[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٣٤ الى ٣٥]
[Ankebût Suresi (29), 34-35. Ayetler]
إِنَّا مُنْزِلُونَ عَلى أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (٣٤) وَلَقَدْ تَرَكْنا مِنْها آيَةً بَيِّنَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٣٥)
{إِنَّا مُنْزِلُونَ عَلى أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (٣٤) وَلَقَدْ تَرَكْنا مِنْها آيَةً بَيِّنَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٣٥)} “«Şüphesiz biz, yoldan çıkıp durmalarından ötürü bu memleket halkının üzerine gökten feci bir azap indireceğiz.» (34) Andolsun ki biz, aklını kullanan bir kavim için ondan apaçık bir ibret nişanesi bıraktık. (35)”
الرجز والرجس: العذاب، من قولهم: ارتجز وارتجس إذا اضطرب، لما يلحق المعذب من القلق والاضطراب. وقرئ مُنْزِلُونَ مخففا ومشدّدا مِنْها من القرية آيَةً بَيِّنَةً هي آثار منازلهم الخربة. وقيل: بقية الحجارة. وقيل: الماء الأسود على وجه الأرض. وقيل: الخبر عما صنع بهم لِقَوْمٍ متعلق بتركنا أو ببينة.
Riciz (الرجز) ve Rics (الرجس) azap demektir. Bu kelime, azap gören kimsede meydana gelen endişe ve sarsıntı sebebiyle Arapların «çalkalandı, sarsıldı» anlamında kullandıkları «irtaceze (ارتجز)» ve «irtecese (ارتجس)» sözünden gelir. {مُنْزِلُونَ} şeddesiz («münzilûn») ve şeddeli («münezzilûn») olarak okunmuştur. {مِنْها} o beldeden geriye, {آيَةً بَيِّنَةً} apaçık bir ibret nişanesi [bıraktık ki] bu da onların harap olmuş yurtlarının kalıntılarıdır. Geriye kalan taşlar olduğu da söylenmiştir. Yeryüzüne çıkmış olan siyah su olduğu da söylenmiştir. Başlarına getirilenlerin haberi olduğu da söylenmiştir. {لِقَوْمٍ} ifadesi {تَرَكْنا} fiiline veya {بَيِّنَةً} lafzına taalluk etmektedir.
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٣٦ الى ٣٧]
[Ankebût Suresi (29), 36-37. Ayetler]
وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً فَقالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَارْجُوا الْيَوْمَ الْآخِرَ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٣٦) فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ (٣٧)
{وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً فَقالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَارْجُوا الْيَوْمَ الْآخِرَ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٣٦) فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ (٣٧)} “Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]. Dedi ki: «Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, ahiret gününü umun ve yeryüzünde bozguncular olarak taşkınlık yapmayın!» (36) Fakat onu yalanladılar; bunun üzerine onları o şiddetli sarsıntı yakalayıverdi de yurtlarında dizüstü çöke kalmış [cansız] kimseler haline geldiler. (37)”
وَارْجُوا وافعلوا ما ترجون به العاقبة. فأقيم المسبب مقام السبب. أو أمروا بالرجاء:
{وَارْجُوا} «[Ahiret gününü] umun» yani akıbeti[n hayır olmasını] umacağınız amelleri işleyin; burada müsebbeb (sonuç), sebebin yerine ikame edilmiştir. Yahut doğrudan ummakla emrolunmuşlardır;
والمراد: اشتراط ما يسوّغه من الإيمان، كما يؤمر الكافر بالشرعيات على إرادة الشرط. وقيل:
bununla murat edilen ise, bu ummayı meşru ve geçerli kılacak olan imanın şart koşulmasıdır; nitekim kâfire şeriatın gerekleri emredilirken aslında bunun ön şartı [olan iman] kastedilir. Şöyle de denmiştir:
هو من الرجاء بمعنى الخوف. والرجفة: الزلزلة الشديدة. وعن الضحاك: صيحة جبريل ﵇، لأنّ القلوب رجفت لها فِي دارِهِمْ في بلدهم وأرضهم. أو في ديارهم، فاكتفى بالواحد
Buradaki [reca/ummak], korku anlamındaki recâdandır. er-Racfe (الرجفة) ise şiddetli sarsıntıdır (depremdir). Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre bu, Cebrâîl aleyhisselâm'ın çığlığıdır; çünkü kalpler bundan dolayı titremiştir. {فِي دارِهِمْ} "kendi beldelerinde ve arazilerinde" [demektir]. Yahut [çoğul anlamında] yurtlarında/evlerinde demektir de tekil lafızla yetinilmiştir.
لأنه لا يلبس جاثِمِينَ باركين على الركب ميتين.
{جاثِمِينَ} dizüstü çökmüş vaziyette ölmüş kimseler [demektir].
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٣٨]
[Ankebût Suresi (29), 38. Ayet]
وَعاداً وَثَمُودَ وَقَدْ تَبَيَّنَ لَكُمْ مِنْ مَساكِنِهِمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَكانُوا مُسْتَبْصِرِينَ (٣٨)
{وَعاداً وَثَمُودَ وَقَدْ تَبَيَّنَ لَكُمْ مِنْ مَساكِنِهِمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَكانُوا مُسْتَبْصِرِينَ (٣٨)} “Âd ve Semûd'u da [helak ettik]. Onların durumları oturdukları yerlerden size açıkça belli olmuştur. Şeytan onlara amellerini süslemiş ve onları doğru yoldan alıkoymuştur; halbuki onlar bunu görebilecek (akıl ve feraset sahibi) kimselerdi. (38)”
وَعاداً منصوب بإضمار «أهلكنا» لأن قوله فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ يدل عليه، لأنه في معنى الإهلاك وَقَدْ تَبَيَّنَ لَكُمْ ذلك: يعنى ما وصفه من إهلاكهم مِنْ جهة مَسْكَنِهِمْ إذا نظرتم إليها عند مروركم بها، وكان أهل مكة يمرون عليها في أسفارهم فيبصرونها وَكانُوا مُسْتَبْصِرِينَ عقلاء متمكنين من النظر والافتكار، ولكنهم لم يفعلوا. أو كانوا متبينين أن العذاب نازل بهم لأن الله تعالى قد بين لهم على ألسنة الرسل ﵈، ولكنهم لجوا حتى هلكوا.
{وَعاداً} lafzı, gizli bir «ehleknâ (helak ettik)» fiili sebebiyle mensuptur; zira {فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ} ifadesi helak etme anlamında olduğu için buna delalet eder. {وَقَدْ تَبَيَّنَ لَكُمْ} Bu durum yani onların helakine dair vasfedilenler size açıklanmıştır; {مِنْ مَساكِنِهِمْ} yanlarından geçtiğinizde meskenlerine baktığınız vakit [bunu anlarsınız]. Mekkeliler yolculuklarında onların meskenlerine uğrar ve onları görürlerdi. {وَكانُوا مُسْتَبْصِرِينَ} Düşünüp taşınmaya ve akıl yürütmeye muktedir, akıllı kimselerdi; fakat bunu yapmadılar. Yahut peygamberlerin aleyhimüsselâm diliyle Allah Teâlâ kendilerine açıkladığı için başlarına azabın ineceğini apaçık biliyorlardı; lâkin helak oluncaya kadar inat ettiler.
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٣٩]
[Ankebût Suresi (29), 39. Ayet]
وَقارُونَ وَفِرْعَوْنَ وَهامانَ وَلَقَدْ جاءَهُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الْأَرْضِ وَما كانُوا سابِقِينَ (٣٩)
{وَقارُونَ وَفِرْعَوْنَ وَهامانَ وَلَقَدْ جاءَهُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الْأَرْضِ وَما كانُوا سابِقِينَ (٣٩)} “Kârûn'u, Firavun'u ve Hâmân'ı da [helak ettik]. Andolsun ki Mûsâ onlara apaçık delillerle gelmişti de onlar yeryüzünde büyüklük taslamışlardı. Halbuki [azabımızdan kaçıp] kurtulabilecek değillerdi. (39)”
سابِقِينَ فائتين، أدركهم أمر الله فلم يفوتوه.
{سابِقِينَ} kaçıp kurtulanlar [demektir]; Allah'ın emri onlara erişti de O'nu atlatamadılar.
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٤٠]
[Ankebût Suresi (29), 40. Ayet]
فَكُلاًّ أَخَذْنا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِ حاصِباً وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنا بِهِ الْأَرْضَ وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنا وَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٠)
{فَكُلاًّ أَخَذْنا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِ حاصِباً وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنا بِهِ الْأَرْضَ وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنا وَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٠)} “Biz onların her birini günahı sebebiyle yakalayıverdik. Nitekim onlardan kiminin üzerine taş yağdıran bir fırtına gönderdik, kimini o korkunç ses yakaladı, kimini yerin dibine geçirdik, kimini de suda boğduk. Allah onlara zulmedecek değildi; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı. (40)”
الحاصب: لقوم لوط، وهي ريح عاصف فيها حصباء. وقيل: ملك كان يرميهم. والصيحة:
{حاصِباً} Taş yağdıran rüzgâr Lût kavmi içindi; bu, içinde küçük taşlar bulunan şiddetli bir kasırgadır. Onlara taş atan bir melek olduğu da söylenmiştir. {الصَّيْحَةُ} Korkunç ses ise
لمدين وثمود. والخسف: لقارون. والغرق: لقوم نوح وفرعون.
Medyen ve Semûd kavmi içindir. Yerin dibine geçirme Kârûn içindir. Suda boğma ise Nûh kavmi ve Firavun içindir.
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٤١ الى ٤٢]
[Ankebût Suresi (29), 41-42. Ayetler]
مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٤١) إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٤٢)
{مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٤١) إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٤٢)} “Allah'tan başka dostlar edinenlerin misali, kendine bir ev edinen örümceğin misali gibidir. Halbuki evlerin en çürüğü şüphesiz örümcek evidir; keşke bilselerdi! (41) Şüphesiz Allah, onların Kendisini bırakıp da neye yalvardıklarını (kulluk ettiklerini) bilir. O, Mutlak Güç Sahibidir, Hüküm ve Hikmet Sahibidir. (42)”
الغرض تشبيه ما اتخذوه متكلا ومعتمدا في دينهم وتولوه من دون الله، بما هو مثل عند الناس في الوهن وضعف القوّة. وهو نسج العنكبوت. ألا ترى إلى مقطع التشبيه وهو قوله وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ؟ فإن قلت: ما معنى قوله لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ وكل
Buradaki gaye, dinlerinde dayanak ve itimat noktası kıldıkları ve Allah'ı bırakıp dost edindikleri şeyleri, zayıflık ve dermansızlık hususunda insanlar nezdinde darbımesel haline gelmiş olan örümcek ağına benzetmektir. Baksana benzetmenin can alıcı noktası olan {وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ} «Halbuki evlerin en çürüğü şüphesiz örümcek evidir» sözüne! Eğer «Örümcek evinin çürüklüğünü herkes bildiği halde {لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ} 'keşke bilselerdi' sözünün anlamı nedir?» dersen,
أحد يعلم وهن بيت العنكبوت؟ قلت: معناه لو كانوا يعلمون أن هذا مثلهم وأن أمر دينهم بالغ هذه الغاية من الوهن. ووجه آخر: وهو أنه إذا صحّ تشبيه ما اعتمدوه في دينهم ببيت العنكبوت، وقد صح أن أوهن البيوت بيت العنكبوت، فقد تبين أن دينهم أوهن الأديان لو كانوا يعلمون. أو أخرج الكلام بعد تصحيح التشبيه مخرج المجاز، فكأنه قال: وإن أوهن ما يعتمد عليه في الدين عبادة الأوثان لو كانوا يعلمون. ولقائل أن يقول: مثل المشرك الذي يعبد الوثن بالقياس إلى المؤمن الذي يعبد الله، مثل عنكبوت يتخذ بيتا، بالإضافة إلى رجل يبنى بيتا بآجر وجص أو ينحته من صخر، وكما أن أوهن البيوت إذا استقريتها بيتا بيتا بيت العنكبوت، كذلك أضعف الأديان إذا استقريتها دينا دينا عبادة الأوثان لو كانوا يعلمون.
şöyle derim: Bunun anlamı, «kendilerinin durumunun bu misal gibi olduğunu ve dinlerinin halinin bu derece çürük bulunduğunu keşke bilselerdi!» demektir. Diğer bir vecih: Dinlerinde dayandıkları şeyin örümcek evine benzetilmesi sahih olduğuna ve evlerin en çürüğünün de örümcek evi olduğu sabit bulunduğuna göre, keşke bilselerdi dinlerinin de dinlerin en çürüğü olduğu açıklığa kavuşmuş olur. Yahut benzetme sağlandıktan sonra söz mecaz yoluyla irat edilmiştir; sanki şöyle denmiştir: «Keşke bilselerdi, dinde dayanılan şeylerin en çürüğü putlara tapmaktır.» Biri şöyle de diyebilir: Puta tapan müşriğin Allah'a kulluk eden mümine kıyasla durumu, tuğla ve kireçle ev yapan yahut kayadan ev oyan bir adama kıyasla ev edinen örümceğin durumu gibidir. Evleri tek tek araştırdığında evlerin en çürüğü örümcek evi olduğu gibi, dinleri tek tek araştırdığında da keşke bilselerdi dinlerin en çürüğü putlara tapmaktır.
قرئ: تدعون، بالتاء والياء. وهذا توكيد للمثل وزيادة عليه، حيث لم يجعل ما يدعونه شيئا وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ فيه تجهيل لهم حيث عبدوا ما ليس بشيء، لأنه جماد ليس معه مصحح العلم والقدرة أصلا، وتركوا عبادة القادر القاهر على كل شيء، الحكيم الذي لا يفعل شيئا إلا بحكمة وتدبير.
Tâ ve yâ ile «ted'ûne» ve «yed'ûne» şeklinde okunmuştur. Bu, yalvardıkları şeyleri hiçbir 'şey' saymamak suretiyle meselin teyidi ve onun üzerine bir ziyadedir. {وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} ifadesinde, bir hiç olan şeye -ki o, kendisinde ilim ve kudretin sıhhatine dair hiçbir vasıf bulunmayan bir cemadattır (cansız varlıktır)- kulluk edip de her şeye gücü yeten ve kahreden, hiçbir fiili hikmet ve tedbirsiz olmayan Hakîm'e kulluğu terk ettikleri için onları cahillikle niteleme vardır.
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٤٣]
[Ankebût Suresi (29), 43. Ayet]
وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَما يَعْقِلُها إِلاَّ الْعالِمُونَ (٤٣)
{وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَما يَعْقِلُها إِلاَّ الْعالِمُونَ (٤٣)} “İşte biz bu misalleri insanlara getiriyoruz; fakat onları ancak ilim sahipleri akleder. (43)”
كان الجهلة والسفهاء من قريش يقولون إنّ ربّ محمد يضرب المثل بالذباب والعنكبوت، ويضحكون من ذلك، فلذلك قال وَما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ أى لا يعقل صحتها وحسنها وفائدتها إلا هم، لأنّ الأمثال والتشبيهات إنما هي الطرق إلى المعاني المحتجبة في الأستار حتى تبرزها وتكشف عنها وتصوّرها للأفهام، كما صوّر هذا التشبيه الفرق بين حال المشرك وحال الموحد وعن النبي ﷺ أنه تلا هذه الآية فقال: «العالم من عقل عن الله فعمل بطاعته واجتنب سخطه » :
Kureyş'in cahilleri ve beyinsizleri, «Muhammed'in Rabbi sinekle, örümcekle misal getiriyor» diyerek bununla alay ediyorlardı; işte bu yüzden {وَما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ} buyurdu. Yani bunların doğruluğunu, güzelliğini ve faydasını ancak onlar akleder; zira darbımeseller ve benzetmeler perdeler arkasında gizlenmiş manaları açığa çıkarmak, keşfetmek ve zihinlerde canlandırmak için birer yoldur; nitekim bu teşbih de müşrikin hali ile muvahhidin hali arasındaki farkı canlandırmıştır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu ayeti okuyup şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Âlim, Allah'tan gelenleri akledip O'na itaatle amel eden ve O'nun gazabından kaçınan kimsedir.»
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٤٤]
[Ankebût Suresi (29), 44. Ayet]
خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (٤٤)
{خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (٤٤)} “Allah gökleri ve yeri hak ile yarattı. Şüphesiz bunda müminler için kesin bir ibret vardır. (44)”
بِالْحَقِّ أى بالغرض الصحيح الذي هو حق لا باطل، وهو أن تكونا مساكن عباده وعبرة للمعتبرين منهم، ودلائل على عظم قدرته: ألا ترى إلى قوله إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ ونحوه قوله تعالى وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا ثم قال ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا
{بِالْحَقِّ} “Hak ile” [ifadesi]; bâtıl değil hak olan doğru bir gaye ile [demektir] ki o da bu ikisinin O'nun kullarına mesken, aralarından ibret alanlar için bir ibret ve O'nun kudretinin büyüklüğüne deliller olmasıdır. Baksana O'nun {إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ} “Şüphesiz bunda müminler için kesin bir ibret vardır” buyruğuna! Benzer şekilde Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا} “Biz göğü, yeri ve ikisi arasındakileri bâtıl olarak yaratmadık”, ardından da {ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Bu, inkâr edenlerin zannıdır” [Sâd 38/27] buyurmuştur.
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٤٥]
[Ankebût Suresi (29), 45. Ayet]
اتْلُ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ وَأَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما تَصْنَعُونَ (٤٥)
{اتْلُ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ وَأَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما تَصْنَعُونَ (٤٥)} “Sana vahyedilen Kitabı oku ve namazı dosdoğru kıl. Şüphesiz namaz hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar. Allah'ı zikretmek ise elbette en büyüktür. Allah ne yaptığınızı bilir. (45)”
الصلاة تكون لطفا في ترك المعاصي، فكأنها ناهية عنها. فإن قلت: كم من مصل يرتكب ولا تنهاه صلاته؟ قلت الصلاة التي هي الصلاة عند الله المستحق بها الثواب: أن يدخل فيها مقدّما للتوبة النصوح، متقيا، لقوله تعالى إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ ويصليها خاشعا بالقلب والجوارح، فقد روى عن حاتم: كأنّ رجلي على الصراط والجنة عن يمينى والنار عن يساري وملك الموت من فوقى، وأصلى بين الخوف والرجاء، ثم يحوطها بعد أن يصليها فلا يحبطها، فهي الصلاة التي تنهى عن الفحشاء والمنكر. وعن ابن عباس رضى الله عنهما: من لم تأمره صلاته بالمعروف وتنهه عن المنكر لم يزدد بصلاته من الله إلا بعدا . وعن الحسن ﵀: من لم تنهه صلاته عن الفحشاء والمنكر، فليست صلاته بصلاة، وهي وبال عليه. وقيل: من كان مراعيا للصلاة جرّه ذلك إلى أن ينتهى عن السيئات يوما ما، فقد روى أنه قيل لرسول الله ﷺ إنّ فلانا يصلى بالنهار ويسرق بالليل، فقال «إنّ صلاته لتردعه» وروى أنّ فتى من الأنصار كان يصلى معه الصلوات، ولا يدع شيئا من الفواحش إلا ركبه، فوصف له فقال «إن صلاته ستنهاه» فلم يلبث أن تاب . وعلى كل حال إنّ المراعى للصلاة لا بدّ أن يكون أبعد من الفحشاء والمنكر ممن لا يراعيها. وأيضا فكم من مصلين تنهاهم الصلاة عن الفحشاء والمنكر، واللفظ لا يقتضى أن لا يخرج واحد من المصلين عن قضيتها، كما تقول: إنّ زيدا ينهى عن المنكر فليس غرضك أنه ينهى عن جميع المناكير، وإنما تريد أنّ هذه الخصلة موجودة فيه وحاصلة منه من غير اقتضاء للعموم وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ يريد: وللصلاة أكبر من غيرها من الطاعات، وسماها
Namaz günahları terk etmede bir lütuf (vesile) olur; dolayısıyla sanki o [günahlardan] nehyedici gibidir. Eğer: "Namaz kıldığı halde günah işleyen ve namazı kendisini [kötülükten] alıkoymayan nice kimse vardır?" dersen, derim ki: Allah katında sevabı hak ettiren gerçek namaz; kulun [namaza] nasuh tövbesini öne alarak, Allah Teâlâ'nın {إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ} “Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder” buyruğu gereğince takva sahibi olarak girmesi, kalbi ve azalarıyla huşû içinde kılmasıdır. Nitekim Hâtim'den şöyle rivayet edilmiştir: "Sanki iki ayağım Sırat üzerinde, cennet sağımda, cehennem solumda, ölüm meleği üzerimde ve ben korku ile ümit arasında namaz kılıyorum." Sonra onu kıldıktan sonra korur da boşa çıkarmaz. İşte hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyan namaz budur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan [şöyle rivayet edilmiştir]: «Namazı kendisine iyiliği emretmeyen ve kötülükten alıkoymayan kimsenin namazı, Allah'tan uzaklıktan başka bir şeyini artırmaz.» Hasan[-ı Basrî] rahimehullâh'tan [şöyle rivayet edilmiştir]: «Namazı kendisini hayasızlıktan ve kötülükten alıkoymayan kimsenin kıldığı namaz [gerçekte] namaz değildir ve o namaz onun aleyhine bir vebaldir.» Denildi ki: Namaza devam edip riayet eden kimseyi bu durum bir gün kötülüklerden vazgeçmeye sevk eder. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Filan kimse gündüz namaz kılıyor, gece ise hırsızlık yapıyor" denildiği, bunun üzerine onun «إِنّ صَلَاتَهُ لَتَرْدَعُهُ» «Namazı onu [bu yaptığından] mutlaka vazgeçirecektir» buyurduğu rivayet edilmiştir. Yine Ensâr'dan bir gencin onunla birlikte namazları kıldığı, bununla beraber hiçbir hayasızlığı terk etmeyip işlediği, durumun ona anlatılması üzerine «إِنَّ صَلَاتَهُ سَتَنْهَاهُ» «Namazı onu yakında vazgeçirecektir» buyurduğu ve çok geçmeden gencin tövbe ettiği rivayet edilmiştir. Her halükârda namaza riayet eden kimse, hayasızlıktan ve kötülükten, namaza riayet etmeyen kimseye göre mutlaka daha uzak olur. Ayrıca namazın kendilerini hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyduğu nice namaz kılan kimse vardır. İfadenin lafzı ise, namaz kılanlardan hiçbirinin bu hükmün dışına çıkmamasını gerektirmez. Nitekim "Zeyd kötülükten nehyeder" dediğinde kastın onun bütün kötülükleri nehyetmesi değildir; aksine genel bir kapsam gerektirmeksizin bu hasletin onda bulunduğunu ve kendisinden sâdır olduğunu kastetmiş olursun. {وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ} [ifadesiyle şunu] kastetmektedir: Namaz diğer taatlerden daha büyüktür. [Allah Teâlâ] onu...
بذكر الله كما قال فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّهِ وإنما قال: ولذكر الله: ليستقلّ بالتعليل، كأنه قال:
{فاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّهِ} «Allah'ın zikrine koşun» ayetinde olduğu gibi «Allah'ın zikri» olarak isimlendirmiştir. Gerekçeyi müstakil kılmak için «Allah'ın zikri ise elbette...» demiştir; sanki şöyle buyurmuştur:
وللصلاة أكبر، لأنها ذكر الله. أو ولذكر الله عند الفحشاء والمنكر وذكر نهيه عنهما ووعيده عليهما أكبر، فكان أولى بأن ينهى من اللطف الذي في الصلاة. وعن ابن عباس رضى الله عنهما ولذكر الله إياكم برحمته أكبر من ذكركم إياه بطاعته وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما تَصْنَعُونَ من الخير والطاعة، فيثيبكم أحسن الثواب.
Namaz daha büyüktür, zira o Allah'ın zikridir. Yahut hayasızlık ve kötülük anında Allah'ı hatırlamak, O'nun bunlardan nehyini ve bunlar hakkındaki tehdidini hatırlamak daha büyüktür; dolayısıyla namazdaki lütuftan nehyetmeye daha layıktır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan: «Allah'ın rahmetiyle sizi zikretmesi, sizin O'na itaatle O'nu zikretmenizden daha büyüktür» dediği rivayet edilmiştir. {وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما تَصْنَعُونَ} İşlediğiniz hayır ve itaati bilir, böylece sizi en güzel mükâfatla ödüllendirir.
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٤٦]
[Ankebût Suresi (29), 46. Ayet]
وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلاَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَإِلهُنا وَإِلهُكُمْ واحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٤٦)
{وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلاَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَإِلهُنا وَإِلهُكُمْ واحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٤٦)} “İçlerinden zulmedenler hariç, Kitap ehli ile ancak en güzel olan yolla mücadele edin ve şöyle deyin: «Bize indirilene de size indirilene de iman ettik. Bizim İlahımız da sizin İlahınız da birdir ve biz O'na teslim olmuş kimseleriz.» (46)”
بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ بالخصلة التي هي أحسن: وهي مقابلة الخشونة باللين، والغضب بالكظم.
{بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} En güzel olan haslet ile: Bu da sertliği yumuşaklıkla, öfkeyi yutkunarak (öfkeye hakim olarak),
والسورة بالأناة، كما قال. ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ، إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا فأفرطوا في الاعتداء والعناد ولم يقبلوا النصح ولم ينفع فيهم الرفق، فاستعملوا معهم الغلظة، وقيل: إلا الذين آذوا رسول الله ﷺ. وقيل: إلا الذين أثبتوا الولد والشريك وقالوا يد الله مغلولة.
fevriliği de vakar ve teenni ile karşılamaktır; nitekim [Allah Teâlâ] «Sen en güzel olanla sav» buyurmuştur. {إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا} «İçlerinden zulmedenler hariç»: Haddi aşmada ve inatta aşırı giden, nasihati kabul etmeyen ve kendilerine yumuşaklığın fayda vermediği kimseler müstesnadır; onlara karşı sertlik uygulayınız. Şöyle de denmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet edenler müstesnadır. Şöyle de denmiştir: [Allah'a] çocuk ve ortak isnat edenler ile «Allah'ın eli bağlıdır» diyenler müstesnadır.
وقيل: معناه ولا تجادلوا الداخلين في الذمّة المؤدّين للجزية إلا بالتي هي أحسن، إلا الذين ظلموا فنبذوا الذمّة ومنعوا الجزية، فإن أولئك مجادلتهم بالسيف. وعن قتادة: الآية منسوخة بقوله تعالى قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ ولا مجادلة أشدّ من السيف: وقوله قُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنا من جنس المجادلة بالتي هي أحسن. وعن النبي ﷺ:
Şöyle de denmiştir: Bunun manası, zimmî statüsüne girip cizye ödeyenlerle ancak en güzel yolla mücadele edin; zulmedip zimmîlik ahdini bozan ve cizyeyi vermeyenler hariç, çünkü onlarla mücadele kılıçladır. Katâde'den: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın {قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ} «Allah'a ve ahiret gününe iman etmeyenlerle savaşın» buyruğu ile neshedilmiştir; kılıçtan daha şiddetli bir mücadele yoktur. Ayetteki {قُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنا} «Bize indirilene iman ettik deyin» sözü ise en güzel yolla mücadelenin türündendir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir:
ما حدّثكم أهل الكتاب فلا تصدّقوهم ولا تكذبوهم، وقولوا آمنا بالله وكتبه ورسله، فإن كان باطلا لم تصدّقوهم، وإن كان حقا لم تكذبوهم .
«Kitap ehli size bir şey anlattığında onları ne doğrulayın ne de yalanlayın; 'Biz Allah'a, O'nun kitaplarına ve peygamberlerine iman ettik' deyin. Eğer [anlattıkları] batıl ise onları doğrulamamış olursunuz, eğer hak ise onları yalanlamamış olursunuz.»
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٤٧]
[Ankebût Suresi (29), 47. Ayet]
وَكَذلِكَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ فَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمِنْ هؤُلاءِ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ الْكافِرُونَ (٤٧)
{وَكَذلِكَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ فَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمِنْ هؤُلاءِ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ الْكافِرُونَ (٤٧)} “İşte böylece sana Kitabı indirdik. Kendilerine kitap verdiklerimiz ona iman ederler. Şunlardan da ona iman edenler vardır. Ayetlerimizi ancak kâfirler inkâr eder. (47)”
ومثل ذلك الإنزال أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ أى: أنزلناه مصدّقا لسائر الكتب السماوية، تحقيقا لقوله آمنا بالذي أنزل إلينا وأنزل إليكم. وقيل: كما أنزلنا الكتب إلى من كان قبلك أنزلنا
İşte o indirme gibi {أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ} “sana Kitabı indirdik”. Yani: {آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ} “Bize indirilene de size indirilene de iman ettik” [sözünün] gerçekleşmesi gayesiyle, onu diğer semavi kitapları tasdik edici olarak indirdik. Şöyle de denmiştir: Senden öncekilere kitapları indirdiğimiz gibi sana da...
إليك الكتاب فَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ هم عبد الله بن سلام ومن آمن معه وَمِنْ هؤُلاءِ من أهل مكة وقيل: أراد بالذين أوتوا الكتاب الذين تقدموا عهد رسول الله ﷺ من أهل الكتاب، ومن هؤلاء ممن في عهده منهم وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا مع ظهورها وزوال الشبهة عنها، إلا المتوغلون في الكفر المصممون عليه. وقيل: هم كعب بن الأشرف وأصحابه.
sana da Kitabı indirdik. {فَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ} Onlar Abdullah b. Selâm ve onunla birlikte iman edenlerdir. {وَمِنْ هؤُلاءِ} Mekke halkından da [iman edenler vardır]. Şöyle de denmiştir: Kendilerine kitap verilenlerle, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in devrinden önce gelip geçmiş olan Kitap ehlini kastetmiştir; «şunlardan da» ifadesiyle de onun devrinde yaşayan Kitap ehlini kastetmiştir. {وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا} Apaçık olmasına ve üzerlerindeki şüphenin kalkmasına rağmen ayetlerimizi inkâr etmez, meğerki küfre dalmış ve onda ısrarcı olanlar olsun. Şöyle de denmiştir: Onlar Kâ'b b. el-Eşref ve arkadaşlarıdır.
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٤٨ الى ٤٩]
[Ankebût Suresi (29), 48-49. Ayetler]
وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لارْتابَ الْمُبْطِلُونَ (٤٨) بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ الظَّالِمُونَ (٤٩)
{وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لارْتابَ الْمُبْطِلُونَ (٤٨) بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ الظَّالِمُونَ (٤٩)} “Sen bundan önce ne bir kitap okuyor ne de elinle onu yazıyordun; öyle olsaydı batıla sapanlar elbette şüpheye düşerlerdi. (48) Hayır, o (Kur'an), kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde apaçık ayetlerdir. Ayetlerimizi ancak zalimler inkâr eder. (49)”
وأنت أمىّ ما عرفك أحد قط بتلاوة كتاب ولا خط إِذاً لو كان شيء من ذلك، أى، من التلاوة والخط لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ من أهل الكتاب وقالوا: الذي نجده في كتبنا أمى لا يكتب ولا يقرأ وليس به. أو لارتاب مشركو مكة وقالوا: لعله تعلمه أو كتبه بيده. فإن قلت:
Sen ümmî birisin; seni hiç kimse bir kitap okurken yahut yazı yazarken tanımamıştır. {إِذاً} Eğer bunlardan biri, yani okuma ve yazma bulunsaydı, {لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ} Kitap ehlinden olan batıl ehli şüpheye düşer ve «Bizim kitaplarımızda bulduğumuz peygamber ümmîdir; yazmaz, okumaz, onda bu vasıf yoktur» derlerdi. Yahut Mekkeli müşrikler şüpheye düşer ve «Belki de bunu birinden öğrendi yahut kendi eliyle yazdı» derlerdi. Eğer:
لم سماهم مبطلين، ولو لم يكن أمّيا وقالوا: ليس بالذي نجده في كتبنا لكانوا صادقين محقين؟
«Şayet o ümmî olmasaydı ve onlar da 'Kitaplarımızda bulduğumuz zat bu değildir' deselerdi haklı ve doğru söylemiş olurlardı, öyleyse onları niçin 'mubtılûn (batıla sapanlar)' diye isimlendirdi?
ولكان أهل مكة أيضا على حق في قولهم لعله تعلمه أو كتبه فإنه رجل قارئ كاتب؟ قلت: سماهم مبطلين لأنهم كفروا به وهو أمىّ بعيد من الريب، فكأنه قال: هؤلاء المبطلون في كفرهم به لو لم يكن أمّيا لارتابوا أشدّ الريب، فحين ليس بقارئ كاتب فلا وجه لارتيابهم. وشيء آخر: وهو أن سائر الأنبياء ﵈ لم يكونوا أمّيين، ووجب الإيمان بهم وبما جاءوا به، لكونهم مصدقين من جهة الحكيم بالمعجزات، فهب أنه قارئ كاتب فما لهم لم يؤمنوا به من الوجه الذي آمنوا منه بموسى وعيسى ﵉؟ على أن المنزلين ليسا بمعجزين، وهذا المنزل معجز، فإذا هم مبطلون حيث لم يؤمنوا به وهو أمى، ومبطلون لو لم يؤمنوا به وهو غير أمى.
Mekkeliler de 'Belki bunu öğrendi veya yazdı, zira o okur yazar bir adamdır' dediklerinde haklı olmazlar mıydı?» dersen, şöyle derim: O ümmî ve şüpheden tamamen uzak olduğu halde onu inkâr ettikleri için onları 'mubtılûn' diye isimlendirdi. Sanki şöyle buyurmuştur: Onu inkâr etmekle batıla sapan bu kimseler, eğer o ümmî olmasaydı büsbütün şüpheye düşerlerdi; halbuki o okur yazar değilken şüpheye düşmelerinin hiçbir haklı gerekçesi yoktur. Diğer bir husus da şudur: Diğer peygamberler aleyhimüsselâm ümmî değillerdi ve Hakîm olan Allah tarafından mucizelerle doğrulandıkları için onlara ve getirdiklerine iman etmek vacipti. Faraza o okur yazar olsaydı, Mûsâ ve Îsâ'ya aleyhimesselâm iman ettikleri cihetten ona niçin iman etmesinlerdi? Kaldı ki o ikisine indirilen kitaplar mucize değildi, bu indirilen kitap ise mucizedir. Dolayısıyla onlar, o ümmî iken ona iman etmemekle batıla sapmış oldukları gibi, ümmî olmasaydı da ona iman etmeselerdi yine batıla sapmış olurlardı.
فان قلت: ما فائدة قوله بيمينك؟ قلت ذكر اليمين وهي الجارحة التي يزاول بها الخط: زيادة تصوير لما نفى عنه من كونه كاتبا. ألا ترى أنك إذا قلت في الإثبات، رأيت الأمير يخط هذا الكتاب بيمينه، كان أشد لإثباتك أنه تولى كتبته، فكذلك النفي بَلْ القرآن آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ العلماء به وحفاظه، وهما من خصائص القرآن: كون آياته بينات الإعجاز، وكونه محفوظا في الصدور يتلوه أكثر الأمة ظاهرا: بخلاف سائر الكتب، فإنها لم تكن معجزات،
Şayet «O'nun {بِيَمِينِكَ} [sağ elinle] buyurmasının faydası nedir?» dersen, şöyle derim: Yazı yazma fiilinin icra edildiği uzuv olan sağ elin (el-yemîn) zikredilmesi, onun kâtip/yazıcı olmasının nefyedilmesini zihinde daha da canlandırmak [ve pekiştirmek] içindir. Görmez misin ki olumlu bir ifadede 'Emîrin bu mektubu bizzat sağ eliyle yazdığını gördüm' dediğinde, onun yazma işini bizzat üstlendiğini daha kuvvetli bir şekilde ispat etmiş olursun; işte nefyetme durumu da böyledir. {بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ} “Aksine o [Kur'an], kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde apaçık ayetlerdir”; yani onu bilenlerin ve hafızlarının [göğüslerindedir]. Şu ikisi Kur'an'ın [ayırt edici] özelliklerindendir: Ayetlerinin mucizeliğinin apaçık olması ve ümmetin çoğunluğu tarafından ezbere okunacak şekilde göğüslerde korunmuş olması. Diğer kitaplar ise böyle değildir; zira onlar hem mucize değildi,
وما كانت تقرأ إلا من المصاحف. ومنه ما جاء في صفة هذه الأمة «صدورهم أناجيلهم» وَما يَجْحَدُ بآيات الله الواضحة، إلا المتوغلون في الظلم المكابرون.
hem de ancak sahifelerden/yazılı metinlerden okunabiliyordu. Bu ümmetin vasfı hakkında gelen şu hadis de bundandır: «Onların göğüsleri incilleridir (kitaplarıdır).» Allah'ın apaçık ayetlerini {وَما يَجْحَدُ} inkâr edenler ise, ancak zulme dalmış, hakkı bile bile inatla reddeden kibirlilerdir.
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٥١ الى ٥٢]
[Ankebût Suresi (29), 51-52. Ayetler]
أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥١) قُلْ كَفى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيداً يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٥٢)
{أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥١) قُلْ كَفى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيداً يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٥٢)} “Kendilerine okunmakta olan Kitab’ı sana indirmiş olmamız onlara yetmedi mi? Şüphesiz bunda iman eden bir kavim için elbette bir rahmet ve bir öğüt vardır. (51) De ki: 'Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. O, göklerde ve yerde ne varsa bilir. Batıla inanıp Allah’ı inkâr edenler ise, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.' (52)”
قرئ: آية، وآيات. أرادوا: هلا أنزل عليه آية مثل ناقة صالح ومائدة عيسى ﵉ ونحو ذلك إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ ينزل أيتها شاء، ولو شاء أن ينزل ما تقترحونه لفعل وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ كلفت الإنذار وإبانته بما أعطيت من الآيات، وليس لي أن أتخير على الله آياته فأقول، أنزل علىّ آية كذا دون آية كذا، مع علمى أنّ الغرض من الآية ثبوت الدلالة، والآيات كلها في حكم آية واحدة في ذلك، ثم قال أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ آية مغنية عن سائر الآيات- إن كانوا طالبين للحق غير متعنتين- هذا القرآن الذي تدوم تلاوته عليهم في كل مكان وزمان فلا يزال معهم آية ثابتة لا تزول ولا تضمحلّ، كما تزول كل آية بعد كونها، وتكون في مكان دون مكان. إنّ في مثل هذه الآية الموجودة في كل مكان وزمان إلى آخر الدهر لَرَحْمَةً لنعمة عظيمة لا تشكر. وتذكرة لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ وقيل: أو لم يكفهم، يعنى اليهود: أنا أنزلنا عليك الكتاب يتلى عليهم بتحقيق ما في أيديهم من نعتك ونعت دينك. وقيل: إنّ ناسا من المسلمين أتوا رسول الله ﷺ بكتف قد كتبوا فيها بعض ما يقول اليهود، فلما أن نظر إليها ألقاها وقال: كفى بها حماقة قوم أو ضلالة قوم أن يرغبوا عما جاءهم به نبيهم إلى ما جاء به غير نبيهم، فنزلت . والوجه ما ذكرناه كَفى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيداً أنى قد بلغتكم ما أرسلت به إليكم وأنذرتكم، وأنكم قابلتمونى بالجحد والتكذيب يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ
`آية` [tekil] ve `آيات` [çoğul] şeklinde okunmuştur. [Müşrikler] şöyle demek istediler: "Salih'in devesi ve İsa'nın -aleyhimesselâm- sofrası vb. gibi ona da bir ayet (mucize) indirilmeli değil miydi?" {إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ} “Ayetler (mucizeler) ancak Allah katındadır”; O, dilediği ayeti (mucizeyi) indirir. Şayet sizin teklif ettiğiniz şeyi indirmek isteseydi bunu mutlaka yapardı. {وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ} “Ben ise sadece bir uyarıcıyım”; bana verilen ayetlerle (mucizelerle) uyarmak ve bunu açıkça bildirmekle mükellef kılındım. Ayetlerin amacının delaletin sübutu olduğunu ve bunda bütün ayetlerin tek bir ayet hükmünde bulunduğunu bildiğim halde, Allah'a karşı O'nun ayetleri arasından seçim yaparak "Bana şu ayeti değil de bu ayeti indir" deme yetkim yoktur. Sonra [Allah Teâlâ] şöyle buyurdu: {أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ} “Kendilerine yetmedi mi?” Eğer inat etmeyip hakkı arıyorlarsa, diğer bütün ayetlere (mucizelere) bedel olan bir ayet olarak; her zaman ve mekânda kendilerine sürekli okunan, var olduktan sonra yok olan ve belirli bir mekânda olup başka yerde bulunmayan diğer bütün ayetler gibi zail ve fani olmayıp yanlarında ebediyen sabit bir ayet olarak kalan şu Kur'an kendilerine yetmedi mi? Her zaman ve mekânda kıyamete kadar mevcut olan böylesi bir ayette {لَرَحْمَةً} “elbette bir rahmet”, yani şükrü eda edilemeyecek büyük bir nimet {وَذِكْرى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “ve inanan bir topluluk için bir öğüt vardır.” Şöyle de denilmiştir: "Yetmedi mi onlara...", yani Yahudilere; senin ve dininin onların ellerindeki [kitaplardaki] niteliklerini doğrulayacak şekilde Kitab'ı sana indirmiş ve onlara okunuyor olmamız yetmedi mi? Yine şöyle denilmiştir: Müslümanlardan birtakım kimseler Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem, üzerinde Yahudilerin söylediklerinden bazılarının yazılı olduğu bir kürek kemiği getirdiler. [Allah Resûlü] ona bakınca fırlatıp attı ve: «Bir topluluğa, peygamberlerinin kendilerine getirdiği şeyden yüz çevirip peygamberleri dışındakilerin getirdiği şeylere yönelmesi ahmaklık yahut sapkınlık olarak yeter!» buyurdu ve bunun üzerine bu ayet indi. Ancak doğru olan [yorum], bizim zikrettiğimizdir. {كَفى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيداً} “Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter”; benim size gönderildiğim şeyleri tebliğ edip sizi uyardığıma ve sizin de beni inkâr ve yalanlama ile karşıladığınıza [şahittir]. {يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “O, göklerde ve yerde olanı bilir.”
فهو مطلع على أمرى وأمركم، وعالم بحقي وباطلكم وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ منكم وهو ما تعبدون من دون الله وَكَفَرُوا بِاللَّهِ وآياته أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ المغبونون في صفقتهم حيث اشتروا الكفر بالإيمان، إلا أن الكلام ورد مورد الإنصاف، كقوله وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ وكقول حسان:
Dolayısıyla O, benim durumuma da sizin durumunuza da vakıftır; benim hakkımı da sizin batılınızı da bilendir. {وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ} Sizden batıla inananlar ki bu, Allah'tan başka ibadet ettiğiniz şeylerdir. {وَكَفَرُوا بِاللَّهِ} Ve Allah'ı ve ayetlerini inkâr edenler var ya, {أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ} imanı inkârla takas ettikleri için alışverişlerinde aldananların ta kendileridir. Ne var ki bu kelam, {وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ} “Doğrusu ya biz ya da siz açık bir hidayet üzereyiz veya apaçık bir sapıklık içindeyiz” ayetinde ve Hassân'ın şu beytinde olduğu gibi insaf (karşı tarafı ikna) üslubuyla gelmiştir:
فشر كما لخير كما الفداء
«İkinizden şerli olanı, ikinizden hayırlı olanına feda olsun.»
وروى أنّ كعب بن الأشرف وأصحابه قالوا: يا محمد، من يشهد لك بأنك رسول الله، فنزلت.
Rivayet edildiğine göre Kâ'b b. el-Eşref ve arkadaşları: «Ey Muhammed, senin Allah'ın elçisi olduğuna kim şahitlik edecek?» demişler, bunun üzerine bu ayet inmiştir.
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٥٣ الى ٥٥]
[Ankebût Suresi (29), 53-55. Ayetler]
وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجاءَهُمُ الْعَذابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٥٣) يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ (٥٤) يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَيَقُولُ ذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٥٥)
{وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجاءَهُمُ الْعَذابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٥٣) يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ (٥٤) يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَيَقُولُ ذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٥٥)} “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar. Eğer belirlenmiş bir süre olmasaydı, azap onlara elbette hemen gelirdi. O, kendileri hiç farkında değillerken ansızın başlarına mutlaka gelecektir. (53) Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar; oysa şüphesiz cehennem kâfirleri çepeçevre kuşatıcıdır. (54) O gün azap onları hem üstlerinden hem ayaklarının altından bürüyecektir ve [Allah]: 'Yaptıklarınızın cezasını tadın!' buyuracaktır. (55)”
كان استعجال العذاب استهزاء منهم وتكذيبا، والنضر بن الحرث هو الذي قال: اللهم أمطر علينا حجارة من السماء، كما قال أصحاب الأيكة: فأسقط علينا كسفا من السماء وَلَوْلا أَجَلٌ قد سماه الله وبينه في اللوح لعذابهم، وأوجبت الحكمة تأخيره إلى ذلك الأجل المسمى لَجاءَهُمُ الْعَذابُ عاجلا. والمراد بالأجل: الآخرة، لما روى أنّ الله تعالى وعد رسول الله ﷺ أن لا يعذب قومه ولا يستأصلهم، وأن يؤخر عذابهم إلى يوم القيامة .
Azabın çabucak gelmesini istemeleri alay etme ve yalanlama maksatlıydı. Tıpkı Eyke halkının «Gökten üzerimize parçalar düşür» dedikleri gibi, «Allah'ım! Üzerimize gökten taş yağdır» diyen kişi en-Nadr b. el-Hâris idi. {وَلَوْلا أَجَلٌ} Şayet Allah'ın onların azabı için Levh'te belirleyip açıkladığı bir ecel/vakit olmasaydı ve ilahî hikmet bu azabın o belirlenmiş ecele kadar ertelenmesini gerektirmeseydi, {لَجاءَهُمُ الْعَذابُ} azap onlara çarçabuk gelirdi. Ecelden kasıt ahirettir; zira rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem, kavmine kökten yok edici bir azap vermeyeceğini ve azaplarını kıyamet gününe tehir edeceğini vaat etmiştir.
وقيل: يوم بدر. وقيل: وقت فنائهم بآجالهم لَمُحِيطَةٌ أى ستحيط بهم يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ أو هي محيطة بهم في الدنيا: لأنّ المعاصي التي توجبها محيطة بهم. أو لأنها مآلهم ومرجعهم لا محالة فكأنها الساعة محيطة بهم. ويَوْمَ يَغْشاهُمُ على هذا منصوب بمضمر، أى: يوم يغشاهم العذاب كان كيت وكيت. مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ كقوله تعالى لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ، وَيَقُولُ قرئ بالنون والياء ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ أى جزاءه.
Bedir günü olduğu da söylenmiştir. Ecelleriyle helak olacakları vakit olduğu da söylenmiştir. {لَمُحِيطَةٌ} Yani {يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ} “azabın kendilerini bürüyeceği gün” onları kuşatacaktır; yahut dünyada onları kuşatmıştır: çünkü cehennemi gerektiren günahlar onları çepeçevre sarmıştır; yahut orası kaçınılmaz olarak varacakları ve dönecekleri yer olduğu için adeta şu an onları kuşatmış gibidir. Bu takdirde {يَوْمَ يَغْشاهُمُ} ifadesi gizli bir fiille mansuptur; yani: Azap onları bürüdüğü gün şöyle şöyle oldu demektir. {مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ} Allah Teâlâ'nın {لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ} “Onların hem üstlerinde ateşten kat kat örtüler, hem altlarında kat kat örtüler vardır” buyruğu gibidir. {وَيَقُولُ} Nûn (نقول) ve yâ (يقول) ile okunmuştur. {ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} Yani onun cezasını [tadın].
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٥٦]
[Ankebût Suresi (29), 56. Ayet]
يا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ (٥٦)
{يا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ (٥٦)} “Ey iman eden kullarım! Şüphesiz benim arzım geniştir; o halde yalnız bana kulluk edin. (56)”
معنى الآية: أنّ المؤمن إذا لم يتسهل له العبادة في بلد هو فيه ولم يتمش له أمر دينه كما يحب
Ayetin anlamı [şudur]: Mümin kimse, bulunduğu bir beldede ibadet etmek kendisine kolay gelmez ve dinî hayatı arzu ettiği gibi yürümezse
فليهاجر عنه إلى بلد يقدّر أنه فيه أسلم قلبا وأصح دينا وأكثر عبادة وأحسن خشوعا. ولعمري إن البقاع تتفاوت في ذلك التفاوت الكثير، ولقد جرّبنا وجرّب أوّلونا، فلم نجد فيما درنا وداروا: أعون على قهر النفس وعصيان الشهوة وأجمع للقلب المتلفت وأضم للهم المنتشر وأحث على القناعة وأطرد للشيطان وأبعد من كثير من الفتن وأضبط للأمر الديني في الجملة- من سكنى حرم الله وجوار بيت الله، فلله الحمد على ما سهل من ذلك وقرب، ورزق من الصبر وأوزع من الشكر. وعن النبي ﷺ «من فرّ بدينه من أرض إلى أرض وإن كان شبرا من الأرض، استوجب الجنة وكان رفيق إبراهيم ومحمد» وقيل: هي في المستضعفين بمكة الذين نزل فيهم أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها وإنما كان ذلك لأنّ أمر دينهم ما كان يستتب لهم بين ظهراني الكفرة فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ
oradan kalben daha selametli, dinen daha sıhhatli, ibadeti daha çok ve huşusu daha güzel olacağını tahmin ettiği bir beldeye hicret etsin. Ömrüme yemin olsun ki, mekânlar bu hususta birbirinden çok farklıdır. Biz tecrübe ettik, bizden öncekiler de tecrübe etti; gezip dolaştığımız ve onların dolaştığı yerler içinde: nefsi kahretmeye, şehvete karşı durmaya en çok yardım eden, dağınık kalbi en çok toparlayan, dağılmış kederi en çok gideren, kanaate en çok sevk eden, şeytanı en çok kovan, fitnelerin çoğundan en uzak tutan ve özetle dinî hususları en iyi zapturapt altına alan hiçbir yerin Allah'ın hareminde ikamet etmek ve Beytullah'a komşu olmak kadar etkili olduğunu görmedik. Bunu kolaylaştıran, yaklaştıran, sabır bahşeden ve şükretmeyi ilham eden Allah'a hamdolsun. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet edilmiştir: «Dini uğruna bir yerden bir yere bir karış dahi olsa kaçan kimse cenneti hak eder; İbrahim ve Muhammed'in yoldaşı olur.» Şöyle de denilmiştir: Bu ayet, Haklarında {أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها} “Allah'ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret etseydiniz?” ayeti inen Mekke'deki zayıf bırakılmış müminler hakkındadır. Bu da kâfirlerin arasında dinlerinin gereğini hakkıyla yerine getiremedikleri içindi. {فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ}
في المتكلم، نحو: إياه ضربته، في الغائب وإياك عضتك، في المخاطب. والتقدير: فإياى فاعبدوا: فاعبدون. فإن قلت: ما معنى الفاء في فَاعْبُدُونِ
Mütekellim (birinci şahıs) zamiridir; gaipte (üçüncü şahısta) «إياه ضربته» (Onu, evet onu dövdüm) ve muhatapta (ikinci şahısta) «إياك قصدت» (Seni, evet seni kastettim) denmesi gibidir. Takdiri şöyledir: «فإياى فاعبدوا: فاعبدون» (Yalnız bana kulluk edin: yalnız bana kulluk edin). Eğer: «{فَاعْبُدُونِ} kelimesindeki fâ harfinin anlamı
وتقديم المفعول؟ قلت: الفاء جواب شرط محذوف، لأنّ المعنى: إنّ أرضى واسعة فإن لم تخلصوا العبادة لي في أرض فأخلصوها لي في غيرها، ثم حذف الشرط وعوّض من حذفه تقديم المفعول، مع إفادة تقديمه معنى الاختصاص والإخلاص.
ve mefulün öne geçirilmesi ne anlama gelir?» dersen, derim ki: Fâ harfi hazfedilmiş bir şartın cevabıdır; çünkü anlam şöyledir: 'Benim arzım geniştir, şayet bir beldede ibadeti yalnız bana has kılamıyorsanız, o halde başka bir beldede yalnız bana has kılın.' Sonra şart hazfedilmiş ve hazfinin yerine meful öne geçirilmiştir; mefulün öne geçirilmesi ise ihtisas (yalnızlaştırma) ve ihlas anlamını ifade etmektedir.
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٥٧]
[Ankebût Suresi (29), 57. Ayet]
كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ (٥٧)
{كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ (٥٧)} “Her can ölümü tadacaktır; sonra ancak bize döndürüleceksiniz. (57)”
لما أمر عباده بالحرص على العبادة وصدق الاهتمام بها حتى يتطلبوا لها أوفق البلاد وإن شسعت ، أتبعه قوله كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ أى واجدة مرارته وكربه كما يجد الذائق طعم المذوق. ومعناه: إنكم ميتون فواصلون الى الجزاء، ومن كانت هذه عاقبته لم يكن له بد من التزود لها والاستعداد بجهده.
Kullarına ibadete sarılmayı ve uzak da olsa kendileri için en uygun beldeleri arayacak kadar ibadete samimiyetle önem vermeyi emredince, bunun peşinden {كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ} buyruğunu getirdi. Yani bir şeyi tadan kimsenin onun tadını hissettiği gibi her can da ölümün acısını ve sıkıntısını tadacaktır. Anlamı şudur: Sizler mutlaka öleceksiniz ve karşılık görmeye ulaşacaksınız; akıbeti bu olan kimseye ise, bütün gücüyle ölüm için azık toplamak ve ona hazırlanmaktan başka bir yol yoktur.
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٥٨ الى ٥٩]
[Ankebût Suresi (29), 58-59. Ayetler]
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (٥٨) الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٥٩)
{وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (٥٨) الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٥٩)} “İman edip salih ameller işleyenleri, altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennet köşklerine mutlaka yerleştireceğiz. [Hayırlı işler] yapanların ecri ne güzeldir! (58) Onlar ki sabretmişlerdir ve yalnız Rablerine tevekkül etmektedirler. (59)”
لَنُبَوِّئَنَّهُمْ لننزلنهم مِنَ الْجَنَّةِ علالي. وقرئ: لنثوّينهم، من الثواء وهو النزول للإقامة.
{لَنُبَوِّئَنَّهُمْ} Onları mutlaka {مِنَ الْجَنَّةِ} cennetin yüksek köşklerine {غُرَفاً} yerleştireceğiz. İkamet etmek için yerleşmek anlamına gelen sevâ (الثواء) kökünden «لنثوّينهم» şeklinde de okunmuştur.
يقال: ثوى في المنزل، وأثوى هو، وأثوى غيره وثوى: غير متعد، فإذا تعدى بزيادة همزة
[Arapçada] «Evde ikamet etti» anlamında 'Sevâ fi’l-menzil' (ثوى في المنزل), [kendisi ikamet ettiğinde] 'esvâ huve' (أثوى هو) ve [başkasını ikamet ettirdiğinde] 'esvâ ğayrahû' (أثوى غيره) denir. 'Sevâ' (ثوى) fiili geçişsizdir (lâzım); nakil [ta‘diye] hemzesi ilave edilerek geçişli yapıldığında...
النقل لم يتجاوز مفعولا واحدا، نحو: ذهب، وأذهبته. والوجه في تعديته إلى ضمير المؤمنين وإلى الغرف: إمّا إجراؤه مجرى لننزلنهم ونبوئنهم. أو حذف الجار وإيصال الفعل: أو تشبيه الظرف المؤقت بالمبهم. وقرأ يحيى بن وثاب: فنعم، بزيادة الفاء الَّذِينَ صَبَرُوا على مفارقة الأوطان والهجرة لأجل الدين. وعلى أذى المشركين، وعلى المحن والمصائب، وعلى الطاعات، وعن المعاصي، ولم يتوكلوا في جميع ذلك إلا على الله.
«ذهب» (gitti) ve «أذهبته» (onu götürdüm) örneğinde olduğu gibi tek bir mefulden öteye geçmez. Fiilin hem müminlerin zamirine hem de «el-ğuraf» (غرفاً) kelimesine geçişli kılınmasının açıklaması şudur: Ya fiil «لننزلنهم» ve «نبوئنهم» (onları konaklatacağız/yerleştireceğiz) menzilesinde tutulmuştur; ya cer edatı hazfedilip fiil mefule doğrudan ulaştırılmıştır; ya da belirli zarf müphem zarfa benzetilmiştir. Yahyâ b. Vessâb fâ ziyadesiyle «فنعم» şeklinde okumuştur. {الَّذِينَ صَبَرُوا} Din uğruna vatanlardan ayrılmaya ve hicrete sabredenler; müşriklerin eziyetlerine, mihnet ve musibetlere, taatleri yapmaya ve günahlardan kaçınmaya sabredenler ve bütün bunlarda yalnızca Allah'a tevekkül edenlerdir.
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٦٠]
[Ankebût Suresi (29), 60. Ayet]
وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٠)
{وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٠)} “Nice canlılar vardır ki rızkını taşıyamaz; onları da sizi de Allah rızıklandırır. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (60)”
لما أمر رسول الله ﷺ من أسلم بمكة بالهجرة، خافوا الفقر والضيعة، فكان يقول الرجل منهم: كيف أقدم بلدة ليست لي فيها معيشة، فنزلت. والدابة: كل نفس دبت على وجه الأرض، عقلت أو لم تعقل. تَحْمِلُ رِزْقَهَا لا تطيق أن تحمله لضعفها عن حمله اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ أى لا يرزق تلك الدواب الضعاف إلا الله، ولا يرزقكم أيضا أيها الأقوياء إلا هو وإن كنتم مطيقين لحمل أرزاقكم وكسبها، لأنه لو لم يقدركم ولم يقدّر لكم أسباب الكسب، لكنتم أعجز من الدواب التي لا تحمل، وعن الحسن لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا لا تدّخره، إنما تصبح فيرزقها الله. وعن ابن عيينة: ليس شيء يخبأ إلا الإنسان والنملة والفأرة.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de Müslüman olanlara hicreti emrettiğinde, fakirlikten ve telef olup gitmekten korktular; aralarından bazıları: «İçinde geçim vasıtam olmayan bir beldeye nasıl giderim?» diyordu; bunun üzerine bu ayet indi. Dâbbe (دابة): Akıllı olsun veya olmasın yer yüzünde debelenen/hareket eden her canlıdır. {تَحْمِلُ رِزْقَهَا} Taşıma konusundaki acziyetinden dolayı rızkını taşımaya güç yetiremez. {اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ} Yani o zayıf canlıları da ancak Allah rızıklandırır; rızkınızı taşımaya ve kazanmaya güç yetiriyor olsanız bile ey güçlüler, sizi de ancak O rızıklandırır. Zira şayet O size güç vermeseydi ve kazanç yollarını size takdir etmeseydi, [rızkını] taşıyamayan o canlılardan daha âciz olurdunuz. Hasan[-ı Basrî]'den nakledildiğine göre: {لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا} [rızkını] biriktirip depolamaz; sadece sabahlar ve Allah onu rızıklandırır. İbn Uyeyne'den nakledildiğine göre: İnsan, karınca ve fareden başka hiçbir varlık [yiyecek] saklamaz.
وعن بعضهم: رأيت البلبل يحتكر في حضنيه. ويقال: للعقعق مخابئ إلا أنه ينساها وَهُوَ السَّمِيعُ لقولكم: نخشى الفقر والضيعة الْعَلِيمُ بما في ضمائركم.
Bazılarından ise şöyle rivayet edilmiştir: «Bülbülü iki kanadının altında azık depolarken gördüm.» Saksağanın gizli yerleri olduğu ama bunları unuttuğu söylenir. {وَهُوَ السَّمِيعُ} «Fakirlikten ve telef olmaktan korkuyoruz» sözünüzü hakkıyla işitendir; {الْعَلِيمُ} kalplerinizde olanı hakkıyla bilendir.
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٦١]
[Ankebût Suresi (29), 61. Ayet]
وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٦١)
{وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٦١)} “Andolsun ki onlara: 'Gökleri ve yeri yaratan, güneşi ve ayı boyun eğdiren kimdir?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler. O halde nasıl [haktan] çevriliyorlar? (61)”
الضمير في سَأَلْتَهُمْ لأهل مكة فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ فكيف يصرفون عن توحيد الله وأن لا يشركوا به، مع إقرارهم بأنه خالق السماوات والأرض.
{سَأَلْتَهُمْ} ifadesindeki zamir Mekkelilere aittir. {فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ} Göklerin ve yerin yaratıcısının O olduğunu ikrar ettikleri halde, Allah'ı birlemekten ve O'na ortak koşmamaktan nasıl çevriliyorlar?
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٦٢]
[Ankebût Suresi (29), 62. Ayet]
اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٢)
{اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٢)} “Allah, kullarından dilediğine rızkı bol bol verir ve [dilediğine de] onu kısar. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (62)”
قدر الرزق وقتره بمعنى إذا ضيقه. فإن قلت: الذي رجع إليه الضمير في قوله وَيَقْدِرُ لَهُ هو من يشاء، فكأن بسط الرزق وقدره جعلا لواحد. قلت: يحتمل الوجهين جميعا:
«قدر الرزق» (rızkı takdir etti/kıstı) ve «قتره» (ona daralttı) aynı anlamdadır; rızkı daralttığı zaman kullanılır. Eğer: «{وَيَقْدِرُ لَهُ} ifadesindeki zamirin râci olduğu merci {مَنْ يَشاءُ} 'dir; sanki rızkın bollaştırılması da kısılması da aynı kişi için kılınmış gibidir, [bu nasıl olur?]» dersen, derim ki: İki veçhe de muhtemeldir:
أن يريد ويقدر لمن يشاء، فوضع الضمير موضع من يشاء، لأن لِمَنْ يَشاءُ مبهم غير معين، فكان الضمير مبهما مثله، وأن يريد تعاقب الأمرين على واحد على حسب المصلحة إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
[Birincisi; Cenâb-ı Hakk'ın] «ve dilediği kimse için kısar» [anlamını] murat etmiş olmasıdır. {لِمَنْ يَشاءُ} [ifadesi] muayyen olmayan mübhem bir ifade olduğu için, zamir de onun gibi mübhem kılınarak {مَنْ يَشاءُ} yerine konulmuştur. [İkincisi ise] maslahata göre bu iki durumun (genişletme ve daraltmanın) aynı kişi üzerinde peş peşe gerçekleşmesini murat etmiş olmasıdır. {إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
يعلم ما يصلح العباد وما يفسدهم.
Kulları neyin ıslah edeceğini ve neyin ifsat edeceğini hakkıyla bilir.
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٦٣]
[Ankebût Suresi (29), 63. Ayet]
وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ (٦٣)
{وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ (٦٣)} “Andolsun ki onlara: 'Gökten su indirip onunla ölümünün ardından yeryüzünü canlandıran kimdir?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler. De ki: 'Hamd Allah’a mahsustur.' Fakat onların çoğu akıl erdirmezler. (63)”
استحمد رسول الله ﷺ على أنه ممن أقر بنحو ما أقروا به ثم نفعه ذلك في توحيد الله ونفى الأنداد والشركاء عنه، ولم يكن إقرارا عاطلا كاقرار المشركين، وعلى أنهم أقروا بما هو حجة عليهم حيث نسبوا النعمة إلى الله وقد جعلوا العبادة للصنم، ثم قال بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ ما يقولون وما فيه من الدلالة على بطلان الشرك وصحة التوحيد. أو لا يعقلون ما تريد بقولك الحمد لله، ولا يفطنون لم حمدت الله عند مقالتهم؟
Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem, müşriklerin ikrar ettiğine benzer bir şeyi ikrar eden, sonra bu ikrarı Allah'ı birlemede ve O'ndan denkleri ile ortakları nefyetmede kendisine fayda veren ve müşriklerin ikrarı gibi faydasız kuru bir ikrar olmayan kimselerden kılındığı için ve ibadeti puta hasrettikleri halde nimeti Allah'a nispet ederek aleyhlerine hüccet olan şeyi ikrar ettikleri için Allah'a hamdetmesi istendi. Sonra şöyle buyurdu: {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ} Ne söylediklerini ve bunun şirkin batıllığı ile tevhidin doğruluğuna nasıl delalet ettiğini akletmezler. Yahut senin «Elhamdülillâh» sözünle ne kastettiğini akletmezler ve onların bu sözü üzerine Allah'a niçin hamdettiğini idrak etmezler.
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٦٤]
[Ankebût Suresi (29), 64. Ayet]
وَما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٦٤)
{وَما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٦٤)} “Bu dünya hayatı ancak bir eğlence ve bir oyundan ibarettir. Şüphesiz ahiret yurdu ise, işte asıl hayat odur; keşke bilselerdi! (64)”
هذِهِ فيها ازدراء للدنيا وتصغير لأمرها، وكيف لا يصغرها وهي لا تزن عنده جناح بعوضة. يريد: ما هي- لسرعة زوالها عن أهلها وموتهم عنها- إلا كما يلعب الصبيان ساعة ثم يتفرقون وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ أى ليس فيها إلا حياة مستمرة دائمة خالدة لا موت فيها، فكأنها في ذاتها حياة. والحيوان: مصدر حي، وقياسه حييان، فقلبت الياء الثانية واوا، كما قالوا: حيوة، في اسم رجل، وبه سمى ما فيه حياة: حيوانا. قالوا: اشتر من الموتان، ولا تشتر من الحيوان . وفي بناء الحيوان زيادة معنى ليس في بناء الحياة، وهي ما في بناء فعلان من معنى الحركة والاضطراب، كالنزوان والنغصان واللهبان ، وما أشبه ذلك. والحياة: حركة، كما أن الموت سكون، فمجيئه على بناء دال على معنى الحركة، مبالغة في معنى الحياة، ولذلك اختيرت على الحياة في هذا الموضع المقتضى للمبالغة لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ فلم يؤثروا الحياة الدنيا عليها.
[Ayette geçen] {هذِهِ} “bu” [işaret zamirinde] dünyayı küçümseme ve onun değerini değersizleştirme vardır. O, dünyayı nasıl değersizleştirmesin ki; zira o, O’nun katında bir sivrisinek kanadı ağırlığında bile değildir. Şunu kastetmektedir: O [dünya hayatı] -ehlinin elinden hızla zail olup gitmesi ve onların ölüp ondan ayrılması sebebiyle- çocukların bir süre oynayıp ardından dağılmalarından başka bir şey değildir. {وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ} “Şüphesiz ahiret yurdu ise, işte asıl hayat odur”, yani orada, içinde hiçbir ölüm bulunmayan sürekli, kalıcı ve ebedî bir hayattan başkası yoktur; öyle ki sanki o [ahiret yurdu], bizzat hayatın kendisidir. el-Hayavân (الحيوان), hayye (حي) fiilinin masdarı olup kıyasa uygun aslı hayeyân (حييان) şeklindedir; tıpkı bir erkek ismi olarak Hayve (حيوة) demelerinde olduğu gibi buradaki ikinci yâ harfi vâv harfine dönüştürülmüştür. İçinde can/hayat bulunan varlığa da bundan dolayı hayvân (حيوان / canlı) adı verilmiştir. Nitekim şöyle demişlerdir: "Mevetân (الموتان - cansız mal/gayrimenkul) olandan satın al, hayavân (الحيوان - canlı mal) olandan satın alma." el-Hayavân (فَعَلَان / fa'alân) vezninde, el-hayât lafzında bulunmayan ilave bir anlam vardır; o da fa‘alân kalıbının içerdiği hareket ve çalkantı/kaynama manasıdır. Tıpkı en-nezevân (النزوان - sıçrayıp durma), en-nağadân (النغصان - sallanma/hareket etme) ve el-lehebân (اللهبان - alevin parıldayıp hareket etmesi) ve benzeri kelimelerde olduğu gibi. Hayat da bir harekettir, tıpkı ölümün bir durgunluk (sükûn) olması gibi. Dolayısıyla bu kelimenin hareket manasına delalet eden bir vezinde gelmesi, hayat manasında bir mübalağa ifade eder. İşte bu sebeple, mübalağayı gerektiren bu makamda el-hayât yerine bu lafız tercih edilmiştir. {لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ} “keşke bilselerdi!”, [bilselerdi] dünya hayatını ona tercih etmezlerdi.
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٦٥ الى ٦٦]
[Ankebût Suresi (29), 65-66. Ayetler]
فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ (٦٥) لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٦٦)
{فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ (٦٥) لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٦٦)} “Gemiye bindikleri zaman, dini yalnız Allah’a has kılarak O'na yalvarırlar. Fakat onları karaya çıkarıp kurtarınca hemen ortak koşarlar. (65) Kendilerine verdiğimize nankörlük etsinler ve zevk sürüp eğlensinler diye! Yakında bilecekler! (66)”
فإن قلت: بم اتصل قوله فَإِذا رَكِبُوا؟ قلت: بمحذوف دلّ عليه ما وصفهم به وشرح من أمرهم، معناه: هم على ما وصفوا به من الشرك والعناد فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ كائنين في صورة من يخلص الدين لله من المؤمنين، حيث لا يذكرون إلا الله ولا يدعون معه إلها آخر. وفي تسميتهم مخلصين: ضرب من التهكم فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ وآمنوا عادوا إلى حال الشرك: واللام في لِيَكْفُرُوا محتملة أن تكون لام كى، وكذلك في وَلِيَتَمَتَّعُوا فيمن قرأها بالكسر. والمعنى: أنهم يعودون إلى شركهم ليكونوا- بالعود إلى شركهم- كافرين بنعمة النجاة، قاصدين التمتع بها والتلذذ لا غير، على خلاف ما هو عادة المؤمنين المخلصين على الحقيقة: إذا أنجاهم الله أن يشكروا نعمة الله في إنجائهم، ويجعلوا نعمة النجاة ذريعة إلى ازدياد الطاعة، لا إلى التمتع والتلذذ، وأن تكون لام الأمر وقراءة من قرأ وليتمتعوا بالسكون تشهد له. ونحوه قوله تعالى اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ. فإن قلت: كيف جاز أن يأمر الله تعالى بالكفر وبأن يعمل العصاة ما شاءوا، وهو ناه عن ذلك ومتوعد عليه؟ قلت: هو مجاز عن الخذلان والتخلية، وأن ذلك الأمر متسخط إلى غاية. ومثاله أن ترى الرجل قد عزم على أمر، وعندك أنّ ذلك الأمر خطأ، وأنه يؤدى إلى ضرر عظيم، فتبالغ في نصحه واستنزاله عن رأيه، فإذا لم تر منه إلا الإباء والتصميم، حردت عليه وقلت:
Eğer «{فَإِذا رَكِبُوا} buyruğu neye bağlıdır?» dersen, derim ki: Onların vasfedildiği ve durumlarının açıklandığı ifadenin delalet ettiği hazfedilmiş bir söze bağlıdır. Anlamı şudur: Onlar vasfedildikleri şirket ve inat üzere devam ederler; {فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} “gemiye bindikleri zaman, dini yalnız O'na has kılarak Allah'a yalvarırlar”; sadece Allah'ı anıp O'nunla birlikte başka bir ilaha yalvarmadıkları için müminlerden dini Allah'a has kılan kimselerin suretine bürünürler. Onların 'muhlis/ihlaslı' olarak isimlendirilmesinde bir tür istihza/tariz vardır. {فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ} “Fakat onları karaya çıkarıp kurtarınca” ve güvende olunca yeniden şirk haline dönerler. {لِيَكْفُرُوا} kelimesindeki lâm harfinin lâm-ı key (için/diye) olması muhtemeldir; esre ile okuyanlara göre {وَلِيَتَمَتَّعُوا} kelimesindeki lâm da böyledir. Anlamı şudur: Şirke dönmeleri sebebiyle kurtulma nimetine nankörlük etmek ve gerçek ihlas sahibi müminlerin adetinin aksine yalnızca o nimetten zevk alıp eğlenmeyi kastetmek için şirklerine dönerler; zira ihlaslı müminlerin âdeti, Allah onları kurtardığında kurtarışından ötürü Allah'ın nimetine şükretmek ve kurtuluş nimetini eğlenip zevk sürmeye değil taatlerini artırmaya vesile kılmaktır. Lâm harfinin emir lâmı olması da muhtemeldir ki cezm ile «وَلْيَتَمَتَّعُوا» okuyanların kıraati de buna şahittir. Allah Teâlâ'nın {اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Dilediğinizi yapın; şüphesiz O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir” buyruğu da bu kabildendir. Eğer: «Allah Teâlâ bunu yasaklamış ve buna karşı azap vadetmişken, O'nun küfrü ve asilerin dilediklerini yapmalarını emretmesi nasıl caiz olur?» dersen, derim ki: Bu, yardımsız bırakmaktan (hızlân), kendi hallerine terk etmekten ve o işin son derece gazap çekici olduğunu bildirmekten mecazdır. Bunun misali şudur: Bir adamın bir işe azmettiğini görürsün, sana göre ise o iş bir hatadır ve büyük bir zarara yol açacaktır; ona nasihat etmekte ve fikrinden vazgeçirmekte aşırı gayret gösterirsin; ancak ondan sadece yüz çevirme ve inat görürsen, ona öfkelenir ve şöyle dersin:
أنت وشأنك وافعل ما شئت، فلا تريد بهذا حقيقة الأمر. وكيف والآمر بالشيء مريد له، وأنت شديد الكراهة متحسر، ولكنك كأنك تقول له: فإذ قد أبيت قبول النصيحة، فأنت أهل ليقال لك: افعل ما شئت وتبعث عليه، ليتبين لك- إذا فعلت- صحة رأى الناصح وفساد رأيك.
«Sen bilirsin, ne istersen yap!» Bu sözünle hakiki bir emir kastetmezsin. Bir şeyi emreden kimse onu murad ettiği halde, sen ise bundan son derece hoşnutsuz ve kederli olduğun halde nasıl öyle olsun ki? Fakat adeta ona şöyle dersin: «Madem nasihati kabul etmekten kaçındın, öyleyse sen 'ne istersen yap' denilmeye ve buna sevk edilmeye müstahaksın; ta ki bunu yaptığında nasihat edenin görüşünün doğruluğu ve kendi görüşünün bozukluğu sana apaçık belli olsun.»
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٦٧]
[Ankebût Suresi (29), 67. Ayet]
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ (٦٧)
{أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ (٦٧)} “Çevrelerindeki insanlar kapılıp yağmalanırken, bizim [orayı] güvenli bir harem kıldığımızı görmediler mi? Hâlâ batıla inanıp Allah’ın nimetine nankörlük mü ediyorlar? (67)”