شيئا» ثم قال: «يا عائشة بنت أبى بكر، ويا حفصة بنت عمر، ويا فاطمة بنت محمد، ويا صفية عمة محمد، اشترين أنفسكنّ من النار فإنى لا أغنى عنكنّ شيئا » .

«Şüphesiz ben, şiddetli bir azabın öncesinde sizin için bir uyarıcıyım.» Yine rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur: «Ey Abdülmuttaliboğulları, ey Hâşimoğulları, ey Abdümenâfoğulları! Kendinizi ateşten kurtarınız, zira ben sizin için hiçbir şeye güç yetiremem.» Sonra şöyle buyurdu: «Ey Ebû Bekir'in kızı Âişe, ey Ömer'in kızı Hafsa, ey Muhammed'in kızı Fâtıma, ey Muhammed'in halası Safiyye! Nefislerinizi ateşten satın alınız, zira ben sizin için hiçbir şeye güç yetiremem.»

[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٢١٥ الى ٢١٦]

[Şuarâ Suresi (26), Âyet 215-216]

وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢١٥) فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٢١٦)

{ وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢١٥) فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٢١٦) } “Mü'minlerden sana uyanlara kol kanat ger. Eğer sana karşı gelirlerse: 'Şüphesiz ben sizin yaptıklarınızdan uzağım' de.”

الطائر إذا أراد أن ينحط للوقوع كسر جناحه وخفضه، وإذا أراد أن ينهض للطيران رفع جناحه، فجعل خفض جناحه عند الانحطاط مثلا في التواضع ولين الجانب. ومنه قول بعضهم:

Kuş, yere konmak için alçalmak istediğinde kanadını kırıp indirir; uçmak için yükselmek istediğinde ise kanadını kaldırır. Bu sebeple, alçalırken kanadını indirmesi tevazu ve yumuşak huyluluk (mütevazı davranma) için bir mesel kılınmıştır. Nitekim bir şairin şu sözü de bundandır:

وأنت الشّهير بخفض الجناح … فلا تك في رفعه أجدلا

Kanat indirmekle (tevazu ile) meşhursun sen... / Sakın onu kaldırmada bir doğan kesilme!

ينهاه عن التكبر بعد التواضع. فإن قلت: المتبعون للرسول هم المؤمنون، والمؤمنون هم المتبعون للرسول، فما قوله لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ؟ قلت: فيه وجهان: أن يسميهم قبل الدخول في الإيمان مؤمنين لمشارفتهم ذلك، وأن يريد بالمؤمنين المصدّقين بألسنتهم، وهم صنفان: صنف صدّق واتبع رسول الله فيما جاء به، وصنف ما وجد منه إلا التصديق فحسب، ثم إمّا أن يكونوا منافقين أو فاسقين، والمنافق والفاسق لا يخفض لهما الجناح. والمعنى: من المؤمنين من عشيرتك وغيرهم، يعنى: أنذر قومك فإن اتبعوك وأطاعوك فاخفض لهم جناحك، وإن عصوك ولم يتبعوك فتبرأ منهم ومن أعمالهم من الشرك بالله وغيره.

Ona tevazudan sonra kibre kapılmayı yasaklamaktadır. Eğer “Resûl'e uyanlar zaten mü'minlerdir; mü'minler de Resûl'e uyanlardır. O halde { لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } sözünün anlamı nedir?” dersen, derim ki: Bunda iki vecih vardır: İmana girmeden önce, ona yakın olmaları sebebiyle onları mü'min diye isimlendirmesidir. Ya da mü'minlerden dilleriyle tasdik edenleri kastetmesidir; bunlar da iki kısımdır: Bir kısmı tasdik edip Resûlullah'ın getirdiği şeylerde ona uymuştur; diğer bir kısımdan ise sadece tasdik sadır olmuştur. Sonra bunlar ya münafıktır ya da fasıktır; münafık ve fasık kimseye ise kanat indirilmez. Manası: 'Akrabalarından ve başkalarından olan mü'minlere' şeklindedir. Yani: Kavmini uyar; eğer sana uyup itaat ederlerse onlara kanat ger. Şayet sana isyan edip uymazlarsa, onlardan ve Allah'a şirk koşmak ve benzeri amellerinden uzak olduğunu bildir.

[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٢١٧ الى ٢٢٠]

[Şuarâ Suresi (26), Âyet 217-220]

وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ (٢١٧) الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ (٢١٨) وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ (٢١٩) إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٢٢٠)

{ وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ (٢١٧) الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ (٢١٨) وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ (٢١٩) إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٢٢٠) } “O mutlak güç sahibine, çok merhametli olana tevekkül et. O ki, (gece namaza) kalktığın zaman seni görür. Secde edenler arasındaki dolaşmanı da (görür). Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”

وَتَوَكَّلْ على الله يكفك شر من يعصيك منهم ومن غيرهم. والتوكل: تفويض الرجل أمره إلى من يملك أمره ويقدر على نفعه وضره. وقالوا: المتوكل من إن دهمه أمر لم يحاول دفعه عن نفسه بما هو معصية لله، فعلى هذا إذا وقع الإنسان في محنة ثم سأل غيره خلاصه، لم يخرج من حد التوكل، لأنه لم يحاول دفع ما نزل به عن نفسه بمعصية الله. وفي مصاحف أهل المدينة والشام: فتوكل، وبه قرأ نافع وابن عامر، وله محملان في العطف: أن يعطف على فَقُلْ. أو فَلا تَدْعُ. عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ على الذي يقهر أعداءك بعزته وينصرك عليهم برحمته. ثم أتبع كونه رحيما على رسوله ما هو من أسباب الرحمة: وهو ذكر ما كان يفعله في جوف الليل من قيامه للتهجد، وتقلبه في تصفح أحوال المتهجدين من أصحابه، ليطلع عليهم من حيث لا يشعرون، ويستبطن سر أمرهم، وكيف يعبدون الله، وكيف يعملون لآخرتهم، كما يحكى أنه حين نسخ فرض قيام الليل، طاف تلك الليلة ببيوت أصحابه لينظر ما يصنعون لحرصه عليهم وعلى ما يوجد منهم من فعل الطاعات وتكثير الحسنات، فوجدها كبيوت الزنابير لما سمع منها من دندنتهم بذكر الله والتلاوة. والمراد بالساجدين: المصلون. وقيل: معناه يراك حين تقوم للصلاة بالناس جماعة. وتقلبه في الساجدين: تصرفه فيما بينهم بقيامه وركوعه

{ وَتَوَكَّلْ } [Ve tevekkül et]: Allah'a güvenip dayan ki, onlardan ve başkalarından sana karşı gelenlerin şerrine karşı O sana yetsin. Tevekkül; kişinin işini, işinin mâliki olan, kendisine fayda vermeye de zarar vermeye de gücü yeten Zât'a havale etmesidir. Âlimler şöyle demiştir: Mütevekkil (tevekkül eden kimse), başına bir felaket geldiğinde onu Allah'a isyan sayılacak bir yolla kendisinden savuşturmaya kalkışmayan kişidir. Buna göre bir insan bir sıkıntıya düştüğünde, kurtuluşunu bir başkasından istese tevekkül sınırının dışına çıkmış olmaz; zira başına gelen şeyi Allah'a isyan olan bir yolla savuşturmaya çalışmamıştır. Medine ve Şam ehlinin mushaflarında { فتوكل } [Artık tevekkül et] şeklindedir; Nâfi‘ ve İbn Âmir de böyle okumuştur. Bu kıraatteki atfın iki ihtimali vardır: Ya { فَقُلْ } [De ki] emrine atfedilmiştir ya da { فَلا تَدْعُ } [Yalvarıp yakarma] nehyine. { عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ } “O mutlak güç sahibine, çok merhametli olana” [tevekkül et]; izzetiyle düşmanlarını kahreden ve rahmetiyle onlara karşı sana yardım eden Zât'a. Daha sonra [Allah Teâlâ], Resûlü'ne karşı çok merhametli oluşunun hemen ardından rahmetin sebeplerinden olan şu hususu zikretmiştir: Bu da, Resûlullah'ın gecenin karanlığında teheccüde kalkması ve gece namazı kılan ashabının hallerini görmek üzere aralarında dolaşmasıdır. Tâ ki onlar farkında olmadan durumlarına vâkıf olsun, işlerinin iç yüzünü, Allah'a nasıl ibadet ettiklerini ve ahiretleri için nasıl amel işlediklerini öğrensin. Nitekim rivayet edildiğine göre, gece namazının farziyeti neshedildiğinde, ashabına olan düşkünlüğü ve onların taat işlemesi ile sevaplarını çoğaltması hususundaki hırsı sebebiyle, ne yaptıklarını görmek için o gece ashabının evlerini dolaşmış ve Allah'ı zikredip Kur'an okurken çıkardıkları uğultudan ötürü evlerini arı kovanları gibi bulmuştur. { السَّاجِدِينَ } [secde edenler] ile kastedilen, namaz kılanlardır. Bir görüşe göre ise bunun anlamı şudur: İnsanlara cemaatle namaz kıldırmak üzere kalktığın zaman seni görür. Secde edenler arasındaki dolaşması (takallübü) ise; onlara imamlık yaparken kıyamı, rükûu,

وسجوده وقعوده إذا أمّهم. وعن مقاتل: أنه سأل أبا حنيفة ﵀، هل تجد الصلاة في الجماعة في القرآن؟ فقال: لا يحضرني، فتلا له هذه الآية. ويحتمل أنه: لا يخفى عليه حالك كلما قمت وتقلبت مع الساجدين في كفاية أمور الدين إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ لما تقوله الْعَلِيمُ بما تنويه وتعمله. وقيل: هو تقلب بصره فيمن يصلى خلفه، من قوله ﷺ: «أتموا الركوع والسجود، فو الله إنى لأراكم من خلف ظهري إذا ركعتم وسجدتم » . وقرئ: ويقلبك.

secdesi ve oturuşuyla aralarındaki hareketleridir. Mukâtil'den rivayet edildiğine göre o, Ebû Hanîfe'ye rahmetullâhi aleyh: 'Cemaatle namazı Kur'an'da buluyor musun?' diye sormuş; o da: 'Şu an hatırıma gelmiyor' deyince Mukâtil ona bu ayeti okumuştur. Şöyle olması da muhtemeldir: Din işlerinin idaresinde secde edenlerle birlikte her kalktığında ve hareket ettiğinde senin halin O'na gizli kalmaz. { إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ } Söylediklerini hakkıyla işitendir, { الْعَلِيمُ } niyet ettiğini ve yaptığını hakkıyla bilendir. Denildi ki: Bu, Peygamber ﷺ'in «Rükûu ve secdeleri tam yapın; Allah'a yemin olsun ki siz rükû ve secde ettiğinizde ben sizi arkamdan da görürüm» sözünden hareketle, arkasında namaz kılan kimselere bakışını çevirmesidir. [Kelime] 'Ve yukallibuke' (ويقلبك) şeklinde de okunmuştur.

[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٢٢١ الى ٢٢٣]

[Şuarâ Suresi (26), Âyet 221-223]

هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ (٢٢١) تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ (٢٢٢) يُلْقُونَ السَّمْعَ وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ (٢٢٣)

{ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ (٢٢١) تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ (٢٢٢) يُلْقُونَ السَّمْعَ وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ (٢٢٣) } “Şeytanların kime ineceğini size haber vereyim mi? Onlar, günaha dadanmış her yalancıya inerler. Bunlar (şeytanlara) kulak verirler ve onların çoğu yalancıdır.”

كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ هم الكهنة والمتنبئة، كشقّ، وسطيح، ومسيلمة، وطليحة يُلْقُونَ السَّمْعَ هم الشياطين، كانوا قبل أن يحجبوا بالرجم يسمعون إلى الملإ الأعلى فيختطفون بعض ما يتكلمون به مما اطلعوا عليه من الغيوب، ثم يوحون به إلى أوليائهم من أولئك وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ فيما يوحون به إليهم، لأنهم يسمعونهم ما لم يسمعوا. وقيل: يلقون إلى أوليائهم السمع أى المسموع من الملائكة. وقيل: الأفاكون يلقون السمع إلى الشياطين فيتلقون وحيهم إليهم. أو يلقون المسموع من الشياطين إلى الناس، وأكثر الأفاكين كاذبون يفترون على الشياطين ما لم يوحوا إليهم، وترى أكثر ما يحكمون به باطلا وزورا. وفي الحديث: «الكلمة يتخطفها الجنىّ فيقرّها في أذن وليه فيزيد فيها أكثر من مائة كذبة» والقرّ: الصبّ. فإن قلت: كيف دخل حرف الجرّ على «من» المتضمنة لمعنى الاستفهام والاستفهام له صدر الكلام؟ ألا ترى إلى قولك: أعلى زيد مررت؟ ولا تقول: على أزيد مررت؟ قلت: ليس معنى التضمن أن الاسم دل على معنيين معا: معنى الاسم، ومعنى الحرف، وإنما معناه: أن الأصل أمن، فحذف حرف الاستفهام واستمرّ الاستعمال على حذفه، كما حذف من «هل» والأصل: أهل. قال:

{ كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ } Onlar Şıkk, Satîh, Müseylime ve Tuleyha gibi kâhinler ve peygamberlik taslayanlardır. { يُلْقُونَ السَّمْعَ } Bunlar şeytanlardır; taşlanarak engellenmeden önce Mele-i A'lâ'yı dinler, gayblardan muttali oldukları konuşulan bazı şeyleri kapıp kapıştırırlar, sonra da bunları onlardan olan dostlarına fısıldarlardı. { وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ } Onlara fısıldadıkları şeylerde [yalancıdırlar]; zira işitmedikleri şeyleri onlara işittirirler. Denildi ki: Dostlarına 'sem'i' yani meleklerden işitileni aktarırlar. Denildi ki: İftiracılar şeytanlara kulak verir ve onların vahyini telakki ederler. Ya da şeytanlardan işittiklerini insanlara aktarırlar; iftiracıların çoğu da yalancıdır, şeytanların kendilerine vahyetmediği şeyleri onlara isnad ederek uydururlar; verdikleri hükümlerin çoğunun bâtıl ve yalan olduğunu görürsün. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Cin bir kelimeyi kapar da onu dostunun kulağına akıtır; o da içine yüzden fazla yalan katar.» 'El-karr' (القر): dökmek, akıtmaktır. Eğer “İstifham manasını içeren 'men' (مَنْ) kelimesinin başına harf-i cer nasıl dahil olmuştur? Oysa istifham cümlenin başında yer alır. 'A-alâ Zeydin merarte?' (Zeyd'e mi uğradın?) dediğini, 'Alâ e-Zeydin merarte?' demediğini görmez misin?” dersen, derim ki: İçerme (tazammun) manası, ismin aynı anda iki manaya —isim manasına ve harf manasına— delalet etmesi demek değildir. Aksine manası şudur: Asıl olan 'e-men' (أَمَنْ) şeklindedir; istifham hemzesi hazfedilmiş ve tıpkı aslı 'e-hel' (أَهَلْ) iken hemzesi hazfedilen 'hel' kelimesinde olduğu gibi hazif üzere kullanım süregelmiştir. Şair demiştir ki:

أهل رأونا بسفح القاع ذى الأكم»

«...Tepelerle çevrili düzlüğün eteğinde bizi görmüşler mi acaba?»

فإذا أدخلت حرف الجرّ على «من» فقدّر الهمزة قبل حرف الجرّ في ضميرك، كأنك تقول:

Harf-i cerri 'men' üzerine dahil ettiğinde, hemzeyi zihninde harf-i cerden önce takdir edersin; sanki şöyle dersin:

أعلى من تنزّل الشياطين، كقولك: أعلى زيد مررت. فإن قلت: يُلْقُونَ ما محله؟ قلت:

«A-alâ men tenezzelü'ş-şeyâtîn» (Şeytanlar kimin üzerine iner?), tıpkı «A-alâ Zeydin merarte» demen gibi. Eğer “{ يُلْقُونَ } kelimesinin iraptaki yeri nedir?” dersen, derim ki:

يجوز أن يكون في محل النصب على الحال، أى: تنزل ملقين السمع، وفي محل الجرّ صفة لكل أفاك، لأنه في معنى الجمع، وأن لا يكون له محل بأن يستأنف، كأن قائلا قال: لم تنزل على الأفاكين؟ فقيل: يفعلون كيت وكيت. فإن قلت: كيف قيل وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ بعد ما قضى عليهم أن كل واحد منهم أفاك؟ قلت: الأفاكون هم الذين يكثرون الإفك، ولا يدل ذلك على أنهم لا ينطقون إلا بالإفك، فأراد أن هؤلاء الأفاكين قلّ من يصدق منهم فيما يحكى عن الجنى، وأكثرهم مفتر عليه. فإن قلت: وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ، وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ، هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ لم فرق بينهنّ وهنّ أخوات؟ قلت: أريد التفريق بينهنّ بآيات ليست في معناهنّ، ليرجع إلى المجيء بهنّ وتطرية ذكر ما فيهنّ كرّة بعد كرّة: فيدل بذلك على أن المعنى الذي نزلن فيه من المعاني التي اشتدت كراهة الله لخلافها. ومثاله: أن يحدّث الرجل بحديث وفي صدره اهتمام بشيء منه وفضل عناية، فتراه يعيد ذكره ولا ينفك عن الرجوع إليه.

Hâl olarak nasb mahallinde olması caizdir, yani: 'kulak verirler olduğu halde inerler' demektir; çoğul manasında olduğu için { لِكُلِّ أَفَّاكٍ } ifadesinin sıfatı olarak cer mahallinde olması da caizdir; ya da istînâf (başlangıç) cümlesi sayılarak iraptan mahallinin olmaması da caizdir, sanki birisi 'Niçin iftiracıların üzerine inerler?' demiş de 'Şöyle şöyle yaparlar' denmiş gibidir. Eğer “Her birinin iftiracı (affâk) olduğuna hükmedildikten sonra nasıl { وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ } 'onların çoğu yalancıdır' denilmiştir?” dersen, derim ki: İftiracılar yalanı çokça söyleyenlerdir; bu durum onların sadece iftira konuştukları anlamına gelmez. Dolayısıyla bu iftiracılardan cinden naklettiği şeyde doğru söyleyenin pek az olduğunu, çoğunun ise ona iftira ettiğini kastetmiştir. Eğer “{ وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ }, { وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ } ve { هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ } ayetleri birbirinin dengi (benzeri) iken araları niçin ayrılmıştır?” dersen, derim ki: Onların manasında olmayan ayetlerle aralarının ayrılması murad edilmiştir; ta ki tekrar tekrar onlara dönülüp içerdikleri manaların zikri tazelensin: Böylece haklarında indikleri konunun, zıddı Allah katında son derece çirkin görülen manalardan olduğuna delalet etsin. Bunun misali: Bir adamın bir hadis anlatması ve göğsünde ona dair bir önem ve fazladan bir özen bulunmasıdır; onun bunu tekrar zikrettiğini ve ona dönmekten geri durmadığını görürsün.

[سورة الشعراء (٢٦) : الآيات ٢٢٥ الى ٢٢٦]

[Şuarâ Suresi (26), Âyet 225-226]

أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ (٢٢٥) وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ ما لا يَفْعَلُونَ (٢٢٦)

{ أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ (٢٢٥) وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ ما لا يَفْعَلُونَ (٢٢٦) } “Görmedin mi ki onlar her vadide şaşkın şaşkın dolaşırlar? Ve onlar yapmadıkları şeyleri söylerler.”

وَالشُّعَراءُ مبتدأ. ويَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ خبره: ومعناه: أنه لا يتبعهم على باطلهم وكذبهم وفضول قولهم وما هم عليه من الهجاء وتمزيق الأعراض والقدح في الأنساب، والنسيب بالحرم والغزل والابتهار، ومدح من لا يستحق المدح، ولا يستحسن ذلك منهم ولا يطرب على قولهم- إلا الغاوون والسفهاء والشطار. وقيل: الغاوون: الراوون. وقيل: الشياطين،

وَالشُّعَراءُ mübtedadır (öznedir). يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ ise onun haberidir (yüklemidir). Bunun anlamı şudur: Onların bâtıllarında, yalanlarında, lüzumsuz sözlerinde; giriştikleri hicivlerde, ırz ve namusları çiğnemelerinde, soylara dil uzatmalarında, mahremlere dair aşk şiiri (nesîb) söylemelerinde, gazel ve ibtihârda (yalan yere aşk iddiasında) bulunmalarında, övgüyü hak etmeyen kimseleri övmelerinde ancak azgınlar, sefihler ve edepsizler onlara uyar; bunu onlardan başkası güzel bulmaz ve onların sözünden [başkası] coşku duymaz. Bir görüşe göre: «el-Gâvûn» (azgınlar), [onların şiirlerini nakleden] râvilerdir. Bir görüşe göre de şeytanlardır.

وقيل: هم شعراء قريش: عبد الله بن الزبعرى، وهبيرة بن أبى وهب المخزومي، ومسافع بن عبد مناف، وأبو عزة الجمحىّ. ومن ثقيف: أمية ابن أبى الصلت. قالوا: نحن نقول مثل قول محمد- وكانوا يهجونه، ويجتمع إليهم الأعراب من قومهم يستمعون أشعارهم وأهاجيهم- وقرأ عيسى بن عمر: والشعراء، بالنصب على إضمار فعل يفسره الظاهر. قال أبو عبيد: كان الغالب عليه حبّ النصب. قرأ: حَمَّالَةَ الْحَطَبِ، وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ وسُورَةٌ أَنْزَلْناها وقرئ: يتبعهم، على التخفيف. ويتبعهم، بسكون العين تشبيها «لبعه بعضد» .

Denildi ki: Onlar Kureyş'in şairleridir: Abdullah b. ez-Ziba'râ, Hubeyre b. Ebî Vehb el-Mahzûmî, Müsâfi' b. Abdimenâf ve Ebû Azze el-Cümahî'dir. Sakîf'ten ise Ümeyye b. Ebi's-Salt'tır. 'Biz Muhammed'in sözünün benzerini söyleriz' dediler; onu hicvediyorlardı ve kavimlerinden olan bedeviler onların şiirlerini ve hicivlerini dinlemek için yanlarına toplanıyordu. Îsâ b. Ömer, açık lafzın tefsir ettiği gizli bir fiille mensub olarak 've'ş-şu'arâe' okumuştur. Ebû Ubeyd dedi ki: 'Onda mansub okuma sevgisi galipti.' { حَمَّالَةَ الْحَطَبِ }, { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ } ve { سُورَةٌ أَنْزَلْناها } okumuştur. [Kelime] hafifleterek (şeddesiz) 'yetbe'uhum' ve 'ba' harfinin 'adud' (عَضُد) kelimesine benzetilmesiyle ayn harfinin sükûnu ile 'yetba'uhum' şeklinde de okunmuştur.

ذكر الوادي والهيوم: فيه تمثيل لذهابهم في كل شعب من القول واعتسافهم وقلة مبالاتهم بالغلق في المنطق ومجاوزة حدّ القصد فيه، حتى يفضلوا أجبن الناس على عنترة، وأشحهم على حاتم، وأن يبهتوا البرىّ ، ويفسقوا التقى. وعن الفرزدق: أن سليمان بن عبد الملك سمع قوله:

Vadi ve başıboş dolaşmanın (heyemân) zikredilmesinde: Sözün her dalına dalmaları, haksızca yoldan sapmaları, sözdeki saçmalamalara ve itidal sınırını aşmaya aldırış etmemeleri için bir temsil vardır; öyle ki insanların en korkağını Antere'den, en cimrisini Hâtim'den üstün tutarlar; masuma iftira atar ve takva sahibini fasık ilan ederler. Ferazdak'tan rivayet edildiğine göre Süleyman b. Abdilmelik onun şu sözünü işitti:

فبتن بجانبىّ مصرّعات … وبت أفض أغلاق الختام

Gecelediler yanımda boylu boyunca yere serilmiş... / Geceledim ben de mühür kilitlerini aça aça

فقال: قد وجب عليك الحدّ، فقال: يا أمير المؤمنين قد درأ الله عنى الحدّ بقوله: وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ ما لا يَفْعَلُونَ.

Bunun üzerine [Süleyman]: 'Sana had cezası vacip oldu' dedi. Ferazdak: 'Ey Müminlerin Emîri! Allah { وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ ما لا يَفْعَلُونَ } “Ve onlar yapmadıkları şeyleri söylerler” sözüyle benden had cezasını savmıştır' dedi.

[سورة الشعراء (٢٦) : آية ٢٢٧]

[Şuarâ Suresi (26), Âyet 227]

إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ (٢٢٧)

{ إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ (٢٢٧) } “Ancak iman edip salih ameller işleyenler, Allah'ı çokça zikredenler ve zulme uğradıktan sonra haklarını savunanlar müstesnadır. Zulmedenler ise nasıl bir inkılâpla devrileceklerini (hangi dönüş yerine döneceklerini) yakında bileceklerdir!”

استثنى الشعراء المؤمنين الصالحين الذين يكثرون ذكر الله وتلاوة القرآن، وكان ذلك أغلب عليهم من الشعر، وإذا قالوا شعرا قالوه في توحيد الله والثناء عليه، والحكمة والموعظة، والزهد والآداب الحسنة، ومدح رسول الله ﷺ والصحابة وصلحاء الأمة،

[Yüce Allah], iman edip salih ameller işleyen, Allah'ı çokça zikreden ve Kur'an tilavet eden; bu halleri kendilerinde şiirden daha baskın olan ve bir şiir söylediklerinde de bunu Allah'ın tevhidi ve O'na övgü, hikmet ve vaaz, zühd ve güzel ahlak ile Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i, ashabını ve ümmetin salihlerini methetme hususunda söyleyen mümin şairleri [bu kınamadan] istisna etmiştir.

وما لا بأس به من المعاني التي لا يتلطخون فيها بذنب ولا يتلبسون بشائنة ولا منقصة، وكان هجاؤهم على سبيل الانتصار ممن يهجوهم. قال الله تعالى لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ وذلك من غير اعتداء ولا زيادة على ما هو جواب لقوله تعالى فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ وعن عمرو بن عبيد: أن رجلا من العلوية قال له: إن صدري ليجيش بالشعر، فقال: فما يمنعك منه فيما لا بأس به؟ والقول فيه: أن الشعر باب من الكلام، فحسنه كحسن الكلام، وقبيحه كقبيح الكلام. وقيل: المراد بالمستثنين: عبد الله بن رواحة، وحسان ابن ثابت، والكعبان: كعب بن مالك، وكعب بن زهير، والذين كانوا ينافحون عن رسول الله ﷺ ويكافحون هجاة قريش. وعن كعب بن مالك أنّ النبي ﷺ قال له: «اهجهم، فو الذي نفسي بيده لهو أشدّ عليهم من النبل» وكان يقول لحسان: «قل وروح القدس معك» . ختم السورة بآية ناطقة بما لا شيء أهيب منه وأهول، ولا أنكى لقلوب المتأمّلين ولا أصدع لأكباد المتدبرين، وذلك قوله وَسَيَعْلَمُ وما فيه من الوعيد البليغ، وقوله الَّذِينَ ظَلَمُوا وإطلاقه. وقوله أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ وإبهامه، وقد تلاها أبو بكر لعمر رضى الله عنهما حين عهد إليه : وكان السلف الصالح يتواعظون بها ويتناذرون شدّتها.

ve içinde günaha bulaşmadıkları, hiçbir ayıp ve noksanlığa bürünmedikleri sakıncasız manalarda söylerlerdi. Onların hicivleri ise kendilerini hicvedenlere karşı hakkı savunma (intisar) kabilindendi. Yüce Allah buyurdu ki: { لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ } “Allah kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez; ancak zulme uğrayan müstesnadır.” Bu da haddi aşmaksızın ve Yüce Allah'ın { فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ } “Kim size saldırırsa, siz de ona size saldırdığı kadar saldırın” sözünün cevabı olan miktardan fazlasına kaçmaksızındır. Amr b. Ubeyd'den rivayet edildiğine göre Alevîlerden bir adam ona: 'Göğsüm şiirle dolup taşıyor' dedi; o da: 'Sakıncasız olan hususlarda seni ondan alıkoyan nedir?' dedi. Bu konudaki söz şudur: Şiir kelâmın bir türüdür; onun güzeli güzel söz gibi, çirkini de çirkin söz gibidir. Denildi ki: İstisna edilenlerden murad; Abdullah b. Revâha, Hassân b. Sâbit ve iki Kâ'b'dır: Kâ'b b. Mâlik ve Kâ'b b. Züheyr; bunlar Resûlullah ﷺ'i müdafaa eden ve Kureyş hicivcileriyle mücadele eden kimselerdi. Kâ'b b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre Peygamber ﷺ ona: «Onları hicvet! Nefsim elinde olan zâta yemin olsun ki bu, onlara oktan daha şiddetlidir» buyurmuştur. Hassân'a da şöyle derdi: «Söyle, Rûhu'l-Kudüs seninle beraberdir.» Sureyi, kendisinden daha heybetli ve daha dehşetli hiçbir şeyin bulunmadığı, düşünenlerin kalplerini bundan daha fazla yaralayan ve tefekkür edenlerin ciğerlerini bundan daha çok parçalayan bir şeyin olmadığı açık bir ayetle tamamladı: O da { وَسَيَعْلَمُ } sözü ve onun içerdiği beliğ tehdit, { الَّذِينَ ظَلَمُوا } sözü ve onun mutlaklığı, { أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ } sözü ve onun kapalılığıdır (mübhemliğidir). Ebû Bekir, Ömer'e radıyallâhu anhümâ hilafeti ahdettiğinde bu ayeti ona okumuştur. Selef-i Sâlihîn bununla birbirine vaaz eder ve şiddetinden birbirlerini sakındırırlardı.

وتفسير الظلم بالكفر تعليل ، ولأن تخاف فتبلغ الأمن: خير من أن تأمن فتبلغ الخوف.

Zulmü küfür ile tefsir etmek bir gerekçelendirmedir. Korkup güvene ulaşman, güvende hissedip korkuya ulaşmandan daha hayırlıdır.

وقرأ ابن عباس: أى منفلت ينفلتون. ومعناها: إن الذين ظلموا يطمعون أن ينفلتوا من عذاب

İbn Abbâs ise: «أى منفلت ينفلتون» (Nasıl bir kurtuluşla kurtulup kaçacaklar?) şeklinde okumuştur. Bunun manası şudur: Zulmedenler, [Allah'ın] azabından kurtulup kaçmayı umarlar,

الله، وسيعلمون أن ليس لهم وجه من وجوه الانفلات وهو النجاة: اللهم اجعلنا ممن جعل هذه الآية بين عينيه فلم يغفل عنها، وعلم أن من عمل سيئة فهو من الذين ظلموا، والله أعلم بالصواب.

oysa kurtuluş —yani necât— yollarından hiçbir yolun kendileri için bulunmadığını yakında bileceklerdir. Allah'ım, bizi bu ayeti iki gözü arasına koyup ondan gafil olmayan ve kötülük işleyen kimsenin zulmedenlerden olduğunu bilenlerden eyle! Doğruyu en iyi bilen Allah'tır.

قال رسول الله ﷺ: «من قرأ سورة الشعراء كان له من الأجر عشر حسنات بعدد من صدق بنوح وكذب به وهود وشعيب وصالح وإبراهيم وبعدد من كذب بعيسى وصدق بمحمد عليهم الصلاة والسلام»

Resûlullah ﷺ buyurdu ki: «Kim Şuarâ Suresi'ni okursa, Nûh'u, Hûd'u, Şuayb'ı, Sâlih'i ve İbrâhim'i tasdik eden ve yalanlayanların sayısınca; Îsâ'yı yalanlayan ve Muhammed'i —aleyhimüssalâtü vesselâm— tasdik edenlerin sayısınca kendisine on sevap verilir.»