[سورة النمل (٢٧) : آية ٢٢]
[Neml Suresi (27), Ayet 22]
فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ فَقالَ أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ (٢٢)
{ فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ فَقالَ أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ (٢٢) } “Çok geçmeden [hüdhüd] gelip: 'Senin bilmediğin bir şeyi öğrendim ve Sebe'den sana kesin bir haber getirdim' dedi.”
فَمَكَثَ قرئ بفتح الكاف وضمها غَيْرَ بَعِيدٍ غير زمان بعيد، كقوله: عن قريب.
{ فَمَكَثَ } kelimesi kâf harfinin fethası ve zammesiyle okunmuştur. { غَيْرَ بَعِيدٍ } çok uzak olmayan bir zaman [sonra demektir], nitekim 'yakında' denmesi gibidir.
ووصف مكثه بقصر المدّة للدلالة على إسراعه خوفا من سليمان، وليعلم كيف كان الطير مسخرا له، ولبيان ما أعطى من المعجزة الدالة على نبوّته وعلى قدرة الله تعالى أَحَطْتُ بإدغام الطاء في التاء بإطباق وبغير إطباق: ألهم الله الهدهد فكافح سليمان بهذا الكلام على ما أوتى من فضل النبوّة والحكمة والعلوم الجمة والإحاطة بالمعلومات الكثيرة، ابتلاء له في علمه، وتنبيها على أنّ في أدنى خلقه وأضعفه من أحاط علما بما لم يحط به، لتتحاقر إليه نفسه ويتصاغر إليه علمه، ويكون لطفا له في ترك الإعجاب الذي هو فتنة العلماء وأعظم بها فتنة، والإحاطة بالشيء علما: أن يعلم من جميع جهاته لا يخفى منه معلوم. قالوا: وفيه دليل على بطلان قول الرافضة إنّ الإمام لا يخفى عليه شيء، ولا يكون في زمانه أحد أعلم منه. سبأ: قرئ بالصرف ومنعه. وقد روى بسكون الباء. وعن ابن كثير في رواية: سبا، بالألف كقولهم: ذهبوا أيدى سبا. وهو سبأ بن يشجب بن يعرب بن قحطان، فمن جعله اسما للقبيلة لم يصرف، ومن جعله اسما للحىّ أو الأب الأكبر صرف. قال:
Beklemesinin kısa bir süre ile nitelenmesi, Süleyman'dan korktuğu için acele ettiğine delalet etmesi, kuşun onun emrine nasıl musahhar kılındığının bilinmesi ve onun peygamberliğine ve Allah Teâlâ'nın kudretine delalet eden mucizeden kendisine ne verildiğinin beyanı içindir. { أَحَطْتُ } Tâ harfinin tâ'ya ıtbâk ile veya ıtbâksız idğamı ile [okunur]. Allah hüdhüde ilham etmiş, o da kendisine verilen peygamberlik, hikmet, bol ilimler ve pek çok bilgiyi ihata etme faziletine rağmen Süleyman'a bu sözle karşı çıkmıştır; bu, ilmi hususunda onu bir imtihandır ve mahlukatının en aşağı ve en zayıfında bile onun ihata edemediği bir şeyi ilmen ihata eden birinin bulunduğuna bir dikkat çekmedir; ta ki nefsi ona hakir görünsün, ilmi ona küçülsün ve âlimlerin fitnesi ve fitnelerin en büyüğü olan ucubdan (kendini beğenmekten) vazgeçmesi hususunda ona bir lütuf olsun. Bir şeyi ilmen ihata etmek: Onu her yönüyle bilmektir, ondan hiçbir bilgi gizli kalmaz. Şöyle dediler: Bunda Rafızîlerin 'İmama hiçbir şey gizli kalmaz ve kendi zamanında ondan daha bilgili kimse bulunmaz' sözünün batıl olduğuna bir delil vardır. { سَبَإٍ } Tenvinli (sarf) ve tenvinsiz okunmuştur. Bâ harfinin sükûnu ile de rivayet edilmiştir. İbn Kesir'den bir rivayette ise: 'Sebe'nin elleri gibi dağılıp gittiler' sözlerinde olduğu gibi elif ile { سَبَا } şeklindedir. O, Sebe b. Yeşcüb b. Ya'rub b. Kahtân'dır; onu kabilenin ismi kabul eden kimse gayr-ı munsarıf yapar; onu kabilenin veya en büyük atanın ismi kabul eden ise munsarıf yapar. Şair demiştir ki:
من سبإ الحاضرين مأرب إذ … يبنون من دون سيله العرما
Me'rib'de ikamet eden Sebelilerden [biri olarak], hani onlar selinin önüne barajı (arim) inşa ediyorlarken...
وقال:
Ve yine demiştir ki:
الواردون وتيم في ذرى سباء … قد عضّ أعناقهم جلد الجواميس
[Oraya] gelenler ve Teym, Sebe'nin zirvelerinde... Boyunlarını manda derisi sıkıca kavramıştır.
ثم سميت مدينة مأرب بسبإ، وبينها وبين صنعاء مسيرة ثلاث، كما سميت معافر بمعافر بن أدّ. ويحتمل أن يراد المدينة والقوم. والنبأ: الخبر الذي له شأن. وقوله مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ من جنس الكلام الذي سماه المحدّثون البديع، وهو من محاسن الكلام الذي يتعلق باللفظ، بشرط أن يجيء مطبوعا. أو يصنعه عالم بجوهر الكلام يحفظ معه صحة المعنى وسداده، ولقد جاء هاهنا زائدا على الصحة فحسن وبدع لفظا ومعنى. ألا ترى أنه لو وضع مكان بنبإ بخبر، لكان المعنى صحيحا، وهو كما جاء أصح، لما في النبإ، من الزيادة التي يطابقها وصف الحال.
Sonra Me'rib şehri Sebe olarak isimlendirildi; onunla San'a arası üç günlük mesafedir; nitekim Meâfir de Meâfir b. Edd ile isimlendirilmiştir. Şehir ve kavmin kastedilmiş olması da muhtemeldir. Haber (nebe'), önemli olan haberdir. { مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ } kavli ise sonraki dönem [edebiyatçılarının] 'bedi' adını verdikleri söz türündendir; bu, lafızla ilgili olan ve yapmacıksız (tabii) gelmesi veya anlamın sıhhatini ve doğruluğunu koruyan, sözün özünü bilen biri tarafından yapılması şartıyla kelamın güzelliklerindendir. Burada ise sıhhatin de ötesinde gelmiş, lafız ve mana bakımından güzel ve bedi olmuştur. Görmez misin ki 'bi-nebein' yerine 'bi-haberin' konsaydı anlam yine sahih olurdu; fakat geldiği şekliyle daha sahihtir, zira 'nebe'' kelimesinde halin niteliğine uygun düşen bir fazlalık (önem vurgusu) vardır.
[سورة النمل (٢٧) : آية ٢٣]
[Neml Suresi (27), Ayet 23]
إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ وَلَها عَرْشٌ عَظِيمٌ (٢٣)
{ إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ وَلَها عَرْشٌ عَظِيمٌ (٢٣) } “'Gerçekten ben, onlara hükümdarlık eden, kendisine her şeyden verilmiş ve büyük bir tahtı olan bir kadın buldum.'”
المرأة بلقيس بنت شراحيل، وكان أبوها ملك أرض اليمن كلها، وقد ولده أربعون ملكا ولم يكن له ولد غيرها، فغلبت على الملك، وكانت هي وقومها مجوسا يعبدون الشمس. والضمير في تَمْلِكُهُمْ راجع إلى سبإ، فإن أريد به القوم فالأمر ظاهر، وإن أريدت المدينة فمعناه تملك أهلها. وقيل في وصف عرشها: كان ثمانين ذراعا في ثمانين وسمكه ثمانين. وقيل ثلاثين مكان ثمانين، وكان من ذهب وفضة مكللا بأنواع الجواهر، وكانت قوائمه من ياقوت أحمر وأخضر ودرّ وزمرّد، وعليه سبعة أبيات على كل بيت باب مغلق. فإن قلت: كيف استعظم عرشها مع ما كان يرى من ملك سليمان؟ قلت: يجوز أن يستصغر حالها إلى حال سليمان، فاستعظم لها ذلك العرش. ويجوز أن لا يكون لسليمان مثله وإن عظمت مملكته في كل شيء، كما يكون لبعض
Sözü edilen kadın, Şerâhîl'in kızı Belkıs'tır. Babası bütün Yemen topraklarının kralıydı; babasının soyundan kırk kral gelmişti ve kendisinden başka çocuğu da yoktu. Böylece o yönetimi ele geçirdi. Kendisi ve kavmi güneşe tapan Mecûsîler idi. { تَمْلِكُهُمْ } “onlara hükümdarlık eden” ifadesindeki zamir Sebe'ye dönmektedir. Eğer bununla bir kavim kastedilmişse durum açıktır; şayet şehir kastedilmişse anlamı 'onun halkına hükümdarlık eden' şeklindedir. Onun tahtının niteliği hakkında şöyle denilmiştir: Seksen arşına seksen arşın [genişliğinde] ve yüksekliği de seksen arşındı. Seksen yerine otuz [arşın] olduğu da söylenmiştir. Çeşitli mücevherlerle bezenmiş altın ve gümüştendi; ayakları kırmızı ve yeşil yakut, inci ve zümrüttendi. Üzerinde her birinin kilitli bir kapısı bulunan yedi oda vardı. Şayet: 'Süleyman'ın saltanatını görüp dururken onun tahtını nasıl bu derece büyük gördü?' dersen, derim ki: Süleyman'ın durumuna kıyasla onun durumunu küçük görmüş ve bu tahtı ona nispetle büyük saymış olması muhtemeldir. [Ayrıca] mülkü her hususta ne kadar büyük olursa olsun Süleyman'ın elinde bunun bir benzerinin bulunmaması da mümkündür; nitekim bazen...
أمراء الأطراف شيء لا يكون مثله للملك الذي يملك عليهم أمرهم ويستخدمهم. ومن نوكى القصاص من يقف على قوله وَلَها عَرْشٌ ثم يبتدئ عَظِيمٌ وَجَدْتُها يريد: أمر عظيم، أن وجدتها وقومها يسجدون للشمس، فرّ من استعظام الهدهد عرشها، فوقع في عظيمة وهي مسخ كتاب الله. فإن قلت: كيف قال وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مع قول سليمان وَأُوتِينا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ كأنه سوّى بينهما؟ قلت: بينهما فرق بين، لأن سليمان ﵇ عطف قوله على ما هو معجزة من الله، وهو تعليم منطق الطير، فرجع أوّلا إلى ما أوتى من النبوّة والحكمة وأسباب الدين، ثم إلى الملك وأسباب الدنيا، وعطفه الهدهد على الملك فلم يرد إلا ما أوتيت من أسباب الدنيا اللائقة بحالها فبين الكلامين بون بعيد. فإن قلت: كيف خفى على سليمان مكانها وكانت المسافة بين محطه وبين بلدها قريبة، وهي مسيرة ثلاث بين صنعاء ومأرب؟ قلت: لعل الله ﷿ أخفى عنه ذلك لمصلحة رآها، كما أخفى مكان يوسف على يعقوب.
uç beylerinin elinde, onların işlerine hükmeden ve onları istihdam eden kralda bile benzeri bulunmayan bir şey bulunabilir. Hikâyecilerin ahmaklarından biri de { وَلَها عَرْشٌ } kavlinde durup sonra { عَظِيمٌ وَجَدْتُها } diye başlayandır; 'Onu ve kavmini güneşe secde eder bulmam büyük bir iştir' demek istemiştir. Hüdhüdün onun tahtını büyük görmesinden kaçarken, Allah'ın Kitabı'nı tahrif etmek gibi büyük bir vebale düşmüştür. Eğer: 'Süleyman'ın { وَأُوتِينا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } sözüyle birlikte, hüdhüd nasıl { وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } dedi; sanki ikisini eşit tutmuş gibi değil midir?' dersen, derim ki: İkisi arasında açık bir fark vardır; çünkü Süleyman (aleyhisselâm) sözünü Allah'tan bir mucize olan kuş dilinin öğretilmesine atfetmiştir; dolayısıyla [sözü] öncelikle kendisine verilen peygamberlik, hikmet ve din vesilelerine, sonra da mülk ve dünya vesilelerine raci olmuştur. Hüdhüd ise onu mülke atfetmiş ve onun durumuna uygun olan dünya vesilelerinden kendisine verilenlerden başkasını kastetmemiştir. Dolayısıyla iki söz arasında büyük bir fark vardır. Eğer: 'Süleyman'ın konakladığı yer ile onun ülkesi arasındaki mesafe yakın olduğu -ki San'a ile Me'rib arası üç günlük mesafedir- halde, onun yeri Süleyman'a nasıl gizli kaldı?' dersen, derim ki: Muhtemelen aziz ve celil olan Allah, Yûsuf'un yerini Ya'kûb'a gizlediği gibi, gördüğü bir maslahattan ötürü bunu da ona gizlemiştir.
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٢٤ الى ٢٦]
[Neml Suresi (27), Ayetler 24-26]
وَجَدْتُها وَقَوْمَها يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ فَهُمْ لا يَهْتَدُونَ (٢٤) أَلاَّ يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَيَعْلَمُ ما تُخْفُونَ وَما تُعْلِنُونَ (٢٥) اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (٢٦)
{ وَجَدْتُها وَقَوْمَها يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ فَهُمْ لا يَهْتَدُونَ (٢٤) أَلاَّ يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَيَعْلَمُ ما تُخْفُونَ وَما تُعْلِنُونَ (٢٥) اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (٢٦) } “'Onu ve kavmini, Allah'ı bırakıp güneşe secde ederlerken buldum. Şeytan onlara yaptıklarını süslemiş ve onları doğru yoldan alıkoymuş; bu yüzden hidayet bulamıyorlar.' (24) 'Göklerde ve yerdeki gizlilikleri açığa çıkaran, gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da bilen Allah'a secde etmesinler diye [bunu yaptı].' (25) 'Allah ki O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; O, büyük Arş'ın Rabbidir.' (26)”
فإن قلت: من أين للهدهد التهدى إلى معرفة الله، ووجوب السجود له، وإنكار سجودهم للشمس وإضافته إلى الشيطان وتزيينه؟ قلت: لا يبعد أن يلهمه الله ذلك كما ألهمه وغيره من الطيور وسائر الحيوان المعارف اللطيفة التي لا يكاد العقلاء الرجاح العقول يهتدون لها، ومن أراد استقراء ذلك فعليه بكتاب الحيوان، خصوصا في زمن نبىّ سخرت له الطيور وعلم منطقها، وجعل ذلك معجزة له. من قرأ بالتشديد أراد: فصدّهم عن السبيل لئلا يسجدوا فحذف الجار مع أن. ويجوز أن تكون «لا» مزيدة، ويكون المعنى: فهم لا يهتدون إلى أن يسجدوا. ومن قرأ بالتخفيف، فهو ألا يسجدوا. ألا للتنبيه، ويا حرف النداء، ومناداه محذوف، كما حذفه من قال:
Eğer: 'Hüdhüd Allah'ı tanımaya, O'na secde etmenin gerekliliğine, onların güneşe secde etmesini inkâr edip bunu şeytana ve onun süslemesine nispet etmeye nereden ulaştı?' dersen, derim ki: Allah'ın, ona ve diğer kuşlara ve bütün hayvanlara, sağlam ve üstün akıllı kimselerin dahi neredeyse ulaşamayacağı latif bilgileri ilham ettiği gibi bunu da ilham etmesi uzak bir ihtimal değildir. Bunu araştırmak isteyen kimse Kitâbü'l-Hayevân'a baksın; bilhassa kuşların kendisine musahhar kılındığı, dillerinin öğretildiği ve bunun kendisine bir mucize kılındığı bir peygamberin zamanında! Şedde ile okuyan kimse şunu kastetmiştir: { فصدّهم عن السبيل لئلا يسجدوا } (Secde etmesinler diye onları yoldan alıkoydu); böylece cer edatı 'en' ile birlikte hazfedilmiştir. 'Lâ' harfinin zâid olması ve anlamın: 'Secde etmeye hidayet bulamıyorlar' şeklinde olması da caizdir. Şeddesiz okuyan kimseye göre ise o, { ألا يسجدوا } şeklindedir; 'elâ' tenbih içindir, 'yâ' nida harfidir ve münadası hazfedilmiştir, nitekim şöyle diyen kimsede hazfedildiği gibi:
ألا يا أسلمي يا دار مىّ على البلى
«Ey Meyye’nin yurdu! Harap olup gitmene rağmen esen kal!»
وفي حرف عبد الله وهي قراءة الأعمش: هلا، وهلا: بقلب الهمزتين هاء. وعن عبد الله: هلا تسجدون بمعنى ألا تسجدون على الخطاب. وفي قراءة أبىّ: ألا تسجدون لله الذي يخرج الخبء من السماء والأرض ويعلم سركم وما تعلنون وسمى المخبوء بالمصدر: وهو النبات والمطر وغيرهما مما خبأه عز وعلا من غيوبه. وقرئ: الخب، على تخفيف الهمزة بالحذف. والخبا، على تخفيفها بالقلب، وهي قراءة ابن مسعود ومالك بن دينار. ووجهها: أن تخرّج على لغة من يقول في الوقف:
Abdullah'ın Mushaf'ında -ki o A'meş'in kıraatidir- iki hemzenin he harfine çevrilmesiyle { هَلَّا } ve { هَلَا } şeklindedir. Abdullah'tan: Muhatap sîgasıyla { ألا تسجدون } manasında { هلا تسجدون } (Secde etmez misiniz?) rivayet edilmiştir. Übeyy'in kıraatinde ise: { ألا تسجدون لله الذي يخرج الخبء من السماء والأرض ويعلم سركم وما تعلنون } (Gökten ve yerden gizleneni çıkaran, sırrınızı ve açığa vurduklarınızı bilen Allah'a secde etmez misiniz?) şeklindedir. Gizlenen şey mastarla isimlendirilmiştir; o da bitki, yağmur ve aziz ve celil olan Allah'ın gaybından gizlediği diğer şeylerdir. [Bu kelime] hemzenin hazfedilerek hafifletilmesiyle { الخب } şeklinde okunmuştur. Hemzenin kalbedilerek hafifletilmesiyle { الخبا } şeklinde de okunmuştur ki bu, İbn Mes'ûd ve Mâlik b. Dînâr'ın kıraatidir. Bunun izahı şudur: Vakıf halinde şöyle diyen kimsenin lügatine hamledilir:
هذا الخبو، رأيت الخبا، ومررت بالخبى. ثم أجرى الوصل مجرى الوقف، لا على لغة من يقول:
'Bu el-Habvu'dur, el-Habâ'yı gördüm ve el-Habyi'ye uğradım.' Sonra vasıl hali vakıf hali gibi cereyan ettirilmiştir; yoksa şöyle diyen kimsenin lügatine göre değil:
الكمأة والحمأة، لأنها ضعيفة مسترذلة. وقرئ: يخفون ويعلنون، بالياء والتاء. وقيل: من أحطت إلى العظيم : هو كلام الهدهد. وقيل: كلام رب العزة. وفي إخراج الخبء: أمارة على أنه من كلام الهدهد لهندسته ومعرفته الماء تحت الأرض، وذلك بإلهام من يخرج الخبء في السماوات والأرض جلت قدرته ولطف علمه، ولا يكاد تخفى على ذى الفراسة النظار بنور الله مخائل كل مختص بصناعة أو فنّ من العلم في روائه ومنطقه وشمائله، ولهذا ورد: ما عمل عبد عملا إلا ألقى الله عليه رداء عمله. فإن قلت: أسجدة التلاوة واجبة في القراءتين جميعا أم في إحداهما؟
zayıf ve hakir oldukları için 'kemae' ve 'hamee' kelimeleridir. [Ayet] yâ ve tâ ile { يُخْفُونَ وَيُعْلِنُونَ } ve { تُخْفُونَ وَتُعْلِنُونَ } şeklinde de okunmuştur. { أَحَطْتُ } kavlinden { الْعَظِيمِ } kavline kadar olan kısmın hüdhüdün sözü olduğu söylenmiştir. İzzet sahibi Rabbin kelamı olduğu da söylenmiştir. Gizlenenin çıkarılmasında (ihracü'l-hab'): Hüdhüdün mühendisliği ve yer altındaki suyu bilmesi sebebiyle bunun onun sözü olduğuna bir işaret vardır; bu da göklerde ve yerdeki gizlilikleri çıkaran -kudreti yüce, ilmi latif olan- [Allah'ın] ilhamı iledir. Allah'ın nuruyla bakan basiret sahibi kimseye, bir sanata veya ilim dalına mensup her ehil kişinin alametleri onun görünüşünde, konuşmasında ve ahlakında neredeyse hiç gizli kalmaz. Nitekim şöyle rivayet edilmiştir: 'Bir kul bir iş yapmaya dursun, Allah mutlaka onun üzerine amelinin örtüsünü bırakır.' Eğer: 'Tilavet secdesi her iki kıraatte de vacip midir, yoksa birinde mi?' dersen,
قلت، هي واجبة فيهما جميعا، لأنّ مواضع السجدة إما أمر بها، أو مدح لمن أتى بها، أو ذم لمن تركها، وإحدى القراءتين أمر بالسجود، والأخرى ذم للتارك. وقد اتفق أبو حنيفة والشافعي رحمهما الله على أنّ سجدات القرآن أربع عشرة، وإنما اختلفا في سجدة ص: فهي عند أبى حنيفة سجدة تلاوة. وعند الشافعي: سجدة شكر. وفي سجدتي سورة الحج وما ذكره الزجاج من وجوب السجدة مع التخفيف دون التشديد، فغير مرجوع إليه. فإن قلت: هل يفرق الواقف بين القراءتين؟ قلت: نعم إذا خفف وقف على فَهُمْ لا يَهْتَدُونَ ثم ابتدأ أَلَّا يَسْجُدُوا، وإن شاء وقف على «ألا يا» ثم ابتدأ «اسجدوا» وإذا شدّد لم يقف إلا على الْعَرْشِ الْعَظِيمِ. فإن قلت: كيف سوّى الهدهد بين عرش بلقيس وعرش الله في الوصف بالعظم؟ قلت: بين الوصفين بون عظيم، لأنّ وصف عرشها بالعظم: تعظيم له بالإضافة إلى عروش أبناء جنسها من الملوك.
derim ki: Her ikisinde de vaciptir; çünkü secde yerleri ya onunla emredilmiş, ya onu yerine getiren övülmüş ya da onu terk eden yerilmiştir. İki kıraatten biri secdeyi emretmekte, diğeri ise terk edeni yermektedir. Ebû Hanîfe ve Şâfiî (rahimehumallâh) Kur'an'daki secdelerin on dört olduğu hususunda ittifak etmişlerdir; ancak Sâd suresindeki secde hususunda ihtilaf etmişlerdir: O, Ebû Hanîfe'ye göre tilavet secdesidir, Şâfiî'ye göre ise şükür secdesidir. Hac suresindeki iki secde hususunda da [ihtilaf etmişlerdir]. Zeccâc'ın şeddeli okuyuşta değil de şeddesiz okuyuşta secdenin vacip olduğuna dair zikrettiği görüşe ise itibar edilmez. Eğer: 'Vakıf yapan kimse iki kıraat arasında ayrım yapar mı?' dersen, derim ki: Evet, şeddesiz okuduğunda { فَهُمْ لا يَهْتَدُونَ } kavlinde durur, sonra { أَلَّا يَسْجُدُوا } diye başlar; dilerse { ألا يا } üzerinde durur sonra { اسجدوا } diye başlar. Şeddeli okuduğunda ise ancak { الْعَرْشِ الْعَظِيمِ } üzerinde durur. Eğer: 'Hüdhüd azametle nitelendirmede Belkıs'ın tahtı ile Allah'ın Arş'ını nasıl eşit tuttu?' dersen, derim ki: İki niteleme arasında büyük bir fark vardır; çünkü onun tahtının azametle nitelenmesi, kendi cinsi olan kralların tahtlarına kıyasla bir büyütmedir.
ووصف عرش الله بالعظم: تعظيم له بالنسبة إلى سائر ما خلق من السماوات والأرض. وقرئ:
Allah'ın Arş'ının azametle nitelenmesi ise, yarattığı diğer bütün göklere ve yere nispetle bir tazimdir. [Ayet]
العظيم، بالرفع.
{ الْعَظِيمُ } [kelimesi] ref‘ ile [el-Azîmu şeklinde de] okunmuştur.
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٢٧ الى ٢٨]
[Neml Suresi (27), Ayetler 27-28]
قالَ سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ (٢٧) اذْهَبْ بِكِتابِي هذا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانْظُرْ ماذا يَرْجِعُونَ (٢٨)
{ قالَ سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ (٢٧) اذْهَبْ بِكِتابِي هذا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانْظُرْ ماذا يَرْجِعُونَ (٢٨) } “[Süleyman] dedi ki: 'Doğru mu söyledin, yoksa yalancılardan mısın bakacağız.' (27) 'Şu mektubumu götür, onu kendilerine bırak, sonra onlardan [biraz] uzaklaş da neye başvuracaklarına / ne cevap vereceklerine bak!' (28)”
سَنَنْظُرُ من النظر الذي هو التأمل والتصفح. وأراد: أصدقت أم كذبت، إلا أن كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ أبلغ، لأنه إذا كان معروفا بالانخراط في سلك الكاذبين كان كاذبا لا محالة، وإذا كان كاذبا اتهم بالكذب فيم أخبر به فلم يوثق به، تَوَلَّ عَنْهُمْ تنح عنهم إلى مكان قريب تتوارى فيه، ليكون ما يقولونه بمسمع منك. ويَرْجِعُونَ من قوله تعالى يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ فيقال: دخل عليها من كوّة فألقى الكتاب إليها وتوارى في الكوّة.
{ سَنَنْظُرُ } düşünmek ve incelemek anlamındaki nazardan gelir. 'Doğru mu söyledin yoksa yalan mı söyledin' demek istemiştir; ancak { كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ } ifadesi daha beliğdir, çünkü yalancıların safına girmekle tanındığında şüphesiz yalancı olur; yalancı olduğunda ise haber verdiği şeyde yalanla itham edilir ve kendisine güvenilmez. { تَوَلَّ عَنْهُمْ } söyledikleri şeyleri işitebileceğin, gizleneceğin yakın bir yere onlardan [uzaklaşıp] çekil [demektir]. { يَرْجِعُونَ } ise Allah Teâlâ'nın: { يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ } kavlindendir. Denildi ki: Bir pencereden onun yanına girdi, mektubu ona bıraktı ve pencerede gizlendi.
فإن قلت: لم قال: فألقه إليهم، على لفظ الجمع؟ قلت: لأنه قال: وجدتها وقومها يسجدون للشمس، فقال: فألقه إلى الذين هذا دينهم، اهتماما منه بأمر الدين، واشتغالا به عن غيره.
Eğer: 'Neden çoğul lafzıyla { فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ } (onu onlara bırak) dedi?' dersen, derim ki: Çünkü [hüdhüd]: 'Onu ve kavmini güneşe secde ederlerken buldum' demişti; o da din işine verdiği önemden ve onun dışındakileri bırakıp onunla meşgul olduğundan: 'Onu, dini bu olan kimselere bırak' demiştir.
وبنى الخطاب في الكتاب على لفظ الجمع لذلك.
Bundan dolayı mektuptaki hitabı da çoğul lafzı üzerine kurmuştur.
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٢٩ الى ٣١]
[Neml Suresi (27), Ayetler 29-31]
قالَتْ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ (٢٩) إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ (٣٠) أَلاَّ تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣١)
{ قالَتْ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ (٢٩) إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ (٣٠) أَلاَّ تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣١) } “[Belkıs] dedi ki: 'Ey ileri gelenler! Gerçekten bana çok değerli bir mektup bırakıldı.' (29) 'O, Süleyman'dandır ve gerçekten o 'Bismillâhirrahmânirrahîm' ile [başlamakta]dır.' (30) 'Bana karşı büyüklük taslamayın ve teslimiyet göstererek bana gelin!' (31)”
كَرِيمٌ حسن مضمونه وما فيه، أو وصفته بالكرم، لأنه من عند ملك كريم أو مختوم.
{ كَرِيمٌ } muhtevası ve içindekiler güzel olan [demektir]; yahut kerim bir kralın yanından geldiği veya mühürlü olduğu için onu keremle (değerli olmakla) nitelendirmiştir.
قال ﷺ: «كرم الكتاب ختمه » وكان ﷺ يكتب إلى العجم، فقيل له: إنهم لا يقبلون إلا كتابا عليه خاتم، فاصطنع خاتما . وعن ابن المقفع: من كتب إلى أخيه كتابا ولم يختمه فقد استخف به. وقيل: مصدّر ببسم الله الرحمن الرحيم: هو استئناف وتبيين لما ألقى إليها، كأنها لما قالت: إنى ألقى إلىّ كتاب كريم، قيل لها: ممن هو؟ وما هو؟
[Peygamber] (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Mektubun kerameti (değeri), mühürlenmesidir' buyurmuştur. [Peygamber] (sallallâhu aleyhi ve sellem) acemlere (Arap olmayan hükümdarlara) mektup yazıyordu, kendisine: 'Onlar üzerinde mühür olmayan mektubu kabul etmezler' denilince bir mühür yaptırdı. İbnü'l-Mukaffa'dan şöyle rivayet edilmiştir: 'Kim kardeşine bir mektup yazar da onu mühürlemezse onu hafife almış olur.' 'Bismillâhirrahmânirrahîm ile başlamış [olmasıdır]' da denilmiştir. Bu, ona bırakılan şeyin bir istînâfı (yeni bir açıklaması) ve beyanıdır; sanki o: 'Bana değerli bir mektup bırakıldı' deyince, kendisine: 'Kimdendir ve nedir?' denilmiş [gibidir].
فقالت: إنه من سليمان وإنه: كيت وكيت. وقرأ عبد الله: وإنه من سليمان وإنه. عطفا على:
o da: 'O Süleyman'dandır ve şöyledir, şöyledir' demiştir. Abdullah [b. Mes'ûd] { إِنِّي } üzerine atıfla:
إنى. وقرئ: أنه من سليمان وأنه، بالفتح على أنه بدل من كتاب، كأنه قيل: ألقى إلىّ أنه من سليمان. ويجوز أن تريد: لأنه من سليمان ولأنه، كأنها عللت كرمه بكونه من سليمان، وتصديره
{ إِنِّي } [kelimesi] üzerine [atıfla okumuştur]. [Hemzenin] fethasıyla { أَنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ وَأَنَّهُ } şeklinde de okunmuştur ki bu, { كِتَابٌ } kelimesinden bedeldir; sanki: 'Bana, onun Süleyman’dan olduğu [mektup] bırakıldı' denilmiş gibidir. [Kelimenin başına lâm harfi takdir edilerek] 'Çünkü o Süleyman’dandır ve çünkü...' anlamını kastetmiş olması da caizdir; sanki o, [mektubun] kerametini (değerini) Süleyman’dan olmasıyla ve baş tarafının
باسم الله. وقرأ أبىّ: أن من سليمان وأن بسم الله، على أن المفسرة. وأن في أَلَّا تَعْلُوا مفسرة أيضا. لا تعلوا: لا تتكبروا كما يفعل الملوك. وقرأ ابن عباس رضى الله عنهما بالغين معجمة من الغلو: وهو مجاوزة الحد. يروى أنّ نسخة الكتاب من عبد الله سليمان بن داود إلى بلقيس ملكة سبأ: السلام على من اتبع الهدى، أما بعد: فلا تعلوا علىّ وائتوني مسلمين، وكانت كتب الأنبياء ﵈ جملا لا يطيلون ولا يكثرون، وطبع الكتاب بالمسك وختمه بخاتمه، فوجدها الهدهد راقدة في قصرها بمأرب، وكانت إذا رقدت غلقت الأبواب ووضعت المفاتيح تحت رأسها، فدخل من كوة وطرح الكتاب على نحرها وهي مستلقية. وقيل: نقرها فانتبهت فزعة. وقيل: أتاها والقادة والجنود حواليها، فرفرف ساعة والناس ينظرون حتى رفعت رأسها، فألقى الكتاب في حجرها، وكانت قارئة كاتبة عربية من نسل تبع بن شراحيل الحميري، فلما رأت الخاتم ارتعدت وخضعت، وقالت لقومها ما قالت مُسْلِمِينَ منقادين أو مؤمنين.
Besmele ile yapılması ile gerekçelendirmiştir. Übeyy ise tefsir edatı olan 'en' (أنْ) ile { أن من سليمان وأن بسم الله } şeklinde okumuştur. { أَلَّا تَعْلُوا } kavlindeki 'en' (أنْ) de müfessiredir (açıklama edatıdır). 'Bana karşı büyüklük taslamayın': Kralların yaptığı gibi kibirlenmeyin demektir. İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ) haddi aşmak demek olan 'gulüv' kökünden noktalı gayn harfiyle [{ أَلَّا تَغْلُوا }] şeklinde okumuştur. Rivayet edildiğine göre mektubun nüshası şöyleydi: 'Allah'ın kulu Dâvûd oğlu Süleyman'dan Sebe kraliçesi Belkıs'a: Doğru yola uyanlara selam olsun. İmdi; bana karşı büyüklük taslamayın ve Müslümanlar / boyun eğenler olarak bana gelin.' Peygamberlerin (aleyhimüsselâm) mektupları özlü cümlelerden ibaretti; uzatmazlar ve çoğaltmazlardı. Mektubu misk ile mühürledi ve kendi yüzüğüyle damgaladı. Hüdhüd onu Me'rib'deki sarayında uyurken buldu; o uyuduğu zaman kapılar kilitlenir ve anahtarlar başının altına konurdu; hüdhüd bir pencereden girdi ve o sırtüstü yatarken mektubu göğsünün üzerine attı. Onu gagaladığı, onun da korkuyla uyandığı da söylenmiştir. Komutanlar ve askerler etrafındayken yanına geldiği, insanlar bakarken bir süre havada kanat çırptığı, nihayet kadın başını kaldırınca mektubu kucağına attığı da söylenmiştir. Kadın okur-yazar, Arap ve Himyerî olan Tübba' b. Şerâhîl'in soyundandı; mührü görünce titredi, boyun eğdi ve kavmine diyeceğini söyledi. { مُسْلِمِينَ } itaatkârlar veya müminler olarak [demektir].
[سورة النمل (٢٧) : آية ٣٢]
[Neml Suresi (27), Ayet 32]
قالَتْ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي ما كُنْتُ قاطِعَةً أَمْراً حَتَّى تَشْهَدُونِ (٣٢)
{ قالَتْ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي ما كُنْتُ قاطِعَةً أَمْراً حَتَّى تَشْهَدُونِ (٣٢) } “[Belkıs] dedi ki: 'Ey ileri gelenler! Bu işimde bana bir fikir verin. Siz yanımda bulunup şahitlik etmedikçe hiçbir işi kesin olarak kestirip atmış değilim.'”
الفتوى: الجواب في الحادثة، اشتقت على طريق الاستعارة من الفتى في السن. والمراد بالفتوى هاهنا: الإشارة عليها بما عندهم فيما حدث لها من الرأى والتدبير، وقصدت بالانقطاع إليهم والرجوع إلى استشارتهم واستطلاع آرائهم: استعطافهم وتطييب نفوسهم ليمالئوها ويقوموا معها قاطِعَةً أَمْراً فاصلة. وفي قراءة ابن مسعود رضى الله عنه: قاضية أى لا أبت أمرا إلا بمحضركم. وقيل: كان أهل مشورتها ثلاثمائة وثلاثة عشر رجلا: كل واحد على عشرة آلاف.
Fetva: Meydana gelen bir olaydaki cevaptır; yaşça 'fetâ' (genç ve güçlü) kelimesinden istiare yoluyla türetilmiştir. Buradaki fetvadan maksat: Başına gelen bu meselede re'y ve tedbir olarak yanlarında bulunan görüşü ona işaret etmeleridir. Onlara sığınmak, istişarelerine ve görüşlerini almaya başvurmakla onların gönüllerini kazanmayı ve kendi yanında yer alıp desteklemelerini sağlamayı kastetmiştir. { قاطِعَةً أَمْراً } kesin olarak hükme bağlayıcı [demektir]. İbn Mes'ûd (radıyallâhu anh) kıraatinde: { قاضية } (karara bağlayıcı) şeklindedir, yani 'Sizin huzurunuz olmadan hiçbir işi kesinleştirmem.' Danışma meclisindeki ehlin üç yüz on üç adam olduğu, her birinin on bin kişinin başında bulunduğu da söylenmiştir.
[سورة النمل (٢٧) : آية ٣٣]
[Neml Suresi (27), Ayet 33]
قالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَأُولُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ فَانْظُرِي ماذا تَأْمُرِينَ (٣٣)
{ قالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَأُولُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ فَانْظُرِي ماذا تَأْمُرِينَ (٣٣) } “Dediler ki: 'Biz güç kuvvet sahibiyiz ve zorlu savaşçılarız; emir ise sana aittir, artık ne emredeceğine sen bak!'”
أرادوا بالقوة: قوّة الأجساد وقوّة الآلات والعدد. وبالبأس: النجدة والبلاء في الحرب وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ أى هو موكول إليك، ونحن مطيعون لك، فمرينا بأمرك نطعك ولا نخالفك.
Kuvvet ile: Bedenlerin kuvvetini, teçhizat ve sayı çokluğunun kuvvetini kastettiler. Be's ile: Savaştaki cesaret ve kahramanlığı [kastettiler]. { وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ } yani 'O sana havale edilmiştir, biz sana itaat edicileriz; bize emrini ver, sana itaat ederiz, sana karşı gelmeyiz.'
كأنهم أشاروا عليها بالقتال. أو أرادوا: نحن من أبناء الحرب لا من أبناء الرأى والمشورة، وأنت ذات الرأى والتدبير، فانظرى ماذا ترين: نتبع رأيك.
Sanki ona savaşmayı ima ettiler. Yahut şunu kastettiler: 'Biz savaş ehliyiz, fikir ve meşveret ehli değiliz; sen ise re'y ve tedbir sahibisin, ne uygun görüyorsan bak, senin görüşüne uyarız.'
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٣٤ الى ٣٦]
[Neml Suresi (27), Ayetler 34-36]
قالَتْ إِنَّ الْمُلُوكَ إِذا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوها وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ (٣٤) وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ فَناظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ (٣٥) فَلَمَّا جاءَ سُلَيْمانَ قالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمالٍ فَما آتانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتاكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ (٣٦)
{ قالَتْ إِنَّ الْمُلُوكَ إِذا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوها وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ (٣٤) وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ فَناظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ (٣٥) فَلَمَّا جاءَ سُلَيْمانَ قالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمالٍ فَما آتانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتاكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ (٣٦) } “[Belkıs] dedi ki: 'Gerçekten krallar bir memlekete girdikleri zaman orayı ifsat ederler ve halkının onurlu kimselerini zelil kılarlar; onlar hep böyle yaparlar.' (34) 'Ben onlara bir hediye göndereyim de elçilerin ne ile döneceklerine bir bakayım.' (35) [Elçi] Süleyman'a geldiği zaman [Süleyman] dedi ki: 'Siz bana mal ile yardım mı etmek istiyorsunuz? Allah'ın bana verdiği, size verdiğinden daha hayırlıdır. Bilakis siz hediyenizle sevinip övünürsünüz!' (36)”
لما أحست منهم الميل إلى المحاربة، رأت من الرأى الميل إلى الصلح والابتداء بما هو أحسن، ورتبت الجواب، فزيفت أولا ما ذكروه وأرتهم الخطأ فيه ب إِنَّ الْمُلُوكَ إِذا دَخَلُوا قَرْيَةً عنوة وقهرا أَفْسَدُوها أى خرّبوها- ومن ثمة قالوا للفساد: الخربة-، وأذلوا أعزتها، وأهانوا أشرافها، وقتلوا وأسروا، فذكرت لهم عاقبة الحرب وسوء مغبتها ثم قالت وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ أرادت: وهذه عادتهم المستمرة الثابتة التي لا تتغير، لأنها كانت في بيت الملك القديم، فسمعت نحو ذلك ورأت، ثم ذكرت بعد ذلك حديث الهدية وما رأت من الرأى السديد.
Onlardan savaşa meyletme eğilimi hissedince, barışa meyletmeyi ve en güzel olanla başlamayı uygun gördü ve cevabı düzenledi; öncelikle onların zikrettiği şeyi çürüttü ve { إِنَّ الْمُلُوكَ إِذا دَخَلُوا قَرْيَةً } sözüyle onlara bundaki hatayı gösterdi: Zorla ve kahırla girdiklerinde { أَفْسَدُوها } yani orayı harap ederler -bundan dolayı fesada harabe demişlerdir-, onurlu kimselerini zelil kılarlar, şereflilerini alçaltırlar, öldürürler ve esir alırlar; böylece onlara savaşın akıbetini ve kötü sonucunu hatırlattı. Sonra: { وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ } dedi. Şunu kastetti: 'Bu onların değişmeyen, sürekli ve yerleşik adetleridir'; zira o köklü bir krallık hanedanındandı, bu tür şeyleri duymuş ve görmüştü. Sonra bundan sonra hediye meselesini ve isabetli gördüğü fikri zikretti.
وقيل: هو تصديق من الله لقولها، وقد يتعلق الساعون في الأرض بالفساد بهذه الآية ويجعلونها حجة لأنفسهم. ومن استباح حراما فقد كفر، فإذا احتج له بالقرآن على وجه التحريف فقد جمع بين كفرين مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ أى مرسلة رسلا بهدية أصانعه بها عن ملكي فَناظِرَةٌ ما يكون منه حتى أعمل على حسب ذلك، فروى أنها بعثت خمسمائة غلام عليهم ثياب الجواري، وحليهنّ الأساور والأطواق. والقرطة راكبي خيل مغشاة بالديباج محلاة اللجم والسروج بالذهب المرصع بالجواهر، وخمسمائة جارية على رماك في زى الغلمان، وألف لبنة من ذهب وفضة، وتاجا مكللا بالدرّ والياقوت المرتفع والمسك والعنبر، وحقا فيه درّة عذراء، وجزعة معوجة الثقب، وبعثت رجلين من أشراف قومها: المنذر بن عمرو، وآخر ذا رأى وعقل، وقالت: إن كان نبيا ميز بين الغلمان والجواري، وثقب الدرّة ثقبا مستويا، وسلك في الخرزة خيطا، ثم قالت للمنذر: إن نظر إليك نظر غضبان فهو ملك، فلا يهولنك، وإن رأيته بشا لطيفا فهو نبىّ، فأقبل الهدهد فأخبر سليمان، فأمر الجنّ فضربوا لبن الذهب والفضة، وفرشوه في ميدان بين يديه طوله سبعة فراسخ، وجعلوا حول الميدان حائطا شرفه من الذهب والفضة، وأمر بأحسن الدواب في البر والبحر فربطوها عن يمين الميدان ويساره على اللبن، وأمر بأولاد الجن وهم خلق كثير فأقيموا عن اليمين واليسار، ثم قعد على سريره والكراسىّ من جانبيه، واصطفت الشياطين صفوفا فراسخ، والإنس صفوفا فراسخ، والوحش والسباع والهوام والطيور كذلك، فلما دنا القوم ونظروا: بهتوا، ورأوا الدواب تروث على اللبن، فتقاصرت إليهم نفوسهم ورموا بما معهم، ولما وقفوا بين يديه نظر إليهم بوجه طلق وقال: ما وراءكم؟
Şöyle de denilmiştir: Bu, [Belkıs'ın] sözünün Allah tarafından doğrulanmasıdır. Yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışanlar bazen bu ayete tutunup onu kendilerine bir delil kılarlar. Oysa haramı helal sayan kimse kâfir olur. Eğer kişi buna tahrif yoluyla Kur'an'ı delil getirirse, iki küfrü bir araya getirmiş olur. { مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ } Yani mülkümü korumak için kendisiyle arasını bulacağım bir hediye ile elçiler göndereceğim { فَناظِرَةٌ } ne yapacağına bakacağım ki ona göre davranayım. Rivayet edildiğine göre [Belkıs], üzerlerinde cariyelerin elbiseleri, takı olarak bilezikleri, gerdanlıkları ve küpeleri bulunan, ipek örtülerle örtülmüş, dizginleri ve eyerleri mücevher kakmalı altınla süslenmiş atlara binmiş beş yüz köle; köle kılığında kısraklar üzerinde beş yüz cariye; altın ve gümüşten bin kerpiç; inci, değerli yakut, misk ve amberle süslenmiş bir taç; içinde delinmemiş bir inci ile eğri delikli bir akik taşı bulunan küçük bir kutu gönderdi. Kavminin ileri gelenlerinden iki adamı da yolladı: el-Münzir b. Amr ile re'y ve akıl sahibi başka bir adam. Ve şöyle dedi: 'Eğer peygamber ise kölelerle cariyeleri birbirinden ayırır, inciyi düzgün bir şekilde deler ve akik taşına ip geçirir.' Sonra Münzir'e şöyle dedi: 'Eğer sana öfkeli bir kimsenin bakışıyla bakarsa o bir hükümdardır, dolayısıyla [kudreti] seni korkutmasın. Şayet onu güler yüzlü ve lütufkâr görürsen o bir peygamberdir.' Derken hüdhüd gelip durumu Süleyman'a haber verdi. Bunun üzerine Süleyman cinlere emretti; onlar da altın ve gümüş kerpiçler döküp bunları onun önünde uzunluğu yedi fersah olan bir meydana serdiler. Meydanın etrafına burçları altın ve gümüşten bir duvar yaptılar. Karada ve denizde bulunan en güzel hayvanların getirilmesini emretti; onları meydanın sağına ve soluna kerpiçlerin üzerine bağladılar. Kalabalık bir topluluk olan cinlerin çocuklarının getirilmesini emretti; onlar da sağa ve sola dizildiler. Sonra iki yanında sandalyeler bulunan tahtına oturdu. Şeytanlar fersahlarca saflar halinde dizildi; insanlar fersahlarca saflar halinde dizildi; yabanî hayvanlar, yırtıcılar, haşerat ve kuşlar da aynı şekilde dizildi. Kafile yaklaşıp bakınca donakaldılar; hayvanların kerpiçlerin üzerine pislediğini gördüler. Bunun üzerine gözlerinde kendileri küçüldü ve yanlarındakileri [yere] attılar. Huzurunda durduklarında, [Süleyman] onlara güler yüzle baktı ve 'Ne haber getirdiniz?' dedi.
وقال: أبن الحقّ؟ وأخبره جبريل ﵇ بما فيه فقال لهم: إن فيه كذا وكذا، ثم أمر الأرضة فأخذت شعرة ونفذت فيها، فجعل رزقها في الشجرة. وأخذت دودة بيضاء الخيط بفيها ونفذت فيها، فجعل رزقها في الفواكه. ودعا بالماء فكانت الجارية تأخذ الماء بيدها فتجعله في الأخرى ثم تضرب به وجهها، والغلام كما يأخذه يضرب به وجهه، ثم رد الهدية وقال للمنذر:
Ve: 'Kutu nerede?' dedi. Cibrîl (aleyhisselâm) ona içinde ne olduğunu haber vermişti; onlara: 'İçinde şu ve şu vardır' dedi. Sonra ağaç kurduna emretti, o da bir kılı alıp içinden geçirdi; böylece onun rızkını ağaçta kıldı. Beyaz bir kurtçuk da ağzına ipi aldı ve içinden geçti; böylece onun rızkını da meyvelerde kıldı. Su istedi; cariye suyu bir eliyle alıp diğer eline döküyor, sonra onunla yüzünü yıkıyordu; oğlan ise suyu aldığı gibi yüzüne çarpıyordu. Sonra hediyeyi geri çevirdi ve Münzir'e:
أرجع إليهم، فقالت: هو نبىّ وما لنا به طاقة، فشخصت إليه في اثنى عشر ألف قيل، تحت كل قيل ألوف. وفي قراءة ابن مسعود رضى الله عنه: فلما جاءوا. أَتُمِدُّونَنِ وقرئ بحذف الياء والاكتفاء بالكسرة وبالإدغام، كقوله أَتُحاجُّونِّي وبنون واحدة: أتمدوني. الهدية:
'Onlara geri dön' dedi. [Münzir dönünce Belkıs]: 'O bir peygamberdir, bizim ona karşı koyacak gücümüz yoktur' dedi ve her birinin altında binlerce kişi bulunan on iki bin kîl (Yemen beyi) ile birlikte ona doğru yola çıktı. İbn Mes'ûd (radıyallâhu anh) kıraatinde { فلما جاءوا } (Geldikleri zaman) şeklindedir. { أَتُمِدُّونَنِ } kelimesi yâ'nın hazfi ve kesre ile yetinilmesiyle ve { أَتُحاجُّونِّي } kavlinde olduğu gibi idğam ile ve tek nûn ile { أتمدوني } şeklinde de okunmuştur. Hediye:
اسم المهدى، كما أن العطية اسم المعطى، فتضاف إلى المهدى والمهدى إليه، تقول هذه هدية فلان، تريد: هي التي أهداها أو أهديت إليه، والمضاف إليه هاهنا هو المهدى إليه. والمعنى: أن ما عندي خير مما عندكم، وذلك أن الله آتاني الدين الذي فيه الحظ الأوفر والغنى الأوسع، وآتاني من الدنيا ما لا يستزاد عليه، فكيف يرضى مثلي بأن يمدّ بمال ويصانع به بَلْ أَنْتُمْ قوم لا تعلمون إلا ظاهرا من الحياة الدنيا، فلذلك تَفْرَحُونَ بما تزادون ويهدى إليكم، لأن ذلك مبلغ همتكم وحالى خلاف حالكم، وما أرضى منكم بشيء ولا أفرح به إلا بالإيمان وترك المجوسية. فإن قلت: ما الفرق بين قولك: أتمدني بمال وأنا أغنى منك، وبين أن تقوله بالفاء؟ قلت: إذا قلته بالواو، فقد جعلت مخاطبى عالما بزيادتى عليه في الغنى واليسار، وهو مع ذلك يمدني بالمال. وإذا قلته بالفاء، فقد جعلته مخاطبى عالما بزيادتى عليه في الغنى واليسار، وهو مع ذلك يمدني بالمال. وإذا قلته بالفاء، فقد جعلته ممن خفيت عليه حالى، فأنا أخبره الساعة بما لا أحتاج معه إلى إمداده، كأنى أقول له: أنكر عليك ما فعلت، فإنى غنى عنه. وعليه ورد قوله فَما آتانِيَ اللَّهُ. فإن قلت:
Hediye edilen şeyin ismidir; tıpkı atiyyenin verilen şeyin ismi olması gibi. Dolayısıyla hediye edene de kendisine hediye edilene de izafe edilir; 'Bu falanın hediyesidir' dersin, kastettiğin: 'Onun hediye ettiği veya ona hediye edilen şeydir'; buradaki muzafun ileyh ise kendisine hediye edilendir. Mana şudur: Benim yanımdaki, sizin yanınızdakinden daha hayırlıdır; çünkü Allah bana en bol nasibin ve en geniş zenginliğin bulunduğu dini vermiş, dünyadan da üzerine bir şey eklenemeyecek olanı vermiştir; o halde benim gibisi nasıl malla desteklenmeye ve mülkünün korunmasına razı olur? { بَلْ أَنْتُمْ } dünya hayatının sadece dış yüzünü bilen bir topluluksunuz; bundan dolayı size fazladan verilene ve hediye edilene { تَفْرَحُونَ } sevinirsiniz; çünkü himmetinizin ulaştığı son nokta budur. Benim halim ise sizin halinizin zıddıdır; ben imandan ve Mecusiliği terk etmenizden başka sizden hiçbir şeye razı olmam ve hiçbir şeyle sevinmem. Eğer: ''Sen bana mal ile yardım mı ediyorsun, oysa ben senden daha zenginim' sözün ile bunu fâ harfiyle söylemen arasındaki fark nedir?' dersen, derim ki: Onu vâv ile söylediğinde, muhatabını zenginlik ve bollukta ondan üstün olduğunu bilen biri kılmış olursun; buna rağmen o sana mal ile yardım etmektedir. Onu fâ ile söylediğinde ise, onu durumunu bilmeyen bir kimse kılmış olursun; dolayısıyla sen ona şu anda onun yardımına ihtiyaç duymadığın bir durumu haber vermektesin; sanki ona şöyle demektesin: 'Yaptığın şeyi kınıyorum, zira ben buna muhtaç değilim.' Allah Teâlâ'nın { فَما آتانِيَ اللَّهُ } kavli de bu minval üzere gelmiştir. Eğer:
فما وجه الإضراب؟ قلت: لما أنكر عليهم الإمداد وعلل إنكاره، أضرب عن ذلك إلى بيان السبب الذي حملهم عليه: وهو أنهم لا يعرفون سبب رضا ولا فرح، إلا أن يهدى إليهم حظ من الدنيا التي لا يعلمون غيرها. ويجوز أن تجعل الهدية مضافة إلى المهدى، ويكون المعنى: بل أنتم بهديتكم هذه التي أهديتموها تفرحون فرح افتخار على الملوك، بأنكم قدرتم على إهداء مثلها.
'O halde idrâbın (بل / bilakis ifadesinin) yönü nedir?' dersen, derim ki: Onların yardım etmesini kınayıp bu kınamasını gerekçelendirince, bundan vazgeçip onları buna sevk eden sebebi beyana yöneldi; o da şudur: Onlar, kendisinden başkasını bilmedikleri dünyadan kendilerine bir nasip hediye edilmesinden başka bir rıza ve sevinç sebebi bilmezler. Hediyenin hediye edene izafe edilmiş olması da caizdir; bu takdirde mana: 'Bilakis siz, hediye ettiğiniz bu hediyenizle, benzerini hediye etmeye güç yetirdiğiniz için krallara karşı övünerek sevinirsiniz' şeklinde olur.
ويحتمل أن يكون عبارة عن الردّ، كأنه قال: بل أنتم من حقكم أن تأخذوا هديتكم وتفرحوا بها.
Bunun hediyeyi geri çevirmekten kinaye olması da muhtemeldir; sanki şöyle demiştir: 'Bilakis hediyenizi geri alıp onunla sevinmek sizin hakkınızdır.'
[سورة النمل (٢٧) : آية ٣٧]
[Neml Suresi (27), Ayet 37]
ارْجِعْ إِلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لا قِبَلَ لَهُمْ بِها وَلَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْها أَذِلَّةً وَهُمْ صاغِرُونَ (٣٧)
{ ارْجِعْ إِلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لا قِبَلَ لَهُمْ بِها وَلَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْها أَذِلَّةً وَهُمْ صاغِرُونَ (٣٧) } “[Ey elçi!] Onlara dön! Yemin olsun ki, karşı koyamayacakları ordularla üzerlerine geliriz ve onları oradan hor ve hakir bir vaziyette mutlaka çıkarırız.”
ارْجِعْ خطاب للرسول. وقيل: للهدهد محملا كتابا آخر لا قِبَلَ لا طاقة.
{ ارْجِعْ } elçiye yönelik bir hitaptır. Başka bir mektup yüklenmiş olarak hüdhüde [yönelik olduğu da] söylenmiştir. { لا قِبَلَ } güç yetirilemez [demektir].
وحقيقة القبل: المقاومة والمقابلة، أى: لا يقدرون أن يقابلوهم. وقرأ ابن مسعود رضى الله عنه: لا قبل لهم بهم. الضمير في منها لسبأ. والذل: أن يذهب عنهم ما كانوا فيه من العزّ والملك.
Kıbel (قِبَل) kelimesinin asıl anlamı; karşı durmak ve mukabele etmektir; yani: Onların karşısına çıkmaya güç yetiremezler. İbn Mes‘ûd radıyallâhu anh: 'Lâ kıbele lehum bihim' şeklinde okumuştur. { مِنْها } lafzındaki zamir Sebe'ye aittir. Zillet (ذل): İçinde bulundukları izzet ve mülkün ellerinden gitmesidir.
والصغار: أن يقعوا في أسر واستعباد، ولا يقتصر بهم على أن يرجعوا سوقة بعد أن كانوا ملوكا.
Sağār (صغار / küçüklük, aşağılanma) ise: Esarete ve köleliğe düşmeleridir; hükümdarken sıradan tebaaya dönmekle sınırlı kalınmayacaktır.
[سورة النمل (٢٧) : آية ٣٨]
[Neml Suresi (27), Ayet 38]
قالَ يا أَيُّهَا الْمَلَؤُا أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣٨)
{ قالَ يا أَيُّهَا الْمَلَؤُا أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣٨) } “[Süleyman] dedi ki: 'Ey ileri gelenler! Onlar teslimiyet göstererek bana gelmeden önce, hanginiz onun tahtını bana getirebilir?'”
يروى أنها أمرت عند خروجها إلى سليمان ﵇، فجعل عرشها في آخر سبعة أبيات بعضها في بعض في آخر قصر من قصور سبعة لها. وغلقت الأبواب ووكلت به حرسا يحفظونه، ولعله أوحى إلى سليمان ﵇ باستيثاقها من عرشها، فأراد أن يغرب عليها ويريها بذلك بعض ما خصه الله به من إجراء العجائب على يده، مع اطلاعها على عظيم قدرة الله وعلى ما يشهد لنبوّة سليمان ﵇ ويصدقها. وعن قتادة: أراد أن يأخذه قبل أن تسلم، لعلمه أنها إذا أسلمت لم يحلّ له أخذ مالها. وقيل. أراد أن يؤتى به فينكر ويغير، ثم ينظر أتثبته أم تنكره؟ اختبارا لعقلها.
Rivayet edilir ki o, Süleyman aleyhisselâm'a doğru yola çıkarken emir vermiş ve tahtı, kendisine ait yedi sarayın sonuncusundaki iç içe yedi odanın en sonuncusuna konulmuştu. Kapılar kilitlenmiş ve onu koruyacak muhafızlar görevlendirilmişti. Süleyman aleyhisselâm'a onun tahtını sağlamca emniyete aldığı vahyedilmiş olabilir; bu yüzden onu şaşırtmak ve böylece Allah'ın kendi eliyle harikalar sergilemek suretiyle kendisine bahşettiği hususiyetlerden bir kısmını ona göstermek istedi; bununla birlikte [Belkıs] Allah'ın yüce kudretine ve Süleyman aleyhisselâm'ın peygamberliğine şahitlik edip onu doğrulayan delillere de muttali olacaktı. Katâde'den [gelen rivayete göre]: O Müslüman olmadan önce [tahtını] almak istemişti; çünkü onun Müslüman olması durumunda malını almanın kendisine helal olmayacağını biliyordu. Şöyle de denilmiştir: Aklını sınamak amacıyla, getirilip tanınmaz hale getirilmesi, değiştirilmesi, sonra da onu tanıyıp tanımayacağına bakılması istenmiştir.
[سورة النمل (٢٧) : آية ٣٩]
[Neml Suresi (27), Ayet 39]
قالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ (٣٩)
{ قالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ (٣٩) } “Cinlerden bir ifrit: 'Sen makamından kalkmadan önce ben onu sana getiririm; muhakkak ki ben buna karşı çok güçlü ve güvenilir biriyim' dedi.”
وقرئ: عفرية. والعفر، والعفريت، والعفرية، والعفراة، والعفارية من الرجال:
'İfriyet' (عفرية) şeklinde de okunmuştur. İnsanlar için el-Afr (العفر), el-İfrît (العفريت), el-İfriyet (العفرية), el-Ifrât (العفراة) ve el-Ufâriye (العفارية):
الخبيث المنكر، الذي يعفر أقرانه. ومن الشياطين: الخبيث المارد. وقالوا: كان اسمه ذكوان لَقَوِيٌّ على حمله أَمِينٌ آتى به كما هو لا أختزل منه شيئا ولا أبد له.
Akranlarını yere seren (toprağa bulayan), kurnaz ve yaman kimsedir. Şeytanlardan ise: Azgın ve kurnaz olandır. Dediler ki: Onun adı Zekvân idi. { لَقَوِيٌّ } onu taşımaya gücü yeten; { أَمِينٌ } onu olduğu gibi getiren, ondan hiçbir şey eksiltmeyen ve onu değiştirmeyen [demektir].
[سورة النمل (٢٧) : آية ٤٠]
[Neml Suresi (27), Ayet 40]
قالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ (٤٠)
{ قالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ (٤٠) } “Kitaptan bir ilme sahip olan kimse: 'Sen gözünü açıp kapamadan önce ben onu sana getiririm' dedi. [Süleyman] tahtı yanında yerleşmiş görünce dedi ki: 'Bu, Rabbimin bir lütfudur; şükür mü edeceğim yoksa nankörlük mü edeceğim diye beni sınamak içindir. Kim şükrederse ancak kendisi için şükretmiş olur; kim de nankörlük ederse şüphesiz Rabbim zengindir, cömerttir.'”
الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ رجل كان عنده اسم الله الأعظم، وهو يا حى يا قيوم، وقيل: يا إلهنا وإله كل شيء إلها واحدا لا إله إلا أنت. وقيل: يا ذا الجلال والإكرام، وعن الحسن رضى الله. عنه: الله. والرحمن. وقيل هو آصف بن برخيا كاتب سليمان ﵇، وكان صدّيقا عالما. وقيل: اسمه أسطوم. وقيل: هو جبريل. وقيل: ملك أيد الله به سليمان.
{ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ } yanında İsm-i Âzam bulunan bir adamdı; bu [isim]: 'Yâ Hayyu Yâ Kayyûm'dur. 'Yâ İlâhenâ ve ilâhe külli şey'in ilâhen vâhiden lâ ilâhe illâ ente' olduğu da söylenmiştir. 'Yâ Ze'l-Celâli ve'l-İkrâm' olduğu da söylenmiştir. Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan: 'Allah' ve 'er-Rahmân' [olduğu rivayet edilmiştir]. Onun, Süleyman aleyhisselâm'ın kâtibi Âsaf b. Berhiyâ olduğu da söylenmiştir; o, dosdoğru (sıddîk) bir âlimdi. Adının Astûm olduğu da söylenmiştir. O Cebrail'dir de denilmiştir. Allah'ın Süleyman'ı kendisiyle desteklediği bir melek olduğu da söylenmiştir.
وقيل: هو سليمان نفسه، كأنه استبطأ العفريت فقال له: أنا أريك ما هو أسرع مما تقول.
Onun bizzat Süleyman olduğu da söylenmiştir; sanki o ifriti yavaş bulmuş ve ona: 'Ben sana senin söylediğinden daha hızlı olanını gösteririm' demiştir.
وعن ابن لهيعة: بلغني أنه الخضر ﵇: علم من الكتاب: من الكتاب المنزل، وهو
İbn Lehîa'dan: 'Bana ulaştığına göre o Hızır aleyhisselâm'dır.' 'Kitaptan bir ilim': İndirilen kitaptan, yani
علم الوحى والشرائع. وقيل: هو اللوح. والذي عنده علم منه: جبريل ﵇. وآتيك- في الموضعين- يجوز أن يكون فعلا واسم فاعل. الطرف: تحريكك أجفانك إذا نظرت، فوضع موضع النظر. ولما كان الناظر موصوفا بإرسال الطرف في نحو قوله:
Vahiy ve şeriat ilmindendir. Levh-i Mahfuz olduğu da söylenmiştir; ondan ilme sahip olan ise Cebrail aleyhisselâm'dır. Her iki yerdeki 'Âtîke' (آتيك) lafzının fiil veya ismi fail olması caizdir. Tarf (طرف): Baktığın zaman göz kapaklarını hareket ettirmendir, dolayısıyla bakış yerine kullanılmıştır. Bakan kimse, şu beyitteki gibi 'gözünü/bakışını göndermek' ile vasıflandığı için:
وكنت إذا أرسلت طرفك رائدا … لقلبك يوما أتعبتك المناظر
Bir gün gözünü kalbine bir kılavuz olarak gönderdiğinde, gördüğün manzaralar seni yorar.
وصف بردّ الطرف، ووصف الطرف بالارتداد. ومعنى قوله قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ أنك ترسل طرفك إلى شيء، فقبل أن تردّه أبصرت العرش بين يديك: ويروى أن آصف قال لسليمان ﵇: مدّ عينيك حتى ينتهى طرفك. فمدّ عينيه فنظر نحو اليمن. ودعا آصف فغار العرش في مكانه بمأرب، ثم نبغ عند مجلس سليمان ﵇ بالشام بقدرة الله، قبل أن يردّ طرفه. ويجوز أن يكون هذا مثلا لاستقصار مدّة المجيء به، كما تقول لصاحبك: افعل كذا في لحظة، وفي ردّة طرف، والتفت ترني، وما أشبه ذلك: تريد السرعة. يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ لأنه يحط به عنها عبء الواجب، ويصونها عن سمة الكفران، وترتبط به النعمة ويستمد المزيد.
[Bakan kişi] bakışını geri çevirmekle, bakış da geri dönmekle nitelenmiştir. { قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ } “gözünü açıp kapamadan önce” sözünün anlamı şudur: Sen bakışını bir şeye gönderirsin ve onu daha geri çekmeden önce tahtı önünde görmüş olursun. Rivayet edildiğine göre Âsaf, Süleyman aleyhisselâm'a şöyle demiştir: 'Gözlerini dik ve bakışının ulaştığı en son noktaya kadar bak.' O da gözlerini dikip Yemen tarafına baktı. Âsaf dua etti; taht Me'rib'deki yerinde battı, sonra Süleyman aleyhisselâm gözünü geri çevirmeden önce Allah'ın kudretiyle Şam'daki meclisinin yanında yerden fışkırır gibi çıktı. Bunun, tahtın getirilme süresinin kısalığını anlatmak için darb-ı mesel olması da caizdir; nitekim arkadaşına hız kastıyla: 'Şunu bir lahzada, göz açıp kapayıncaya kadar yap', 'Dön bak, beni görürsün' ve benzeri sözler söylersin. { يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ } [kendi nefsi lehine şükreder]; çünkü şükürle nefsinin üzerinden vacip olan yükü indirir, onu nankörlük damgasından korur, nimet bu sayede bağlanıp kalır ve daha fazlasını elde eder.
وقيل: الشكر، قيد للنعمة الموجودة، وصيد للنعمة المفقودة. وفي كلام بعض المتقدمين: إن كفران النعمة بوار، وقلما أقشعت ناقرة فرجعت في نصابها، فاستدع شاردها بالشكر، واستدم راهنها بكرم الجوار. واعلم أن سبوغ ستر الله متقلص عما قريب إذا أنت لم ترج لله وقارا غَنِيٌّ عن الشكر كَرِيمٌ بالإنعام على من يكفر نعمته، والذي قاله سليمان ﵇ عند رؤية العرش شاكرا لربه، جرى على شاكلة أبناء جنسه من أنبياء الله والمخلصين من عباده يتلقون النعمة القادمة بحسن الشكر، كما يشيعون النعمة المودعة بجميل الصبر.
Şöyle de denilmiştir: 'Şükür, mevcut nimetin bağı, elden çıkan nimetin de avıdır.' Önceki âlimlerden birinin sözünde şöyle denmiştir: 'Nimete nankörlük helaktir; bir musibet [veya nimet eksilmesi] zail olup gittiğinde onun eski haline dönmesi pek nadirdir. O halde kaçan nimeti şükürle geri çağır, elindekini de nimete güzel komşuluk ederek devam ettir. Bil ki sen Allah için bir vakar ve hürmet gözetmediğin takdirde, Allah'ın bol örtüsü pek yakında senden çekilir.' { غَنِيٌّ } şükre muhtaç değildir; { كَرِيمٌ } nimetine nankörlük edene dahi ihsanda bulunacak kadar cömerttir. Süleyman aleyhisselâm'ın tahtı gördüğünde Rabbine şükrederek söylediği bu sözler, kendi cinsinden olan Allah'ın peygamberlerinin ve ihlaslı kullarının adetine uygun düşmüştür; zira onlar gelen nimeti güzel bir şükürle karşıladıkları gibi, giden nimeti de güzel bir sabırla uğurlarlar.
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٤١ الى ٤٣]
[Neml Suresi (27), Ayetler 41-43]
قالَ نَكِّرُوا لَها عَرْشَها نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لا يَهْتَدُونَ (٤١) فَلَمَّا جاءَتْ قِيلَ أَهكَذا عَرْشُكِ قالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها وَكُنَّا مُسْلِمِينَ (٤٢) وَصَدَّها ما كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّها كانَتْ مِنْ قَوْمٍ كافِرِينَ (٤٣)
{ قالَ نَكِّرُوا لَها عَرْشَها نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لا يَهْتَدُونَ ﴿٤١﴾ فَلَمَّا جاءَتْ قِيلَ أَهكَذا عَرْشُكِ قالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها وَكُنَّا مُسْلِمِينَ ﴿٤٢﴾ وَصَدَّها ما كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّها كانَتْ مِنْ قَوْمٍ كافِرِينَ ﴿٤٣﴾ } “[Süleyman] dedi ki: 'Onun tahtını tanınmaz hale getirin; bakalım [onu] tanıyabilecek mi, yoksa tanıyamayanlardan mı olacak?' [Melike] gelince: 'Senin tahtın da böyle miydi?' denildi. O da: 'Tıpkı o! Zaten bize daha önce bilgi verilmiş ve biz teslimiyet göstermiştik' dedi. Allah'ı bırakıp tapmakta olduğu şeyler ise onu [imandan] alıkoymuştu; çünkü o inkârcı bir kavimdendi.”
نَكِّرُوا اجعلوه متنكرا متغيرا عن هيئته وشكله، كما يتنكر الرجل للناس لئلا يعرفوه.
{ نَكِّرُوا } onu tanınmaz hale getirin; tıpkı bir adamın insanlar kendisini tanımasın diye kılık değiştirmesi gibi, onun şeklini ve biçimini değiştirin [demektir].
قالوا: وسعوه وجعلوا مقدّمه مؤخره، وأعلاه أسفله. وقرئ: ننظر، بالجزم على الجواب، وبالرفع على الاستئناف أَتَهْتَدِي لمعرفته، أو للجواب الصواب إذا سئلت عنه، أو للدين والايمان بنبوّة سليمان ﵇ إذا رأت تلك المعجزة البينة، من تقدّم عرشها وقد خلفته وأغلقت عليه الأبواب ونصبت عليه الحرس. هكذا ثلاث كلمات: حرف التنبيه، وكاف التشبيه، واسم الإشارة. لم يقل: أهذا عرشك، ولكن: أمثل هذا عرشك، لئلا يكون تلقينا قالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ ولم تقل: هو هو، ولا ليس به، وذلك من رجاحة عقلها، حيث لم تقع في المحتمل وَأُوتِينَا الْعِلْمَ من كلام سليمان وملئه: فإن قلت: علام عطف هذا الكلام، وبم اتصل؟ قلت: لما كان المقام- الذي سئلت فيه عن عرشها وأجابت بما أجابت به- مقاما أجرى فيه سليمان وملؤه ما يناسب قولهم وَأُوتِينَا الْعِلْمَ نحو أن يقولوا عند قولها كأنه هو: قد أصابت في جوابها وطبقت المفصل ، وهي عاقلة لبيبة، وقد رزقت الإسلام، وعلمت قدرة الله وصحة النبوّة بالآيات التي تقدّمت عند وفدة المنذر، وبهذه الآية العجيبة من أمر عرشها- عطفوا على ذلك قولهم: وأوتينا نحن العلم بالله وبقدرته، وبصحة ما جاء من عنده قبل علمها، ولم نزل على دين الإسلام شكرا لله على فضلهم عليها وسبقهم إلى العلم بالله والإسلام قبلها وَصَدَّها عن التقدم إلى الإسلام عبادة الشمس ونشؤها بين ظهر انى الكفرة، ويجوز أن يكون من كلام بلقيس موصولا بقولها كَأَنَّهُ هُوَ والمعنى: وأوتينا العلم بالله وبقدرته وبصحة نبوّة سليمان
[Müfessirler] şöyle dediler: [Tahtı] genişlettiler; önünü arkası, üstünü de altı yaptılar. { نَنْظُرْ } [kelimesi], [şartın] cevabı olduğu için cezm ile ({ نَنْظُرْ }) ve istînâf (yeni bir başlangıç) olarak ref ile ({ نَنْظُرُ }) okunmuştur. { أَتَهْتَدِي } [ifadesi]: [Kendi tahtı olduğunu] tanımaya mı yol bulacak, yoksa kendisine sorulduğunda doğru cevaba mı [yol bulacak], yahut geride bırakıp üzerine kapıları kilitlediği ve nöbetçiler diktiği halde tahtının [kendisinden önce] getirilmiş olması şeklindeki o apaçık mucizeyi görünce dine ve Süleyman aleyhisselâm'ın peygamberliğine imana mı yol bulacak [anlamındadır]. { هكذا } üç kelimeden oluşur: Tenbih harfi [hâ], teşbih kâf'ı ve işaret ismi [zâ]. Telkin [ve yönlendirme] olmasın diye "Bu senin tahtın mı?" denilmemiş, bilakis "Bunun gibisi senin tahtın mı?" [denilmiştir]. { قالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ } [Ayetinde] "Sanki odur" dedi; "Tıpkı odur" veya "O değildir" demedi. Bu, onun aklının üstünlüğündendir; zira ihtimalli bir duruma düşmemiştir. { وَأُوتِينَا الْعِلْمَ } [ifadesi] Süleyman ve ileri gelenlerinin sözündendir. Şayet: "Bu söz neye atfedilmiştir ve ne ile irtibatlıdır?" dersen, derim ki: Tahtı hakkında kendisine soru sorulduğu ve verdiği cevabı verdiği o makam; Süleyman ve ileri gelenlerinin, onun "Sanki odur" sözü üzerine şöyle demeleri gibi, { وَأُوتِينَا الْعِلْمَ } sözlerine uygun düşecek sözleri sarf ettikleri bir makam olunca: "Cevabında isabet etti ve tam hedefe ulaştı (can damarına bastı); o akıllı, dirayetli bir kadındır; kendisine İslam nasip edilmiştir; Münzir'in heyeti sırasındaki önceki delillerle ve tahtı meselesindeki bu harikulade mucizeyle Allah'ın kudretini ve peygamberliğin doğruluğunu bilmiştir." —işte buna mukabil, Allah'ın kendilerini ona üstün kılmasına ve ondan önce Allah'ı bilmeye ve İslam'a öncelik etmelerine şükür olarak şu sözlerini buna atfetmişlerdir: "Ondan önce bize Allah'a, O'nun kudretine ve katından gelen şeyin doğruluğuna dair ilim verildi ve biz [zaten] İslam dini üzere bulunmaktayız." Güneşe tapması ve kâfirlerin arasında yetişmiş olması onu İslam'a önceden girmekten alıkoymuştu. [Bu sözün] Belkıs'ın sözünden olup { كَأَنَّهُ هُوَ } sözüne bitişik olması da caizdir. Bu takdirde mana şöyledir: "Bize Allah'a, O'nun kudretine ve Süleyman'ın peygamberliğinin doğruluğuna dair ilim verildi..."
عليه السلام قبل هذه المعجزة أو قبل هذه الحالة، تعنى: ما تبينت من الآيات عند وفدة المنذر ودخلنا في الإسلام، ثم قال الله تعالى: وصدها قبل ذلك عما دخلت فيه ضلالها عن سواء السبيل. وقيل: وصدها الله- أو سليمان- عما كانت تعبد بتقدير حذف الجار وإيصال الفعل.
Bize Allah'a, O'nun kudretine ve Süleyman aleyhisselâm'ın peygamberliğinin doğruluğuna dair ilim verildi; yani: Elçi heyeti geldiğinde ayetlerden apaçık anladık ve İslam'a girdik. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: Bundan önce ise doğru yoldan sapmış olması onu içine girdiği bu şeyden alıkoymuştu. Şöyle de denilmiştir: Allah -veya Süleyman-, harf-i cerrin hazfedilip fiilin ulaştırılması takdiriyle, onu tapmakta olduğu şeyden alıkoydu.
وقرئ: أنها، بالفتح على أنه بدل من فاعل صد. أو بمعنى لأنها.
'Ennehâ' (أنها) şeklinde fetha ile, 'sadde' fiilinin failinden bedel olarak veya 'çünkü o' manasında da okunmuştur.
[سورة النمل (٢٧) : آية ٤٤]
[Neml Suresi (27), Ayet 44]
قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ ساقَيْها قالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ قالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٤)
{ قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ ساقَيْها قالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ قالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٤) } “Ona: 'Köşke gir!' denildi. Onu görünce derin bir su sandı ve eteklerini toplayıp bacaklarını açtı. [Süleyman]: 'Bu, billurdan yapılmış şeffaf bir köşktür' dedi. [Belkıs] dedi ki: 'Rabbim! Gerçekten ben kendime zulmetmişim. Artık Süleyman'la birlikte âlemlerin Rabbi olan Allah'a teslim oldum.'”
الصرح: القصر. وقيل: صحن الدار. وقرأ ابن كثير: سأقيها، بالهمزة. ووجهه أنه سمع:
Sarh (الصرح): Köşk [demektir]. Evin avlusu olduğu da söylenmiştir. İbn Kesîr, hemze ile 'se'kayhâ' (سأقيها) şeklinde okumuştur. Bunun izahı şudur: O,
سؤقا، فأجرى عليه الواحد. والممرد: المملس، وروى أن سليمان ﵇ أمر قبل قدومها فبنى له على طريقها قصر من زجاج أبيض، وأجرى من تحته الماء، وألقى فيه من دواب البحر السمك وغيره، ووضع سريره في صدره، فجلس عليه وعكف عليه الطير والجن والإنس، وإنما فعل ذلك ليزيدها استعظاما لأمره، وتحققا لنبوته، وثباتا على الدين. وزعموا أنّ الجن كرهوا أن يتزوجها فتفضى إليه بأسرارهم، لأنها كانت بنت جنية. وقيل: خافوا أن يولد له منها ولد تجتمع له فطنة الجن والإنس، فيخرجون من ملك سليمان إلى ملك هو أشدّ وأفظع، فقالوا له: إن في عقلها شيئا، وهي شعراء الساقين، ورجلها كحافر الحمار فاختبر عقلها بتنكير العرش، واتخذ الصرح ليتعرف ساقها ورجلها، فكشفت عنهما فإذا هي أحسن الناس ساقا وقدما لا أنها شعراء، ثم صرف بصره وناداهانَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ
'Su'k' (سؤقا) kelimesini duymuş ve tekili de ona göre kıyaslamıştır. Mümerred (الممرد): Düzeltilmiş, pürüzsüzleştirilmiş [demektir]. Rivayet edildiğine göre Süleyman aleyhisselâm, o gelmeden önce emir vermiş ve onun yolu üzerine beyaz camdan bir köşk inşa edilmiş, altından su akıtılmış, içine de balık ve diğer deniz canlıları bırakılmış, tahtı da başköşeye konulmuştu; kendisi onun üzerine oturdu; kuşlar, cinler ve insanlar da çevresinde toplandılar. Bunu sırf onun Süleyman'ın durumunu daha da büyük görmesi, peygamberliğini iyice kavraması ve dine bağlılığının pekişmesi için yaptı. İddia ettiklerine göre cinler, onunla evlenmesini istemediler; çünkü o bir peri kızıydı ve sırlarını ona ifşa edebilirdi. Bir rivayete göre: Ondan cin ve insan zekâsını kendinde toplayan bir çocuk doğmasından ve böylece Süleyman'ın mülkünden daha şiddetli ve daha dehşetli bir mülkün boyunduruğuna girmekten korktular. Bu yüzden Süleyman'a: 'Onun aklında bir noksanlık vardır, bacakları kıllıdır ve ayağı da eşek tırnağı gibidir' dediler. O da tahtını değiştirerek aklını sınadı; bacağını ve ayağını görmek için de köşkü yaptırdı. Kadın bacaklarını açınca, bacakları kıllı olmakla birlikte insanların en güzel bacağına ve ayağına sahip olduğu görüldü; bunun üzerine Süleyman gözünü çevirdi ve ona: { إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ } diye seslendi.
وقيل: هي السبب في اتخاذ النورة: أمر بها الشياطين فاتخذوها، واستنكحها سليمان ﵇ وأحبها وأقرّها على ملكها وأمر الجن فبنوا لها سيلحين وغمدان ، وكان يزورها في الشهر مرة فيقيم عندها ثلاثة أيام، وولدت له. وقيل: بل زوجها ذا تبع ملك همدان، وسلطه على اليمن، وأمر زوبعة أمير جن اليمن أن يطيعه، فبنى له المصانع، ولم يزل أميرا حتى مات سليمان لَمْتُ نَفْسِي
Kılları gidermek için kireç kaymağının (nûre) kullanılmasının sebebi kadındı; Süleyman şeytanlara emretti, onlar da bunu hazırladılar. Süleyman aleyhisselâm onunla evlendi, onu çok sevdi ve onu krallığında bıraktı; cinlere emretti, onlar da Belkıs için Seylehin ve Gamdan köşklerini inşa ettiler. Süleyman onu ayda bir kez ziyaret eder, yanında üç gün kalırdı ve kadın ona bir çocuk doğurdu. Şöyle de denilmiştir: Bilakis onu Hemdân kralı Zû Tebba' ile evlendirdi, onu Yemen'e hükümdar yaptı ve Yemen cinlerinin emiri Zevbaa'ya ona itaat etmesini emretti; o da ona kaleler ve köşkler inşa etti ve Süleyman vefat edene kadar emir olarak kaldı. { [ظَ]لَمْتُ نَفْسِي }
تريد بكفرها فيما تقدّم، وقيل حسبت أن سليمان ﵇ يغرقها في اللجة فقالت: ظلمت نفسي بسوء ظنى بسليمان ﵇.
[Bununla] geçmişteki küfrünü kastetmektedir. Bir görüşe göre de Süleyman aleyhisselâm’ın kendisini derin suda boğacağını zannetti ve: "Süleyman aleyhisselâm hakkında kötü zanda bulunmakla kendime zulmettim" dedi.
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٤٥ الى ٤٦]
[Neml Suresi (27), Ayetler 45-46]
وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ يَخْتَصِمُونَ (٤٥) قالَ يا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ لَوْلا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٤٦)
{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ يَخْتَصِمُونَ (٤٥) قالَ يا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ لَوْلا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٤٦) } “Andolsun ki biz Semûd kavmine: 'Allah'a kulluk edin' [desin diye] kardeşleri Salih'i gönderdik. Bir de ne görsün, onlar birbirleriyle çekişen iki grup oluvermişler! [Salih] dedi ki: 'Ey kavmim! Niçin iyilikten önce hemen kötülüğü istiyorsunuz? Merhamet olunasınız diye Allah'tan bağışlanma dileseniz olmaz mı?'”
وقرئ: أن اعبدوا، بالضم على إتباع النون الباء فَرِيقانِ فريق مؤمن وفريق كافر.
Nûn harfinin bâ harfine tebâiyeti sebebiyle zamme ile 'Enu'budû' (أُن اعبدوا) şeklinde de okunmuştur. { فَرِيقانِ } mümin bir grup ve kâfir bir grup [demektir].
وقيل أريد بالفريقين صالح ﵇ وقومه قبل أن يؤمن منهم أحد يَخْتَصِمُونَ يقول كل فريق: الحق معى. السيئة: العقوبة، والحسنة: التوبة، فإن قلت: ما معنى استعجالهم بالسيئة قبل الحسنة؟ وإنما يكون ذلك إذا كانتا متوقعتين إحداهما قبل الأخرى؟ قلت: كانوا يقولون لجهلهم: إن العقوبة التي يعدها صالح ﵇ إن وقعت على زعمه، تبنا حينئذ واستغفرنا- مقدّرين أن التوبة مقبولة في ذلك الوقت-. وإن لم تقع، فنحن على ما نحن عليه، فخاطبهم صالح ﵇ على حسب قولهم واعتقادهم، ثم قال لهم: هلا تستغفرون الله قبل نزول العذاب؟ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ تنبيها لهم على الخطأ فيما قالوه وتجهيلا فيما اعتقدوه.
İki gruptan maksadın, onlardan henüz hiç kimse iman etmeden önceki Salih aleyhisselâm ile kavmi olduğu da söylenmiştir. { يَخْتَصِمُونَ } her bir grup: 'Hak benim yanımdadır' demektedir. Seyyie (السيئة): Azap; Hasene (الحسنة) ise: Tevbedir. Eğer: 'Haseneden önce seyyieyi aceleyle istemelerinin manası nedir? Oysa bu ancak her ikisi de beklenip biri diğerinden önce geleceği zaman söz konusu olur?' dersen, derim ki: Onlar cehaletlerinden ötürü şöyle diyorlardı: 'Salih aleyhisselâm'ın vaat ettiği azap şayet onun iddia ettiği gibi başımıza gelirse, o vakit tevbe eder ve bağışlanma dileriz' -o vakitte tevbenin kabul edileceğini varsayıyorlardı-. 'Şayet başımıza gelmezse, biz zaten olduğumuz hal üzere kalırız.' Bunun üzerine Salih aleyhisselâm onların sözlerine ve inançlarına göre onlara hitap etti, sonra da onlara: 'Azap inmeden önce Allah'tan bağışlanma dileseniz olmaz mı?' dedi. { لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } söyledikleri şeydeki hataya dikkat çekmek ve inandıkları şeyin cahilce olduğunu bildirmek içindir.
[سورة النمل (٢٧) : آية ٤٧]
[Neml Suresi (27), Ayet 47]
قالُوا اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ قالَ طائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ (٤٧)
{ قالُوا اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ قالَ طائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ (٤٧) } “Dediler ki: 'Senin ve seninle beraber olanların yüzünden uğursuzluğa uğradık.' [Salih] dedi ki: 'Sizin uğursuzluğunuz [uğursuzluk veya uğur sebebiniz] Allah katındadır. Doğrusu siz imtihana çekilen bir kavimsiniz.'”
وكان الرجل يخرج مسافرا فيمر بطائر فيزجره، فإن مر سانحا تيمن، وإن مر بارحا تشاءم، فلما نسبوا الخير والشر إلى الطائر، استعير لما كان سببهما من قدر الله وقسمته: أو من عمل العبد الذي هو السبب في الرحمة والنقمة. ومنه قالوا: طائر الله لا طائرك، أى: قدر الله الغالب الذي ينسب إليه الخير والشر، لا طائرك الذي تتشاءم به وتتيمن، فلما قالوا:
Kişi yolculuğa çıkar ve bir kuşun yanından geçerken onu ürkütüp uçururdu; eğer kuş sağ taraftan geçerse bunu uğur sayar, sol taraftan geçerse uğursuzluk sayardı. Hayrı ve şerri kuşa nisbet ettikleri için, bu ifade [tâir / kuş], her ikisinin sebebi olan Allah'ın takdiri ve taksimatı için yahut rahmet ve azabın sebebi olan kulun ameli için istiare yoluyla kullanıldı. Nitekim bundan ötürü: 'Senin kuşun değil, Allah'ın kuşu!' demişlerdir; yani: Hayır ve şerrin kendisine nisbet edildiği Allah'ın galip takdiridir; yoksa senin uğursuzluk veya uğur saydığın kuşun değildir. Onlar şöyle deyince:
اطيرنا بكم، أى: تشاءمنا وكانوا قد قحطوا قالَ طائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أى سببكم الذي يجيء منه خيركم وشركم عند الله، وهو قدره وقسمته، إن شاء رزقكم وإن شاء حرمكم. ويجوز أن يريد:
'Sizin yüzünüzden uğursuzluğa uğradık' yani: Uğursuz sayıldık dediler; zira kıtlığa uğramışlardı. { قالَ طائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ } dedi; yani: Hayrınızın ve şerrinizin kendisinden geleceği sebebiniz Allah katındadır; o da O'nun takdiri ve taksimidir; dilerse size rızık verir, dilerse mahrum eder. Şunu kastetmiş olması da caizdir:
عملكم مكتوب عند الله، فمنه نزل بكم ما نزل. عقوبة لكم وفتنة. ومنه قوله طائِرُكُمْ مَعَكُمْ، وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ. وقرئ: تطيرنا بكم، على الأصل. ومعنى: تطير به: تشاءم به.
Ameliniz Allah katında yazılıdır; size isabet eden şey de size bir ceza ve bir imtihan olarak ondan ötürü inmiştir. Şu ayetler de bu kabildendir: { طائِرُكُمْ مَعَكُمْ } “Uğursuzluğunuz sizinle beraberdir”, { وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ } “Her insanın amelini/nasibini kendi boynuna doladık”. Aslı üzere 'tatayyernâ bikum' (تطيرنا بكم) şeklinde de okunmuştur. 'Tetayyera bihî'nin manası: Onu uğursuz saydı [demektir].
وتطير منه: نفر منه تُفْتَنُونَ تختبرون. أو تعذبون. أو يفتنكم الشيطان بوسوسته إليكم الطيرة.
'Tetayyera minhu' ise: Ondan nefret edip kaçındı [demektir]. { تُفْتَنُونَ } sınanıyorsunuz. Veya azap görüyorsunuz. Yahut şeytan size uğursuzluk vesvesesi vererek sizi fitneye düşürüyor [demektir].
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٤٨ الى ٥٣]
[Neml Suresi (27), Ayetler 48-53]
وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (٤٨) قالُوا تَقاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ ما شَهِدْنا مَهْلِكَ أَهْلِهِ وَإِنَّا لَصادِقُونَ (٤٩) وَمَكَرُوا مَكْراً وَمَكَرْنا مَكْراً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٥٠) فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْناهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ (٥١) فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٥٢)
{ وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (٤٨) قالُوا تَقاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ ما شَهِدْنا مَهْلِكَ أَهْلِهِ وَإِنَّا لَصادِقُونَ (٤٩) وَمَكَرُوا مَكْراً وَمَكَرْنا مَكْراً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٥٠) فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْناهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ (٥١) فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٥٢) } “O şehirde dokuz kişi (çete) vardı ki, yeryüzünde bozgunculuk yapıyorlar ve ıslah etmiyorlardı. Dediler ki: 'Allah adına birbirinize yemin edin: Geceleyin ona ve ailesine mutlaka baskın yapıp öldüreceğiz; sonra da velisine: Biz onun ailesinin helak edilişine şahit olmadık, bizler gerçekten doğru söyleyenleriz diyeceğiz.' Onlar bir tuzak kurdular; biz de onlar farkında olmadan bir tuzak kurduk. Tuzaklarının akıbetinin nasıl olduğuna bir bak! Biz onları ve kavimlerini toptan helak ettik. İşte zulümleri yüzünden çökmüş, ıpıssız kalmış evleri! Şüphesiz bunda bilen bir topluluk için bir ibret vardır.”
وَأَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٥٣)
{ وَأَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٥٣) } “İman edip de [Allah’a karşı gelmekten] sakınanları ise kurtardık.”
الْمَدِينَةِ الحجر. وإنما جاز تمييز التسعة بالرهط لأنه في معنى الجماعة، فكأنه قيل: تسعة أنفس. والفرق بين الرهط والنفر: أن الرهط من الثلاثة إلى العشرة، أو من السبعة إلى العشرة.
{ الْمَدِينَةِ } Hicr'dir. Dokuz sayısının 'raht' (رهط) ile temyiz edilmesi ancak topluluk manasında olduğu için caiz olmuştur; sanki 'dokuz kişi' denilmiş gibidir. Raht ile nefer arasındaki fark şudur: Raht, üçten ona kadar veya yediden ona kadar [olan gruptur].
والنفر من الثلاثة إلى التسعة وأسماؤهم عن وهب: الهذيل بن عبد رب. غنم بن غنم. رباب بن مهرج. مصدع بن مهرج. عمير بن كردبة. عاصم بن مخرمة. سبيط بن صدقة. سمعان بن صفى.
Nefer ise üçten dokuza kadardır. Vehb'den nakledildiğine göre onların isimleri şunlardır: el-Hüzeyl b. Abdirabb, Ganm b. Ganm, Ribâb b. Mehrec, Mısda‘ b. Mehrec, Umeyr b. Kırdibe, Âsım b. Mahreme, Sebît b. Sadaka, Sem‘ân b. Safî,
قدار بن سالف: وهم الذين سعوا في عقر الناقة، وكانوا عتاة قوم صالح ﵇، وكانوا من أبناء أشرافهم وَلا يُصْلِحُونَ يعنى أن شأنهم الإفساد البحت الذي لا يخلط بشيء من الصلاح كما ترى بعض المفسدين قد يندر منه بعض الصلاح تَقاسَمُوا يحتمل أن يكون أمرا وخبرا في محل الحال بإضمار قد، أى: قالوا متقاسمين: وقرئ: تقسموا. وقرئ: لتبيتنه، بالتاء والياء والنون، فتقاسموا- مع النون والتاء- يصح فيه الوجهان. ومع الياء لا يصح إلا أن يكون خبرا.
Kıdâr b. Sâlif: Bunlar deveyi boğazlamaya koşan kimselerdi; Salih aleyhisselâm'ın kavminin azgınları ve eşrafının çocukları idiler. { وَلا يُصْلِحُونَ } yani onların işi gücü, içine hiçbir ıslah karıştırmayan katıksız bir fesattı; nitekim bazı bozguncuların nadiren de olsa bir miktar ıslahatta bulunduğunu görürsün. { تَقاسَمُوا } lafzının emir olması veya gizli bir 'kad' (قد) ile hal konumunda bir haber olması muhtemeldir; yani: 'Yeminleşerek dediler ki' [demektir]. 'Tekassemû' (تقسموا) şeklinde de okunmuştur. Tâ, yâ ve nûn ile 'le-tübeyyitennehû' (لتبيتنه) şeklinde de okunmuştur; nûn ve tâ ile okunduğunda 'tekâsemû' fiili her iki veçhe de uygun olur. Yâ ile okunduğunda ise yalnızca haber olması sahihtir.
والتقاسم، والتقسم: كالتظاهر، والتظهر: التحالف. والبيات: مباغتة العدو ليلا . وعن الإسكندر أنه أشير عليه بالبيات فقال: ليس من آيين الملوك استراق الظفر، وقرئ: مهلك بفتح الميم واللام وكسرها من هلك. ومهلك بضم الميم من أهلك. ويحتمل المصدر والزمان والمكان، فإن قلت: كيف يكونون صادقين وقد جحدوا ما فعلوا، فأتوا بالخبر على خلاف المخبر عنه ؟ قلت كأنهم اعتقدوا أنهم إذا بيتوا صالحا وبيتوا أهله فجمعوا بين البياتين ثم قالوا
Tekâsüm (تقاسم) ve tefassum (تقسم); tezâhur (تظاهر) ve tezahhur (تظهر) gibi yardımlaşmak, yeminleşip ittifak kurmak demektir. Beyât (بيات) ise düşmana geceleyin ansızın baskın yapmaktır. İskender'e gece baskını yapması tavsiye edildiğinde: «Zaferi hırsızlama elde etmek hükümdarların şanından / töresinden (âyîn) değildir» dediği rivayet edilir. { مهلك } kelimesi, 'heleke' (هلك) fiilinden [türeyerek] mîm ve lâm'ın fethasıyla (mehlek) ve lâm'ın kesresiyle (mehlik) okunmuştur. 'Ehleke' (أهلك) fiilinden [türeyerek] mîm'in zammesiyle (mühlek) de okunmuştur. Masdar, zaman ve mekân [ismi] olma ihtimali taşır. Eğer: "Yaptıklarını inkâr edip haberi vakıaya aykırı verdikleri halde nasıl doğru söyleyen kimseler olabilirler?" dersen, derim ki: Sanki onlar, hem Salih'e hem de ailesine gece baskını düzenleyip iki baskını birden yaptıklarında ve ardından da...