الأولى للتبعيض، والثانية للتبيين، كقوله مِنَ الْأَوْثانِ.
Birincisi teb'îz (kısmîlik), ikincisi ise { مِنَ الْأَوْثانِ } “[o pislik] putlardan” buyruğunda olduğu gibi tebyîn (açıklama) içindir.
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٨٤ الى ٨٥]
[Neml Suresi (27), Âyetler: 84-85]
حَتَّى إِذا جاؤُ قالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآياتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٨٤) وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِما ظَلَمُوا فَهُمْ لا يَنْطِقُونَ (٨٥)
{ حَتَّى إِذا جاؤُ قالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآياتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٨٤) وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِما ظَلَمُوا فَهُمْ لا يَنْطِقُونَ (٨٥) } “Nihayet geldikleri zaman [Allah] der ki: 'Âyetlerimi, onları ilmen kavramadığınız halde yalanladınız mı, yoksa ne yapıyordunuz?' Yaptıkları zulüm sebebiyle söz (azap) aleyhlerine gerçekleşmiştir; artık onlar konuşamazlar.”
الواو للحال، كأنه قال: أكذبتم بها بادىء الرأى من غير فكر ولا نظر يؤدى إلى إحاطة العلم بكنهها، وأنها حقيقة بالتصديق أو بالتكذيب. أو للعطف، أى: أجحدتموها ومع جحودكم لم تلقوا أذهانكم لتحققها وتبصرها، فإن المكتوب إليه قد يجحد أن يكون الكتاب من عند من كتبه، ولا يدع مع ذلك أن يقرأه ويتفهم مضامينه ويحيط بمعانيه أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ
[Buradaki] vâv hal içindir; sanki şöyle demiştir: 'Onun mahiyetini bütünüyle kavrayacak, doğrulanmaya mı yoksa yalanlanmaya mı layık olduğunu gösterecek bir tefekkür ve inceleme olmaksızın, ilk bakışta/düşüncesizce onu yalanladınız mı?' Yahut atıf içindir; yani: 'Onu inkâr mı ettiniz ve inkârınızla birlikte onun hakikatini anlamak ve kavramak için zihninizi de yormadınız mı?' Zira mektup yazılan kişi bazen mektubun yazan kimseden geldiğini inkâr eder; ancak bununla beraber onu okumaktan, muhtevasını anlamaktan ve manalarını kavramaktan da geri durmaz. { أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ }
بها للتبكيت لا غير. وذلك أنهم لم يعملوا إلا التكذيب، فلا يقدرون أن يكذبوا ويقولوا قد صدّقنا بها وليس إلا التصديق بها أو التكذيب. ومثاله أن تقول لراعيك- وقد عرفته رويعي سوء-: أتأكل نعمى، أم ماذا تعمل بها؟ فتجعل ما تبتدئ به وتجعله أصل كلامك وأساسه هو الذي صحّ عندك من أكله وفساده، وترمى بقولك: أم ماذا تعمل بها، مع علمك أنه لا يعمل بها إلا الأكل، لتبهته وتعلمه علمك بأنه لا يجيء منه إلا أكلها، وأنه لا يقدر أن يدعى الحفظ والإصلاح، لما شهر من خلاف ذلك. أو أراد: أما كان لكم عمل في الدنيا إلا الكفر والتكذيب بآيات الله، أم ماذا كنتم تعملون من غير ذلك؟ يعنى أنه لم يكن لهم عمل غيره، كأنهم لم يخلقوا إلا للكفر والمعصية، وإنما خلقوا للإيمان والطاعة: يخاطبون بهذا قبل كبهم في النار ثم يكبون فيها، وذلك قوله وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ يريد أن العذاب الموعود يغشاهم بسبب ظلمهم. وهو التكذيب بآيات الله، فيشغلهم عن النطق والاعتذار، كقوله تعالى هذا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ.
ifadesi sadece susturup mahcup etmek (tebkît) içindir. Çünkü onlar yalanlamaktan başka bir amel işlememişlerdi; yalan söyleyip de 'Biz onları tasdik etmiştik' diyemezler, zira [ortada] tasdik yahut tekzipten başka bir seçenek yoktur. Bunun misali, kötü bir çoban olduğunu bildiğin çobanına: 'Benim hayvanlarımı yiyor musun, yoksa onlarla ne yapıyorsun?' demendir. Böylece sözüne başladığın ve kelamının aslı ile temeli kıldığın şeyi, onun hayvanları yemesi ve telef etmesi olarak yanında kesinleşen husus yaparsın; 'Yoksa onlarla ne yapıyorsun?' sözünle de -onun onları yemekten başka bir şey yapmadığını bildiğin halde- onu susturmayı ve onun elinden bunları yemekten başka bir şey gelmediğini, bunun aksinin bilinip meşhur olması sebebiyle koruma ve ıslah iddiasında bulunamayacağını bildiğini ona hissettirmeyi amaçlarsın. Yahut [şöyle] kastedilmiştir: 'Sizin dünyada küfürden ve Allah'ın ayetlerini yalanlamaktan başka bir ameliniz yok muydu, yoksa bundan başka ne amel işliyordunuz?' Yani onlar sanki sadece küfür ve isyan için yaratılmışlar gibi -oysa ancak iman ve itaat için yaratılmışlardı- bundan başka bir amelleri yoktu. Ateşe yüzüstü atılmadan önce kendilerine böyle hitap edilir, sonra da oraya atılırlar. { وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ } buyruğu da budur; yani Allah'ın ayetlerini yalanlamaktan ibaret olan zulümleri sebebiyle vaat olunan azap onları bürür ve Allah Teâlâ'nın: { هذا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ } “Bu, konuşamayacakları gündür” buyruğunda olduğu gibi onları konuşmaktan ve mazeret beyan etmekten alıkoyar.
[سورة النمل (٢٧) : آية ٨٦]
[Neml Suresi (27), Âyet: 86]
أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٨٦)
{ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٨٦) } “Görmediler mi ki, dinlensinler diye geceyi [karanlık], [çalışıp kazansınlar diye de] gündüzü aydınlık kıldık. Şüphesiz bunda inanan bir kavim için elbette ibretler vardır.”
جعل الإبصار للنهار وهو لأهله. فإن قلت: ما للتقابل لم يراع في قوله لِيَسْكُنُوا ومُبْصِراً حيث كان أحدهما علة والآخر حالا؟ قلت: هو مراعى من حيث المعنى، وهكذا النظم المطبوع غير المتكلف، لأن معنى مبصرا: ليبصروا فيه طرق التقلب في المكاسب.
Görme/aydınlatma fiili gündüz ehline ait olduğu halde gündüze nispet edilmiştir (mecaz-ı aklî). Eğer: 'Biri illet (gerekçe), diğeri hal olduğu halde { لِيَسْكُنُوا } ile { مُبْصِراً } ifadeleri arasında neden tebâyün/karşılıklılık gözetilmemiştir?' dersen, derim ki: Anlam bakımından gözetilmiştir; fıtrî ve külfetsiz olan [fasih] nazım da böyledir. Çünkü { مُبْصِراً } kelimesinin anlamı: 'Kazanç yollarında tasarrufta bulunmak için onda önlerini görsünler diye' demektir.
[سورة النمل (٢٧) : آية ٨٧]
[Neml Suresi (27), Âyet: 87]
وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ مَنْ شاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ (٨٧)
{ وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ مَنْ شاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ (٨٧) } “Sûra üflendiği gün, Allah'ın diledikleri müstesna, göklerde ve yerde olan herkes dehşete kapılır. Hepsi de boyun eğmiş olarak O'na gelirler.”
فإن قلت: لم قيل فَفَزِعَ دون فيفزع؟ قلت: لنكتة وهي الإشعار بتحقق الفزع وثبوته وأنه كائن لا محالة، واقع على أهل السماوات والأرض، لأنّ الفعل الماضي يدل على وجود الفعل وكونه مقطوعا به. والمراد فزعهم عند النفخة الأولى حين يصعقون إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ إلا من ثبت الله قلبه من الملائكة، قالوا: هم جبريل، وميكائيل، وإسرافيل، وملك الموت- ﵈. وقيل: الشهداء. وعن الضحاك: الحور، وخزنة النار، وحملة العرش. وعن جابر: منهم موسى ﵇، لأنه صعق مرّة. ومثله قوله تعالى وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ. وقرئ: أتوه. وأتاه. ودخرين، فالجمع
Eğer: “Niçin *feyefze‘u* (فيَفْزَعُ) [şeklinde geniş zaman değil de] *fe-fezi‘a* (فَفَزِعَ) [şeklinde geçmiş zaman] denildi?” dersen, derim ki: Bir nükteden ötürüdür; o da dehşetin gerçekleşeceğini, sübût bulacağını, gök ve yer ehline kaçınılmaz olarak isabet edeceğini hissettirmektir. Çünkü geçmiş zaman (mâzî) fiili, eylemin varlığına ve kesin olarak vuku bulacağına delalet eder. [Burada] kastedilen, onların çarpılıp düşecekleri birinci nefhadaki dehşetleridir. { إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ } “Allah'ın diledikleri müstesna” [ifadesi], meleklerden Allah'ın kalbine sebat verdiği kimselerdir. Şöyle dediler: Onlar Cebrail, Mikail, İsrafil ve Ölüm Meleği’dir —aleyhimüsselâm—. [Bunların] şehitler olduğu da söylenmiştir. Dahhâk’tan [nakledildiğine göre]: Huriler, cehennem bekçileri ve Arş'ı taşıyan meleklerdir. Câbir’den [nakledildiğine göre]: Onlardan biri de Mûsâ —aleyhisselâm—’dır; çünkü o bir defa [Tûr dağında] bayılmıştı. Allah Teâlâ’nın şu buyruğu da bunun gibidir: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ } “Sûra üflenir; Allah’ın diledikleri müstesna olmak üzere göklerde ve yerde kim varsa hepsi düşüp ölür.” [Ayet] *etevhu* (أَتَوْهُ), *etâhu* (أَتَاهُ) ve *dahirîn* (دَخِرِينَ) şeklinde de okunmuştur. Çoğul
على المعنى والتوحيد على اللفظ. والداخر والدخر: الصاغر. وقيل: مع الإتيان حضورهم الموقف بعد النفخة الثانية. ويجوز أن يراد رجوعهم إلى أمره وانقيادهم له.
[okunuş] manaya, tekil [okunuş] ise lafza göredir. *Dâhir* (الداخر) ve *dahir* (الدخر), boyun eğen/zelil olan demektir. Gelmekle (ityân) birlikte ikinci nefhadan sonra mahşer yerinde (mevkıf) hazır bulunmalarının kastedildiği de söylenmiştir. O'nun emrine dönmeleri ve O'na boyun eğmelerinin kastedilmiş olması da caizdir.
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٨٨ الى ٩٠]
[Neml Suresi (27), Âyetler: 88-90]
وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ (٨٨) مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ (٨٩) وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٠)
{ وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ (٨٨) مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ (٨٩) وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٠) } “Dağları görürsün de onları hareketsiz sanırsın; oysa onlar bulutların geçişi gibi geçerler. [Bu,] her şeyi sapasağlam yapan Allah'ın sanatıdır. Şüphesiz O, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. Kim bir iyilikle gelirse, ona bundan daha hayırlısı vardır ve onlar o günün dehşetinden güvendedirler. Kim de kötülükle gelirse, yüzüstü ateşe atılırlar. 'Yaptıklarınızdan başkasıyla mı cezalandırılıyorsunuz?' [denir].”
جامِدَةً من جمد في مكانه إذا لم يبرح. تجمع الجبال فتسير كما تسير الريح السحاب، فإذا نظر إليها الناظر حسبها واقفه ثابتة في مكان واحد وَهِيَ تَمُرُّ مرّا حثيثا كما يمر السحاب. وهكذا الأجرام العظام المتكاثرة العدد: إذا تحرّكت لا تكاد تتبين حركتها، كما قال النابغة في صفة جيش:
{ جامِدَةً } ifadesi; bir kimse yerinden kıpırdamadığında kullanılan 'cemedat fî mekânihâ' tabirindendir. Dağlar toplanıp rüzgârın bulutu sürüklediği gibi sürüklenir; bakan kimse onlara baktığında tek bir yerde durup sabit kaldıklarını sanır, oysa onlar bulutun geçişi gibi hızlı bir şekilde geçip gitmektedirler ({ وَهِيَ تَمُرُّ }). Sayıca çok olan büyük cisimler de böyledir: Hareket ettiklerinde hareketleri neredeyse fark edilmez. Nitekim Nâbiğa bir orduyu nitelerken şöyle demiştir:
بأرعن مثل الطّود تحسب أنّهم … وقوف لحاج والرّكاب تهملج
“Dağ gibi [büyük ve heybetli] bir orduyla ki, binekler tırıs/hızlı gittiği halde, sen onları bir ihtiyaç için duruyor sanırsın.”
صُنْعَ اللَّهِ من المصادر المؤكدة، كقوله وَعَدَ اللَّهُ. وصِبْغَةَ اللَّهِ إلا أن مؤكدة محذوف، وهو الناصب ليوم ينفخ، والمعنى: ويوم ينفخ في الصور وكان كيت وكيت أثاب الله المحسنين وعاقب المجرمين، ثم قال: صنع الله، يريد به: الإثابة والمعاقبة. وجعل هذا الصنع من جملة الأشياء التي أتقنها وأتى بها على الحكمة والصواب، حيث قال: صنع الله الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ يعنى أنّ مقابلته الحسنة بالثواب والسيئة بالعقاب: من جملة إحكامه للأشياء وإتقانه لها، وإجرائه لها على قضايا الحكمة أنه عالم بما يفعل العباد وبما يستوجبون عليه، فيكافئهم على حسب ذلك. ثم لخص ذلك بقوله مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ إلى آخر الآيتين، فانظر إلى بلاغة هذا الكلام، وحسن نظمه وترتيبه، ومكانة إضماده، ورصانة تفسيره، وأخذ بعضه بحجزة بعض، كأنما أفرغ إفراغا واحدا ولأمر مّا أعجز القوى وأخرس الشقاشق . ونحو هذا المصدر إذا جاء عقيب
{ صُنْعَ اللَّهِ } “[Bu,] Allah'ın sanatıdır/yaratışıdır” [ifadesi], { وَعَدَ اللَّهُ } “Allah'ın vaadidir” ve { صِبْغَةَ اللَّهِ } “Allah'ın boyasıdır” ifadeleri gibi tekit edici masdarlardandır (masdar-ı müekked); şu kadar var ki [burada] tekit ettiği fiil hazfedilmiştir. { يَوْمَ يُنْفَخُ } ifadesini nasb eden (mansub kılan) amil de işte bu [hazfedilmiş fiildir]. Anlam şöyledir: Sûra üflendiği ve şöyle şöyle şeyler gerçekleştiği gün, Allah iyilik yapanları mükâfatlandırır, günahkârları da cezalandırır. Sonra da bu mükâfat ve cezalandırmayı kastederek “Allah'ın sanatıdır” buyurmuştur. { صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ } “Her şeyi sapasağlam yapan Allah'ın sanatıdır” buyurarak bu sanatı/yaratışı, her şeyi hikmet ve isabet üzere sağlam ve kusursuzca (itkân ile) yarattığı şeylerin arasına dahil etmiştir. Yani O'nun iyiliğe mükâfatla, kötülüğe ise cezayla karşılık vermesi, eşyayı muhkem ve kusursuz kılmasının bir parçasıdır. Bunları hikmetin gereğine göre yürütmesi ise kulların ne yaptıklarını ve neyi hak ettiklerini bilmesi ve onlara buna göre karşılık vermesidir. Ardından bunu, { مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ } “Kim bir iyilikle gelirse...” buyruğundan her iki ayetin sonuna kadar olan kısımla özetlemiştir. Bu kelâmın belâgatine, nazmının ve tertibinin güzelliğine, sargısının/bağının muhkemliğine, tefsirinin sağlamlığına, adeta tek bir kalıptan dökülmüşçesine kısımlarının birbirinin eteğine nasıl sarıldığına ve -bir hikmete binaen- nice güçleri aciz bırakıp [belîğ] hatiplerin dillerini nasıl lal ettiğine bir bak! Bu tür bir masdar, bir kelâmın peşinden geldiğinde...
كلام، جاء كالشاهد بصحته والمنادى على سداده، وأنه ما كان ينبغي أن يكون إلا كما قد كان.
onun doğruluğuna şahitlik eden, isabetini haykıran ve ancak olduğu gibi olmasının layık bulunduğunu ilan eden bir delil gibi gelir.
ألا ترى إلى قوله: صُنْعَ اللَّهِ، وصِبْغَةَ اللَّهِ، ووَعَدَ اللَّهُ، وفِطْرَتَ اللَّهِ: بعد ما وسمها بإضافتها إليه بسمة التعظيم، كيف تلاها بقوله الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ، وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً، لا يخلف الله الميعاد لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ وقرئ: تفعلون، على الخطاب. فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها يريد الإضعاف وأنّ العمل يتقضى والثواب يدوم، وشتان ما بين فعل العبد وفعل السيد. وقيل: فله خير منها، أى: له خير حاصل من جهتها وهو الجنة. وعن ابن عباس، الحسنة كلمة الشهادة. وقرئ:
Görmez misin O'nun { صُنْعَ اللَّهِ }, { صِبْغَةَ اللَّهِ }, { وَعَدَ اللَّهُ } ve { فِطْرَتَ اللَّهِ } buyruklarını; kendisine izafe ederek onları ta'zim damgasıyla niteledikten sonra, peşlerinden nasıl da { الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ }, { وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً }, { لا يُخْلِفُ اللَّهُ الْمِيعادَ } ve { لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ } buyruklarını getirmiştir! Hitap olarak { تَفْعَلُونَ } şeklinde de okunmuştur. { فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها } [buyruğunda] kat kat fazlasını, amelin sona erip sevabın ise baki kalacağını kastetmektedir; kulun fiili ile Efendi'nin fiili arasında ne büyük fark vardır! { فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها } ifadesinin: 'Ona onun vesilesiyle hasıl olan bir hayır vardır ki o da cennettir' manasına geldiği de söylenmiştir. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre 'hasene', kelime-i şehadettir. Şöyle de okunmuştur:
يَوْمَئِذٍ مفتوحا مع الإضافة، لأنه أضيف إلى غير متمكن. ومنصوبا مع تنوين فزع. فإن قلت: ما الفرق بين الفزعين؟ قلت: الفزع الأوّل: هو ما لا يخلو منه أحد عند الإحساس بشدّة تقع وهول يفجأ، من رعب وهيبة، وإن كان المحسن يأمن لحاق الضرر به، كما يدخل الرجل على الملك بصدر هياب وقلب وجاب وإن كانت ساعة إعزاز وتكرمة وإحسان وتولية.
Gayr-i mütemekkin [bir kelimeye] muzaf olduğu için izafetle birlikte fethalı olarak { يَوْمَئِذٍ }; { فَزَعٍ } kelimesinin tenviniyle birlikte de mansub olarak okunmuştur. Eğer: 'İki korku (feza') arasındaki fark nedir?' dersen, derim ki: Birinci korku: Vuku bulan bir şiddet ve ansızın gelen bir dehşet hissedildiğinde korku ve heybetten ötürü hiç kimsenin kurtulamayacağı durumdur; iyilik yapan kimse kendisine bir zarar gelmesinden emin olsa bile bu böyledir. Tıpkı bir adamın, ikram, taltif, ihsan ve tayin anı olsa bile, heybet dolu bir göğüs ve çarpan bir kalple hükümdarın huzuruna girmesi gibi.
وأمّا الثاني: فالخوف من العذاب. فإن قلت: فمن قرأ مِنْ فَزَعٍ بالتنوين ما معناه؟ قلت: يحتمل معنيين. من فزع واحد وهو خوف العقاب، وأمّا ما يلحق الإنسان من التهيب والرعب لما يرى من الأهوال والعظائم، فلا يخلون منه، لأنّ البشرية تقتضي ذلك. وفي الأخبار والآثار ما يدل عليه. ومن فزع شديد مفرط الشدّة لا يكتنهه الوصف: وهو خوف النار. أمن: يعدى بالجار وبنفسه، كقوله تعالى أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ. وقيل: السيئة: الإشراك. يعبر عن الجملة بالوجه والرأس والرقبة، فكأنه قيل: فكبوا في النار، كقوله تعالى فَكُبْكِبُوا فِيها ويجوز أن يكون ذكر الوجوه إيذانا بأنهم يكبون على وجوههم فيها منكوسين هَلْ تُجْزَوْنَ يجوز فيه الالتفات وحكاية ما يقال لهم عند الكب بإضمار القول.
İkincisi ise azap korkusudur. Eğer: '{ مِنْ فَزَعٍ } lafzını tenvinle okuyana göre mana nedir?' dersen, derim ki: İki manaya muhtemeldir: [Birincisi], tek bir korkudan ki o da azap korkusudur; insanın gördüğü dehşet ve büyük haller sebebiyle kapıldığı heybet ve ürpertiye gelince, beşeriyet bunu gerektirdiği için bundan kimse uzak kalamaz. Rivayet ve haberlerde de buna delalet eden hususlar vardır. [İkincisi], vasfedilemeyecek derecede son derece şiddetli olan bir korkudan ki o da cehennem ateşi korkusudur. 'Amine' fiili harf-i cer ile de bizzat kendisiyle de geçişli (müteaddî) olur; Allah Teâlâ'nın { أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ } “Allah'ın tuzağından emin mi oldular?” buyruğunda olduğu gibi. 'Seyyie'nin şirk olduğu da söylenmiştir. Bütün bedenden yüz, baş ve boyun ile bahsedilir; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın { فَكُبْكِبُوا فِيها } “Oraya yüzüstü atılırlar” buyruğunda olduğu gibi sanki 'ateşe atılırlar' denilmiş gibidir. Yüzlerin zikredilmesinin, onların ateşe baş aşağı ve yüzleri üzerine atılacaklarını bildirmek için olması da caizdir. { هَلْ تُجْزَوْنَ } ifadesinde iltifat sanatı olması da, atılma esnasında kendilerine söylenecek sözün 'kavl' takdiriyle aktarılması da caizdir.
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٩١ الى ٩٣]
[Neml Suresi (27), Âyetler: 91-93]
إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَها وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩١) وَأَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّما أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ (٩٢) وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَتَعْرِفُونَها وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٣)
{ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَها وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩١) وَأَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّما أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ (٩٢) وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَتَعْرِفُونَها وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٣) } “[De ki:] 'Ben ancak, bu şehrin -ki onu hürmetli kılmıştır ve her şey O'nundur- Rabbine kulluk etmekle emrolundum. Bana müslümanlardan olmam emredildi. Ve Kur'an'ı okumam [emredildi]. Artık kim doğru yola gelirse, o ancak kendisi için doğru yola gelmiş olur; kim de saparsa de ki: Ben sadece uyarıcılardanım.' Ve de ki: 'Hamd Allah'a mahsustur. O, ayetlerini size gösterecek, siz de onları tanıyacaksınız. Rabbin yaptıklarınızdan gafil değildir.'”
أمر رسوله بأن يقول أُمِرْتُ أن أخص الله وحده بالعبادة، ولا أتخذ له شريكا كما فعلت قريش، وأن أكون من الحنفاء الثابتين على ملة الإسلام وَأَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ من التلاوة أو التلوّ كقوله وَاتَّبِعْ ما يُوحى إِلَيْكَ. والبلدة: مكة حرسها الله تعالى: اختصها من بين سائر.
[Allah], Resûlü'ne şöyle demesini emretmiştir: İbadeti yalnızca Allah'a has kılmakla, Kureyş'in yaptığı gibi O'na ortak koşmamakla ve İslâm milleti üzerinde sebat gösteren hanîflerden olmakla emrolundum. { وَأَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ } [ifadesi], tilâvetten (kıraat etmek) veya { وَاتَّبِعْ ما يُوحى إِلَيْكَ } “Sana vahyolunana uy” kavlinde olduğu gibi tülüvden (tâbi olmak/peşinden gitmek) gelmektedir. “el-Belde” ise -Allah Teâlâ onu muhafaza buyursun- Mekke'dir. [Allah], diğer bütün...
البلاد بإضافة اسمه إليها، لأنها أحبّ بلاده إليه، وأكرمها عليه، وأعظمها عنده. وهكذا قال النبي ﷺ حين خرج في مهاجره، فلما بلغ الحزورة استقبلها بوجهه الكريم فقال: «إنى أعلم أنك أحب بلاد الله إلى الله. ولولا أن أهلك أخرجونى ما خرجت» وأشار إليها إشارة تعظيم لها وتقريب، دالا على أنها موطن نبيه ومهبط وحيه. ووصف ذاته بالتحريم الذي هو خاص وصفها، فأجزل بذلك قسمها في الشرف والعلو، ووصفها بأنها محرّمة لا ينتهك حرمتها إلا ظالم مضادّ لربه وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ لا يختلى خلاها، ولا يعضد شجرها ، ولا ينفر صيدها. واللاجئ إليها آمن. وجعل دخول كل شيء تحت ربوبيته وملكوته كالتابع لدخولها تحتهما. وفي ذلك إشارة إلى أن ملكا ملك مثل هذه البلدة عظيم الشأن قد ملكها وملك إليها كل شيء : اللهم بارك لنا في سكناها، وآمنا فيها شرّ كل ذى شرّ، ولا تنقلنا من جوار بيتك إلا إلى دار رحمتك. وقرئ: التي حرّمها. واتل عليهم هذا القرآن: عن أبىّ وأن أتل: عن ابن مسعود. فَمَنِ اهْتَدى باتباعه إياى فيما أنا بصدده من توحيد الله ونفى الأنداد عنه، والدخول في الملة الحنيفية، واتباع ما أنزل علىّ من الوحى، فمنفعة اهتدائه راجعة إليه لا إلىّ وَمَنْ ضَلَّ ولم يتبعني فلا علىّ، وما أنا إلا رسول منذر، وما على الرسول
...[bütün] beldeler arasından Kendi ismini ona izafe ederek [Mekke'yi mümtaz kılmıştır]; çünkü orası, O'nun katında beldelerinin en sevimlisi, en değerlisi ve en yücesidir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de hicret etmek üzere [Mekke'den] çıktığında böyle buyurmuştur. Hazvere'ye vardığında mübarek yüzüyle oraya dönmüş ve şöyle buyurmuştur: « إِنِّي أَعْلَمُ أَنَّكِ أَحَبُّ بِلَادِ اللَّهِ إِلَى اللَّهِ وَلَوْلَا أَنَّ أَهْلَكِ أَخْرَجُونِي مَا خَرَجْتُ » «Şüphesiz ben biliyorum ki sen, Allah'ın beldeleri içinde Allah'a en sevimli olanısın. Eğer senin halkın beni [senden] çıkarmamış olsaydı asla çıkmazdım.» Böylece oraya, kendisini tazim ve taltif eden bir işaretle işaret buyurmuş; Peygamberi'nin yurdu ve vahyin iniş mahalli olduğuna delalette bulunmuştur. [Allah Teâlâ], oranın en özel vasfı olan hürmetli kılma (tahrîm) fiilini kendi Zatına nispet etmiş, böylece oranın şeref ve yücelikteki nasibini bollaştırmıştır. Keza orayı, hürmetini ancak Rabbine karşı gelen zalim bir kimseden başkasının çiğneyemeyeceği hürmetli bir yer olarak nitelemiştir: { وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ } “Kim orada zulümle haktan sapmak isterse, ona can yakıcı bir azaptan tattırırız”. Oranın otu biçilmez, ağacı kesilmez, av hayvanı ürkütülmez; oraya sığınan kimse de güvendedir. Her şeyin O'nun rubûbiyeti ve mülkü altına girişini, bu beldenin o ikisinin altına girişine adeta tabi kılmıştır. Bunda, böyle bir beldeye malik olan yüce şanlı bir Hükümdar'ın hem oraya hem de oranın yanı sıra her şeye malik olduğuna bir işaret vardır. [Zemahşerî der ki:] Allahım! Orada ikamet etmeyi bizim için bereketli kıl, orada bizi her şerlinin şerrinden emin eyle ve bizi Beyt'inin civarından ancak rahmet yurduna nakleyle! [Bir kıraatte] { الَّتِي حَرَّمَها } şeklinde okunmuştur. Ubeyy'den { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ هَذَا الْقُرْآنَ } şeklinde, İbn Mes'ûd'dan ise { وَأَنْ أَتْلُ } şeklinde [rivayet edilmiştir]. { فَمَنِ اهْتَدى } “Artık kim doğru yolu bulursa”; Allah'ı birleme, O'ndan ortakları nefyetme, hanîf milletine girme ve bana indirilen vahye uyma hususunda benim yoluma tabi olmak suretiyle [hidayete ererse], onun hidayete ermesinin faydası bana değil sadece kendisine aittir. { وَمَنْ ضَلَّ } “Kim de saparsa” ve bana uymazsa bunun bana bir vebali yoktur. Ben sadece uyarıcı bir elçiyim; elçiye düşen ise...
إلا البلاغ. ثم أمره أن يحمد الله على ما خوّله من نعمة النبوّة التي لا توازيها نعمة، وأن يهدّد أعداءه بما سيريهم الله من آياته التي تلجئهم إلى المعرفة، والإقرار بأنها آيات الله. وذلك حين لا تنفعهم المعرفة. يعنى في الآخرة. عن الحسن وعن الكلبي: الدخان، وانشقاق القمر. وما حلّ بهم من نقمات الله في الدنيا. وقيل: هو كقوله سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ الآية وكل عمل يعملونه، فالله عالم به غير غافل عنه لأنّ، الغفلة والسهو لا يجوزان على عالم الذات ، وهو من وراء جزاء العاملين. قرئ: تعملون، بالتاء والياء.
sadece tebliğdir. Sonra [Allah], hiçbir nimetin dengi olamayacağı peygamberlik nimetini kendisine bahşettiği için Allah'a hamdetmesini ve Allah'ın kendilerine göstereceği, onları zorunlu olarak tanımaya ve bunların Allah'ın ayetleri olduğunu ikrara sevk edecek ayetleriyle düşmanlarını tehdit etmesini emretmiştir; bu da tanımanın kendilerine fayda vermeyeceği vakittedir, yani ahirettedir. Hasan ve Kelbî'den: [Bu ayetlerin] duman (duhân), ayın yarılması ve dünyada başlarına gelen ilahî cezalar olduğu rivayet edilmiştir. Bunun Allah Teâlâ'nın: { سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ } “Onlara hem ufuklarda hem de kendi nefislerinde ayetlerimizi göstereceğiz” ayeti gibi olduğu da söylenmiştir. İşledikleri her ameli Allah bilmektedir, ondan gafil değildir; zira zâtı gereği her şeyi bilen [Allah] hakkında gaflet ve yanılma caiz değildir ve O, amel edenlerin karşılığını eksiksiz verecektir. { تَعْمَلُونَ } lafzı hem 'te' hem de 'ye' ile okunmuştur.
عن رسول الله ﷺ. «من قرأ طس سليمان: كان له من الأجر عشر حسنات بعدد من صدّق سليمان وكذب به وهود وشعيب وصالح وإبراهيم، ويخرج من قبره وهو ينادى لا إله إلا الله» .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir]: «Kim Tâ-Sîn Süleyman'ı (Neml Suresi'ni) okursa; Süleyman'ı, Hûd'u, Şuayb'ı, Sâlih'i ve İbrâhim'i tasdik edenler ile yalanlayanların sayısınca kendisine onar sevap verilir ve kabrinden 'Lâ ilâhe illallâh' diye seslenerek çıkar.»