وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِينَ الزَّكاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً (٣٣)
{وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِينَ الزَّكاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً (٣٣)} “Evlerinizde vakarla oturun; ilk Cahiliye [kadınlarının] açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın; namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin, Allah'a ve Resulü'ne itaat edin. Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister. (33)”
وَقَرْنَ بكسر القاف، من وقر يقر وقارا. أو من قرّ يقرّ، حذفت الأولى من رائى:
{وَقَرْنَ} Kaf'ın kesresiyle olup vakar sahibi olmak manasındaki ‘vekare yakıru vekāran’ (وقر يقر وقارا) kökündendir. Yahut [bir yerde yerleşip kalmak manasındaki] ‘karra yekırru’ (قرّ يقرّ) kökündendir;
أقررن، ونقلت كسرتها إلى القاف، كما تقول: ظلن، وقرن: بفتحها، وأصله: أقررن، فحذفت الراء وألقيت فتحتها على ما قبلها، كقولك: ظلن، وذكر أبو الفتح الهمداني في كتاب التبيان:
‘ıkrarna’ (أقررن) kelimesindeki iki ra'dan birincisi hazfedilmiş ve kesresi kaf harfine nakledilmiştir; nitekim [zalıltü yerine] ‘zılne’ (ظلن) denildiği gibidir. {وَقَرْنَ} kaf'ın fethasıyla da [okunmuştur]; aslı ‘akrarna’ (أقررن) olup ra harfi hazfedilmiş ve fethası kendisinden öncekine verilmiştir; nitekim ‘zalne’ (ظلن) demen gibidir. Ebu'l-Feth el-Hemedânî et-Tibyân kitabında bir başka vecih zikretmiş,
وجها آخر، قال: قار يقار: إذا اجتمع. ومنه. القارة، لاجتماعها، ألا ترى إلى قول عضل والديش : اجتمعوا فكونوا قارة. والْجاهِلِيَّةِ الْأُولى هي القديمة التي يقال لها الجاهلية الجهلاء، وهي الزمن الذي ولد فيه إبراهيم ﵇: كانت المرأة تلبس الدرع من اللؤلؤ فتمشى وسط الطريق تعرض نفسها على الرجال، وقيل: ما بين آدم ونوح. وقيل: بين إدريس ونوح. وقيل: زمن داود وسليمان، والجاهلية الأخرى: ما بين عيسى ومحمد عليهما الصلاة والسلام. ويجوز أن تكون الجاهلية الأولى: جاهلية الكفر قبل الإسلام. والجاهلية الأخرى جاهلية الفسوق والفجور في الإسلام، فكأن المعنى: ولا تحدثن بالتبرج جاهلية في الإسلام تتشبهن بها بأهل جاهلية الكفر. ويعضده ما روى: أنّ رسول الله ﷺ قال لأبى الدرداء رضى الله عنه «إن فيك جاهلية» قال جاهلية كفر أم إسلام؟ فقال «بل جاهلية كفر»
[... bir başka vecih zikretmiş ve şöyle] demiştir: Toplandığı zaman ‘kāre yekāru’ (قار يقار) denir. Bir araya geldikleri için el-Kāre [kabilesi] de buradan gelmektedir. Adal ve ed-Dîş'in ‘Toplanın da bir kāre (birlik/kabile) olun!’ sözünü görmez misin? {وَالْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى} ‘İlk Cahiliye’ ise ‘Câhiliyetü'l-Cehlâ’ (koyu cahiliye) denilen eski dönemdir. Bu da İbrâhim aleyhisselâm'ın doğduğu zamandır: [O dönemde] kadın inciden bir zırh (elbise) giyer ve kendini erkeklere göstererek yolun ortasında yürürdü. Âdem ile Nûh arası olduğu da söylenmiştir. İdrîs ile Nûh arası olduğu da söylenmiştir. Dâvûd ve Süleyman zamanı olduğu da söylenmiştir. Diğer/sonraki Cahiliye ise Îsâ ile Muhammed aleyhimesselâtü vesselâm arasıdır. İlk Cahiliye'nin İslâm'dan önceki küfür cahiliyesi, sonraki Cahiliye'nin ise İslâm içerisindeki günah ve fısk cahiliyesi olması da caizdir. Buna göre mana sanki şöyledir: Açılıp saçılarak İslâm içinde, kendisiyle küfür cahiliyesi ehline benzeyeceğiniz [yeni] bir cahiliye ortaya çıkarmayın. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ebü'd-Derdâ radıyallâhu anh'a söylediği rivayet edilen şu hadis de bunu desteklemektedir: Resulullah: «Şüphesiz sende cahiliyeden bir kalıntı var» buyurmuş, o: ‘Küfür cahiliyesi mi yoksa İslâm [cahiliyesi] mi?’ diye sormuş, [Resulullah da]: «Bilakis küfür cahiliyesi» buyurmuştur.
أمرهن أمرا خاصا بالصلاة والزكاة، ثم جاء به عاما في جميع الطاعات، لأن هاتين الطاعتين البدنية والمالية هما أصل سائر الطاعات: من اعتنى بهما حق اعتنائه جرّتاه إلى ما وراءهما، ثم بين أنه إنما نهاهن وأمرهن ووعظهن، لئلا يقارف أهل بيت رسول الله ﷺ المآثم، وليتصوّنوا عنها بالتقوى. واستعار للذنوب: الرجس، وللتقوى: الطهر، لأنّ عرض المقترف للمقبحات يتلوّث بها ويتدنس، كما يتلوث بدنه بالأرجاس. وأما المحسنات، فالعرض معها نقى مصون كالثوب الطاهر. وفي هذه الاستعارة ما ينفر أولى الألباب عما كرهه الله لعباده ونهاهم عنه، ويرغبهم فيما رضيه لهم وأمرهم به. وأَهْلَ الْبَيْتِ نصب على النداء. أو على المدح. وفي هذا دليل بين على أنّ نساء النبي ﷺ من أهل بيته.
Onlara namaz ve zekâtla ilgili özel bir emir vermiş, ardından bütün taatleri kapsayacak şekilde genel bir emir getirmiştir. Çünkü bedenî ve malî olan bu iki taat, diğer bütün taatlerin aslıdır: Kim bu ikisine hakkıyla özen gösterirse, bu ikisi onu bunların ötesindeki taatlere de çeker. Sonra, Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ehl-i Beyt'inin günahlara bulaşmaması ve takva ile günahlardan korunmaları için onları nehyettiğini, onlara emrettiğini ve onlara öğüt verdiğini açıklamıştır. Günahlar için 'rics' (pislik), takva için ise 'tahr' (temizlik) kelimesini istiare yoluyla kullanmıştır; zira çirkin işleri işleyen kimsenin ırzı/şerefi, bedenin pisliklerle kirlenmesi gibi bu günahlarla kirlenir ve lekelenir. İyiliklere gelince, onlarla birlikte ırz ve şeref, temiz bir elbise gibi lekesiz ve korunmuş olur. Bu istiarede akıl sahiplerini Allah'ın kulları için hoş görmediği ve onları menettiği şeylerden nefret ettiren, razı olduğu ve emrettiği şeylere de onları teşvik eden bir nükte vardır. {أَهْلَ الْبَيْتِ} nida veya medih üzere mensuptur. Bunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarının da onun Ehl-i Beyt'inden olduğuna dair apaçık bir delil vardır.
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٣٤]
[Ahzâb Suresi (33): Ayet 34]
وَاذْكُرْنَ ما يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً (٣٤)
{وَاذْكُرْنَ ما يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً (٣٤)} “Evlerinizde okunan Allah'ın ayetlerini ve hikmeti hatırlayın. Şüphesiz Allah lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır. (34)”
ثم ذكرهن أنّ بيوتهن مهابط الوحى، وأمرهن أن لا ينسين ما يتلى فيها من الكتاب الجامع بين أمرين: هو آيات بينات تدل على صدق النبوّة، لأنه معجزة بنظمه. وهو حكمة وعلوم وشرائع إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً حين علم ما ينفعكم ويصلحكم في دينكم فأنزله عليكم.
Sonra onlara evlerinin vahyin iniş yerleri olduğunu hatırlatmış ve evlerinde okunan, iki hususu birden kendinde toplayan Kitap'ı unutmamasını emretmiştir: [O Kitap] peygamberliğin doğruluğuna delalet eden apaçık ayetlerdir, çünkü nazmıyla bir mucizedir; aynı zamanda o bir hikmet, ilimler ve şeriatlerdir. {إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً} Din hususunda size neyin fayda vereceğini ve sizi neyin ıslah edeceğini bildiği ve onu size indirdiği zaman [şüphesiz Allah lütufkâr ve haberdar olandır].
أو علم من يصلح لنبوّته ومن يصلح لأن يكونوا أهل بيته. أو حيث جعل الكلام الواحد جامعا بين الغرضين.
Yahut O'nun peygamberliğine kimin layık olduğunu ve O'nun Ehl-i Beyt'i olmaya kimlerin layık olduğunu bildiğinde [lütufkâr ve haberdardır]. Ya da tek bir kelamı bu iki gayeyi bir arada toplayıcı kıldığı zaman [lütufkâr ve haberdardır].
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٣٥]
[Ahzâb Suresi (33): Ayet 35]
إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَالْقانِتِينَ وَالْقانِتاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِراتِ وَالْخاشِعِينَ وَالْخاشِعاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِماتِ وَالْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحافِظاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِراتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً (٣٥)
{إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَالْقانِتِينَ وَالْقانِتاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِراتِ وَالْخاشِعِينَ وَالْخاشِعاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِماتِ وَالْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحافِظاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِراتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً (٣٥)} “Şüphesiz Müslüman erkeklerle Müslüman kadınlar, mümin erkeklerle mümin kadınlar, itaate devam eden erkeklerle itaate devam eden kadınlar, doğru sözlü/sadık erkeklerle doğru sözlü/sadık kadınlar, sabreden erkeklerle sabreden kadınlar, [Allah'a] saygıyla boyun eğen erkeklerle saygıyla boyun eğen kadınlar, sadaka veren erkeklerle sadaka veren kadınlar, oruç tutan erkeklerle oruç tutan kadınlar, iffetlerini koruyan erkeklerle [iffetlerini] koruyan kadınlar, Allah'ı çok zikreden erkeklerle [Allah'ı çok] zikreden kadınlar var ya; işte Allah onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır. (35)”
يروى أنّ أزواج النبي ﷺ قلن: يا رسول الله، ذكر الله الرجال في القرآن بخير، أفما فينا خير نذكر به؟ إنا نخاف أن لا تقبل منا طاعة . وقيل: السائلة أم سلمة .
Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları şöyle dediler: «Ey Allah'ın Resulü! Allah, Kur'an'da erkekleri hayırla andı. Bizde kendisiyle anılacağımız bir hayır yok mu? Doğrusu biz, hiçbir itaatimizin kabul edilmeyeceğinden korkuyoruz!» Sual edenin Ümmü Seleme [radıyallâhu anhâ] olduğu da söylenmiştir.
وروى أنه لما نزل في نساء النبي ﷺ ما نزل، قال نساء المسلمين: فما نزل فينا شيء؟ فنزلت. والمسلم: الداخل في السلم بعد الحرب، المنقاد الذي لا يعاند، أو المفوّض أمره إلى الله المتوكل عليه من أسلم وجهه إلى الله. والمؤمن: المصدق بالله ورسوله وبما يجب أن يصدق به.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları hakkında inen ayetler inince, Müslüman kadınların: 'Bizim hakkımızda hiçbir şey inmedi mi?' demeleri üzerine bu ayetin indiği rivayet edilmiştir. Müslüman: Savaştan sonra barışa giren, boyun eğip inat etmeyen yahut işini Allah'a havale edip O'na tevekkül eden kimsedir ki bu da 'yüzünü Allah'a teslim eden' kimsedir. Mümin: Allah'ı, Resulü'nü ve tasdik edilmesi gereken şeyleri tasdik eden kimsedir.
والقانت: القائم بالطاعة الدائم عليها. والصادق: الذي يصدق في نيته وقوله وعمله. والصابر:
Kānit: Taati yerine getiren ve ona devam eden kimsedir. Sâdık: Niyetinde, sözünde ve amelinde dürüst/doğru olan kimsedir. Sâbir:
الذي يصبر على الطاعات وعن المعاصي. والخاشع: المتواضع لله بقلبه وجوارحه. وقيل: الذي إذا صلى لم يعرف من عن يمينه وشماله. والمتصدق: الذي يزكى ماله ولا يخل بالنوافل. وقيل:
Taatlere karşı sabreden ve günahlardan kaçınmakta sabır gösteren kimsedir. Hâşi': Kalbiyle ve azalarıyla Allah'a karşı tevazu gösteren kimsedir. Namaz kıldığı vakit sağında ve solunda kimin olduğunu bilmeyen kimsedir de denilmiştir. Mütesaddık: Malının zekâtını veren ve nafileleri de aksatmayan kimsedir. Şöyle de denilmiştir:
من تصدّق في أسبوع بدرهم فهو من المتصدّقين. ومن صام البيض من كل شهر فهو من الصائمين.
Bir haftada bir dirhem dahi sadaka veren kimse sadaka verenlerdendir. Her aydan eyyâm-ı bîzı (dolunay günlerini) oruçlu geçiren kimse de oruç tutanlardandır.
والذاكر الله كثيرا: من لا يكاد يخلو من ذكر الله بقلبه أو لسانه أو بهما. وقراءة القرآن والاشتغال بالعلم من الذكر. وقال رسول الله ﷺ «من استيقظ من نومه وأيقظ امرأته فصليا جميعا ركعتين كتبا من الذاكرين الله كثيرا والذاكرات» والمعنى: والحافظاتها والذاكراته، فحذف، لأنّ الظاهر يدل عليه. فإن قلت: أى فرق بين العطفين، أعنى عطف الإناث على الذكور، وعطف الزوجين على الزوجين؟ قلت: العطف الأوّل نحو قوله تعالى ثَيِّباتٍ وَأَبْكاراً في أنهما جنسان مختلفان، إذا اشتركا في حكم لم يكن بد من توسيط العاطف بينهما. وأما العطف الثاني فمن عطف الصفة على الصفة بحرف الجمع، فكأن معناه: إنّ الجامعين والجامعات لهذه الطاعات أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ.
Allah'ı çok zikreden ise: Kalbiyle, diliyle yahut her ikisiyle Allah'ı zikretmekten neredeyse hiç geri durmayan kimsedir. Kur'an okumak ve ilimle meşgul olmak da zikirdendir. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim uykusundan uyanır, hanımını da uyandırır ve birlikte iki rekât namaz kılarlarsa, Allah'ı çok zikreden erkekler ve kadınlar arasına yazılırlar». Mana: ‘Ve iffetlerini koruyan kadınlar ile Allah'ı çok zikreden kadınlar’ demektir; açık olan ifade delalet ettiği için [zamirler] hazfedilmiştir. Eğer: 'Kadınların erkeklere atfedilmesi ile ikişer ikişer eşlerin birbirine atfedilmesi arasındaki fark nedir?' dersen, derim ki: Birinci atıf, Yüce Allah'ın {ثَيِّباتٍ وَأَبْكاراً} “dullarla ve bâkirelerle” sözü kabilindendir; çünkü bu ikisi farklı iki cinstir, bir hükümde ortak oldukları zaman aralarına atıf harfi getirmek zorunludur. İkinci atıf ise cem harfiyle sıfatın sıfata atfıdır; sanki manası şöyledir: Bu taatleri kendinde toplayan erkekler ve kadınlar için {أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ} “Allah onlar için hazırlamıştır”.
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٣٦]
[Ahzâb Suresi (33): Ayet 36]
وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبِيناً (٣٦)
{وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبِيناً (٣٦)} “Allah ve Resulü bir işe hükmettiği zaman, hiçbir mümin erkek ve hiçbir mümin kadın için kendi işlerinde bir tercih hakkı/muhayyerlik olamaz. Kim Allah'a ve Resulü'ne isyan ederse, muhakkak ki apaçık bir sapıklıkla sapmış olur. (36)”
خطب رسول الله ﷺ زينب بنت جحش بنت عمته أميمة بنت عبد المطلب على مولاه زيد بن حارثة، فأبت وأبى أخوها عبد الله، فنزلت، فقال: رضينا يا رسول الله، فأنكحها إياه وساق عنه إليها مهرها ستين درهما وخمارا وملحفة ودرعا وإزارا وخمسين مدا من طعام وثلاثين صاعا من تمر . وقيل: هي أم كلثوم بنت عقبة بن أبى معيط، وهي أوّل من
Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem, halası Ümeyme bint Abdilmuttalib'in kızı Zeyneb bint Cahş'ı azatlısı Zeyd b. Hârise'ye istedi. Fakat Zeyneb ve erkek kardeşi Abdullah buna yanaşmadılar. Bunun üzerine [bu ayet] indi. Bunun üzerine [kardeşi]: "Razı olduk ey Allah'ın Resulü!" dedi. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onu Zeyd ile evlendirdi ve onun adına Zeyneb'e mehir olarak altmış dirhem, bir başörtüsü, bir çarşaf/bürgü, bir elbise/zırh gömlek, bir izâr, elli müdd yiyecek ve otuz sâ' hurma gönderdi. Bir rivayette de şöyle denmiştir: Bu kadın, Ukbe b. Ebî Muayt'ın kızı Ümmü Gülsüm idi. O, [Medine'ye]
هاجر من النساء، وهبت نفسها للنبي ﷺ فقال: قد قبلت، وزوّجها زيدا.
hicret eden kimsedir; nefsini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe etmişti. O da: «Kabul ettim» buyurmuş ve onu Zeyd ile evlendirmişti.
فسخطت هي وأخوها وقالا: إنما أردنا رسول الله ﷺ، فزوّجنا عبده والمعنى وما صح لرجل ولا امرأة من المؤمنين إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أى رسول الله أو لأنّ قضاء رسول الله هو قضاء الله أَمْراً من الأمور: أن يختاروا من أمرهم ما شاءوا، بل من حقهم أن يجعلوا رأيهم تبعا لرأيه، واختيارهم تلوا لاختياره. فإن قلت: كان من حق الضمير أن يوحد كما تقول: ما جاءني من رجل ولا امرأة إلا كان من شأنه كذا. قلت: نعم ولكنهما وقعا تحت النفي، فعما كل مؤمن ومؤمنة، فرجع الضمير على المعنى لا على اللفظ. وقرئ: يكون، بالتاء والياء. والْخِيَرَةُ ما يتخير.
Bunun üzerine kendisi ve kardeşi öfkelenip: 'Biz ancak Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i istemiştik, o ise bizi kölesiyle evlendirdi' dediler. Anlam şudur: Müminlerden hiçbir erkek ve hiçbir kadın için, {إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ} yani Resulullah hükmettiği zaman -yahut Resulullah'ın hükmü Allah'ın hükmü olduğu için- işlerden herhangi bir {أَمْراً} işte kendi tercihlerini yapmaları caiz olmaz; bilakis onların görevi görüşlerini onun görüşüne tabi kılmak, tercihlerini de onun tercihinin ardına koymaktır. Eğer: 'Nitekim «Bana bir adam ve bir kadın gelmedi ki onun işi şöyle olmasın» demen gibi zamirin tekil olması gerekmez miydi?' dersen, derim ki: Evet, ancak bu iki kelime nefyin (olumsuzluğun) altında yer aldıkları için her mümin erkeği ve kadını kapsamıştır; dolayısıyla zamir lafza değil manaya dönmüştür. {يكون} te ile [tekûne] ve ye ile [yekûne] okunmuştur. ‘Hıyere’ (الْخِيَرَةُ) seçilen şey demektir.
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٣٧]
[Ahzâb Suresi (33): Ayet 37]
وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً (٣٧)
{وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً (٣٧)} “Hani sen, Allah'ın kendisine nimet verdiği ve senin de kendisine iyilikte bulunduğun kimseye: 'Eşini yanında tut ve Allah'tan sakın!' diyordun. Allah'ın açığa vuracağı şeyi içinde gizliyor ve insanlardan çekiniyordun. Oysa kendisinden çekinmene Allah daha layıktı. Zeyd o kadından ilişiğini kesince/ihtiyacını giderince, evlatlıkları eşleriyle ilişkilerini kestiklerinde müminlere [onlarla evlenmekte] bir güçlük olmasın diye seni onunla evlendirdik. Allah'ın emri mutlaka yerine getirilir. (37)”
لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ بالإسلام الذي هو أجل النعم، وبتوفيقك لعتقه ومحبته واختصاصه وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ بما وفقك الله فيه، فهو متقلب في نعمة الله ونعمة رسوله ﷺ، وهو زيد بن حارثة أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ يعنى زينب بنت جحش رضى الله عنها، وذلك أن رسول الله ﷺ أبصرها بعد ما أنكحها إياه، فوقعت في نفسه، فقال: سبحان الله مقلب القلوب، وذلك أنّ نفسه كانت تجفو عنها قبل ذلك لا تريدها، ولو أرادتها لاختطبها، وسمعت زينب بالتسبيحة فذكرتها لزيد، ففطن وألقى الله في نفسه كراهة صحبتها والرغبة عنها لرسول الله ﷺ، فقال لرسول الله ﷺ: إنى أريد أن أفارق صاحبتي، فقال: مالك: أرابك منها شيء؟ قال: لا والله، ما رأيت منها إلا خيرا، ولكنها تتعظم علىّ لشرفها وتؤذيني، فقال له: أمسك عليك زوجك واتق الله، ثم طلقها بعد، فلما اعتدت قال رسول الله ﷺ: ما أجد أحدا أوثق في نفسي منك، اخطب علىّ زينب. قال زيد: فانطلقت فإذا هي تخمر عجينتها، فلما رأيتها عظمت في صدري حتى ما أستطيع أن أنظر
{لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ} “Allah'ın kendisine nimet verdiği kimseye”: Nimetlerin en yücesi olan İslâm ile ve onu azat etmeye, sevmeye ve kendine yakın tutmaya seni muvaffak kılmasıyla [nimet verdiği kimseye]. {وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ} “senin de kendisine nimet verdiğin [kimseye]”: Allah'ın seni muvaffak kıldığı şeylerle [nimet verdiğin kimseye]. Dolayısıyla o, hem Allah'ın hem de Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in nimeti içindedir; bu kişi Zeyd b. Hârise'dir. {أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ} “Eşini yanında tut”: Yani Zeyneb bint Cahş radıyallâhu anhâ'yı. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, onu Zeyd ile evlendirdikten sonra [bir gün] gördü ve gönlü ona meyletti. Bunun üzerine: «سُبْحَانَ اللَّهِ مُقَلِّبِ الْقُلُوبِ» «Kalpleri halden hale çeviren Allah'ı tenzih ederim» buyurdu. Oysa daha önce gönlü ondan uzak duruyor, onu istemiyordu; şayet istemiş olsaydı kendisi talip olurdu. Zeyneb bu tesbihi işitip Zeyd'e anlattı. Zeyd durumu fark etti ve Allah onun gönlüne Zeyneb ile birliktelikten hoşnutsuzluk ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem lehine ondan vazgeçme isteği düşürdü. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Ben eşimden ayrılmak istiyorum" dedi. [Resûlullah]: "Neyin var, ondan şüphelendiğin bir şey mi oldu?" buyurdu. Zeyd: "Hayır vallahi, onda hayırdan başka bir şey görmedim. Fakat o, soyunun şerefi sebebiyle bana karşı büyüklük taslıyor ve beni incitiyor" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Eşini yanında tut ve Allah'tan sakın" buyurdu. Daha sonra [Zeyd] onu boşadı. İddeti bitince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Benim nezdimde senden daha güvenilir birini bulamam; benim adıma Zeyneb'e talip ol" buyurdu. Zeyd dedi ki: "Gittim, o sırada hamurunu yoğuruyordu. Onu görünce, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onu andığını bildiğim için gözümde o kadar büyüdü ki bakamaz oldum...
إليها، حين علمت أنّ رسول الله ﷺ ذكرها، فوليتها ظهري وقلت: يا زينب، أبشرى إنّ رسول الله ﷺ يخطبك، ففرحت وقالت: ما أنا بصانعة شيئا حتى أؤامر ربى، فقامت إلى مسجدها، ونزل القرآن زَوَّجْناكَها فتزوجها رسول الله ﷺ ودخل بها، وما أو لم على امرأة من نسائه ما أو لم عليها: ذبح شاة وأطعم الناس الخبز واللحم حتى امتدّ النهار. فإن قلت: ما أراد بقوله وَاتَّقِ اللَّهَ؟ قلت: أراد: واتق الله فلا تطلقها، وقصد نهى تنزيه لا تحريم، لأن الأولى أن لا يطلق. وقيل: أراد: واتق الله فلا تذمّها بالنسبة إلى الكبر وأذى الزوج. فإن قلت: ما الذي أخفى في نفسه؟ قلت: تعلق قلبه بها.
Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onu andığını bildiğim için göğsümde o kadar büyüdü ki yüzüne bakmaya güç yetiremedim. Sırtımı ona döndüm ve: 'Ey Zeyneb! Müjdeler olsun, Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem seni istiyor' dedim. Zeyneb sevindi ve: 'Rabbime danışmadan hiçbir şey yapmam' dedi ve namaz kıldığı yere yöneldi; derken Kur'an indi: {زَوَّجْناكَها} “seni onunla evlendirdik”. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla evlendi ve gerdeğe girdi. Hanımlarından hiçbiri için vermediği düğün yemeğini onun için verdi: Bir koyun kesti, gün uzayana kadar insanlara ekmek ve et yedirdi. Eğer: '{وَاتَّقِ اللَّهَ} “Allah'tan sakın” sözüyle neyi kastetmiştir?' dersen, derim ki: 'Allah'tan kork da onu boşama' demeyi kastetmiştir; tahrîm (kesin yasaklama) değil, tenzîhî bir nehiy murat etmiştir, çünkü evla olan boşanmamasıdır. Şöyle de denilmiştir: 'Allah'tan sakın da onu kibir ve kocaya eziyet etmekle yerme' demeyi murat etmiştir. Eğer: 'Kendi içinde gizlediği şey neydi?' dersen, derim ki: Kalbinin ona olan meyliydi.
وقيل: مودة مفارقة زيد إياها. وقيل: علمه بأن زيدا سيطلقها وسينكحها، لأن الله قد أعلمه بذلك. وعن عائشة رضى الله عنها: لو كتم رسول الله ﷺ شيئا مما أوحى إليه لكتم هذه الآية . فإن قلت: فماذا أراد الله منه أن يقوله حين قال له زيد: أريد مفارقتها، وكان من الهجنة أن يقول له: افعل، فإنى أريد نكاحها؟ قلت: كأن الذي أراد منه ﷿ أن يصمت عند ذلك، أو يقول له: أنت أعلم بشأنك، حتى لا يخالف سره في ذلك علانيته، لأن الله يريد من الأنبياء تساوى الظاهر والباطن، والتصلب في الأمور، والتجاوب في الأحوال، والاستمرار على طريقة مستتبة، كما جاء في حديث إرادة رسول الله ﷺ قتل عبد الله بن أبى سرح واعتراض عثمان بشفاعته له: أن عمر قال له: لقد كان عينى إلى عينك، هل تشير إلىّ فأقتله، فقال: إن الأنبياء لا تومض، ظاهرهم وباطنهم واحد . فإن قلت:
[Nefsinde gizlediğin şeyin] Zeyd'in ondan ayrılmasını arzu etmesi olduğu da söylenmiştir. Yine Allah'ın kendisine bildirmesi sebebiyle Zeyd'in onu boşayacağını ve kendisinin de onunla evleneceğini bilmesi olduğu da söylenmiştir. Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: "Şayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine vahyedilen şeylerden birini gizleyecek olsaydı, bu ayeti gizlerdi." Eğer dersen ki: "Zeyd kendisine: 'Ondan ayrılmak istiyorum' dediğinde Allah Teâlâ'nın ondan söylemesini istediği şey neydi? Zira ona: 'Ayrıl, çünkü ben onunla evlenmek istiyorum' demesi yakışıksız olurdu." Derim ki: Azîz ve Celîl olan Allah'ın o esnada ondan istediği şey sanki susması yahut ona: 'Kendi durumunu sen daha iyi bilirsin' demesiydi; ta ki bu meselede gizlisi açığına muhalif olmasın. Çünkü Allah peygamberlerden zâhir ile bâtının eşit olmasını, işlerde tavizsiz ve kararlı duruş sergilenmesini, her hâlükârda aynı tutarlılığı korumayı ve oturmuş, dosdoğru bir yol üzere devam etmeyi ister. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Abdullah b. Ebî Serh'i öldürmek istemesi ve Osman'ın ona şefaatçi olarak araya girmesiyle ilgili hadiste nakledildiği üzere Ömer ona: "Benim gözüm senin gözündeydi; bana öldürmem için işaret eder misin diye bakıyordum" demiş, o da: «Peygamberler göz kırpmazlar, onların zâhiri de bâtını da birdir» buyurmuştur. Eğer dersen ki:
كيف عاتبه الله في ستر ما استهجن التصريح به ولا يستهجن النبىّ ﷺ التصريح بشيء إلا والشيء في نفسه مستهجن، وقالة الناس لا تتعلق إلا بما يستقبح في العقول والعادات؟ وماله لم يعاتبه في نفس الأمر ولم يأمره بقمع الشهوة وكف النفس عن أن تنازع إلى زينب وتتبعها؟
'Açıkça söylenmesi hoş karşılanmayan bir şeyi gizlediği için Allah onu nasıl kınamıştır? Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de ancak bizzat kendisinde bir çirkinlik olan şeyi açıkça söylemeyi hoş görmez; insanların dedikodusu da ancak akıllarda ve örfte çirkin görülen şeylere ilişir. Durum böyleyken işin aslı hususunda onu neden muaheze etmemiş, arzuyu bastırmasını ve nefsin Zeyneb'e yönelip ona meylinden el çekmesini neden emretmemiştir?
ولم يعصم نبيه ﷺ عن تعلق الهجنة به وما يعرضه للقالة؟ قلت: كم من شيء يتحفظ منه الإنسان ويستحيى من اطلاع الناس عليه، وهو في نفسه مباح متسع، وحلال مطلق، لا مقال فيه ولا عيب عند الله، وربما كان الدخول في ذلك المباح سلما إلى حصول واجبات يعظم أثرها في الدين ويجل ثوابها، ولو لم يتحفظ منه لأطلق كثير من الناس فيه ألسنتهم إلا من أوتى فضلا وعلما ودينا ونظرا في حقائق الأمور ولبوبها دون قشورها. ألا ترى أنهم كانوا إذا طمعوا في بيوت رسول الله ﷺ بقوا مرتكزين في مجالسهم لا يريمون مستأنسين بالحديث، وكان رسول الله ﷺ يؤذيه قعودهم ويضيق صدره حديثهم، والحياء يصده أن يأمرهم بالانتشار، حتى نزلت إِنَّ ذلِكُمْ كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ ولو أبرز رسول الله ﷺ مكنون ضميره وأمرهم أن ينتشروا، لشق عليهم، ولكان بعض المقالة، فهذا من ذاك القبيل، لأن طموح قلب الإنسان إلى بعض مشتهياته من امرأة أو غيرها غير موصوف بالقبح في العقل ولا في الشرع، لأنه ليس بفعل الإنسان ولا وجوده باختياره، وتناول المباح بالطريق الشرعي ليس بقبيح أيضا، وهو خطبة زينب ونكاحها من غير استنزال زيد عنها، ولا طلب إليه وهو أقرب منه من زرّ قميصه أن يواسيه بمفارقتها، مع قوة العلم بأن نفس زيد لم تكن من التعلق بها في شيء، بل كانت تجفو عنها، ونفس رسول الله ﷺ متعلقة بها، ولم يكن مستنكرا عندهم أن ينزل الرجل عن امرأته لصديقه، ولا مستهجنا إذا نزل عنها أن ينكحها الآخر، فإنّ المهاجرين حين دخلوا المدينة استهم الأنصار بكل شيء، حتى إن الرجل منهم إذا كانت له امرأتان نزل عن إحداهما وأنكحها المهاجر، وإذا كان الأمر مباحا من جميع جهاته ولم يكن فيه وجه من وجوه القبح ولا مفسدة ولا مضرّة بزيد ولا بأحد، بل كان مستجرا مصالح، ناهيك بواحدة منها أن بنت عمة رسول الله ﷺ أمنت الأيمة والضيعة ونالت الشرف وعادت أما من أمّهات المسلمين. إلى ما ذكر الله ﷿ من المصلحة العامّة في قوله لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً فبالحرى أن يعاتب الله رسوله حين كتمه وبالغ في كتمه بقوله أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وأن لا يرضى له إلا اتحاد الضمير والظاهر، والثبات
[ve] Peygamberi'ni sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine yakışıksızlığın isnat edilmesinden ve onu dedikoduya maruz bırakacak şeyden niçin korumamıştır?" dersen; derim ki: İnsanın kendisini sakındığı ve insanların muttali olmasından utandığı nice şey vardır ki, aslında bizzat kendisi genişçe mübah, mutlak helal olup Allah katında onda ne bir laf edilecek durum ne de bir ayıp vardır. Hatta bazen o mübaha girmek, dinde etkisi büyük ve sevabı yüce olan vaciplerin hasıl olmasına bir merdiven [vesile] olur. Şayet [insan] ondan sakınmayacak olsa—kendisine erdem, ilim, dindarlık ve kabuklara değil de işlerin hakikatlerine ve özlerine bakış nasip edilmiş kimseler müstesna—insanların çoğu onun hakkında dillerini uzatırlardı. Görmez misin ki onlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in evlerinde yemek yedikleri zaman meclislerinde çakılı kalır, sohbete dalarak kımıldamazlardı; onların [böylece] oturmaları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet veriyor ve sohbetleri göğsünü daraltıyordu. Ancak haya, onlara dağılmalarını emretmesine engel oluyordu. Nihayet { إِنَّ ذلِكُمْ كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ } “Şüphesiz bu yaptığınız Peygamber'e eziyet veriyor, o da sizden utanıyordu; oysa Allah haktan utanmaz” [ayeti] nazil oldu. Şayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem içindeki gizli duyguyu açığa vurup onlara dağılmalarını emretseydi, bu onlara ağır gelir ve dedikoduya yol açardı. İşte bu [mesele] de o türdendir. Çünkü insan kalbinin bir kadın veya başka bir arzu nesnesine meyledip yönelmesi, ne aklen ne de şer'an çirkin olarak nitelenir. Zira bu insanın fiili değildir ve varlığı onun tercihiyle gerçekleşmez. Mübah olan şeye meşru yolla yönelmek de aynı şekilde çirkin değildir; bu da Zeyneb'i, Zeyd'den onu bırakmasını talep etmeksizin ve gömleğinin düğmesinden daha yakın olmasına rağmen ondan ayrılarak kendisine feragatte bulunmasını istemeksizin talip olup nikahlamaktır. Üstelik Zeyd'in nefsinin ona hiçbir şekilde bağlı olmadığı, bilakis ondan soğuduğu; buna mukabil Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönlünün ona meylettiği kesin olarak bilinmekteydi. Onların [örfünde] bir adamın eşinden dostu lehine feragat etmesi yadırganan bir durum olmadığı gibi, o feragat ettiğinde diğerinin onunla evlenmesi de hoş karşılanmayacak bir şey değildi. Nitekim Muhacirler Medine'ye girdiklerinde Ensar her şeylerini onlarla paylaştı; hatta onlardan iki eşi olan bir kimse eşlerinden birinden feragat edip onu Muhacir ile evlendirirdi. Mademki bu mesele her yönüyle mübahtı ve onda ne bir çirkinlik yönü ne bir fesat ne de Zeyd'e yahut bir başkasına bir zarar vardı; bilakis birtakım maslahatları celbediyordu—ki bunlardan sadece biri bile kâfidir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in halasının kızı [Zeyneb], kocasız ve sahipsiz kalmaktan kurtulmuş, şerefe ermiş ve müminlerin annelerinden biri haline gelmiştir. Buna bir de Allah Teâlâ'nın { لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً } “Evlatlıkları eşleriyle ilişkilerini kestiklerinde, onlarla evlenmek hususunda müminlere bir güçlük olmasın diye” ayetinde zikrettiği umumi maslahat eklenince—Allah'ın, bunu gizlediğinde ve { أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ } “Eşini yanında tut ve Allah'tan kork” sözüyle gizlemede ileri gittiğinde Resûlü'nü muaheze etmesi; onun için içi ile dışının bir olmasından ve hak hususunda sebat
في مواطن الحق، حتى يقتدى به المؤمنون فلا يستحيوا من المكافحة بالحق وإن كان مرا. فإن قلت: الواو في وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ، وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ ما هي؟ قلت: واو الحال، أى: تقول لزيد: أمسك عليك زوجك مخفيا في نفسك إرادة أن لا يمسكها، وتخفى خاشيا قالة الناس وتخشى الناس، حقيقا في ذلك بأن تخشى الله، أو واو العطف، كأنه قيل: وإذ تجمع بين قولك. أمسك، وإخفاء خلافه، وخشية الناس. والله أحق أن تخشاه، حتى لا تفعل مثل ذلك.
böylece müminlerin ona uyup acı da olsa hak ile açıkça yüzleşmekten çekinmemelerini istemesi pek yerindedir. Eğer: '{وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ}، {وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ} ifadelerindeki vav nedir?' dersen, derim ki: Hal vavıdır; yani: İçinde onu tutmamasını arzu ettiğin şeyi gizleyerek ve insanların dedikodusundan çekinerek Zeyd'e: 'Eşini yanında tut' diyordun; oysa bu hususta kendisinden çekinilmeyi hak eden Allah'tır. Yahut atıf vavıdır; sanki: 'Hani sen «Tut» demen ile bunun aksini içinde gizlemeyi ve insanlardan korkmayı bir arada topluyordun. Oysa Allah kendisinden korkmana daha layıktır, öyleyse böyle yapma!' denilmiştir.
إذا بلغ البالغ حاجته من شيء له فيه همة قيل: قضى منه وطره. والمعنى: فلما لم يبق لزيد فيها حاجة، وتقاصرت عنها همته، وطابت عنها نفسه، وطلقها، وانقضت عدتها زَوَّجْناكَها وقراءة أهل البيت: زوّجتكها. وقيل لجعفر بن محمد رضى الله عنهما: أليس تقرأ علىّ غير ذلك، فقال: لا والذي لا إله إلا هو، ما قرأتها على أبى إلا كذلك، ولا قرأها الحسن بن علىّ على أبيه إلا كذلك، ولا قرأها على بن أبى طالب على النبي ﷺ إلا كذلك وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا جملة اعتراضية، يعنى: وكان أمر الله الذي يريد أن يكونه، مفعولا مكونا لا محالة، وهو مثل لما أراد كونه من تزويج رسول الله ﷺ زينب، ومن نفى الحرج عن المؤمنين في إجراء أزواج المتبنين مجرى أزواج البنين في تحريمهن عليهم بعد انقطاع علائق الزواج بينهم وبينهن. ويجوز أن يراد بأمر الله: المكون، لأنه مفعول بكن، وهو أمر الله.
Bir kimse arzu duyduğu bir şeyden ihtiyacını giderip sonuca ulaştığı zaman 'ondan veterini/ihtiyacını giderdi' denir. Mana şudur: Zeyd'in onda hiçbir ihtiyacı kalmayınca, ona olan ilgisi tükenince, gönlü ondan soğuyup onu boşayınca ve kadının iddeti bitince {زَوَّجْناكَها} “seni onunla evlendirdik”. Ehl-i Beyt'in kıraati: 'Zevvectükehâ' (seni onunla ben evlendirdim) şeklindedir. Ca'fer b. Muhammed radıyallâhu anhümâ'ya: 'Sen bundan başkasını okumaz mısın?' denildiğinde: 'Hayır, kendisinden başka ilah olmayana yemin olsun ki bunu babamdan ancak böyle okudum, Hasan b. Ali de babasından ancak böyle okudu, Ali b. Ebî Tâlib de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den ancak böyle okudu' demiştir. {وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً} “Allah'ın emri mutlaka yerine getirilir” cümlesi bir ara cümledir (itiraziyye); yani: Allah'ın olmasını dilediği emri, şüphesiz yerine getirilecek ve var edilecektir. Bu da Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Zeyneb ile evlendirilmesi ve aralarındaki evlilik bağları koptuktan sonra evlatlıkların eşlerinin hakiki oğulların eşleri gibi sayılarak müminlere haram kılınması zorluğunun ortadan kaldırılması hususunda Allah'ın vukuunu dilediği şeyin bir misalidir. Allah'ın emri ile var edilen şeyin kastedilmiş olması da caizdir; çünkü o 'Kün' (Ol) emriyle meydana gelmiştir ki bu da Allah'ın emridir.
[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٣٨ الى ٣٩]
[Ahzâb Suresi (33): Ayetler 38-39]
ما كانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيما فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً (٣٨) الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللَّهَ وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً (٣٩)
{ما كانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيما فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً (٣٨) الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللَّهَ وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً (٣٩)} “Allah'ın kendisine takdir edip farz kıldığı şeylerde Peygamber'e hiçbir güçlük/sorumluluk yoktur. Bu, daha önce gelip geçenler hakkındaki Allah'ın sünnetidir/kanunudur. Allah'ın emri, biçilmiş bir kaderdir. (38) Onlar, Allah'ın risaletlerini tebliğ eden, O'ndan korkan ve Allah'tan başka kimseden korkmayanlardır. Hesap görücü olarak Allah yeter. (39)”
فَرَضَ اللَّهُ لَهُ قسم له وأوجب، من قولهم: فرض لفلان في الديوان كذا. ومنه فروض العسكر لرزقاتهم سُنَّةَ اللَّهِ اسم موضوع موضع المصدر- كقولهم: تربا، وجندلا-:
{فَرَضَ اللَّهُ لَهُ} Allah onun için pay kıldı ve vacip kıldı demektir; nitekim: 'Divanda falanca için şu kadar farz kılındı (tahsis edildi)' denir. Askerlerin rızıklarına 'furûz' (farizalar/ödenekler) denmesi de bundandır. {سُنَّةَ اللَّهِ} ‘Terben’ (toprak olasın) ve ‘cendelen’ (taş olasın) demeleri gibi masdar makamına konulmuş bir isim olup,
مؤكد لقوله تعالى ما كانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ كأنه قيل: سنّ الله ذلك سنة في الأنبياء الماضين، وهو أن لا يحرج عليهم في الاقدام على ما أباح لهم ووسع عليهم في باب النكاح وغيره، وقد كانت تحتهم المهائر والسراري، وكانت لداود ﵇ مائة امرأة وثلاثمائة سرية، ولسليمان ﵇ ثلاثمائة وسبعمائة فِي الَّذِينَ خَلَوْا في الأنبياء الذين مضوا الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ يحتمل
Yüce Allah'ın {ما كانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ} “Peygamber'e hiçbir güçlük/sorumluluk yoktur” buyruğunu tekit etmektedir. Sanki şöyle denilmiştir: Allah bunu geçmiş peygamberlerde bir sünnet kılmıştır; o da nikâh ve diğer hususlarda kendilerine mubah kıldığı ve alanını genişlettiği şeylere teşebbüs etmelerinde kendilerine bir güçlük/sorumluluk yüklenmemesidir. Nitekim onların nikâhı altında mehirli kadınlar ve cariyeler bulunmaktaydı. Dâvûd aleyhisselâm'ın yüz hanımı ve üç yüz cariyesi; Süleyman aleyhisselâm'ın ise üç yüz [hanımı] ve yedi yüz [cariyesi] vardı. {فِي الَّذِينَ خَلَوْا} gelip geçmiş peygamberler hakkında [demektir]. {الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ} [ifadesi] muhtemeldir
وجوه الاعراب: الجرّ، على الوصف للأنبياء. والرفع والنصب، على المدح على هم الذين يبلغون. أو على: أعنى الذين يبلغون. وقرئ: رسالة الله. قدرا مقدورا: قضاء مقضيا، وحكما محكوما؟؟؟، ووصف الأنبياء بأنهم لا يخشون إلا الله: تعريض بعد التصريح في قوله تعالى وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ. حَسِيباً كافيا للمخاوف، أو محاسبا على الصغيرة والكبيرة، فيجب أن يكون حقّ الخشية من مثله.
irab vecihlerini ihtiva eder: Peygamberlerin sıfatı olarak cer; 'Onlar tebliğ edenlerdir' yahut 'Tebliğ edenleri kastediyorum' takdiriyle medih üzere ref ve nasb. ‘Risâletillâh’ (رسالة الله) tekil olarak da okunmuştur. ‘Kaderen makdûran’: Hükme bağlanmış bir kaza ve kesinleşmiş bir hükümdür. Peygamberlerin sadece Allah'tan korktuklarının vasfedilmesi, Yüce Allah'ın: {وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ} sözündeki açık ifadeden sonra yapılmış bir ta'rizdir (üstü kapalı uyarıdır). {حَسِيباً} Korkulan şeylere karşı kafi gelen yahut küçük büyük her şeyin hesabını soran demektir; öyleyse O'nun gibisinden hakkıyla korkmak vaciptir.
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٤٠]
[Ahzâb Suresi (33): Ayet 40]
ما كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٤٠)
{ما كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٤٠)} “Muhammed, sizin adamlarınızdan hiçbirinin babası değildir; fakat o, Allah'ın Resulü ve peygamberlerin sonuncusudur. Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (40)”
ما كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ أى لم يكن أبا رجل منكم على الحقيقة، حتى يثبت به وبينه ما يثبت بين الأب وولده من حرمة الصهر والنكاح وَلكِنْ كان رَسُولَ اللَّهِ وكل رسول أبو أمّته فيما يرجع إلى وجوب التوقير والتعظيم له عليهم. ووجوب الشفقة والنصيحة لهم عليه، لا في سائر الأحكام الثابتة بين الآباء والأبناء، وزيد واحد من رجالكم الذين ليسوا بأولاده حقيقة، فكان حكمه حكمكم، والادعاء والتبني من باب الاختصاص والتقريب لا غير وَكان خاتَمَ النَّبِيِّينَ يعنى أنه لو كان له ولد بالغ مبلغ الرجال لكان نبيا ولم يكن هو خاتم الأنبياء، كما يروى أنه قال في إبراهيم حين توفى. لو عاش لكان نبيا . فإن قلت: أما كان أبا للطاهر والطيب والقاسم وإبراهيم؟ قلت: قد أخرجوا من حكم النفي بقوله مِنْ رِجالِكُمْ من وجهين، أحدهما: أنّ هؤلاء لم يبلغوا مبلغ الرجال. والثاني: أنه قد أضاف الرجال إليهم وهؤلاء رجاله لا رجالهم. فإن قلت: أما كان أبا للحسن والحسين؟ قلت: بلى ولكنهما لم يكونا رجلين حينئذ، وهما أيضا من رجاله لا من رجالهم، وشيء آخر: وهو أنه إنما قصد ولده خاصة، لا ولد ولده، لقوله تعالى وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ ألا ترى أن الحسن والحسين قد عاشا إلى أن نيف أحدهما على الأربعين والآخر على الخمسين. قرئ. ولكن رسول الله بالنصب، عطفا على أَبا أَحَدٍ وبالرفع على: ولكن هو رسول الله. ولكنّ، بالتشديد على حذف الخبر، تقديره: ولكنّ رسول الله من عرفتموه، أى: لم يعش له ولد ذكر. وخاتم بفتح التاء بمعنى الطابع، وبكسرها بمعنى الطابع وفاعل الختم. وتقوّيه قراءة ابن مسعود: ولكنّ نبيا ختم النبيين. فإن قلت: كيف كان آخر الأنبياء وعيسى ينزل في آخر الزمان؟ قلت: معنى كونه آخر الأنبياء أنه
{ما كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ} “Muhammed, sizin adamlarınızdan hiçbirinin babası değildir” yani sıhrîyet ve evlenme haramlığı gibi baba ile evlat arasında sabit olan hususlar kendisiyle onun arasında da sabit olsun diye, hakikatte sizden hiçbir erkeğin babası olmamıştır. {وَلكِنْ} “Fakat” [o], {رَسُولَ اللَّهِ} “Allah'ın Resulüdür”. Her peygamber; kendilerine saygı ve tazim göstermenin vacip olması, kendisinin de onlara şefkat ve nasihat etmesinin vacip olması bakımından ümmetinin babasıdır; babalar ile oğullar arasında sabit olan diğer hükümlerde değil. Zeyd de hakikatte onun evladı olmayan adamlarınızdan biridir; dolayısıyla onun hükmü de sizin hükmünüz gibidir. Evlat edinmek ve oğul diye çağırmak ise sadece bir yakınlık ve tahsis kabilindendir, başka bir şey değildir. {وَكان خاتَمَ النَّبِيِّينَ} “Ve peygamberlerin sonuncusudur” yani şayet onun erkeklik çağına ulaşan bir erkek evladı olsaydı, o bir peygamber olurdu ve kendisi de peygamberlerin sonuncusu olmazdı. Nitekim İbrahim vefat ettiğinde onun hakkında şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «لو عاش لكان نبيا» «Eğer yaşasaydı mutlaka bir peygamber olurdu.» Eğer desen ki: "[O;] Tâhir, Tayyib, Kāsım ve İbrâhim'in babası değil miydi?" Derim ki: Onlar, {مِنْ رِجالِكُمْ} “adamlarınızdan” buyruğuyla nefyin (olumsuzluğun) kapsamından iki yönden çıkarılmışlardır: Birincisi: Bunlar erkeklik çağına (bülûğa) erişmemişlerdir. İkincisi: O, adamları onlara (muhataplara) izafe etmiştir; halbuki bu çocuklar onların adamları değil, bizzat onun adamlarıdır (kendi çocuklarıdır). Eğer desen ki: "Hasan ve Hüseyin'in babası değil miydi?" Derim ki: Evet, fakat o vakit onlar da iki yetişkin adam değillerdi; ayrıca onlar da onların adamlarından değil, bizzat onun adamlarındandır. Bir diğer husus da şudur: Yüce Allah'ın {وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ} “ve peygamberlerin sonuncusudur” buyruğundan ötürü O, özellikle doğrudan kendi çocuğunu kastetmiştir, çocuğunun çocuğunu (torununu) değil. Görmez misin ki Hasan ve Hüseyin yaşamış, hatta biri kırkını, diğeri de ellisini aşmıştır. [Bu ayet] {ولكن رسول الله} şeklinde, {أَبا أَحَدٍ} üzerine atıfla nasb ile; "fakat o Allah'ın Resulüdür" takdiriyle ref ile de okunmuştur. Haberin hazfedilmesiyle şeddeli olarak {ولكنّ} şeklinde de okunmuştur; bunun takdiri: "Lakin Allah'ın Resulü tanıdığınız kimsedir", yani onun erkek bir evladı yaşamamıştır. {وخاتم} [kelimesi] tâ harfinin fethasıyla (Hâtem) mühür manasında; kesresiyle (Hâtim) ise mühür basan ve sona erdiren fail manasındadır. İbn Mes‘ûd'un "ve lâkin nebiyyen hateme'n-nebiyyîn" (fakat peygamberleri sona erdiren bir peygamber idi) kıraati de bunu teyit etmektedir. Eğer desen ki: "Âhir zamanda İsa inecekken o nasıl peygamberlerin sonuncusu olur?" Derim ki: Onun peygamberlerin sonuncusu olmasının manası şudur ki...
لا ينبأ أحد بعده، وعيسى ممن نبئ قبله، وحين ينزل ينزل عاملا على شريعة محمد، مصليا إلى قبلته، كأنه بعض أمّته.
ondan sonra kimseye peygamberlik verilmeyeceğidir; İsa ise ondan önce peygamberlik verilmiş olanlardandır. İndiği zaman da Muhammed'in şeriatıyla amel eden, onun kıblesine namaz kılan ve sanki onun ümmetinden biri gibi olarak inecektir.
[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٤١ الى ٤٢]
[Ahzâb Suresi (33): Ayetler 41-42]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً (٤١) وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلاً (٤٢)
{يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً (٤١) وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلاً (٤٢)} “Ey iman edenler! Allah'ı çokça zikredin. (41) Ve O'nu sabah akşam tesbih edin. (42)”
اذْكُرُوا اللَّهَ أثنوا عليه بضروب الثناء من التقديس والتحميد والتهليل والتكبير وما هو أهله، وأكثروا ذلك بُكْرَةً وَأَصِيلًا أى في كافة الأوقات قال رسول الله ﷺ:
{اذْكُرُوا اللَّهَ} Takdis, tahmid, tehlil, tekbir ve O'nun layık olduğu her türlü övgü ile O'nu methedin ve bunu çokça yapın. {بُكْرَةً وَأَصِيلًا} Yani bütün vakitlerde. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:
ذكر الله على فم كل مسلم . وروى في قلب كل مسلم. وعن قتادة: قولوا سبحان الله والحمد لله ولا إله إلا الله والله أكبر ولا حول ولا قوّة إلا بالله العلىّ العظيم، وعن مجاهد: هذه كلمات يقولها الطاهر والجنب. والفعلان، أعنى اذكروا وسبحوا موجهان إلى البكرة والأصيل، كقولك: صم وصلّ يوم الجمعة، والتسبيح من جملة الذكر، وإنما اختصه من بين أنواعه اختصاص جبريل وميكائيل من بين الملائكة، ليبين فضله على سائر الأذكار، لأن معناه تنزيه ذاته عما لا يجوز عليه من الصفات والأفعال، وتبرئته من القبائح. ومثال فضله على غيره من الأذكار فضل وصف العبد بالنزاهة من أدناس المعاصي، والطهر من أرجاس المآثم، على سائر أوصافه من كثرة الصلاة والصيام، والتوفر على الطاعات كلها، والاشتمال على العلوم، والاشتهار بالفضائل. ويجوز أن يريد بالذكر وإكثاره: تكثير الطاعات، والإقبال على العبادات، فان كل طاعة وكل خير من جملة الذكر، ثم خص من ذلك التسبيح بكرة وأصيلا وهي الصلاة في جميع أوقاتها لفضل الصلاة على غيرها. أو صلاة الفجر والعشاءين، لأنّ أداءها أشقّ ومراعاتها أشدّ.
«Allah'ın zikri her Müslümanın ağzındadır». 'Her Müslümanın kalbindedir' şeklinde de rivayet edilmiştir. Katâde'den: 'Sübhânallâhi ve'l-hamdü lillâhi ve lâ ilâhe illallāhu vallāhu ekber ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâhi'l-aliyyi'l-azîm deyin' dediği; Mücâhid'den de: 'Bu kelimeleri hem abdestli olan hem de cünüp olan söyler' dediği rivayet edilmiştir. İki fiil, yani {اذكروا} ve {سبحوا}, 'Cuma günü oruç tut ve namaz kıl' demen gibi sabah ve akşama yöneliktir. Tesbih de zikrin kapsamındadır; melekler arasından Cebrail ve Mikail'i tahsis ettiği gibi zikir türleri arasından tesbihi tahsis etmesi, diğer zikirler üzerindeki faziletini beyan etmek içindir. Çünkü tesbihin manası, Allah'ın zatını O'nun hakkında caiz olmayan sıfat ve fiillerden tenzih etmek ve O'nu çirkinliklerden beri kılmaktır. Tesbihin diğer zikirlere olan üstünlüğünün misali; bir kulun günahların kirlerinden beri ve masiyetlerin pisliklerinden tertemiz olma vasfının, çok namaz kılma, çok oruç tutma, bütün taatlere yönelme, ilimleri kendinde toplama ve faziletlerle şöhret bulma gibi diğer bütün vasıflarına olan üstünlüğü gibidir. Zikirden ve onu çoğaltmaktan maksadın; taatleri çoğaltmak ve ibadetlere yönelmek olması da caizdir, zira her taat ve her hayır zikrin cümlesindendir. Sonra namazın diğer ibadetlere olan üstünlüğünden ötürü bundan sabah ve akşam tesbihini, yani bütün vakitlerindeki namazı tahsis etmiştir. Yahut sabah namazı ile akşam ve yatsı namazlarını kastetmiştir; çünkü bunları eda etmek daha meşakkatli, onları gözetmek daha zordur.
[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٤٣ الى ٤٤]
[Ahzâb Suresi (33): Ayetler 43-44]
هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً (٤٣) تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً كَرِيماً (٤٤)
{هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً (٤٣) تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً كَرِيماً (٤٤)} “Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için üzerinize rahmet eden O'dur, melekleri de [sizin için bağışlanma diler]. O, müminlere karşı çok merhametlidir. (43) O'na kavuşacakları gün onların dirlik temennileri 'Selâm'dır. [Allah] onlar için değerli/cömert bir mükâfat hazırlamıştır. (44)”
لما كان من شأن المصلى أن ينعطف في ركوعه وسجوده استعير لمن ينعطف على غيره حنوّا عليه وترؤفا. كعائد المريض في انعطافه عليه، والمرأة في حنوّها على ولدها، ثم كثر حتى استعمل في الرحمة والترؤف ومنه قولهم: صلى الله عليك، أى ترحم عليك وترأف. فإن قلت: قوله هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ
Namaz kılan kimsenin özelliği rükû ve secdesinde eğilip bükülmek (in'itâf etmek) olduğundan, bu kelime bir başkasına şefkat ve merhamet duyarak yönelen kimse için istiare yoluyla kullanılmıştır. Tıpkı hasta ziyaretçisinin hastaya doğru eğilmesi ve annenin çocuğuna duyduğu sevgiyle eğilmesi gibi. Daha sonra bu [kullanım] yaygınlaşarak nihayetinde rahmet ve şefkat gösterme anlamında kullanılmıştır. Nitekim onların: "Sallallâhu aleyk" (Allah sana salât etsin) yani "Allah sana merhamet ve şefkat etsin" sözleri de bu kabildendir. Eğer: "O'nun {هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ} “Sizi [karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için] üzerinize rahmet eden O'dur” sözü..." dersen,
إن فسرته بيترحم عليكم ويترأف ، فما تصنع بقوله: وَمَلائِكَتُهُ وما معنى صلاتهم؟ قلت: هي قولهم: اللهم صل على المؤمنين، جعلوا لكونهم مستجابى الدعوة كأنهم فاعلون الرحمة والرأفة. ونظيره قوله: حياك الله، أى أحياك وأبقاك، وحييتك، أى:
size merhamet ve şefkat ediyor şeklinde tefsir edersen, {وَمَلائِكَتُهُ} sözü hakkında ne yapacaksın ve meleklerin salâtının anlamı nedir?' dersen, derim ki: Onların salâtı: 'Allah'ım, müminlere rahmet et' demeleridir. Duaları müstecab olduğu için sanki rahmet ve şefkati bizzat kendileri işleyenler gibi kılınmışlardır. Bunun benzeri: 'Hayyâkellâh' (Allah seni yaşatsın ve baki kılsın) ve 'Hayyetüke' (senin için Allah'ın seni yaşatmasını diledim) sözüdür;
دعوت لك بأن يحييك الله، لأنك لاتكالك على إجابة دعوتك كأنك تبقيه على الحقيقة، وكذلك: عمرك الله، وعمرتك، وسقاك الله، وسقيتك، وعليه قوله تعالى إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ أى ادعوا الله بأن يصلى عليه. والمعنى: هو الذي يترحم عليكم ويترأف: حيث يدعوكم إلى الخير ويأمركم بإكثار الذكر والتوفر على الصلاة والطاعة لِيُخْرِجَكُمْ من ظلمات المعصية إلى نور الطاعة وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً دليل على أنّ المراد بالصلاة الرحمة. ويروى أنه لما نزل قوله تعالى إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ قال أبو بكر رضى الله عنه: ما خصك يا رسول الله بشرف إلا وقد أشركنا فيه، فأنزلت تَحِيَّتُهُمْ من إضافة المصدر إلى المفعول، أى: يحيون يوم لقائه بسلام، فيجوز أن يعظمهم الله بسلامه عليهم، كما يفعل بهم سائر أنواع التعظيم، وأن يكون مثلا كاللقاء على ما فسرنا. وقيل: هو سلام ملك الموت والملائكة معه عليهم وبشارتهم بالجنة. وقيل: سلام الملائكة عند الخروج من القبور. وقيل: عند دخول الجنة، كما قال وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ والأجر الكريم: الجنة.
çünkü duanın kabul edileceğine olan güveninden ötürü sanki onu hakikatte baki kılan senmişsin gibi olursun. Aynı şekilde: 'Ammerakellâh' (Allah sana uzun ömür versin), 'Amfertüke' (senin için uzun ömür diledim), 'Sekākellâh' (Allah seni sulasın/yağmur versin) ve 'Sekaytüke' (senin için sulanma diledim) ifadeleri de böyledir. Yüce Allah'ın: {إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ} “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler. Ey iman edenler! Siz de ona salât edin” ayeti de bu kabildendir; yani ona salât etmesi için Allah'a dua edin demektir. Mana şudur: Sizi hayra çağırdığı, zikri çoğaltmanızı, namaza ve taate sarılmanızı emrettiği için size rahmet ve şefkat eden O'dur; {لِيُخْرِجَكُمْ} ta ki sizi günahın karanlıklarından taatin nuruna çıkarsın. {وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً} ifadesi, salâttan maksadın rahmet olduğuna delildir. Rivayet edildiğine göre: {إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ} ayeti inince Ebu Bekir radıyallâhu anh: 'Ey Allah'ın Resulü! Allah sana hangi bir şerefi tahsis ettiyse bizi de mutlaka ona ortak etmiştir' dedi; bunun üzerine [bu ayet] indirildi. {تَحِيَّتُهُمْ} masdarın mef'ûle izafetidir; yani O'na kavuşacakları gün selam ile selamlanırlar. Allah'ın, onlara diğer tazim türlerini yaptığı gibi üzerlerine selam vererek onları yüceltmesi de, tefsir ettiğimiz üzere kavuşmanın bir misal olması da caizdir. Ölüm meleği ile beraberindeki meleklerin onlara selam vermesi ve onları cennetle müjdelemesi olduğu da söylenmiştir. Kabirlerden çıkış esnasında meleklerin selamı olduğu da söylenmiştir. Cennete girerken olduğu da söylenmiştir; nitekim {وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ} “Melekler her kapıdan onların yanına girerler ve: 'Size selâm olsun!' [derler]” buyurmuştur. Değerli/cömert mükâfat ise cennettir.
[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٤٥ الى ٤٦]
[Ahzâb Suresi (33): Ayetler 45-46]
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً (٤٥) وَداعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِراجاً مُنِيراً (٤٦)
{يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً (٤٥) وَداعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِراجاً مُنِيراً (٤٦)} “Ey Peygamber! Biz seni gerçekten bir şahit, bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik. (45) Ve izniyle Allah'a çağıran bir davetçi ve aydınlatıcı bir kandil olarak. (46)”
شاهِداً على من بعثت إليهم، وعلى تكذيبهم وتصديقهم، أى: مقبولا قولك عند الله لهم وعليهم، كما يقبل قول الشاهد العدل في الحكم. فإن قلت: وكيف كان شاهدا وقت الإرسال، وإنما يكون شاهدا عند تحمل الشهادة أو عند أدائها؟ قلت: هي حال مقدرة، كمسئلة الكتاب:
Kendilerine gönderildiğin kimseler üzerine, onların yalanlamaları ve doğrulamaları hususunda bir {شاهِداً} [şahit olarak gönderdik]; yani adil bir şahidin sözü hükümde kabul edildiği gibi, senin sözün de Allah katında onların lehine ve aleyhine makbuldür. Eğer: 'Gönderilme anında nasıl şahit olabiliyordu; şahit ancak şahitliği yüklenirken veya onu eda ederken şahit olur?' dersen, derim ki: Bu, nahiv kitabındaki şu mesele gibi takdiri bir haldir (hâl-i mukaddere):
مررت برجل معه صقر صائدا به غدا، أى: مقدرا به الصيد غدا، فإن قلت: قد فهم من قوله: إنا أرسلناك داعيا: أنه مأذون له في الدعاء، فما فائدة قوله بِإِذْنِهِ؟ قلت: لم يرد
[el-Kitâb'daki] «مررت برجل معه صقر صائدا به غدا» (Yanında yarın kendisiyle avlanacağı bir doğan bulunan bir adama uğradım) meselesi gibidir; yani yarın avlanması takdir edilmiş [bir hâldir]. Eğer: '{إِنَّا أَرْسَلْناكَ ... داعِياً} “Biz seni ... bir davetçi olarak gönderdik” ifadesinden onun davet etmeye izinli olduğu zaten anlaşılmaktadır; o hâlde {بِإِذْنِهِ} “izniyle” buyurulmasının faydası nedir?' dersen, derim ki: [Burada] kastedilen
به حقيقة الإذن، وإنما جعل الإذن مستعارا للتسهيل والتيسير، لأن الدخول في حق المالك متعذر، فإذا صودف الإذن تسهل وتيسر، فلما كان الإذن تسهيلا لما تعذر من ذلك، وضع موضعه، وذلك أن دعاء أهل الشرك والجاهلية إلى التوحيد والشرائع أمر في غاية الصعوبة والتعذر، فقيل: بإذنه، للإيذان بأن الأمر صعب لا يتأتى ولا يستطاع إلا إذا سهله الله ويسره، ومنه قولهم في الشحيح: أنه غير مأذون له في الإنفاق، أى: غير مسهل له الإنفاق لكونه شاقا عليه داخلا في حكم التعذر. جلى به الله ظلمات الشرك واهتدى به الضالون، كما يجلى ظلام الليل بالسراج المنير ويهتدى به. أو أمدّ الله بنور نبوّته نور البصائر، كما يمدّ بنور السراج نور الأبصار. وصفه بالإنارة لأن من السراج ما لا يضيء إذا قل سليطه ودقت فتيلته. وفي كلام بعضهم: ثلاثة تضيء: رسول بطيء، وسراج لا يضيء، ومائدة ينتظر لها من يجيء. وسئل بعضهم عن الموحشين؟ فقال: ظلام ساتر، وسراج فاتر. وقيل: وذا سراج منير. أو وتاليا سراجا منيرا. ويجوز على هذا التفسير أن يعطف على كاف أَرْسَلْناكَ.
hakiki anlamda izin kastedilmemiştir; izin ancak kolaylaştırma ve işi hafifletme için bir istiare kılınmıştır. Çünkü mülk sahibinin hakkına müdahale etmek zordur/imkânsızdır; izin bulunduğu vakit ise kolaylaşır ve hafifler. İzin, bu nevi zor olan şeyleri kolaylaştırdığı için onun yerine kullanılmıştır. Şöyle ki: Şirk ve cahiliye ehlini tevhide ve şeriatlara davet etmek son derece çetin ve zor bir iştir. Bu yüzden meselenin zor olduğunu, Allah kolaylaştırıp hafifletmedikçe meydana gelmeyeceğini ve güç yetirilemeyeceğini bildirmek için {بِإِذْنِهِ} denilmiştir. Cimri kimse hakkında söylenen: 'Ona infak etmek için izin verilmemiştir' sözü de bundandır; yani infak ona meşakkatli olup imkânsızlık hükmüne girdiği için infak ona kolaylaştırılmamıştır. Allah onunla şirkin karanlıklarını açmış ve aydınlatıcı bir kandille gecenin karanlığı açılıp onunla yol bulunduğu gibi, sapanlar da onunla hidayete ermiştir. Yahut bir kandilin ışığı gözlerin nurunu takviye ettiği gibi, Allah onun peygamberlik nuruyla basiretlerin nurunu takviye etmiştir. Onu aydınlatıcı olmakla nitelemiştir, zira kandilin yağı azaldığında ve fitili inceldiğinde ışık vermeyeni de olur. Bazılarının kelamında şöyle geçer: 'Üç şey can sıkar: Yavaş giden elçi, ışık vermeyen kandil ve geleni beklenen sofra.' Birisine yalnızlık veren/hüzünlendiren şeyler sorulduğunda: 'Örten bir karanlık ve sönük bir kandil' demiştir. [İrabda] 'Ve aydınlatıcı bir kandil sahibi olarak' ya da 'Aydınlatıcı bir kandili tilavet edici/okuyucu olarak' [takdirinde olduğu] da söylenmiştir. Bu tefsire göre {أَرْسَلْناكَ} ifadesindeki kâf zamirine atfedilmesi de caizdir.
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٤٧]
[Ahzâb Suresi (33): Ayet 47]
وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلاً كَبِيراً (٤٧)
{وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلاً كَبِيراً (٤٧)} “Ve müminlere, kendileri için Allah'tan büyük bir lütuf olduğunu müjdele. (47)”
الفضل: ما يتفضل به عليهم زيادة على الثواب، وإذا ذكر المتفضل به وكبره فما ظنك بالثواب. ويجوز أن يريد بالفضل: الثواب، من قولهم للعطايا: فضول وفواضل، وأن يريد أنّ لهم فضلا كبيرا على سائر الأمم، وذلك الفضل من جهة الله، وأنه آتاهم ما فضلوهم به.
Fazl: Sevaba ilave olarak onlara lütfedilen şeydir. Kendisine lütfedilen şey zikredilip büyütüldüğünde, artık asıl sevabı sen düşün. Fazl ile -bağışlara 'fudûl' ve 'fevâzıl' denilmesinden hareketle- sevabın kastedilmiş olması da, diğer ümmetlere karşı büyük bir üstünlüklerinin bulunması ve bu üstünlüğün Allah tarafından olup onları diğerlerine üstün kıldığı şeyleri kendilerine vermesi anlamının kastedilmiş olması da caizdir.
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٤٨]
[Ahzâb Suresi (33): Ayet 48]
وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ وَدَعْ أَذاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (٤٨)
{وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ وَدَعْ أَذاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (٤٨)} “Kâfirlere ve münafıklara itaat etme, onların eziyetlerine aldırma ve Allah'a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter. (48)”
وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ معناه: الدوام والثبات على ما كان عليه. أو التهييج أَذاهُمْ يحتمل إضافته إلى الفاعل والمفعول. يعنى: ودع أن تؤذيهم بضرر أو قتل، وخذ بظاهرهم، وحسابهم على الله في باطنهم. أو: ودع ما يؤذونك به ولا تجازهم عليه حتى تؤمر، وعن ابن عباس رضى الله عنهما: هي منسوخة بآية السيف وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فإنه يكفيكهم، وكفى به مفوّضا إليه، ولقائل أن يقول: وصفه الله بخمسة أوصاف، وقابل كلا منها بخطاب مناسب له، قابل الشاهد بقوله: وبشر المؤمنين، لأنه يكون شاهدا على أمته وهم يكونون شهداء على سائر الأمم، وهو الفضل الكبير والمبشر بالإعراض عن الكافرين والمنافقين، لأنه إذا أعرض عنهم أقبل جميع إقباله على المؤمنين، وهو مناسب للبشارة والنذير بدع أذاهم، لأنه إذا ترك أذاهم في الحاضر- والأذى لا بدّ له من عقاب عاجل أو آجل- كانوا منذرين به في المستقبل، والداعي إلى الله
{وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ} ifadesinin manası: Üzerinde bulunduğu hal üzere devam ve sebat etmektir; yahut gayrete getirmedir. {أَذاهُمْ} ifadesinin faile ve mef'ûle izafeti muhtemeldir. Yani: Zarar vererek veya öldürerek onlara eziyet etmeyi bırak, onların zahirini esas al, batınlarındaki hesapları ise Allah'a aittir demektir. Ya da: Onların sana yaptıkları eziyetleri bırak, sana emredilinceye kadar onlara karşılık verme demektir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan gelen rivayete göre bu ayet kılıç ayetiyle neshedilmiştir. {وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ} çünkü O, onlara karşı sana yeter; işlerin kendisine havale edildiği vekil olarak O kâfidir. Şöyle bir söz söylenebilir: Allah onu beş vasıfla nitelemiş ve bunların her birini kendisine uygun bir hitapla karşılamıştır: Şahidi {وبشر المؤمنين} sözüyle karşılamıştır, zira o kendi ümmetine şahit olacak, onlar da diğer ümmetlere şahit olacaklardır ki bu da büyük lütuftur. Müjdeciyi kâfirlerden ve münafıklardan yüz çevirmekle [karşılamıştır], çünkü onlardan yüz çevirince bütün yönelişiyle müminlere yönelecektir; bu da müjdeye uygundur. Uyarıcıyı {ودع أذاهم} ile [karşılamıştır], çünkü şimdilik onların eziyetlerini terk edince -eziyetin de er ya da geç mutlaka bir cezası olacağından- gelecekte bununla uyarılmış olurlar. Allah'a davet edeni
بتيسيره بقوله وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ لأنّ من توكل على الله يسر عليه كل عسير، والسراج المنير بالاكتفاء به وكيلا، لأن من أناره الله برهانا على جميع خلقه، كان جديرا بأن يكتفى به عن جميع خلقه.
işini kolaylaştırarak {وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ} sözüyle [karşılamıştır], çünkü kim Allah'a tevekkül ederse O her zorluğu ona kolaylaştırır. Aydınlatıcı kandili ise vekil olarak O'nunla yetinmekle [karşılamıştır], çünkü Allah'ın bütün yaratılmışlarına bir delil olarak aydınlattığı kimse, bütün yaratılmışlarına bedel sadece O'nunla yetinmeye layıktır.
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٤٩]
[Ahzâb Suresi (33): Ayet 49]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَراحاً جَمِيلاً (٤٩)
{يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَراحاً جَمِيلاً (٤٩)} “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da kendilerine dokunmadan önce onları boşadığınızda, onlar üzerinde sayacağınız bir iddet hakkınız yoktur. Artık onları faydalandırın (mut'alarını verin) ve kendilerini güzel bir şekilde salıverin. (49)”
النكاح: الوطء، وتسمية العقد نكاحا لملابسته له، من حيث أنه طريق إليه. ونظيره تسميتهم الخمر إثما، لأنها سبب في اقتراف الإثم، ونحوه في علم البيان قول الراجز:
Nikâh: Cinsi münasebettir (vat'). Akde ona ulaştırıcı bir yol olması bakımından ilgisinden ötürü nikâh denilmiştir. Bunun benzeri, günah işlemeye sebep olduğu için şaraba 'ism' (günah) adını vermeleridir. Beyan ilminde bunun benzeri recez şairinin şu sözüdür:
أسنمة الآبال في سحابه
«Bulutunda develerin hörgüçleri [vardır]»
سمى الماء بأسنمة الآبال، لأنه سبب سمن المال وارتفاع أسنمته، ولم يرد لفظ النكاح في كتاب الله إلا في معنى العقد، لأنه في معنى الوطء من باب التصريح به. ومن آداب القرآن: الكناية عنه بلفظ الملامسة والمماسة والقربان والتغشى والإتيان. فإن قلت: لم خصّ المؤمنات والحكم الذي نطقت به الآية تستوي فيه المؤمنات والكتابيات؟ قلت: في اختصاصهنّ تنبيه على أن أصل أمر المؤمن والأولى به: أن يتخير لنطفته، وأن لا ينكح إلا مؤمنة عفيفة، ويتنزه عن مزاوجة الفواسق فما بال الكوافر، ويستنكف أن يدخل تحت لحاف واحد عدوة الله ووليه، فالتي في سورة المائدة: تعليم ما هو جائز غير محرّم، من نكاح المحصنات من الذين أوتوا الكتاب.
Malın semirmesine ve hörgüçlerinin yükselmesine sebep olduğu için suya develerin hörgüçleri adını vermiştir. Nikâh lafzı Allah'ın Kitabı'nda yalnızca akit manasında geçmiştir; zira cinsi münasebet manasında açıkça ifade edilmiş olur. Kur'an'ın edeplerinden biri de bu manayı temas, dokunma, yaklaşma, bürüme ve gelme lafızlarıyla kinayeli olarak anlatmasıdır. Eğer: 'Ayetin ifade ettiği hükümde mümin kadınlarla Kitap ehli kadınlar eşit olduğu halde niçin özellikle mümin kadınlar zikredilmiştir?' dersen, derim ki: Onların tahsis edilmesinde, müminin asıl görevinin ve ona evla olanın nutfesi için seçici davranması, iffetli bir müminden başkasıyla evlenmemesi, fasık kadınlarla evlenmekten sakınması gerektiğine bir uyarı vardır; artık kâfir kadınlar nerededir [düşünmeli]. Mümin, Allah'ın düşmanı ile O'nun dostunun aynı yorganın altına girmesinden kaçınmalıdır. Mâide Suresi'ndeki ayet ise Kitap verilenlerden hür ve iffetli kadınlarla evlenmenin caiz olup haram olmadığını bildirmektedir.
وهذه فيها تعليم ما هو الأولى بالمؤمنين من نكاح المؤمنات. فإن قلت: ما فائدة ثم في قوله ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ؟ قلت: فائدته نفى التوهم عمن عسى يتوهم تفاوت الحكم: بين أن يطلقها وهي قريبة العهد من النكاح، وبين أن يبعد عهدها بالنكاح ويتراخى بها المدة في حبالة الزواج ثم يطلقها: فإن قلت: إذا خلا بها خلوة يمكنه معها المساس، هل يقوم ذلك مقام المساس؟
Bu [ifadede], müminlerin mümin kadınlarla evlenmesinin daha evla olduğuna dair bir talim (öğreti) vardır. Eğer: "Allah Teâlâ'nın { ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ } “Sonra onları boşarsanız” buyruğundaki sümme (ثُمَّ / sonra) edatının faydası nedir?" dersen, derim ki: Bunun faydası; kadını nikâhın hemen akabinde boşaması ile nikâhın üzerinden uzun bir süre geçip evlilik bağı içinde zaman ilerledikten sonra boşaması arasında hüküm bakımından bir farklılık olduğunu zannedebilecek kimsenin bu vehmini ortadan kaldırmaktır. Eğer: "Kendisiyle baş başa kalıp cinsel ilişkide bulunması mümkün olacak şekilde onunla halvet ederse, bu durum temas (cinsel ilişki) yerine geçer mi?" dersen;
قلت، نعم عند أبى حنيفة وأصحابه حكم الخلوة الصحيحة حكم المساس، وقوله فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ دليل على أن العدة حق واجب على النساء للرجال تَعْتَدُّونَها تستوفون عددها، من قولك: عددت الدراهم فاعتدها، كقولك. كلته فأكتاله، ووزنته فاتزنه. وقرئ: تعتدونها، مخففا، أى: تعتدون فيها «كقوله:
derim ki: Evet, Ebu Hanife ve talebelerine göre sahih halvetin hükmü dokunmanın hükmü gibidir. {فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ} buyruğu, iddetin kadınlar üzerinde erkekler için vacip bir hak olduğuna delildir. {تَعْتَدُّونَها} sayısını tam olarak sayarsınız demektir; bu, tıpkı 'ölçtüm ve tam ölçüsünü aldım', 'tarttım ve tam tartısını aldım' sözün gibi 'dirhemleri saydım ve tam sayısını aldım' sözünden gelir. Şeddesiz olarak 'ta'tedûnehâ' şeklinde de okunmuştur; yani şu beyitteki gibi 'içinde haddi aşarsınız/sayarsınız' demektir:
ويوم شهدناه
«Ve [içinde] hazır bulunduğumuz bir gün»
والمراد بالاعتداد ما في قوله تعالى وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا. فإن قلت: ما هذا التمتيع أواجب أم مندوب إليه؟ قلت إن كانت غير مفروض لها كانت المتعة واجبة، ولا تجب المتعة عند أبى حنيفة إلا لها وحدها دون سائر المطلقات، وإن كانت مفروضا لها، فالمتعة مختلف فيها: فبعض على الندب والاستحباب، ومنهم أبو حنيفة. وبعض على الوجوب سَراحاً جَمِيلًا من غير ضرار ولا منع واجب.
Buradaki 'i'tidâd' ile kastedilen, Yüce Allah'ın: {وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا} “Onları zarar vererek haklarına tecavüz etmek için tutmayın” ayetindeki manadır. Eğer: 'Bu faydalandırma (müt'a) nedir; vacip midir yoksa mendup mudur?' dersen, derim ki: Eğer kadına mehir belirlenmemişse müt'a vaciptir; Ebu Hanife'ye göre diğer boşanmış kadınlar hariç sadece bu kadın için müt'a vaciptir. Şayet kadına mehir belirlenmişse, müt'a hususunda ihtilaf edilmiştir: Bazıları mendup ve müstehap olduğu görüşündedir ki Ebu Hanife bunlardandır; bazıları ise vacip olduğu görüşündedir. {سَراحاً جَمِيلًا} zarar vermeden ve vacip olan bir hakkı engellemeden [salıvermek demektir].
[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٥٠ الى ٥١]
[Ahzâb Suresi (33): Ayetler 50-51]
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللاَّتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَما مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ وَبَناتِ خالِكَ وَبَناتِ خالاتِكَ اللاَّتِي هاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنا ما فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٥٠) تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْكَ ذلِكَ أَدْنى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما فِي قُلُوبِكُمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَلِيماً (٥١)
{يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللاَّتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَما مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ وَبَناتِ خالِكَ وَبَناتِ خالاتِكَ اللاَّتِي هاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنا ما فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٥٠) تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْكَ ذلِكَ أَدْنى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما فِي قُلُوبِكُمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَلِيماً (٥١)} “Ey Peygamber! Mehirlerini verdiğin eşlerini, Allah'ın sana ganimet olarak verdiklerinden elinin altında bulunan cariyeleri, seninle beraber hicret eden amcanın kızlarını, halalarının kızlarını, dayının kızlarını ve teyzelerinin kızlarını; bir de Peygamber kendisiyle evlenmek istediği takdirde, kendisini Peygamber'e hibe eden mümin kadını -diğer müminlere değil, yalnızca sana has olmak üzere- helal kıldık. Sana bir güçlük olmasın diye, eşleri ve ellerinin altında bulunan cariyeleri hakkında onlara neyi farz kıldığımızı kesinlikle bilmekteyiz. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (50) Onlardan dilediğini erteler, dilediğini de yanına alırsın. Ayrıldıklarından kimi tekrar arzu edersen, senin için bir günah yoktur. Bu, onların gözlerinin aydın olması, üzülmemeleri ve kendilerine verdiğin şeyle hepsinin razı olması için en uygun olanıdır. Allah kalplerinizde olanı bilir. Allah her şeyi bilendir, halîmdir (cezayı acele vermeyendir). (51)”
أُجُورَهُنَّ مهورهنّ، لأنّ المهر أجر على البضع. وإيتاؤها: إما إعطاؤها عاجلا. وإما فرضها وتسميتها في العقد. فإن قلت: لم قال: اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ ومِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ واللَّاتِي هاجَرْنَ مَعَكَ وما فائدة هذه التخصيصات؟ قلت: قد اختار الله لرسوله الأفضل الأولى، واستحبه بالأطيب الأزكى، كما اختصه بغيرها من الخصائص، وآثره بما سواها من الأثر، وذلك أنّ تسمية المهر في العقد أولى وأفضل من ترك التسمية، وإن وقع العقد جائزا، وله أن
{أُجُورَهُنَّ} mehirleridir; çünkü mehir, cinsî münasebetin (bıd') bedelidir. Onların verilmesi (îtâ) ise ya peşin olarak ödenmesi ya da akit esnasında takdir edilip belirlenmesidir. Şayet: "Niçin {اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ} “mehirlerini verdiğin”, {وَمِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ} “Allah'ın sana fey olarak verdiklerinden” ve {وَاللَّاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ} “seninle birlikte hicret edenler” buyurdu? Bu tahsislerin (özel olarak belirtmenin) faydası nedir?" dersen, derim ki: Allah Teâlâ, Resulü için en faziletli ve en evla olanı seçmiş, onu en hoş ve en nezih olanla taltif etmeyi murad etmiştir; nitekim onu diğer hususiyetlerle mümtaz kılmış ve başka meziyetlerle de üstün tutmuştur. Zira nikâh akdi esnasında mehrin belirlenmesi, [belirtilmeden yapılan] akit caiz olsa ve [erkeğin] kadına
يماسها وعليه مهر المثل إن دخل بها، والمتعة إن لم يدخل بها. وسوق المهر إليها عاجلا أفضل من أن يسميه ويؤجله، وكان التعجيل ديدن السلف وسنتهم، وما لا يعرف بينهم غيره، وكذلك الجارية إذا كانت سبية مالكها، وخطبة سيفه ورمحه، ومما غنمه الله من دار الحرب أحل وأطيب مما يشترى من شق الجلب. والسبي على ضربين: سبى طيبة، وسبى خبثة، فسبى الطيبة:
yaklaşma hakkı bulunup gerdeğe girdiğinde mehr-i misil, girmediğinde ise müt'a gerekse bile, mehri belirtmemekten daha evla ve daha faziletlidir. Mehri kadına peşin olarak takdim etmek, onu belirleyip tecil etmekten daha faziletlidir; mehrin peşin verilmesi selefin âdeti ve sünneti olup aralarında bundan başkası bilinmezdi. Aynı şekilde cariye, sahibinin esiri, kılıcının ve mızrağının kazancı olduğunda ve Allah'ın darülharpte ganimet olarak ihsan ettiği cariyelerden bulunduğunda, tüccarların getirdiği yerden satın alınandan daha helal ve daha temizdir. Esirler iki kısımdır: Temiz esirler ve murdar esirler. Temiz esirler:
ما سبى من أهل الحرب. وأما من كان له عهد فالمسبى منهم سبى خبثة، ويدل عليه قوله تعالى مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ لأن فيء الله لا يطلق إلا على الطيب دون الخبيث، كما أنّ رزق الله يجب إطلاقه على الحلال دون الحرام ، وكذلك اللاتي هاجرن مع رسول الله ﷺ من قرائبه غير المحارم أفضل من غير المهاجرات معه. وعن أم هانى بنت أبى طالب: خطبنى رسول الله ﷺ فاعتذرت إليه فعذرنى، ثم أنزل الله هذه الآية، فلم أحلّ له، لأنى لم أهاجر معه، كنت من الطلقاء . وأحللنا لك من وقع لها أن تهب لك نفسها ولا تطلب مهرا من النساء المؤمنات إن اتفق ذلك، ولذلك نكرها. واختلف في اتفاق ذلك، فعن ابن عباس رضى الله عنهما: لم يكن عند رسول الله ﷺ أحد منهنّ بالهبة. وقيل الموهوبات أربع:
Harp ehlinden esir edilenlerdir. Anlaşması olan kimselerden esir edilenler ise murdar esirdir; Yüce Allah'ın: {مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ} buyruğu da buna delalet eder; çünkü Allah'ın feyi ancak temiz olan için kullanılır, murdar için kullanılmaz; nitekim Allah'ın rızkı da haram için değil helal için kullanılmalıdır. Aynı şekilde Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte hicret eden mahrem olmayan akrabaları da, onunla birlikte hicret etmeyenlerden daha faziletlidir. Ümmü Hânî binti Ebî Tâlib'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: 'Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana evlenme teklif etti, mazeret bildirdim, o da mazeretimi kabul etti. Sonra Allah bu ayeti indirdi ve onunla hicret etmediğim için -çünkü fetih günü serbest bırakılanlardandım (tulekā)- artık ona helal olmadım'. Şayet böyle bir durum vaki olursa, mümin kadınlardan mehir istemeksizin kendisini sana hibe eden kadını da helal kıldık; bu sebeple bu ifadeyi nekre (belirsiz) getirmiştir. Böyle bir durumun vaki olup olmadığı konusunda ihtilaf edilmiştir: İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan gelen rivayette: 'Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında hibe yoluyla bulunan hiçbir kadın yoktu' denilmiştir. Kendilerini hibe edenlerin dört kadın olduğu da söylenmiştir:
ميمونة بنت الحرث، وزينب بنت خزيمة أمّ المساكين الأنصارية، وأمّ شريك بنت جابر، وخولة بنت حكيم- رضى الله عنهن. قرئ إِنْ وَهَبَتْ على الشرط. وقرأ الحسن رضى الله عنه إِنْ بالفتح، على التعليل بتقدير حذف اللام. ويجوز أن يكون مصدرا محذوفا معه الزمان، كقولك: اجلس ما دام زيد جالسا، بمعنى وقت دوامه جالسا، ووقت هبتها نفسها. وقرأ ابن مسعود بغير أن. فإن قلت: ما معنى الشرط الثاني مع الأوّل؟ قلت: هو تقييد له شرط في الإحلال هبتها نفسها، وفي الهبة: إرادة استنكاح رسول الله ﷺ، كأنه قال: أحللناها لك إن وهبت لك نفسها وأنت تريد أن تستنكحها، لأنّ إرادته هي قبول الهبة وما به تتم. فإن قلت: لم عدل عن الخطاب إلى الغيبة في قوله تعالى نَفْسَها لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ ثم رجع إلى الخطاب؟ قلت:
Meymûne binti el-Hâris, Ümmü'l-Mesâkîn el-Ensâriyye olan Zeynep binti Huzeyme, Ümmü Şerîk binti Câbir ve Havle binti Hakîm -radıyallâhu anhünne-. {إِنْ وَهَبَتْ} şart olarak okunmuştur. Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh ise lâm harfinin hazfedildiği takdiriyle illet bildirmek üzere üstün ile 'en vehebet' okumuştur. Bu ifadenin, 'Zeyd oturduğu müddetçe otur' sözündeki gibi zaman bildiren ve zamanı hazfedilmiş bir masdar olması da caizdir; yani oturduğu süre zarfında ve kendisini hibe ettiği vakitte demektir. İbn Mes'ûd ise 'in' edatı olmaksızın okumuştur. Eğer: 'Birinci şartla beraber ikinci şartın manası nedir?' dersen, derim ki: İkinci şart birincinin kaydıdır; helal kılmada kadının kendisini hibe etmesini şart koşmuş, hibede ise Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onunla nikâhlanmayı arzu etmesini şart koşmuştur. Sanki şöyle buyurmuştur: Kadın kendisini sana hibe ederse ve sen de onunla nikâhlanmayı dilersen onu sana helal kıldık; çünkü onun dilemesi hibenin kabulüdür ve hibe ancak bununla tamamlanır. Eğer: 'Yüce Allah'ın: {نَفْسَها لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ} buyruğunda hitaptan gaybe (üçüncü şahsa) geçmesinin, sonra tekrar hitaba dönmesinin sebebi nedir?' dersen, derim ki:
للإيذان بأنه مما خص به وأوثر، ومجيئه على لفظ النبي للدلالة على أن الاختصاص تكرمة له لأجل النبوّة، وتكريره تفخيم له وتقرير لاستحقاقه الكرامة لنبوته. واستنكاحها: طلب نكاحها والرغبة فيه، وقد استشهد به أبو حنيفة على جواز عقد النكاح بلفظ الهبة: لأنّ رسول الله ﷺ وأمّته سواء في الأحكام إلا فيما خصه الدليل، وقال الشافعي: لا يصح، وقد خص رسول الله ﷺ بمعنى الهبة ولفظها جميعا لأنّ اللفظ تابع للمعنى، والمدعى
[Bu durumun], sadece kendisine tahsis edilip üstün kılındığını bildirmek içindir. [İfadenin] 'Nebî' lafzıyla gelmesi ise bu tahsisin peygamberliğinden ötürü kendisine bir ikram olduğunu göstermek içindir; [bu lafzın] tekrar edilmesi de onu yüceltmek ve nübüvveti sebebiyle bu ikrama müstahak olduğunu teyit etmek [gayesiyledir]. Onunla evlenmeyi istemesi (istinkâhuhâ) ise; onunla nikâhlanmayı talep etmek ve buna rağbet göstermek demektir. Ebû Hanîfe, hibe lafzıyla nikâh akdi yapmanın caiz olduğuna bu [ayeti] delil göstermiştir; zira delilin özel kıldığı hususlar hariç, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ümmeti hükümlerde eşittir. Şâfiî ise şöyle demiştir: '[Böyle bir akit] sahih olmaz; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, hibenin hem manası hem de lafzı bakımından [bu hükme] özel kılınmıştır; çünkü lafız manaya tâbidir. [Bu lafızda ümmet ile] iddia edilen
للاشتراك في اللفظ يحتاج إلى دليل. وقال أبو الحسن الكرخي: إن عقد النكاح بلفظ الإجارة جائز، لقوله تعالى اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وقال أبو بكر الرازي: لا يصح، لأنّ الإجارة عقد مؤقت، وعقد النكاح مؤبد، فهما متنافيان خالِصَةً مصدر مؤكد، كوعد الله، وصبغة الله، أى: خلص لك إحلال ما أحللنا لك خالصة، بمعنى خلوصا، والفاعل والفاعلة في المصادر غير عزيزين، كالخارج والقاعد، والعافية والكاذبة. والدليل على أنها وردت في أثر الإحلالات الأربع مخصوصة برسول الله ﷺ على سبيل التوكيد لها قوله: قَدْ عَلِمْنا ما فَرَضْنا عَلَيْهِمْ في أَزْواجِهِمْ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ بعد قوله مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وهي جملة اعتراضية، وقوله لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ متصل بخالصة لك من دون المؤمنين، ومعنى هذه الجملة الاعتراضية أنّ الله قد علم ما يجب فرضه على المؤمنين في الأزواج والإماء، وعلى أى حدّ وصفة يجب أن يفرض عليهم ففرضه، وعلم المصلحة في اختصاص رسول الله ﷺ بما اختصه به ففعل ومعنى لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ لئلا يكون عليك ضيق في دينك:
ortaklık olduğunu iddia edenin delile ihtiyacı vardır. Ebu'l-Hasen el-Kerhî: 'Yüce Allah'ın: {اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ} buyruğundan ötürü icare (kiralama) lafzıyla nikâh akdi caizdir' demiştir. Ebu Bekir er-Râzî ise: 'Sahih olmaz; zira icare geçici bir akittir, nikâh akdi ise ebedidir; dolayısıyla ikisi birbirine zıttır' demiştir. {خالِصَةً} lafzı, 'va'dallâh' ve 'sıbgatallâh' ifadeleri gibi pekiştirici bir masdardır; yani sana helal kıldığımız şeylerin helal olması, sana has olmak üzere hâlis kılındı demektir; nitekim masdarlarda fâil ve fâile vezinleri -hâric, kāid, âfiye ve kâzibe gibi- az rastlanan bir şey değildir. Bu hükmün, Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e tahsis kılınan dört helal kılmanın hemen ardından bir tekit olarak geldiğinin delili, {مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ} sözünden sonra gelen {قَدْ عَلِمْنا ما فَرَضْنا عَلَيْهِمْ في أَزْواجِهِمْ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ} buyruğudur. Bu cümle bir ara cümlesidir (cümle-i mu'teriza). {لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ} sözü ise {خالصة لك من دون المؤمنين} ifadesine bağlıdır. Bu ara cümlenin manası şudur: Allah müminlerin eşleri ve cariyeleri hususunda onlara neyin farz kılınması gerektiğini, bunun hangi sınır ve vasıfta farz kılınacağını bilmiş ve bunu onlara farz kılmıştır; Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i özel kıldığı şeylerdeki maslahatı da bilmiş ve öyle yapmıştır. {لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ} ifadesinin manası ise: Dininde sana bir darlık olmasın diyedir:
حيث اختصصناك بالتنزيه واختيار ما هو أولى وأفضل، وفي دنياك: حيث أحللنا لك أجناس المنكوحات وزدنا لك الواهبة نفسها. وقرئ: خالصة، بالرفع، أى: ذاك خلوص لك وخصوص من دون المؤمنين ومن جعل خالصة نعتا للمرأة، فعلى مذهبه: هذه المرأة خالصة لك من دونهم وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً للواقع في الحرج إذا تاب رَحِيماً بالتوسعة على عباده. روى أن أمهات المؤمنين حين تغايرن وابتغين زيادة النفقة وغظن رسول الله ﷺ، هجرهنّ شهرا، ونزل التخيير، فأشفقن أنّ يطلقهنّ، فقلن: يا رسول الله، افرض لنا من نفسك ومالك ما شئت . وروى أن عائشة رضى الله عنها قالت: يا رسول الله إنى أرى ربك يسارع في هواك تُرْجِي بهمز وغير همز: تؤخر وَتُؤْوِي تضمّ، يعنى: تترك مضاجعة من تشاء منهن، وتضاجع من تشاء. أو تطلق من تشاء، وتمسك من تشاء.
[şöyle ki; dininde] seni [her türlü noksanlıktan] tenzih etmek ve en uygun ile en faziletli olanı seçmek suretiyle seni ayrıcalıklı kıldık; dünyanda ise sana nikâhlanabilecek [kadın] türlerini helal kıldık ve kendini hibe eden kadını da sana ziyade ettik. [Ayet-i kerimede geçen] 'hâlisaten' (خَالِصَةً) kelimesi merfû olarak [hâlisatun / خَالِصَةٌ şeklinde] de okunmuştur; yani: 'Bu, müminler hariç sadece sana mahsus bir arılık ve tahsistir.' 'Hâlisaten' kelimesini kadının sıfatı kabul eden kimsenin görüşüne göre ise mana şöyledir: 'Bu kadın, onlardan [diğer müminlerden] ayrı olarak yalnızca sana helaldir / tahsis edilmiştir.' {وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً} “Ve Allah çok bağışlayıcıdır”; tevbe ettiği takdirde günaha/sıkıntıya düşen kimseyi, {رَحِيماً} “çok merhametlidir”; kullarına [hükümlerinde] genişlik tanımak suretiyle. Rivayet edildiğine göre, müminlerin anneleri birbirlerini kıskandıklarında, nafakanın artırılmasını istediklerinde ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i üzdüklerinde, [Allah Resûlü] onları bir ay terk etti [onlardan ayrı kaldı]. Bunun üzerine tahyîr (muhayyer bırakma) ayeti indi. [Bunun üzerine hanımları], kendilerini boşamasından endişe edip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Kendinden [bize ayıracağın vakitten] ve malından bizim için dilediğini takdir et / tahsis et' dediler. Âişe radıyallâhu anhâ'nın şöyle dediği rivayet edilmiştir: «يا رسول الله إنى أرى ربك يسارع في هواك» «Ey Allah'ın Resûlü! Görüyorum ki Rabbin senin arzunu yerine getirmede acele davranıyor / koşuyor.» [Ayette geçen] {تُرْجِي} kelimesi hemzeli [türci'u] ve hemzesiz [türcî] olarak [okunur; lügatte]: ertelersin (te'hîr edersin), {وَتُؤْوِي} ise: yanına alırsın demektir. Yani: Onlardan dilediğinle birlikte gecelemeyi terk eder, dilediğinle birlikte gecelersin. Yahut dilediğini boşar, dilediğini nikâhında tutarsın.
أولا تقسم لأيتهن شئت، وتقسم لمن شئت. أو تترك تزوّج من شئت من نساء أمّتك، وتتزوّج من شئت. وعن الحسن رضى الله عنه: كان النبي ﷺ إذا خطب امرأة لم يكن لأحد أن يخطبها حتى يدعها، وهذه قسمة جامعة لما هو الغرض، لأنه إما أن يطلق، وإما أن يمسك، فإذا أمسك ضاجع أو ترك وقسم أو لم يقسم. وإذا طلق وعزل، فإما أن يخلى المعزولة لا يبتغيها، أو يبتغيها. روى أنه أرجى منهن سودة وجويرية وصفية وميمونة وأم حبيبة، فكان يقسم لهنّ ما شاء كما شاء، وكانت ممن آوى إليه: عائشة وحفصة وأم سلمة وزينب رضى الله عنهن أرجى خمسا وآوى أربعا . وروى أنه كان يسوّى مع ما أطلق له وخير فيه إلا سودة، فإنها وهبت ليلتها لعائشة وقالت: لا تطلقني حتى أحشر في زمرة نسائك ذلِكَ التفويض إلى مشيئتك أَدْنى إلى قرّة عيونهن وقلة حزنهن ورضاهن جميعا، لأنه إذا سوّى بينهن في الإيواء والإرجاء والعزل والابتغاء. وارتفع التفاضل، ولم يكن لإحداهن مما تريد ومما لا تريد إلا مثل ما للأخرى. وعلمن أنّ هذا التفويض من عند الله بوحيه- اطمأنت نفوسهن وذهب التنافس والتغاير، وحصل الرضا وقرّت العيون، وسلت القلوب وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما فِي قُلُوبِكُمْ فيه وعيد لمن لم ترض منهنّ بما دبر الله من ذلك وفوّض إلى مشيئة رسول الله ﷺ، وبعث على تواطئ قلوبهن والتصافي بينهن والتوافق على طلب رضا رسول الله ﷺ وما فيه طيب نفسه. وقرئ: تقرّ أعينهنّ، بضم التاء ونصب الأعين. وتقرّ أعينهن، على البناء للمفعول وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً بذات الصدور حَلِيماً لا يعاجل بالعقاب، فهو حقيق بأن يتقى ويحذر، كُلُّهُنَّ تأكيد لنون يرضين، وقرأ ابن مسعود: ويرضين كلهن. بما آتيتهنّ. على التقديم. وقرأ: كلهن، تأكيدا ل «هن» في آتَيْتَهُنَّ.
Veya dilediğin eşine nöbet tahsis etmez, dilediğine tahsis edersin. Ya da ümmetinin kadınlarından dilediğinle evlenmeyi bırakır, dilediğinle evlenirsin. Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir kadına talip olduğunda, o vazgeçinceye kadar başka birinin o kadına talip olması caiz olmazdı.' Bu taksim, maksadı bütünüyle kuşatan bir taksimdir; çünkü o ya boşar ya nikâhında tutar. Nikâhında tuttuğunda ya birlikte yatar ya terk eder, ya nöbet paylaştırır ya paylaştırmaz. Boşayıp ayırdığında ise, ya ayırdığı kadını tamamen bırakıp arzu etmez ya da onu arzu eder. Rivayet edildiğine göre hanımlarından Sevde, Cüveyriye, Safiyye, Meymûne ve Ümmü Habîbe'yi ertelemiş ve dilediği şekilde dilediği kadar onlara pay ayırırdı; yanına aldıkları ise Âişe, Hafsa, Ümmü Seleme ve Zeynep -radıyallâhu anhünne- idi; beşini ertelemiş ve dördünü yanına almıştı. Kendisine serbest bırakılıp muhayyer kılındığı halde eşleri arasında eşit davrandığı, ancak Sevde'nin sırasını Âişe'ye hibe ederek: 'Beni boşama, ta ki senin eşlerin arasında haşrolunayım' dediği de rivayet edilmiştir. {ذلِكَ} işin senin dilemene bırakılması, {أَدْنى} onların gözlerinin aydın olmasına, üzüntülerinin azalmasına ve hepsinin razı olmasına daha uygundur. Zira yanına alma, erteleme, ayırma ve talep etmede aralarında eşitlik sağladığında üstünlük ortadan kalkar; arzu ettikleri ve etmedikleri hususlarda birinin durumu ne ise diğerininki de farksız olur. Bu yetkinin Allah katından bir vahiy ile olduğunu bildiklerinde ise nefisleri yatışır, rekabet ve kıskançlık yok olur; rıza hasıl olur, gözleri aydınlanır ve kalpleri teselli bulur. {وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما فِي قُلُوبِكُمْ} ifadesinde, Allah'ın bu düzenlemesinden ve Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in dilemesine bırakmasından razı olmayan kadınlar için bir tehdit; kalplerinin uyuşmasına, aralarındaki samimiyete ve Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in rızasını ve onun gönül hoşluğunu kazanmakta birleşmelerine bir teşvik vardır. 'Tukırru a'yünehünne' şeklinde te harfinin zammesi ve a'yün kelimesinin nasbı ile de okunmuştur. 'Ve tükarrü a'yünühünne' şeklinde meçhul fiil olarak da okunmuştur. {وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً} kalplerin özünü bilendir; {حَلِيماً} cezayı vermekte acele etmeyendir, dolayısıyla O'ndan sakınılması ve çekinilmesi hak olandır. {كُلُّهُنَّ} lafzı, 'yerdzyne' fiilindeki nûn zamirinin tekitidir. İbn Mes'ûd: 'Ve yerdzyne küllehünne bimâ âteytehünne' şeklinde öne alarak okumuştur. {آتَيْتَهُنَّ} ifadesindeki 'hünne' zamirinin tekiti olarak 'küllihinne' şeklinde de okunmuştur.
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٥٢]
[Ahzâb Suresi (33): Ayet 52]
لا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلاَّ ما مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيباً (٥٢)
{لا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلاَّ ما مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيباً (٥٢)} “Bundan sonra artık sana başka kadınlar helal olmadığı gibi, güzellikleri hoşuna gitse bile bunları başka eşlerle değiştirmek de -sağ elinin malik olduğu (cariyeler) müstesna- helal değildir. Allah her şeyi gözetleyendir. (52)”
لا يَحِلُّ وقرئ بالتذكير، لأنّ تأنيث الجمع غير حقيقى، وإذا جاز بغير فصل في قوله تعالى
{لا يَحِلُّ} “[Artık sana kadınlar] helal olmaz” [ifadesi], müzekker olarak da (لا يَحُلُّ şeklinde) okunmuştur; zira çoğulun müennesliği hakiki değildir. Araya fasıla girmeksizin Yüce Allah'ın şu kavlinde caiz olduğuna göre:
وَقالَ نِسْوَةٌ كان مع الفصل أجوز مِنْ بَعْدُ من بعد التسع، لأنّ التسع نصاب رسول الله ﷺ من الأزواج، كما أن الأربع نصاب أمّته منهنّ، فلا يحل له أن يتجاوز النصاب وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ ولا أن تستبدل بهؤلاء التسع أزواجا أخر بكلهنّ أو بعضهن، أراد الله لهنّ كرامة وجزاء على ما اخترن ورضين. فقصر النبىّ ﷺ عليهنّ، وهي التسع اللاتي مات عنهن: عائشة بنت أبى بكر. حفصة بنت عمر. أمّ حبيبة بنت أبى سفيان. سودة بنت زمعة. أمّ سلمة بنت أبى أمية. صفية بنت حيي الخيبرية. ميمونة بنت الحرث الهلالية. زينب بنت جحش الأسدية، جويرية بنت الحرث المصطلقية، رضى الله عنهن . من في مِنْ أَزْواجٍ لتأكيد النفي، وفائدته استغراق جنس الأزواج بالتحريم. وقيل معناه: لا تحل لك النساء من بعد النساء اللاتي نص إحلالهنّ لك من الأجناس الأربعه من الأعرابيات والغرائب، أو من الكتابيات، أو من الإماء بالنكاح. وقيل في تحريم التبدل: هو من البدل الذي كان في الجاهلية كان يقول الرجل للرجل: بادلني بامرأتك، وأبادلك بامرأتى، فينزل كل واحد منهما عن امرأته لصاحبه. ويحكى أنّ عيينة بن حصن دخل على النبىّ ﷺ وعنده عائشة من غير استئذان، فقال رسول الله ﷺ: يا عيينة، أين الاستئذان؟ قال: يا رسول الله، ما استأذنت على رجل قط ممن مضى منذ أدركت. ثم قال: من هذه الجميلة إلى جنبك؟ فقال ﷺ: هذه عائشة أمّ المؤمنين. قال عيينة: أفلا أنزل لك عن أحسن الخلق؟ فقال ﷺ: إنّ الله قد حرّم ذلك. فلما خرج قالت عائشة رضى الله عنها: من هذا يا رسول الله؟ قال: أحمق مطاع، وإنه- على ما ترين- لسيد قومه . وعن عائشة رضى الله عنها:
{وَقالَ نِسْوَةٌ} “Kadınlar dedi ki” ayetinde fasılasız olarak caiz olduğuna göre, burada araya fasıla girdiğinde caiz olması daha uygundur. {مِنْ بَعْدُ} bu dokuz kadından sonra demektir; çünkü ümmetinin eşlerden nasibi dört olduğu gibi, Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşlerden nasibi de dokuzdur; artık bu sayıyı aşması ona helal olmaz. {وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ} bu dokuz kadının tamamını veya bir kısmını başka eşlerle değiştirmen de helal değildir. Allah, tercih edip razı olmalarına bir ikram ve mükâfat olarak böyle murat etmiştir. Böylece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sadece onlarla sınırlandırılmıştır; onlar da vefat ettiğinde geride bıraktığı şu dokuz kadındır: Âişe binti Ebî Bekir, Hafsa binti Ömer, Ümmü Habîbe binti Ebî Süfyân, Sevde binti Zem'a, Ümmü Seleme binti Ebî Ümeyye, Hayberli Safiyye binti Huyey, Hilâlli Meymûne binti el-Hâris, Esedli Zeynep binti Cahş ve Mustalikoğullarından Cüveyriye binti el-Hâris -radıyallâhu anhünne-. {مِنْ أَزْواجٍ} ifadesindeki 'min' harfi nefyi tekit içindir; faydası ise eş cinsinin tamamını haramlıkla kuşatmaktır. Bunun manasının: 'Dört kısımdan sana helal kılındığı açıkça belirtilen kadınlardan sonra artık bedevilerden, yabancılardan, Kitap ehlinden veya nikâh yoluyla cariyelerden olan kadınlar sana helal değildir' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Değiştirmenin (tebeddül) haram kılınması hakkında ise şöyle denilmiştir: Bu, cahiliye dönemindeki değiş-tokuştandır; kişi diğerine: 'Kadınını benimkiyle değiştir, ben de seninkiyle değiştireyim' der ve her biri eşini arkadaşına devrederdi. Rivayet edilir ki Uyeyne bin Hısn, Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına, yanında Âişe bulunduğu sırada izin almadan girdi. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ey Uyeyne! İzin istemek nerede kaldı?' buyurdu. O da: 'Ey Allah'ın Resulü! Aklım erdi ereli geçmişteki hiçbir adamın yanına izinle girmedim' dedi. Sonra: 'Yanındaki bu güzel kadın kim?' diye sordu. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bu, müminlerin annesi Âişe'dir' buyurdu. Uyeyne: 'Sana insanların en güzelinden feragat edeyim mi [benimkiyle değişir misin]?' dedi. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Şüphesiz Allah bunu haram kıldı' buyurdu. Uyeyne çıkınca Âişe radıyallâhu anhâ: 'Ey Allah'ın Resulü, bu kimdir?' diye sordu. Resulullah: 'Sözü dinlenen bir ahmaktır; oysa gördüğün gibi kavminin efendisidir' buyurdu. Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre:
ما مات رسول الله ﷺ حتى أحل له النساء، يعنى: أنّ الآية قد نسخت ،
«ما مات رسول الله ﷺ حتى أحل له النساء» «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kadınlar kendisine helal kılınmadıkça vefat etmedi»; yani bu ayet neshedilmiştir,
ولا يخلو نسخها إما أن يكون بالسنة، وإما بقوله تعالى إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ وترتيب النزول ليس على ترتيب المصحف وَلَوْ أَعْجَبَكَ في موضع الحال من الفاعل، وهو الضمير في تَبَدَّلَ لا من المفعول الذي هو مِنْ أَزْواجٍ لأنه موغل في التنكير، وتقديره: مفروضا إعجابك بهنّ. وقيل: هي أسماء بنت عميس الخثعمية امرأة جعفر بن أبى طالب، والمراد أنها ممن أعجبه حسنهنّ، واستثنى ممن حرم عليه: الإماء رَقِيباً حافظا مهيمنا، وهو تحذير عن مجاوزة حدوده وتخطى حلاله إلى حرامه.
Ayetin nesh edilmesi ya sünnetle ya da Yüce Allah'ın: {إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ} buyruğuyla olmuştur; iniş sırası mushafın tertibine göre değildir. {وَلَوْ أَعْجَبَكَ} ifadesi, {مِنْ أَزْواجٍ} mef'ûlünden değil -çünkü aşırı derecede nekredir-, {تَبَدَّلَ} fiilindeki fail olan zamirden hal konumundadır; takdiri: 'Onların seni hayran bırakması varsayılsa bile' şeklindedir. Bunun Câfer bin Ebî Tâlib'in hanımı Esmâ binti Umeys el-Has'amiyye olduğu söylenmiştir; maksat onun güzelliği hoşuna giden kadınlardan olmasıdır. Kendisine haram kılınanlardan cariyeler istisna edilmiştir. {رَقِيباً} koruyup gözeten, hâkim olandır; bu, Allah'ın sınırlarını aşmaktan, helalinden haramına geçmekten bir sakındırmadır.
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٥٣]
[Ahzâb Suresi (33): Ayet 53]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلاَّ أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذلِكُمْ كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذلِكُمْ كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً (٥٣)
{يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلاَّ أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذلِكُمْ كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذلِكُمْ كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً (٥٣)} “Ey iman edenler! Peygamber'in evlerine -bir yemeğe çağrılmaksızın ve vaktini gözetmeksizin- girmeyin; fakat çağrıldığınızda girin. Yemeği yediğinizde hemen dağılın; sohbete dalıp eğleşmeyin. Çünkü bu hal Peygamber'i üzüyor, fakat o sizden utanıyordu. Allah ise doğrudan utanmaz. Onlardan (Peygamber'in eşlerinden) bir şey isteyeceğiniz zaman perde arkasından isteyin. Bu, hem sizin kalpleriniz hem de onların kalpleri için daha temizdir. Allah'ın Resulü'nü incitmeniz ve kendisinden sonra eşlerini nikâhlamanız asla size helal olmaz. Doğrusu bu, Allah katında pek büyük [bir günah]tır. (53)”
أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ في معنى الظرف تقديره وقت أن يؤذن لكم. وغَيْرَ ناظِرِينَ حال من لا تَدْخُلُوا وقع الاستثناء على الوقت والحال معا. كأنه قيل: لا تدخلوا بيوت النبي ﷺ إلا وقت الإذن، ولا تدخلوها إلا غير ناظرين، وهؤلاء قوم كانوا يتحينون طعام رسول الله ﵌، فيدخلون ويقعدون منتظرين لإدراكه. ومعناه:
{أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ} zarf anlamındadır; takdiri: 'Size izin verildiği vakit' şeklindedir. {غَيْرَ ناظِرِينَ} ise {لا تَدْخُلُوا} fiilinden haldir. İstisna hem zamana hem de hale birlikte vaki olmuştur; sanki: 'İzin vakti dışında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in evlerine girmeyin ve [yemeğin pişmesini] gözetmeksizin girin' denilmiştir. Bunlar, Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yemek vaktini kollayıp içeri giren ve yemeğin pişmesini bekleyerek oturan bir topluluktu. Manası şudur:
لا تدخلوا يا هؤلاء المتحينون للطعام، إلا أن يؤذن لكم إلى طعام غير ناظرين إياه، وإلا فلو لم يكن لهؤلاء خصوصا، لما جاز لأحد أن يدخل بيوت النبي ﷺ إلا أن يؤذن له إذنا خاصا، وهو الإذن إلى الطعام فحسب. وعن ابن أبى عبلة أنه قرأ: غير ناظرين، مجرورا صفة لطعام، وليس بالوجه، لأنه جرى على غير ما هو له، فمن حق ضمير ما هو له أن يبرز إلى اللفظ، فيقال: غير ناظرين إناه أنتم، كقولك: هند زيد ضاربته هي. وإنى الطعام: إدراكه.
Ey yemeği kollayanlar! Pişmesini gözetmeksizin bir yemeğe çağrılmadıkça girmeyin. Aksi takdirde, şayet bu hitap özellikle onlara has olmasaydı, hiç kimsenin ancak özel bir izinle -ki o da yalnızca yemeğe izin verilmesidir- Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in evlerine girmesi caiz olmazdı. İbn Ebî Able'nin 'gayri nâzırîne' şeklinde taam kelimesine sıfat olarak mecrur okuduğu rivayet edilmiştir; ancak bu uygun bir vecih değildir, çünkü sıfat ait olmadığı bir kelime üzerine cereyan etmiştir; bu durumda ait olduğu kelimenin zamirinin lafızda açıkça görünmesi ve tıpkı 'Hindün Zeydün dâribetühü hiye' sözünde olduğu gibi 'gayri nâzırîne inâhu entüm' denilmesi gerekirdi. 'İne't-taâm': Yemeğin olgunlaşması, pişmesidir.
يقال: أنى الطعام إنى، كقولك: قلاه قلى. ومنه قوله بَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ بالغ إناه. وقيل إِناهُ:
'Kalahü kılen' denildiği gibi 'enâ't-taâmu inen' denir. Yüce Allah'ın: {بَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ} “Son derece kaynar su arasında” buyruğu da bundandır; yani kaynaması son noktaya ulaşmış demektir. {إِناهُ} kelimesinin:
وقته، أى: غير ناظرين وقت الطعام وساعة أكله. وروى أن رسول الله ﷺ أو لم على زينب بتمر وسويق وشاة، وأمر أنسا أن يدعو بالناس، فترادفوا أفواجا يأكل فوج فيخرج، ثم يدخل فوج إلى أن قال: يا رسول الله، دعوت حتى ما أجد أحدا أدعوه، فقال:
vakti olduğu da söylenmiştir; yani yemeğin vaktini ve yenilme saatini gözetmeksizin demektir. Rivayet edildiğine göre Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem Zeynep'in düğününde hurma, kavut ve koyun ile ziyafet verdi ve Enes'e insanları çağırmasını emretti. İnsanlar grup grup art arda geldiler; bir grup yiyip çıkıyor, sonra diğer grup giriyordu; nihayet Enes: 'Ey Allah'ın Resulü! Çağıracak kimse bulamayıncaya kadar davet ettim' dedi. Bunun üzerine:
ارفعوا طعامكم وتفرق الناس، وبقي ثلاثة نفر يتحدثون فأطالوا: فقام رسول الله صلى الله
'Yemeğinizi kaldırın' buyurdu ve insanlar dağıldı. Fakat üç kişi kaldı ve sohbete dalıp [oturmayı] uzattılar. Bunun üzerine Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem
عليه وسلم ليخرجوا، فانطلق إلى حجرة عائشة رضى الله عنها فقال: السلام عليكم أهل البيت فقالوا: عليك السلام يا رسول الله، كيف وجدت أهلك؟ وطاف بالحجرات فسلم عليهن ودعون له، ورجع فإذا الثلاثة جلوس يتحدثون، وكان رسول الله ﷺ شديد الحياء، فتولى، فلما رأوه متوليا خرجوا، فرجع ونزلت: وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ نهوا عن أن يطيلوا الجلوس يستأنس بعضهم ببعض لأجل حديث يحدثه به. أو عن أن يستأنسوا حديث أهل البيت. واستئناسه: تسمعه وتوجسه، وهو مجرور معطوف على ناظرين. وقيل:
onlar çıksınlar diye ayağa kalktı ve Âişe radıyallâhu anhâ'nın odasına gidip: 'Esselâmu aleyküm ey hane halkı!' dedi. Onlar da: 'Aleyke's-selâm ey Allah'ın Resulü! Ehlini nasıl buldun?' dediler. Diğer odaları da dolaşıp hanımlarına selam verdi, onlar da ona dua ettiler. Geri döndüğünde o üç kişinin hâlâ oturup konuştuklarını gördü. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem çok hayâlı idi; geri döndü. Onlar onun geri döndüğünü görünce çıktılar. Bunun üzerine Peygamber tekrar döndü ve şu ayet indi: {وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ} birinin diğerine anlattığı bir konuşma sebebiyle oturmayı uzatarak birbirleriyle samimiyet kurmaktan nehyedildiler. Yahut hane halkının konuşmalarını dinleyip merak etmekten [nehyedildiler]; istinas: kulak kabartmak ve hissetmeye çalışmaktır. Bu kelime 'nâzırîn' kelimesine matuf olarak mecrurdur. Şöyle de denilmiştir:
هو منصوب على: ولا تدخلوها مستأنسين. لا بد في قوله فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ من تقدير المضاف، أى: من إخراجكم، بدليل قوله وَاللَّهُ لا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ يعنى أن إخراجكم حتى ما ينبغي أن يستحيا منه. ولما كان الحياء مما يمنع الحيي من بعض الأفعال، قيل لا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ بمعنى لا يمتنع منه ولا يتركه ترك الحيي منكم، وهذا أدب أدّب الله به الثقلاء. وعن عائشة رضى الله عنها: حسبك في الثقلاء أنّ الله تعالى لم يحتملهم وقال: فإذا طعمتم فانتشروا . وقرئ:
'Oraya sohbete dalmış olarak girmeyin' takdiriyle mansuptur. {فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ} sözünde muzafın takdir edilmesi kaçınılmazdır; yani {وَاللَّهُ لا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ} buyruğunun delaletiyle 'sizi çıkarmaktan [utanıyordu]' demektir; yani sizi çıkarmak, kendisinden utanılması gereken şeylerden değildir. Hayâ, hayâ sahibini bazı fiillerden alıkoyan bir duygu olduğu için, {لا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ} denilmiştir; yani O, haktan geri durmaz ve sizden hayâ eden birinin terk ettiği gibi onu terk etmez demektir. Bu, Allah'ın anlayışsız/yüzsüz kimseleri terbiye ettiği bir edeptir. Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: 'Anlayışsız/yüzsüz kimseler hakkında, Yüce Allah'ın onlara tahammül etmeyip: 'Yemeği yediğinizde hemen dağılın' buyurması sana kâfidir'. Şöyle de okunmuştur:
لا يستحى، بياء واحدة. الضمير في سَأَلْتُمُوهُنَّ لنساء النبي ﷺ، ولم يذكرن لأنّ الحال ناطقة بذكرهن مَتاعاً حاجة فَسْئَلُوهُنَّ المتاع. قيل: إن عمر رضى الله عنه كان يحب ضرب الحجاب عليهن محبة شديدة، وكان يذكره كثيرا، ويود أن ينزل فيه، وكان يقول: لو أطاع فيكن ما رأتكن عين، وقال: يا رسول الله، يدخل عليك البر والفاجر، فلو أمرت أمهات المؤمنين بالحجاب، فنزلت. وروى أنه مر عليهن وهن مع النساء في المسجد فقال: لئن احتجبتن، فإن لكن على النساء فضلا، كما أن لزوجكن على الرجال الفضل، فقالت زينب رضى الله عنها: يا ابن الخطاب، إنك لتغار علينا والوحى ينزل في بيوتنا، فلم يلبثوا
[Ayet-i kerimede geçen kelime] tek yâ ile {لا يَسْتَحِي} [şeklinde de okunmuştur]. {سَأَلْتُمُوهُنَّ} “Onlardan istediğiniz zaman” ifadesindeki zamir, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarına aittir. Durum onların kastedildiğini açıkça gösterdiği için ayrıca anılmamışlardır. {مَتَاعًا} bir ihtiyaç demektir; [yani] 'Onlardan bir ihtiyaç maddesi isteyiniz.' Denildi ki: Ömer radıyallâhu anh, Peygamber'in hanımlarına tesettürün farz kılınmasını son derece şiddetli bir şekilde arzuluyor, bunu sık sık dile getiriyor, bu hususta vahiy inmesini temenni ediyor ve: 'Şayet hakkınızda bana itaat edilseydi hiçbir göz sizi görmezdi' diyordu. Yine o: 'Ey Allah'ın Resulü! İyisi de kötüsü de senin huzuruna girip çıkıyor. Müminlerin annelerine örtünmelerini emretsen!' demiş, bunun üzerine [bu ayet] inmiştir. Rivayet edildiğine göre Ömer, onlar mescidde kadınlarla birlikte iken yanlarından geçmiş ve: 'Eğer tesettüre bürünürseniz, eşinizin diğer erkeklere olan üstünlüğü gibi sizin de diğer kadınlara karşı bir üstünlüğünüz olur' demiştir. Bunun üzerine Zeyneb radıyallâhu anhâ: 'Ey Hattâb'ın oğlu! Vahiy bizim evlerimize inerken sen mi bize karşı kıskançlık gösteriyorsun?' demiştir. Çok geçmeden...
إلا يسيرا حتى نزلت. وقيل: إنّ رسول الله ﷺ كان يطعم ومعه بعض أصحابه، فأصابت يد رجل منهم يد عائشة، فكره النبي ﷺ ذلك، فنزلت آية الحجاب.
ayet indi. Şöyle de denilmiştir: Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bazılarıyla yemek yiyordu; onlardan birinin eli Âişe'nin eline değdi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bundan hoşlanmadı ve hicap ayeti indi.
وذكر أنّ بعضهم قال: أننهى أن نكلم بنات عمنا إلا من وراء حجاب، لئن مات محمد لأتزوجن عائشة. فأعلم الله أن ذلك محرم وَما كانَ لَكُمْ وما صح لكم إيذاء رسول الله ﷺ ولا نكاح أزواجه من بعده. وسمى نكاحهن بعده عظيما عنده، وهو من أعلام تعظيم الله لرسوله وإيجاب حرمته حيا وميتا، وإعلامه بذلك مما طيب به نفسه وسر قلبه واستغزر شكره. فإن نحو هذا مما يحدث الرجل به نفسه ولا يخلى منه فكره. ومن الناس من تفرط غيرته على حرمته حتى يتمنى لها الموت لئلا تنكح من بعده. وعن بعض الفتيان أنه كانت له جارية لا يرى الدنيا بها شغفا واستهتارا، فنظر إليها ذات يوم فتنفس الصعداء وانتحب فعلا نحيبه مما ذهب به فكره هذا المذهب، فلم يزل به ذلك حتى قتلها، تصورا لما عسى يتفق من بقائها بعده وحصولها تحت يد غيره. وعن بعض الفقهاء أن الزوج الثاني في هدم الثلاث مما يجرى مجرى العقوبة، فصين رسول الله ﷺ عما يلاحظ ذلك.
Bazılarının: 'Amcamızın kızlarıyla perde arkasından konuşmaktan nehyediliyoruz; eğer Muhammed ölürse mutlaka Âişe ile evleneceğim' dediği ve Allah'ın da bunun haram olduğunu bildirdiği zikredilmiştir. {وَما كانَ لَكُمْ} Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i incitmek ve kendisinden sonra eşlerini nikâhlamak size caiz ve doğru olmaz. Ondan sonra o hanımlarla evlenmeyi Kendi katında büyük [bir günah] olarak isimlendirmiştir; bu, Allah'ın Resulünü yüceltmesinin, sağlığında ve vefatından sonra onun hürmetini vacip kılmasının işaretlerindendir. Bunun ona bildirilmesi, onun gönlünü hoş eden, kalbini sevindiren ve şükrünü artıran hususlardandır. Zira kişi bu nevi şeyleri içinden geçirir ve aklı bundan tamamen hali kalmaz. İnsanlardan öyleleri vardır ki eşine olan kıskançlığı aşırıya kaçar da kendisinden sonra evlenilmesin diye onun ölümünü bile temenni eder. Gençlerden birinin aşırı sevgi ve düşkünlükten ötürü gözü dünyayı görmediği bir cariyesi olduğu, bir gün ona bakıp derinden bir ah çekerek için için ağladığı ve hüznünün şiddetlendiği; zihninin bu düşünceye kaymasından ötürü kendisinden sonra kalıp başkasının eline geçebileceğini tasavvur ederek nihayet onu öldürdüğü rivayet edilmiştir. Bazı fukahadan nakledildiğine göre, üç talakı kaldıran ikinci koca bir nevi ceza mesabesindedir; işte Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu düşündürecek her türlü durumdan korunmuştur.
[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٥٤]
[Ahzâb Suresi (33): Ayet 54]
إِنْ تُبْدُوا شَيْئاً أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٥٤)
{إِنْ تُبْدُوا شَيْئاً أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٥٤)} “Bir şeyi açığa vursanız da gizleseniz de, şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (54)”