وَإِنَّ لُوطاً لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٣٣) إِذْ نَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (١٣٤) إِلاَّ عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ (١٣٥) ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ (١٣٦) وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ (١٣٧)
{ وَإِنَّ لُوطاً لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٣٣) إِذْ نَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (١٣٤) إِلاَّ عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ (١٣٥) ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ (١٣٦) وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ (١٣٧) } “Şüphesiz Lût da gönderilen elçilerdendi. Hani biz onu ve bütün ailesini kurtarmıştık. Geride kalanlar arasındaki bir yaşlı kadın müstesna. Sonra diğerlerini helak ettik. Doğrusu siz sabahleyin onların yanından geçip gitmektesiniz.”
وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٣٨)
{ وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٣٨) } “Ve geceleyin de [onların yurtlarına uğrarsınız]. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”
مُصْبِحِينَ
{ مُصْبِحِينَ } “Sabahleyin”
داخلين في الصباح، يعنى: تمرون على منازلهم في متاجركم إلى الشام ليلا ونهارا، فما فيكم عقول تعتبرون بها.
Sabaha girenler [olarak]; yani Şam'a yaptığınız ticaret yolculuklarınızda gece gündüz onların yurtlarının yanından geçiyorsunuz; ibret alacağınız aklınız yok mu?
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٣٩ الى ١٤٨]
[Sâffât Suresi (37), Âyet 139-148]
وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٣٩) إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (١٤٠) فَساهَمَ فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ (١٤١) فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ (١٤٢) فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ (١٤٣)
{ وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٣٩) إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (١٤٠) فَساهَمَ فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ (١٤١) فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ (١٤٢) فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ (١٤٣) } “Şüphesiz Yûnus da gönderilen elçilerdendi. Hani o, dolu bir gemiye kaçmıştı. Kur'a çekmişti de kaybedenlerden olmuştu. Kınanacak bir iş yapmışken onu balık yutmuştu. Şayet tesbih edenlerden olmasaydı,”
لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٤٤) فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَهُوَ سَقِيمٌ (١٤٥) وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ (١٤٦) وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ (١٤٧) فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ (١٤٨)
{ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٤٤) فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَهُوَ سَقِيمٌ (١٤٥) وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ (١٤٦) وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ (١٤٧) فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ (١٤٨) } “Yeniden diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı. Biz onu bitkin bir halde çıplak bir alana bıraktık. Üzerine [gölge yapması için] kabak cinsinden bir bitki bitirdik. Onu yüz bin ya da daha çok [kişiye] peygamber olarak gönderdik. İman ettiler, biz de onları bir süreye kadar geçindirdik.”
قرئ: يونس، بضم النون وكسرها. وسمى هربه من قومه بغير إذن ربه: إباقا على طريقة المجاز. والمساهمة: المقارعة. ويقال: استهم القوم، إذا اقترعوا. والمدحض: المغلوب المقروع.
[Kelime], nûn harfinin zammesi ve kesresiyle 'Yûnus' ve 'Yûnis' şeklinde okunmuştur. Rabbinin izni olmaksızın kavminden kaçması mecaz yoluyla 'ibâk' (kölenin efendisinden kaçması) olarak adlandırılmıştır. 'Müsâheme' (مساهمة), kur'a çekmektir. İnsanlar kur'a çektiklerinde 'isteheme'l-kavm' (استهم القوم) denir. 'Müdhad' (مدحض) ise kur'ada mağlup olan, aleyhine kur'a çıkandır.
وحقيقته: المزلق عن مقام الظفر والغلبة. روى أنه حين ركب في السفينة وقفت، فقالوا: هاهنا عبد أبق من سيده، وفيما يزعم البحارون أنّ السفينة إذا كان فيها آبق لم تجر، فاقترعوا، فخرجت القرعة على يونس فقال: أنا الآبق، وزجّ بنفسه في الماء فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ داخل في الملامة. يقال: ربّ لائم مليم، أى يلوم غيره وهو أحق منه باللوم. وقرئ: مليم، بفتح الميم، من ليم فهو مليم، كما جاء: مشيب في مشوب، مبنيا على شيب. ونحوه: مدعى، بناء على دعى مِنَ الْمُسَبِّحِينَ من الذاكرين الله كثيرا بالتسبيح والتقديس. وقيل: هو قوله في بطن الحوت لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ وقيل: من المصلين. وعن ابن عباس: كل تسبيح في القرآن فهو صلاة . وعن قتادة: كان كثير الصلاة في الرخاء. قال:
Bunun asıl manası: Zafer ve galebe makamından kayıp düşendir. Rivayet edildiğine göre Yûnus gemiye bindiğinde gemi durdu. Bunun üzerine [gemidekiler]: "Burada efendisinden kaçmış bir köle var" dediler. Denizcilerin inancına göre, içinde kaçak bir köle bulunan gemi yürümezdi. Kur'a çektiler ve kur'a Yûnus'a çıktı. Yûnus: "Kaçak olan benim" dedi ve kendini suya attı. { فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ } “Derken onu balık yuttu; o kınanacak bir iş yapmıştı”, yani kınanmayı hak etmişti. "Nice kınayan vardır ki asıl kendisi kınanacak durumdadır" denir; yani başkasını kınar, halbuki kınanmaya kendisi ondan daha layıktır. Mîm harfinin fethasıyla 'melîm' şeklinde de okunmuştur; 'lîme' fiilinden 'melîm' gelir; nitekim meçhul 'şîbe' fiiline dayanılarak 'meşûb' yerine 'meşîb' denilmiştir. 'Duiye' fiiline dayalı 'müd'â' da böyledir. { مِنَ الْمُسَبِّحِينَ } “Tesbih edenlerden”, yani Allah'ı tesbih ve takdis ile çokça zikredenlerden [olmasaydı]. Bunun, balığın karnında iken söylediği { لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } “Senden başka ilah yoktur, sen her türlü eksiklikten münezzehsin, gerçekten ben zalimlerden oldum” sözü olduğu da söylenmiştir. Namaz kılanlardan [olmasaydı] manasında olduğu da söylenmiştir. İbn Abbas'tan: "Kur'an'daki her tesbih namazdır" dediği rivayet edilmiştir. Katâde'den ise: "Genişlik/rahatlık zamanında çokça namaz kılardı" dediği rivayet edilmiştir. Şöyle demiştir:
وكان يقال: إن العمل الصالح يرفع صاحبه إذا عثر، وإذا صرع وجد متكأ. وهذا ترغيب من الله ﷿ في إكثار المؤمن من ذكره بما هو أهله، وإقباله على عبادته، وجمع همه لتقييد
Şöyle denilirdi: "Şüphesiz salih amel, tökezlediğinde sahibini kaldırır; yere serildiğinde ise [ona] dayanacak bir dayanak buldurur." Bu, aziz ve celil olan Allah'tan; müminin O'nu lâyık olduğu üzere çokça zikretmesine, O'na ibadete yönelmesine ve [ihsan ettiği]...
نعمته بالشكر في وقت المهلة والفسحة، لينفعه ذلك عنده تعالى في المضايق والشدائد لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ الظاهر لبثه فيه حيا إلى يوم البعث. وعن قتادة: لكان بطن الحوت له قبرا إلى يوم القيامة. وروى أنه حين ابتلعه أوحى الله إلى الحوت: إنى جعلت بطنك له سجنا، ولم أجعله لك طعاما. واختلف في مقدار لبثه، فعن الكلبي: أربعون يوما، وعن الضحاك: عشرون يوما.
Mühlet ve ferahlık vaktinde nimetini şükür ile [bağlamaya gayretini toplamaya teşvikidir], ta ki bu durum, darlık ve sıkıntılarda Yüce Allah katında kendisine fayda versin. { لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ } “Onun karnında kalırdı”; zahir olan, diriliş gününe kadar onun içinde diri olarak kalmasıdır. Katâde'den ise: "Kıyamet gününe kadar balığın karnı ona bir kabir olurdu" dediği rivayet edilmiştir. Rivayete göre onu yuttuğunda Allah balığa: "Ben senin karnını ona bir zindan kıldım, senin için bir yiyecek kılmadım" diye vahyetti. Balığın karnında ne kadar kaldığı konusunda ihtilaf edilmiştir: Kelbî'den kırk gün, Dahhâk'tan ise yirmi gün rivayet edilmiştir.
وعن عطاء سبعة. وعن بعضهم: ثلاثة. وعن الحسن: لم يلبث إلا قليلا، ثم أخرج من بطنه بعيد الوقت الذي التقم فيه. وروى أنّ الحوت سار مع السفينة رافعا رأسه يتنفس فيه يونس ويسبح، ولم يفارقهم حتى انتهوا إلى البر، فلفظه سالما لم يتغير منه شيء، فأسلموا: وروى أن الحوت قذفه بساحل قرية من الموصل. والعراء: المكان الخالي لا شجر فيه ولا شيء يغطيه وَهُوَ سَقِيمٌ اعتلّ مما حلّ به. وروى أنه عاد بدنه كبدن الصبى حين يولد. واليقطين: كل ما ينسدح على وجه الأرض ولا يقوم على ساق كشجر البطيخ والقثاء والحنظل، وهو «يفعيل» من قطن بالمكان إذا أقام به. وقيل: هو الدباء. وفائدة الدباء أن الذباب لا يجتمع عنده- وقيل لرسول الله ﷺ: إنك لتحب القرع. قال «أجل هي شجرة أخى يونس» وقيل: هي التين، وقيل: شجرة الموز، تغطى بورقها، واستظلّ بأغصانها، وأفطر على ثمارها.
Atâ'dan yedi [gün], bazılarından ise üç [gün] rivayet edilmiştir. Hasen'den ise: "Orada ancak az bir süre kaldı, sonra yutulduğu vaktin hemen akabinde karnından çıkarıldı" dediği rivayet edilmiştir. Balığın, Yûnus içinde nefes alıp tesbih ederken başını suyun üstünde tutarak gemiyle birlikte yüzdüğü, karaya ulaşıncaya kadar onlardan ayrılmadığı, ardından kendisinden hiçbir şey değişmeksizin onu sağ salim dışarı bıraktığı, bunun üzerine [gemidekilerin] Müslüman oldukları rivayet edilmiştir. Balığın onu Musul köylerinden birinin sahiline attığı da rivayet edilmiştir. 'Arâ' (العراء), ağaç bulunmayan ve üstünü örtecek hiçbir şey olmayan açık arazidir. { وَهُوَ سَقِيمٌ } “O hasta bir haldeydi”; başına gelenlerden ötürü hastalanmıştı. Bedeninin yeni doğmuş bir bebeğin bedeni gibi [hassas] bir hale geldiği rivayet edilmiştir. 'Yaktîn' (اليقطين), karpuz, acur ve ebucehil karpuzu gibi gövde üzerinde durmayıp toprak üzerine yayılan her türlü bitkidir. Bir yerde ikamet etmek manasındaki 'katane bi'l-mekân' (قطن بالمكان) ifadesinden 'yef'îl' (يفعيل) veznindedir. Bunun kabak olduğu da söylenmiştir. Kabağın faydası, sineklerin onun yanına toplanmamasıdır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Kabağı gerçekten çok seviyorsunuz" denildiğinde; "Evet, o kardeşim Yûnus'un ağacıdır" buyurmuştur. Bunun incir olduğu da söylenmiştir; muz ağacı olduğu, yaprağıyla örtündüğü, dallarıyla gölgelendiği ve meyveleriyle orucunu açtığı da söylenmiştir.
وقيل: كان يستظل بالشجرة وكانت وعلة تختلف إليه، فيشرب من لبنها. وروى أنه مرّ زمان على الشجرة فيبست، فبكى جزعا، فأوحى الله إليه: بكيت على شجرة ولا تبكى على مائة ألف في يد الكافر، فإن قلت: ما معنى وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً؟ قلت: أنبتناها فوقه مظلة له، كما يطنب البيت على الإنسان وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ المراد به ما سبق من إرساله إلى قومه وهم أهل نينوى. وقيل: هو إرسال ثان بعد ما جرى عليه إلى الأولين. أو إلى غيرهم وقيل: أسلموا فسألوه أن يرجع إليهم فأبى، لأن النبىّ إذا هاجر عن قومه لم يرجع إليهم مقيما فيهم، وقال لهم: إن الله باعث إليكم نبيا أَوْ يَزِيدُونَ في مرأى الناظر أى. إذا رآها الرائي قال: هي مائة ألف أو أكثر، والغرض: الوصف بالكثرة إِلى حِينٍ إلى أجل مسمى وقرئ: ويزيدون، بالواو. وحتى حين.
Onun ağacın altında gölgelendiği ve bir dağ keçisinin ona gelip gittiği, onun da sütünden içtiği söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre, ağacın üzerinden bir müddet zaman geçince kurudu, o da üzüntüden ağladı. Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: "Bir ağaca ağlıyorsun da kâfirin elindeki yüz bin kişiye ağlamıyorsun!" Eğer: "{ وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً } “Üzerine bir ağaç bitirdik” ifadesinin manası nedir?" dersen; derim ki: Çadırın insanın üzerine kurulması gibi, onun üzerine gölgelik olsun diye bitirdik. { وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ } “Biz onu yüz bin kişiye gönderdik”; bundan maksat, daha önce kendi kavmi olan Ninova halkına peygamber olarak gönderilmesidir. Başına gelenlerden sonra ilk gönderildiği kavme veya başka bir topluluğa yapılan ikinci bir elçilik olduğu da söylenmiştir. İman ettikleri, bunun üzerine kendilerine dönmesini istedikleri, ancak peygamber kavminden hicret ettikten sonra onların arasına yerleşmek üzere geri dönmeyeceği için bunu reddettiği ve onlara: "Şüphesiz Allah size bir peygamber gönderecektir" dediği de söylenmiştir. { أَوْ يَزِيدُونَ } “Yahut daha da artacak olan”; bakan kimsenin gözünde demektir; yani gören bir kimse: "Yüz bindir veya daha fazladır" der; gaye çokluğu nitelemektir. { إِلى حِينٍ } “Bir süreye kadar”, yani belirlenmiş bir ecele kadar. 'Ve yezîdûn' şeklinde vâv ile ve 'hattâ hîn' şeklinde de okunmuştur.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٤٩ الى ١٥٧]
[Sâffât Suresi (37), Âyet 149-157]
فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ (١٤٩) أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ (١٥٠) أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ (١٥١) وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (١٥٢) أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ (١٥٣)
{ فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ (١٤٩) أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ (١٥٠) أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ (١٥١) وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (١٥٢) أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ (١٥٣) } “Şimdi onlara sor: Kızlar Rabbinin de oğullar onların mı? Yoksa biz melekleri dişiler olarak yarattık da onlar şahit miydiler? İyi bilin ki onlar iftiralarından dolayı mutlaka şöyle diyorlar: 'Allah doğurdu.' Onlar kesinlikle yalancıdırlar. [Allah] kızları oğullara tercih mi etmiş?”
ما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (١٥٤) أَفَلا تَذَكَّرُونَ (١٥٥) أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ (١٥٦) فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٥٧)
{ ما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (١٥٤) أَفَلا تَذَكَّرُونَ (١٥٥) أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ (١٥٦) فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٥٧) } “Size ne oluyor, nasıl hükmediyorsunuz? Hiç düşünmüyor musunuz? Yoksa apaçık bir deliliniz mi var? Eğer doğru söyleyen kimselerseniz kitabınızı getirin!”
فَاسْتَفْتِهِمْ معطوف على مثله في أوّل السورة، وإن تباعدت بينهما المسافة: أمر رسوله باستفتاء قريش عن وجه إنكار البعث أوّلا، ثم ساق الكلام موصولا بعضه ببعض، ثم أمره باستفتائهم عن وجه القسمة الضيزى التي قسموها، حيث جعلوا لله الإناث ولأنفسهم الذكور في قولهم: الملائكة بنات الله، مع كراهتهم الشديدة لهنّ، ووأدهم، واستنكافهم من ذكرهنّ.
{ فَاسْتَفْتِهِمْ } “Şimdi onlara sor”; aralarındaki mesafe uzak olsa da surenin başındaki benzerine matuftur. [Allah] önce Resulüne, dirilişi inkâr etme gerekçelerini Kureyş'e sormasını emretti; ardından sözü birbirine bağlı olarak sevk etti; sonra da meleklerin Allah'ın kızları olduğunu iddia edip kız çocuklarından son derece nefret etmelerine, onları diri diri gömmelerine ve isimlerini anmaktan dahi çekinmelerine rağmen kızları Allah'a, erkekleri ise kendilerine nispet ederek yaptıkları o haksız taksimin gerekçesini onlara sormasını emretti.
ولقد ارتكبوا في ذلك ثلاثة أنواع من الكفر، أحدها: التجسيم، لأن الولادة مختصة بالأجسام والثاني: تفضيل أنفسهم على ربهم حين جعلوا أوضع الجنسين له وأرفعهما لهم، كما قال وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِما ضَرَبَ لِلرَّحْمنِ مَثَلًا ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ، أَوَمَنْ يُنَشَّؤُا فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصامِ غَيْرُ مُبِينٍ والثالث: أنهم استهانوا بأكرم خلق الله عليه وأقربهم إليه، حيث أنثوهم ولو قيل لأقلهم وأدناهم: فيك أنوثة. أو شكلك شكل النساء، للبس لقائله جلد النمر، ولانقلبت حماليقه وذلك في أهاجيهم بين مكشوف، فكرّر الله سبحانه الأنواع كلها في كتابه مرّات، ودل على فظاعتها في آيات: وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً. لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا. تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ، وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ، بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ، أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ وَلَدَ اللَّهُ، وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبادِهِ جُزْءاً، وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ وَلَهُمْ ما يَشْتَهُونَ، أَمْ لَهُ الْبَناتُ وَلَكُمُ الْبَنُونَ، وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ ما يَكْرَهُونَ، أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ، أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا يَخْلُقُ بَناتٍ وَأَصْفاكُمْ بِالْبَنِينَ، وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً. أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ. فإن قلت. لم قال وهُمْ شاهِدُونَ فخصّ علم المشاهدة؟ قلت: ما هو إلا استهزاء بهم وتجهيل، وكذلك قوله أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ ونحوه قوله ما أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وذلك أنهم كما لم يعلموا ذلك بطريق المشاهدة، لم يعلموه بخلق الله علمه في قلوبهم، ولا بإخبار صادق، ولا بطريق استدلال ونظر.
Onlar bu hususta üç çeşit küfür irtikâp etmişlerdir: Birincisi: Tecsimdir (Allah'a cisim isnat etmek); çünkü doğurma/çocuk sahibi olma sadece cisimlere mahsustur. İkincisi: İki cinsten daha aşağı olanını O'na, daha üstün olanını ise kendilerine ayırarak kendilerini Rablerine üstün tutmalarıdır; nitekim [Allah] şöyle buyurmuştur: { وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِما ضَرَبَ لِلرَّحْمنِ مَثَلًا ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ } “Onlardan biri Rahmân'a isnat ettiği şeyle müjdelendiği zaman, yüzü simsiyah kesilir de öfkesinden yutkunup durur”, { أَوَمَنْ يُنَشَّؤُا فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصامِ غَيْرُ مُبِينٍ } “Süs püs içinde yetiştirilip de mücadelede açıkça meramını anlatamayan kimseyi mi [Allah'a isnat ediyorlar]?”. Üçüncüsü: Melekleri dişi sayarak Allah'ın katında en değerli ve O'na en yakın mahluklarını küçümsemişlerdir. Halbuki onların en aşağısına ve en bayağısına: "Sende dişilik var" yahut "Görünüşün kadın görünüşüdür" dense, bunu söyleyene karşı kaplan postuna bürünür [öfkeden kudurur] ve göz yuvarları dönerdi. Bu durum onların hicivlerinde gayet açıktır. Bu sebeple Allah Teâlâ bütün bu türleri Kitabında defalarca tekrar etmiş ve bunların vehametini ayetlerde göstermiştir: { وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً * لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا * تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ } “'Rahmân çocuk edindi' dediler. Andolsun ki pek çirkin bir iddia ortaya attınız. Bundan dolayı neredeyse gökler çatlayacaktı...”, { وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ } “'Rahmân çocuk edindi' dediler; O bundan münezzehtir! Bilakis onlar ikram olunmuş kullardır”, { وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “'Allah çocuk edindi' dediler; O münezzehtir! Bilakis göklerde ve yerde ne varsa O'nundur”, { بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ } “Göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısıdır; O'nun nasıl çocuğu olabilir?”, { أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ * وَلَدَ اللَّهُ } “İyi bilin ki onlar iftiraları yüzünden mutlaka: 'Allah doğurdu' derler”, { وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبادِهِ جُزْءاً } “Kulları arasından O'na bir parça nispet ettiler”, { وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ وَلَهُمْ ما يَشْتَهُونَ } “Allah'a kızları nispet ediyorlar —O bundan münezzehtir—, kendilerine ise arzu ettikleri şeyleri!”, { أَمْ لَهُ الْبَناتُ وَلَكُمُ الْبَنُونَ } “Yoksa kızlar O'nun da oğullar sizin mi?”, { وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ ما يَكْرَهُونَ } “Kendilerinin hoşlanmadıkları şeyleri Allah'a nispet ederler”, { أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ } “[Allah] kızları oğullara tercih mi etmiş?”, { أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا يَخْلُقُ بَناتٍ وَأَصْفاكُمْ بِالْبَنِينَ } “Yoksa yarattıklarından kızları Kendisine aldı da sizi oğullarla mı seçkin kıldı?”, { وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً } “Rahmân'ın kulları olan melekleri dişi saydılar”, { أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ } “Yoksa biz melekleri dişi olarak yaratırken onlar şahit miydiler?”. Eğer: "Niçin { وَهُمْ شاهِدُونَ } buyurarak görme yoluyla bilmeyi tahsis etmiştir?" dersen; derim ki: Bu ancak onlarla alay etmek ve onları cehaletle itham etmektir. { أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ } “Onların yaratılışına şahit mi oldular?” ve benzeri olan { ما أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ } “Ben onları ne göklerin ve yerin yaratılışına ne de kendi nefislerinin yaratılışına şahit tuttum” buyrukları da böyledir. Çünkü onlar bunu bizzat görerek bilmedikleri gibi, Allah'ın bu bilgiyi kalplerinde yaratmasıyla da bilmemişlerdir; ne doğru bir haberle ne de istidlal ve nazar yoluyla bilmişlerdir.
ويجوز أن يكون المعنى: أنهم يقولون ذلك، كالقائل قولا عن ثلج صدر وطمأنينة نفس لإفراط جهلهم، كأنهم قد شاهدوا خلقهم. وقرئ: ولد الله، أى الملائكة ولده. والولد
Anlamın şöyle olması da caizdir: Aşırı cehaletleri sebebiyle, sanki onların yaratılışına bizzat şahit olmuşlar gibi, bunu içi rahat ve gönlü mutmain bir kimsenin söz söylemesi gibi söylemektedirler. [Bir kıraatte] { وَلَدُ اللَّهِ } şeklinde de okunmuştur; yani melekler O'nun çocuğudur [demektir]. Veled (الولد) ise...
«فعل» بمعنى مفعول، يقع على الواحد والجمع، والمذكر والمؤنث. تقول: هذه ولدى، وهؤلاء ولدى. فإن قلت: أَصْطَفَى الْبَناتِ بفتح الهمزة: استفهام على طريق الإنكار والاستبعاد، فكيف صحت قراءة أبى جعفر بكسر الهمزة على الإثبات؟ قلت: جعله من كلام الكفرة بدلا عن قولهم وَلَدَ اللَّهُ وقد قرأ بها حمزة والأعمش رضى الله عنهما. وهذه القراءة- وإن كان هذا محملها- فهي ضعيفة، والذي أضعفها: أن الإنكار قد اكتنف هذه الجملة من جانبيها، وذلك قوله وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ. ما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ؟ فمن جعلها للإثبات، فقد أوقعها دخيلة بين نسيبين. وقرئ تذكرون، من ذكر أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ أى حجة نزلت عليكم من السماء وخبر بأن الملائكة بنات الله فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ
'mef'ûl' manasında 'fa'al' veznindedir; tekil, çoğul, müzekker ve müennes için kullanılır. 'Hâzihî veledî' (Bu benim çocuğumdur) ve 'hâulâi veledî' (Bunlar benim çocuklarımdır) dersin. Eğer: "Hemzenin fethasıyla { أَصْطَفَى الْبَناتِ } inkâr ve istib'âd (uzak görme) yoluyla bir istifhamdır (sorudur); peki Ebû Ca'fer'in hemzenin kesresiyle ['ıstafâ' şeklinde] ihbar/ispat üzere olan kıraati nasıl sahih olur?" dersen; derim ki: Bunu kâfirlerin sözünden kılarak onların { وَلَدَ اللَّهُ } “Allah doğurdu” sözünün yerine bedel yapmıştır. Hamza ve A'meş radıyallâhu anhümâ da bu şekilde okumuştur. Bu kıraat -her ne kadar böyle bir yoruma dayansa da- zayıftır. Onu zayıf kılan ise inkârın bu cümleyi her iki tarafından kuşatmış olmasıdır; zira { وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “Onlar kesinlikle yalancıdırlar” ve { ما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ } “Size ne oluyor? Nasıl hüküm veriyorsunuz?” buyrulmaktadır. Dolayısıyla kim onu ihbar/ispat kılarsa, birbirine bağlı iki söz arasına yabancı bir unsur sokmuş olur. [Kelime], zikr kökünden 'tezekkerûn' şeklinde de okunmuştur. { أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ } “Yoksa sizin apaçık bir deliliniz mi var?”, yani meleklerin Allah'ın kızları olduğuna dair gökten size inmiş bir hüccet ve bir haber mi var? { فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ } “Kitabınızı getirin!”,
الذي أنزل عليكم في ذلك، كقوله تعالى أَمْ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمْ سُلْطاناً فَهُوَ يَتَكَلَّمُ بِما كانُوا بِهِ يُشْرِكُونَ وهذه الآيات صادرة عن سخط عظيم، وإنكار فظيع، واستبعاد لأقاويلهم شديد، وما الأساليب التي وردت عليها إلا ناطقة بتسفيه أحلام قريش، وتجهيل نفوسها، واستركاك عقولها، مع استهزاء وتهكم وتعجيب، من أن يخطر مخطر مثل ذلك على بال ويحدّث به نفسا، فضلا أن يجعله معتقدا ويتظاهر به مذهبا.
bu hususta size indirilen [kitabınızı getirin]; tıpkı Yüce Allah'ın şu buyruğu gibi: { أَمْ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمْ سُلْطاناً فَهُوَ يَتَكَلَّمُ بِما كانُوا بِهِ يُشْرِكُونَ } “Yoksa onlara bir delil indirdik de şirk koştukları şeyleri o mu söylüyor?” Bu ayetler büyük bir gazap, korkunç bir inkâr ve onların söylediklerini şiddetle yersiz bulma ifadesidir. Ayetlerin geldiği üsluplar ise; Kureyş'in akıllarını beyinsizlik sayan, nefislerini cahil yerine koyan ve akıllarını zayıf gören; bir kimsenin böyle bir şeyi inanç edinip açıkça bir mezhep olarak savunması şöyle dursun, aklına getirmesini ve içinden geçirmesini dahi alay, istihza ve şaşkınlıkla karşılayan bir niteliktedir.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٥٨ الى ١٦٠]
[Sâffât Suresi (37), Âyet 158-160]
وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (١٥٨) سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٥٩) إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٠)
{ وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (١٥٨) سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٥٩) إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٠) } “Allah ile cinler arasında bir soy bağı uydurdular. Andolsun cinler de kendilerinin [hesap için] mutlaka hazır bulundurulacaklarını bilmişlerdir. Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir. Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesna.”
وَجَعَلُوا بين الله وبين الجنة وأراد الملائكة نَسَباً وهو زعمهم أنهم بناته، والمعنى:
{ وَجَعَلُوا } Allah ile cinler -bununla melekleri kastetmiştir- arasında { نَسَباً } bir soy bağı [uydurdular]; bu da meleklerin O'nun kızları olduğu yönündeki iddialarıdır. Manası şudur:
وجعلوا بما قالوا نسبة بين الله وبينهم، وأثبتوا له بذلك جنسية جامعة له وللملائكة. فإن قلت:
Söyledikleri bu sözle Allah ile melekler arasında bir soy bağı kurdular ve böylece O'na, Kendisini ve melekleri bir araya getiren ortak bir cinsiyet/tür isnat ettiler. Eğer:
لم سمى الملائكة جنة؟ قلت: قالوا الجنس واحد، ولكن من خبث من الجن ومرد وكان شرا كله فهو شيطان، ومن طهر منهم ونسك وكان خيرا كله فهو ملك، فذكرهم في هذا الموضع باسم جنسهم، وإنما ذكرهم بهذا الاسم وضعا منهم وتقصيرا بهم. وإن كانوا معظمين في أنفسهم أن يبلغوا منزلة المناسبة التي أضافوها إليهم. وفيه إشارة إلى أن من صفته الاجتنان والاستتار، وهو من صفات الأجرام لا يصلح أن يناسب من لا يجوز عليه ذلك. ومثاله: أن تسوّى بين الملك وبين بعض خواصه ومقرّبيه، فيقول لك: أتسوّي بيني وبين عبدى. وإذا ذكره في غير هذا المقام وقره وكناه. والضمير في إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ للكفرة. والمعنى: أنهم يقولون ما يقولون في الملائكة، وقد علم الملائكة أنهم في ذلك كاذبون مفترون، وأنهم محضرون النار معذبون بما يقولون، والمراد المبالغة في التكذيب. حيث أضيف إلى علم الذين ادّعوا لهم تلك النسبة.
"Melekleri niçin 'cin' (cinnet) olarak adlandırdı?" dersen; derim ki: Şöyle dediler: Tür birdir; ancak cinlerden kötüleşen, azgınlaşan ve tamamen şer olan şeytandır; onlardan temiz kalan, ibadet eden ve tamamen hayır olan ise melektir. Dolayısıyla onları bu makamda cins isimleriyle zikretti. Onları bu isimle zikretmesi, kendilerine nispet edilen soy bağı mertebesine ulaşmaktan -kendi nefislerinde yüce olsalar bile- onları tenzil etmek ve onların mertebesini sınırlamak içindir. Bunda, örtünmek ve gizlenmek (ictinân/istitâr) gibi cisimlere mahsus sıfatlara sahip olan bir varlığın, hakkında böyle bir şey caiz olmayan Zât'a soy bağıyla bağlanmaya uygun olmadığına bir işaret vardır. Bunun misali şudur: Hükümdar ile onun has ve yakın adamlarından biri arasında eşitlik kurarsın da hükümdar sana: "Beni kulumla bir mi tutuyorsun?" der. Başka bir makamda onu andığında ise ona saygı gösterir ve onu unvanıyla anar. { إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ } “Kendilerinin mutlaka hazır bulundurulacaklarını” ifadesindeki zamir kâfirlere aittir. Manası şudur: Kâfirler melekler hakkında bu iddiaları söylerler; oysa melekler kâfirlerin bu konuda yalancı ve iftiracı olduklarını, söylediklerinden ötürü cehenneme getirileceklerini ve azap göreceklerini pekâlâ bilmişlerdir. Maksat, yalanlamayı pekiştirmektir; zira bu durum, haklarında o nesep iddiasında bulunulan varlıkların [meleklerin] bilgisine nispet edilmiştir.
وقيل: قالوا إنّ الله صاهر الجن فخرجت الملائكة. وقيل: قالوا. إنّ الله والشيطان أخوان.
Şöyle de denilmiştir: "Allah cinlerle hısımlık kurdu ve melekler doğdu" dediler. Bir diğer görüşe göre: "Allah ile Şeytan iki kardeştir" dediler.
وعن الحسن: أشركوا الجن في طاعة الله. ويجوز إذا فسر الجنة بالشياطين: أن يكون الضمير في إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ لهم، والمعنى أن الشياطين عالمون بأنّ الله يحضرهم النار ويعذبهم، ولو كانوا مناسبين له أو شركاء في وجوب الطاعة لما عذبهم إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ استثناء منقطع من المحضرين: معناه ولكن المخلصين ناجون. وسبحان الله: اعتراض بين الاستثناء وبين ما وقع منه. ويجوز أن يقع الاستثناء من الواو في يصفون، أى: يصفه هؤلاء بذلك، ولكن المخلصون برآء من أن يصفوه به.
Hasen'den ise: "Cinleri Allah'a itaatte ortak koştular" rivayeti gelmiştir. Cinler (cinnet) şeytanlar olarak tefsir edildiğinde { إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ } ifadesindeki zamirin onlara ait olması da caizdir. Manası şudur: Şeytanlar, Allah'ın kendilerini cehenneme getireceğini ve azap edeceğini bilmektedirler; şayet O'nunla bir soy bağları olsaydı veya itaatin vacipliğinde ortak bulunsalardı onlara azap etmezdi. { إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } “Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesna”; 'muhdarûn'dan munkatı bir istisnadır; manası: "Fakat ihlasa erdirilmiş olanlar kurtulmuşlardır." { سُبْحانَ اللَّهِ } “Allah münezzehtir” ifadesi, istisna ile kendisinden istisna yapılan arasına girmiş bir itiraziyyedir (ara cümledir). İstisnanın { يَصِفُونَ } kelimesindeki vâv zamirinden yapılmış olması da caizdir; yani: "Bunlar O'nu böyle nitelendirirler; fakat ihlasa erdirilmiş kullar O'nu böyle nitelemekten beridirler."
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٦١ الى ١٦٣]
[Sâffât Suresi (37), Âyet 161-163]
فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ (١٦١) ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ (١٦٢) إِلاَّ مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ (١٦٣)
{ فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ (١٦١) ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ (١٦٢) إِلاَّ مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ (١٦٣) } “Şüphesiz siz ve taptıklarınız; cehenneme girecek olandan başkasını O'na karşı yoldan çıkaramazsınız.”
والضمير في عَلَيْهِ لله ﷿ ومعناه: فإنكم ومعبوديكم ما أنتم وهم جميعا بفاتنين على الله إلا أصحاب النار الذين سبق في علمه أنهم لسوء أعمالهم يستوجبون أن يصلوها. فإن قلت: كيف يفتنونهم على الله؟ قلت. يفسدونهم عليه بإغوائهم واستهزائهم، من قولك يفتن فلان على فلان امرأته، كما تقول: أفسدها عليه وخيبها عليه. ويجوز أن يكون الواو في وَما تَعْبُدُونَ بمعنى مع، مثلها في قولهم: كل رجل وضيعته، فكما جاز السكوت على كل رجل وضيعته، وأنّ كل رجل وضيعته، جاز أن يسكت على قوله فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ لأن قوله وَما تَعْبُدُونَ سادّ مسدّ الخبر، لأن معناه: فإنكم مع ما تعبدون. والمعنى: فإنكم مع آلهتكم، أى: فإنكم قرناؤهم وأصحابهم لا تبرحون تعبدونها، ثم قال: ما أنتم عليه، أى على ما تعبدون بِفاتِنِينَ بباعثين أو حاملين على طريق الفتنة والإضلال إِلَّا مَنْ هُوَ ضال مثلكم. أو يكون في أسلوب قوله:
{ عَلَيْهِ } ifadesindeki zamir Allah Azze ve Celle'ye aittir. Manası: "Siz ve taptıklarınız, kötü amelleri sebebiyle oraya girmeyi hak edecekleri [Allah'ın] ilminde önceden geçmiş olan cehennemlikler hariç, hiçbir kimseyi Allah'a karşı saptıramazsınız." Eğer: "Onları Allah'a karşı nasıl saptırırlar?" dersen; derim ki: "Filan kişi, filanın karısını ona karşı ayarttı/fitneye düşürdü" sözünde olduğu gibi, ayartma ve alaylarıyla onları O'na karşı ifsat ederler; nitekim "onu ona karşı bozdu ve yoldan çıkardı" denir. { وَما تَعْبُدُونَ } ifadesindeki vâv harfinin, 'kullu raculin ve day'atuhu' (her adam zenaatıyla beraberdir) sözünde olduğu gibi 'ma'a' (ile/beraber) manasında olması da caizdir. Nitekim 'kullu raculin ve day'atuhu' veya 'inne kulle raculin ve day'atehu' sözü üzerinde susmak caiz olduğu gibi, { فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ } sözü üzerinde de susmak caizdir; çünkü { وَما تَعْبُدُونَ } ifadesi haberin yerine geçmiştir; zira manası "siz taptıklarınızla berabersiniz" demektir. Yani: "Siz ilahlarınızla berabersiniz; yani siz onların yoldaşları ve arkadaşlarısınız, onlara tapmaktan vazgeçmiyorsunuz." Sonra şöyle buyurmuştur: "Siz onun üzerine -yani taptığınız şey üzerine- { بِفاتِنِينَ } fitne ve saptırma yoluyla sevk edici veya yönlendirici değilsiniz; { إِلَّا مَنْ هُوَ } ancak sizin gibi sapık olan kimseler müstesna." Veya şu sözün üslubunda olması da mümkündür:
فإنّك والكتاب إلى علىّ … كدا بغة وقد حلم الأديم
Senin Ali'ye mektup yazman ... Deri kurtlanıp delinmişken onu tabaklamaya çalışan kadın gibidir
وقرأ الحسن: صال الجحيم، بضم اللام. وفيه ثلاثة أوجه، أحدها: أن يكون جمعا وسقوط واوه لالتقاء الساكنين هي ولام التعريف «فإن قلت» كيف استقام الجمع مع قوله مَنْ هُوَ؟ قلت من موحد اللفظ مجموع المعنى فحمل هو على لفظه والصالحون على معناه كما حمل في مواضع من التنزيل
Hasan [el-Basrî], lâm harfinin zammesiyle { صَالُ الْجَحِيمِ } şeklinde okumuştur. Bunda üç vecih vardır: Birincisi; [kelimenin] çoğul olması ve vâv harfinin, kendisi ile lâm-ı tarifin iltikâ-i sâkineyn (iki sâkin harfin yan yana gelmesi) sebebiyle düşmüş olmasıdır. «Eğer:» “{ مَنْ هُوَ } “o kimse” ifadesi [tekil iken], çoğul [kullanımı] nasıl tutarlı olur?” «dersen;» «derim ki:» 'Men' (مَنْ) lafız bakımından tekil, mana bakımından çoğuldur. Bu yüzden { هُوَ } zamiri onun lafzına, 'sâlû' [çoğulu] ise manasına hamledilmiştir; nitekim Kur'an'ın birçok yerinde de [böyle yapılmıştır].
على لفظ من ومعناه في آية واحدة. والثاني أن يكون أصله صائل على القلب، ثم يقال صال في صائل، كقولهم شاك في شائك. والثالث أن تحذف لام صال تخفيفا ويجرى الإعراب على عينه، كما حذف من قولهم: ما باليت به بالة، وأصلها بالية من بالي، كعافية من عافى. ونظيره قراءة من قرأ:
tek bir ayette 'men' kelimesinin hem lafzına hem de manasına [birlikte] hamledilmiştir. İkincisi: Aslının kalb yoluyla 'sâil' olması, sonra tıpkı 'şâik' yerine 'şâk' denildiği gibi 'sâil' yerine 'sâl' denilmesidir. Üçüncüsü: Hafifletmek için 'sâl' kelimesinin lâm-ı fiilinin hazfedilip irabın ayn-ı fiili üzerinde cereyan etmesidir; nitekim 'mâ bâleytü bihî bâleten' sözünde hazfedildiği gibi; bunun aslı 'âfâ'dan 'âfiye' gibi, 'bâlâ'dan 'bâliye'dir. Bunun benzeri şu şekilde okuyan kimsenin kıraatidir:
وَجَنَى الْجَنَّتَيْنِ دانٍ وَلَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ بإجراء الإعراب على العين.
{ وَجَنَى الْجَنَّتَيْنِ دانٍ } “İki cennetin devşirilecek meyveleri yakındır” ve { وَلَهُ الْجَوارِ الْمُنْشَآتُ } “Denizde akıp giden koca gemiler de O'nundur” ayetlerinde irabın ayn-ı fiil üzerinde yürütülmesidir.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٦٤ الى ١٦٦]
[Sâffât Suresi (37), Âyet 164-166]
وَما مِنَّا إِلاَّ لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ (١٦٤) وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ (١٦٦)
{ وَما مِنَّا إِلاَّ لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ (١٦٤) وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ (١٦٦) } “[Melekler derler ki:] 'Bizden her birimiz için mutlaka bilinen bir makam vardır. Şüphesiz biz, sıra sıra saf tutanlarız. Şüphesiz biz, tesbih edenlerin ta kendileriyiz.'”
وَما مِنَّا أحد إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ فحذف الموصوف وأقيمت الصفة مقامه، كقوله:
{ وَما مِنَّا } [Bizden hiç kimse yoktur ki], yani "bizden hiçbir fert yoktur ki { إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } mutlaka bilinen bir makamı olmasın." Burada mevsuf hazfedilmiş ve sıfat onun yerine ikame edilmiştir; tıpkı şu sözlerde olduğu gibi:
أنا ابن جلا وطلّاع الثّنايا
Ben, şöhreti aşikâr ve zorlukları aşan kimseyim
بكفّى كان من أرمى البشر
Benim elimle [yetişen kişi] insanların en iyi ok atanı oldu
مقام معلوم في العبادة، والانتهاء إلى أمر الله مقصور عليه لا يتجاوزه، كما روى: فمنهم راكع لا يقيم صلبه، وساجد لا يرفع رأسه لَنَحْنُ الصَّافُّونَ نصف أقدامنا في الصلاة، أو أجنحتنا في الهواء. منتظرين ما نؤمر. وقيل: نصف أجنحتنا حول العرش داعين للمؤمنين. وقيل: إنّ المسلمين إنما اصطفوا في الصلاة منذ نزلت هذه الآية. وليس يصطف أحد من أهل الملل في صلاتهم غير المسلمين الْمُسَبِّحُونَ المنزهون أو المصلون. والوجه أن يكون هذا وما قبله من قوله سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ من كلام الملائكة حتى يتصل بذكرهم في قوله وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ كأنه قيل: ولقد علم الملائكة وشهدوا أن المشركين مفترون عليهم في مناسبة رب العزة وقالوا: سبحان الله، فنزهوه عن ذلك، واستثنوا عباد الله المخلصين وبرؤهم منه، وقالوا للكفرة فإذا صحّ ذلك فإنكم وآلهتكم لا تقدرون أن تفتنوا على الله أحدا من خلقه وتضلوه، إلا من كان مثلكم ممن علم الله- لكفرهم، لا لتقديره وإرادته ، تعالى الله عما يقول الظالمون علوا كبيرا- أنهم من أهل النار، وكيف نكون مناسبين لرب العزة ويجمعنا وإياه جنسية واحدة؟ وما نحن إلا عبيد أذلاء بين يديه، لكل منا مقام من الطاعة لا يستطيع أن يزل عنه ظفرا، خشوعا لعظمته
...ibadette belirli bir makam [vardır] ve Allah'ın emrine boyun eğmek bununla sınırlıdır, onu aşamaz. Nitekim şöyle rivayet edilmiştir: «Onlardan kimi rükû halindedir, belini doğrultmaz; kimi de secde halindedir, başını kaldırmaz.» { لَنَحْنُ الصَّافُّونَ } “Şüphesiz biz saf bağlayanlarız” [ifadesi], emredileceğimiz şeyi bekleyerek namazda ayaklarımızı veya havada kanatlarımızı saf saf dizeriz [demektir]. Şöyle de denilmiştir: Müminler için dua ederek Arş'ın etrafında kanatlarımızı saf bağlarız. Bir rivayette de şöyle denilmiştir: Müslümanlar ancak bu ayet indiğinden beri namazda saf bağlamışlardır. Din mensuplarından hiçbiri, Müslümanlar dışında namazlarında saf tutmaz. { الْمُسَبِّحُونَ } “tesbih edenler” [ifadesi ise], [Allah'ı noksanlıklardan] tenzih edenler veya namaz kılanlar [demektir]. Doğru olan görüş; bu [ifadelerin] ve bundan önceki { سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ } “Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir” sözünün meleklerin kelâmı olmasıdır; ta ki { وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ } “Andolsun cinler de bilmiştir” kavlindeki onların zikriyle irtibatlı olsun. Sanki şöyle denilmektedir: Melekler bilmiş ve şahitlik etmişlerdir ki müşrikler, İzzet Sahibi Rab ile aralarında bir bağ/soy kurarak onlara iftira etmektedirler. Onlar da «Sübhânellâh» diyerek O'nu bundan tenzih etmiş, Allah'ın ihlâslı kullarını istisna edip onları bundan beri tutmuş ve kâfirlere şöyle demişlerdir: Eğer durum böyleyse, siz ve ilahlarınız, Allah'ın yarattıklarından hiç kimseyi O'na karşı kandırıp saptıramazsınız; ancak sizin gibi olanlar müstesna. Allah -onların kendi küfürleri sebebiyle, yoksa [Allah'ın] takdiri ve iradesiyle değil; zâlimlerin söylediklerinden Allah yüceler yücesi olarak münezzehtir- onların cehennemliklerden olduğunu bilmiştir. Biz İzzet Sahibi Rabbe nasıl denk/hısım olabiliriz ve O'nunla bizi tek bir cins nasıl bir araya getirebilir? Oysa biz O'nun huzurunda ancak boyun eğmiş kullarız; her birimizin O'nun azameti karşısında duyduğu huşû sebebiyle bir tırnak boyu dahi ayrılamayacağı bir itaat makamı vardır
وتواضعا لجلاله، ونحن الصافون أقدامنا لعبادته وأجنحتنا، مذعنين خاضعين مسبحين ممجدين، وكما يجب على العباد لربهم. وقيل: هو من قول رسول الله ﷺ، يعنى: وما من المسلمين أحد إلا له مقام معلوم يوم القيامة على قدر عمله، من قوله تعالى عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً ثم ذكر أعمالهم وأنهم هم الذين يصطفون في الصلاة يسبحون الله وينزهونه مما يضيف إليه من لا يعرفه مما لا يجوز عليه.
ve O'nun celâline karşı tevazu gösteririz; biz O'na ibadet için ayaklarımızı ve kanatlarımızı saf bağlayanlarız; boyun eğerek, itaat ederek, tesbih ve temcid ederek ve kulların Rablerine karşı yapmaları gerektiği gibi. Bunun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözü olduğu da söylenmiştir; yani: Yüce Allah'ın { عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً } “Rabbinin seni övgüye değer bir makama ulaştıracağını umabilirsin” buyruğundan hareketle, kıyamet gününde Müslümanlardan amelinin miktarınca bilinen bir makamı olmayan hiç kimse yoktur. Sonra onların amellerini ve namazda saf bağlayanların, Allah'ı tesbih edip O'nu tanımayanların O'na caiz olmayan nitelemelerinden tenzih edenlerin bizzat kendileri olduğunu zikretmiştir.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٦٧ الى ١٧٠]
[Sâffât Suresi (37), Âyet 167-170]
وَإِنْ كانُوا لَيَقُولُونَ (١٦٧) لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ (١٦٨) لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٩) فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (١٧٠)
{ وَإِنْ كانُوا لَيَقُولُونَ (١٦٧) لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ (١٦٨) لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٩) فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (١٧٠) } “Her ne kadar onlar kesinlikle şöyle diyor idiyseler de: 'Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir (kitap) bulunsaydı, elbette biz Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları olurduk.' Fakat onu inkâr ettiler. Artık yakında bileceklerdir!”
هم مشركو قريش كانوا يقولون لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً أى كتابا مِنَ كتب الْأَوَّلِينَ الذين نزل عليهم التوراة والإنجيل، لأخلصنا العبادة لله، ولما كذبنا كما كذبوا، ولما خالفنا كما خالفوا، فجاءهم الذكر الذي هو سيد الأذكار، والكتاب الذي هو معجز من بين الكتب، فكفروا به. ونحوه فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ ما زادَهُمْ إِلَّا نُفُوراً فسوف يعلمون مغبة تكذيبهم وما يحل بهم من الانتقام. وإن: هي المخففة من الثقيلة، واللام هي الفارقة. وفي ذلك أنهم كانوا يقولونه مؤكدين للقول جادّين فيه، فكم بين أوّل أمرهم وآخره.
Onlar Kureyş müşrikleridir. { لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً } “Eğer yanımızda bir zikir bulunsaydı”, yani kendilerine Tevrat ve İncil inen { الْأَوَّلِينَ } öncekilerin kitaplarından bir kitap olsaydı, ibadeti Allah'a has kılar, onların yalanladığı gibi yalanlamaz ve onların muhalefet ettiği gibi muhalefet etmezdik diyorlardı. Kendilerine zikirlerin efendisi olan o zikir ve kitaplar arasında mucize olan o kitap gelince onu inkâr ettiler. { فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ ما زادَهُمْ إِلَّا نُفُوراً } “Fakat onlara bir uyarıcı gelince, bu onların sadece uzaklaşmasını artırdı” ayeti de böyledir. { فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Artık yakında bileceklerdir!”; yalanlamalarının kötü sonucunu ve başlarına gelecek olan intikamı bileceklerdir. 'İn' (إن), muhaffefedir (şeddesi hafifletilmiştir); 'lâm' ise fârıkadır (ayırt edicidir). Bunda, onların bu sözü tekit ederek ve onda ciddi davranarak söylediklerine işaret vardır. İşlerinin başı ile sonu arasında ne kadar da büyük fark vardır!
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٧١ الى ١٧٣]
[Sâffât Suresi (37), Âyet 171-173]
وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ (١٧١) إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ (١٧٢) وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ (١٧٣)
{ وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ (١٧١) إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ (١٧٢) وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ (١٧٣) } “Andolsun ki gönderilen kullarımıza şu sözümüz geçmişti: 'Mutlaka onlar yardım göreceklerdir. Ve şüphesiz bizim ordumuz, galip gelecek olanların ta kendileridir.'”
الكلمة: قوله: إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ وإنما سماها كلمة وهي كلمات عدّة، لأنها لما انتظمت في معنى واحد كانت في حكم كلمة مفردة. وقرئ: كلماتنا: والمراد الموعد بعلوهم على عدوهم في مقاوم الحجاج وملاحم القتال في الدنيا، وعلوهم عليهم في الآخرة، كما قال وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ ولا يلزم انهزامهم في بعض المشاهد، وما جرى عليهم من القتل فإن الغلبة كانت لهم ولمن بعدهم في العاقبة، وكفى بمشاهد رسول الله ﷺ والخلفاء الراشدين مثلا يحتذى عليها وعبرا يعتبر بها. وعن الحسن ﵀: ما غلب نبىّ في حرب ولا قتل فيها، ولأن قاعدة أمرهم وأساسه والغالب منه: الظفر والنصرة- وإن وقع في تضاعيف ذلك شوب من الابتلاء والمحنة- والحكم للغالب. وعن ابن عباس رضى الله
Kelime; { إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ } “Şüphesiz onlar yardım göreceklerdir ve şüphesiz bizim ordumuz galip gelecek olanların ta kendileridir” sözüdür. Birden çok kelime olduğu halde ona 'kelime' denilmesi, tek bir anlam etrafında düzenlendiği için tekil bir kelime hükmünde olmasındandır. [Âyet] «kelimâtünâ» (sözlerimiz) şeklinde de okunmuştur. Bununla kastedilen; dünyada delil getirme makamlarında ve savaş meydanlarında, ahirette ise { وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Sakınanlar ise kıyamet gününde onların üstündedir” âyetinde buyurulduğu üzere düşmanlarına üstün geleceklerine dair verilen vaaddir. Bazı savaşlarda onların hezimete uğramış görünmesi ve başlarına gelen öldürülme hadiseleri bu vaade halel getirmez; zira akıbet itibarıyla nihai galebe onların ve onların ardından gelenlerin olmuştur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve Hulefâ-yi Râşidîn'in katıldığı savaşlar örnek alınacak birer numune ve ibret alınacak birer delil olarak kâfidir. Hasan[-ı Basrî] rahimehullâh'tan şöyle rivayet edilmiştir: “Hiçbir peygamber bir savaşta yenilmemiş ve savaşta öldürülmemiştir.” Çünkü onların işlerinin kuralı, esası ve galip olan tarafı -arada birtakım imtihan ve sıkıntılar vuku bulsa bile- zafer ve nusrettir; hüküm ise ekseriyete/galip olana göredir. İbn Abbâs radıyallâhu
عنهما: إن لم ينصروا في الدنيا نصروا في الآخرة. وفي قراءة ابن مسعود: على عبادنا، على تضمين سبقت معنى حقت.
anhümâ'dan: "Şayet dünyada yardım görmezlerse ahirette yardım görürler" dediği nakledilmiştir. İbn Mes'ûd'un kıraatinde ise, 'sebekat' fiiline 'hakkat' (hak oldu/kesinleşti) manası tazmin edilerek 'alâ ibâdinâ' şeklinde okunmuştur.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٧٤ الى ١٧٥]
[Sâffât Suresi (37), Âyet 174-175]
فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٤) وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٥)
{ فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٤) وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٥) } “Bir süreye kadar onlardan yüz çevir. Onları gözetle; onlar da yakında göreceklerdir.”
فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فأعرض عنهم وأغض على أذاهم حَتَّى حِينٍ إلى مدة يسيرة وهي مدّة الكف عن القتال. وعن السدى: إلى يوم بدر. وقيل إلى الموت. وقيل: إلى يوم القيامة وَأَبْصِرْهُمْ وما يقضى عليهم من الأسر والقتل والعذاب في الآخرة، فسوف يبصرونك وما يقضى لك من النصرة والتأييد والثواب في العاقبة. والمراد بالأمر بإبصارهم على الحال المنتظرة الموعودة: الدلالة على أنها كائنة واقعة لا محالة، وأنّ كينونتها قريبة كأنها قدام ناظريك.
{ فَتَوَلَّ عَنْهُمْ } Onlardan yüz çevir ve eziyetlerine katlan, { حَتَّى حِينٍ } az bir süreye kadar ki bu, savaştan el çekme süresidir. Süddî'den: "Bedir gününe kadar." [Bir rivayette] ölüme kadar denildi. [Diğer bir rivayette ise] kıyamet gününe kadar denildi. { وَأَبْصِرْهُمْ } Onları ve haklarında hükmedilecek esirliği, öldürülmeyi ve ahiretteki azabı gör; { فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ } onlar da yakında seni ve nihayette sana lütfedilecek olan zaferi, desteği ve sevabı göreceklerdir. Beklenen ve vadedilen durum üzere onların görülmesinin emredilmesinden maksat; bunun şüphesiz meydana geleceğini ve gerçekleşmesinin sanki iki gözünün önündeymişçesine yakın olduğunu göstermektir.
وفي ذلك تسلية له وتنفيس عنه. وقوله فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ للوعيد كما سلف لا للتبعيد.
Bunda onun için bir teselli ve gönül ferahlığı vardır. O'nun: { فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ } “Onlar da yakında göreceklerdir” buyruğu, daha önce geçtiği üzere tehdit içindir; [zamanın] uzak olduğunu ifade etmek için değildir.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٧٦ الى ١٧٩]
[Sâffât Suresi (37), Âyet 176-179]
أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ (١٧٦) فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٧) وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٨) وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٩)
{ أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ (١٧٦) فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٧) وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٨) وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٩) } “Azabımızın çarçabuk gelmesini mi istiyorlar? Fakat [azap] onların yurtlarına indiğinde, o uyarılanların sabahı ne kötü olur! Bir süreye kadar onlardan yüz çevir. Ve gör; onlar da yakında göreceklerdir.”
مثل العذاب النازل بهم بعد ما أنذروه فأنكروه بجيش أنذر بهجومه قومه بعض نصاحهم فلم يلتفتوا إلى إنذاره، ولا أخذوا أهبتهم، ولا دبروا أمرهم تدبيرا ينجيهم، حتى أناخ بفنائهم بغتة، فشنّ عليهم الغارة وقطع دابرهم، وكانت عادة مغاويرهم أن يغيروا صباحا، فسميت الغارة صباحا وإن وقعت في وقت آخر، وما فصحت هذه الآية ولا كانت لها الروعة التي تحس بها ويروقك موردها على نفسك وطبعك، إلا لمجيئها على طريقة التمثيل، وقرأ ابن مسعود: فبئس صباح. وقرئ: نزل بساحتهم، على إسناده إلى الجار والمجرور كقولك: ذهب بزيد ونزل، على:
[Allah], uyarıldıkları halde inkâr ettikleri ve üzerlerine inen azabı; kavmini bir ordunun baskınına karşı uyaran, fakat kavminin uyarısına aldırış etmediği, hazırlık yapmadığı ve kendilerini kurtaracak bir tedbir almadığı, nihayet ordunun aniden yurtlarına konaklayıp üzerlerine baskın düzenlediği ve köklerini kazıdığı bir orduya benzetmiştir. Onların akıncılarının âdeti sabahleyin baskın yapmak idi; bu sebeple baskın başka bir vakitte gerçekleşse bile sabah (sabâh) olarak adlandırılmıştır. Bu ayetin bu derece beliğ olması, hissettiğin ve ruhuna, tabiatına hoş gelen o ihtişama sahip bulunması, ancak temsil yoluyla gelmiş olmasındandır. İbn Mes'ûd: 'fe bi'se sabâhu' şeklinde okumuştur. Şöyle de okunmuştur: 'Nuzile bi-sâhatihim' şeklinde harf-i cer ve mecrura isnat edilerek okunmuştur; tıpkı senin 'zehebe bi-zeydin' demen gibi. [Diğer bir kıraatte ise] 've nezele' şeklinde [okunmuştur]:
ونزل العذاب. والمعنى: فساء صباح المنذرين صباحهم، واللام في المنذرين مبهم في جنس من أنذروا، لأنّ ساء وبئس يقتضيان ذلك. وقيل: هو نزول رسول الله ﷺ يوم الفتح بمكة.
Yani azap indi [manasındadır]. Anlamı şudur: Uyarılanların sabahı, ne kötü bir sabahtır! 'El-Münzerîn' (المنذرين) lafzındaki lâm (ال), uyarılanlar cinsinde mübhemdir; zira 'sâe' (ساء) ve 'bi'se' (بئس) fiilleri bunu gerektirir. [Bunun], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in fetih günü Mekke'ye inmesi olduğu da söylenmiştir.
وعن أنس رضى الله عنه: لما أتى رسول الله ﷺ خيبر- وكانوا خارجين إلى مزارعهم وممهم المساحي- قالوا: محمد والخميس، ورجعوا إلى حصنهم. فقال ﵊:
Enes radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber'e geldiğinde —onlar ellerinde küreklerle tarlalarına çıkıyorlardı— "Muhammed ve ordu!" dediler ve kalelerine döndüler. Bunun üzerine [Resûl-i Ekrem] aleyhisselâm şöyle buyurdu:
«الله أكبر خربت خيبر، إنا إذا نزلنا بساحة قوم فساء صباح المنذرين» وإنما ثنى وَتَوَلَّ عَنْهُمْ ليكون تسلية على تسلية، وتأكيدا لوقوع الميعاد إلى تأكيد. وفيه فائدة زائدة وهي إطلاق الفعلين معا عن التقييد بالمفعول، وأنه يبصروهم يبصرون ما لا يحيط به الذكر من صنوف
«الله أكبر خربت خيبر، إنا إذا نزلنا بساحة قوم فساء صباح المنذرين» «Allahu ekber! Hayber harap oldu! Şüphesiz biz bir kavmin yurduna indiğimizde, o uyarılanların sabahı ne kötü olur!» { وَتَوَلَّ عَنْهُمْ } “Onlardan yüz çevir” [buyruğunun] tekrarlanması ise teselli üstüne teselli, vaadin gerçekleşeceğini tekit üstüne tekit kılmak içindir. Bunda ilave bir fayda daha vardır ki o da her iki fiilin de mef‘ûl (tümleç) ile sınırlandırılmayıp mutlak bırakılmasıdır; yani kendisi [Peygamber] de, onlar [inkârcılar] da saymakla bitmeyecek türlü türlü
المسرة وأنواع المساءة. وقيل: أريد بأحدهما عذاب الدنيا، وبالآخر عذاب الآخرة.
onlar [kâfirler] ise her türlü kederi göreceklerdir. [Ayrıca] birisiyle dünya azabının, diğeriyle de ahiret azabının kastedildiği söylenmiştir.
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٨٠ الى ١٨٢]
[Sâffât Suresi (37), Âyet 180-182]
سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٨٠) وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ (١٨١) وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٨٢)
{ سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٨٠) وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ (١٨١) وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٨٢) } “Kudret ve şeref sahibi Rabbin, onların niteledikleri şeylerden münezzehtir. Gönderilen peygamberlere selam olsun. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.”
أضيف الرب إلى العزة لاختصاصه بها كأنه قيل: ذو العزة، كما تقول: صاحب صدق، لاختصاصه بالصدق. ويجوز أن يراد أنه ما من عزة لأحد من الملوك وغيرهم إلا وهو ربها ومالكها، كقوله تعالى تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ: اشتملت السورة على ذكر ما قاله المشركون في الله ونسبوا إليه مما هو منزه عنه، وما عاناه المرسلون من جهتهم، وما خوّلوه في العاقبة من النصرة عليهم، فختمها بجوامع ذلك من تنزيه ذاته عما وصفه به المشركون، والتسليم على المرسلين وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ على ما قيض لهم من حسن العواقب، والغرض تعليم المؤمنين أن يقولوا ذلك ولا يخلوا به ولا يغفلوا عن مضمنات كتابه الكريم ومودعات قرآنه المجيد. وعن علىّ رضى الله عنه: «من أحبّ أن يكتال بالمكيال الأوفى من الأجر يوم القيامة، فليكن آخر كلامه إذا قام من مجلسه:
'Rab' kelimesi, O'na has olmasından ötürü 'izzet'e izafe edilmiştir; sanki 'Zü'l-izzeti' (izzet sahibi) denilmiş gibidir. Nitekim doğruluğa has olmasından dolayı 'sâhibu sıdkın' (doğruluk sahibi) demen böyledir. Hükümdarlardan ve başkalarından hiç kimsenin bir izzeti yoktur ki, Allah onun Rabbi ve mâliki olmasın manasının kastedilmiş olması da caizdir; nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ } “Dilediğini aziz kılarsın”. Sure; müşriklerin Allah hakkında söyledikleri ve O'nun münezzeh olduğu şeyleri O'na nispet etmelerini, peygamberlerin onlar yüzünden çektikleri sıkıntıları ve neticede onlara karşı peygamberlere bahşedilen zaferi zikretmeyi içermiştir. Bu sebeple [Allah], kendi zatını müşriklerin nitelediği şeylerden tenzih ederek, peygamberlere selam ederek ve onlara lütfettiği güzel akıbetler sebebiyle { وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun” diyerek sureyi bütün bu hususları toplayan ifadelerle sonlandırmıştır. Maksat, müminlere bunu söylemelerini, bunu terk etmemelerini ve O'nun Kerîm Kitabı'nın içerdiği, Mecîd Kur'an'ına emanet ettiği manalardan gafil olmamalarını öğretmektir. Ali radıyallâhu anh'tan: «Kıyamet gününde ecirden en tam ölçekle tartılmak isteyen kimse, meclisinden kalktığı zaman son sözü şu olsun:
سبحان ربك رب العرة عما يصفون وسلام على المرسلين والحمد لله رب العالمين عن رسول الله ﷺ: «من قرأ والصافات أعطى من الأجر عشر حسنات بعدد كل جنى وشيطان وتباعدت عنه مردة الشياطين وبريء من الشرك وشهد له حافظاه يوم القيامة أنه كان مؤمنا بالمرسلين» .
{ سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ وَسَلَامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Kudret ve şeref sahibi Rabbin, onların niteledikleri şeylerden münezzehtir. Gönderilen peygamberlere selam olsun. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.” Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem [şöyle rivayet edilmiştir]: « مَنْ قَرَأَ وَالصَّافَّاتِ أُعْطِيَ مِنَ الْأَجْرِ عَشْرَ حَسَنَاتٍ بِعَدَدِ كُلِّ جِنِّيٍّ وَشَيْطَانٍ وَتَبَاعَدَتْ عَنْهُ مَرَدَةُ الشَّيَاطِينِ وَبَرِيءَ مِنَ الشِّرْكِ وَشَهِدَ لَهُ حَافِظَاهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَنَّهُ كَانَ مُؤْمِنًا بِالْمُرْسَلِينَ » «Kim Sâffât [suresini] okursa, kendisine her bir cin ve şeytan sayısınca on sevap verilir, azgın şeytanlar ondan uzaklaşır, şirkten berî olur ve kıyamet gününde iki koruyucu meleği onun peygamberlere inanmış olduğuna şahitlik eder.»