Binûn

Sâd Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

والسؤال: مصدر مضاف إلى المفعول، كقوله تعالى مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ وقد ضمن معنى الإضافة فعدّى تعديتها، كأنه قيل بإضافة نَعْجَتِكَ إِلى نِعاجِهِ على وجه السؤال والطلب. فإن قلت:

"es-Suâl" (سؤال), mef'ûle muzaf olan bir masdardır; nitekim Allah Teâlâ'nın { مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ } “hayır duada bulunmaktan/hayır istemekten” buyruğunda da böyledir. Katma/ilave etme (el-izâfe) anlamını tazammun ettiği için onun gibi geçişli (müteaddî) kılınmıştır; sanki isteme ve talep etme yoluyla: "senin koyununun kendi koyunlarına katılmasıyla" denilmiş gibidir. Eğer:

كيف سارع إلى تصديق أحد الخصمين حتى ظلم الآخر قبل استماع كلامه ؟ قلت: ما قال ذلك إلا بعد اعتراف صاحبه، ولكنه لم يحك في القرآن لأنه معلوم. ويروى أنه قال: أنا أريد أن

[Dâvûd] diğerinin sözünü dinlemeden önce iki hasımdan birini doğrulamaya ve böylece diğerine zulüm isnat etmeye nasıl acele etti? dersen; derim ki: [Dâvûd] bunu ancak ortağının itirafından sonra söylemiştir; fakat malum olduğu için Kur'an'da [bu itiraf] aktarılmamıştır. [Ortağın şöyle] dediği rivayet edilir: “Ben

آخذها منه وأكمل نعاجى مائة، فقال داود: إن رمت ذلك ضربنا منك هذا وهذا، وأشار إلى طرف الأنف والجبهة، فقال: يا داود أنت أحق أن يضرب منك هذا وهذا، وأنت فعلت كيت وكيت، ثم نظر داود فلم ير أحدا، فعرف ما وقع فيه والْخُلَطاءِ الشركاء الذين خلطوا أموالهم، الواحد: خليط، وهي الخلطة، وقد غلبت في الماشية، والشافعي ﵀ يعتبرها، فإذا كان الرجلان خليطين في ماشية بينهما غير مقسومة، أو لكل واحد منهما ماشية على حدة إلا أنّ مراحهما ومساقهما وموضع حلبهما والراعي والكلب واحد والفحولة مختلطة: فهما يزكيان زكاة الواحد فإن كان لهما أربعون شاة فعليهما شاة. وإن كانوا ثلاثة ولهم مائة وعشرون لكل واحد وأربعون، فعليهم واحدة كما لو كانت لواحد. وعند أبى حنيفة: لا تعتبر الخلطة، والخليط والمنفرد عنده واحد، ففي أربعين بين خليطين: لا شيء عنده، وفي مائة وعشرين بين ثلاثة: ثلاث شياه. فإن قلت: فهذه الخلطة ما تقول فيها؟ قلت: عليهما شاة واحدة، فيجب على ذى النعجة أداء جزء من مائة جزء من الشاة عند الشافعي ﵀، وعند أبى حنيفة لا شيء عليه، فإن قلت: ماذا أراد بذكر حال الخلطاء في ذلك المقام؟ قلت: قصد به الموعظة الحسنة والترغيب في إيثار عادة الخلطاء الصلحاء الذين حكم لهم بالقلة، وأن يكرّه إليهم الظلم والاعتداء الذي عليه أكثرهم، مع التأسف على حالهم، وأن يسلى المظلوم عما جرى عليه من خليطه، وأنّ له في أكثر الخلطاء أسوة. وقرئ: ليبغى بفتح الياء على تقدير النون الخفيفة، وحذفها كقوله:

onu ondan alıp koyunlarımı yüze tamamlamak istiyorum.” Bunun üzerine Dâvûd: “Eğer buna yeltenirsen, senin şuranı ve şuranı döveriz” dedi ve burun ucu ile alına işaret etti. O da: “Ey Dâvûd! Asıl senin şuranın ve şuranın dövülmesine hakkın vardır; sen şöyle şöyle yaptın” dedi. Sonra Dâvûd baktı ve kimseyi göremedi; böylece içine düştüğü durumu anladı. "el-Huletâ" (الْخُلَطاءِ), mallarını birbirine katan ortaklardır; tekili "halît" (خليط) gelir, bu da karışmadır (hulta). Bu tabir daha çok davarlarda galip gelmiştir. Şâfiî [rahimehullâh] bunu muteber sayar; iki kişi aralarında bölünmemiş bir davar sürüsünde ortak olurlarsa yahut her birinin ayrı ayrı davarı olup da ağılları, sulakları, sağım yerleri, çobanları, köpekleri bir ve damızlık koç/tekeleri karışık bulunursa, ikisi tek bir kişinin zekâtı gibi zekât verirler. Dolayısıyla ikisinin kırk koyunu varsa, onlara bir koyun [zekât] gerekir. Eğer üç kişi olup yüz yirmi koyunları varsa ve her birine kırk koyun düşüyorsa, tek bir kişiye aitmiş gibi onlara bir koyun gerekir. Ebû Hanîfe'ye göre ise karışma (hulta) muteber değildir; ona göre ortak olanla tek başına olan birdir. Dolayısıyla iki ortak arasındaki kırk koyunda ona göre hiçbir şey gerekmez; üç kişi arasındaki yüz yirmi koyunda ise üç koyun gerekir. Eğer: “Peki bu ortaklık hakkında ne dersin?” dersen, derim ki: İkisine bir koyun gerekir; dolayısıyla koyun sahibinin Şâfiî'ye [rahimehullâh] göre bir koyunun yüzde bir parçasını ödemesi gerekir, Ebû Hanîfe'ye göre ise ona bir şey gerekmez. Eğer: “O makamda ortakların durumunu zikretmekle ne kastetmiştir?” dersen, derim ki: Bununla güzel bir öğüt vermeyi, haklarında az olduklarına hükmedilen salih ortakların âdetini tercih etmeye teşvik etmeyi, onların çoğunun içinde bulunduğu zulüm ve tecavüzü -durumlarına esef etmekle birlikte- çirkin göstermeyi, haksızlığa uğrayan kimseyi ortağından başına gelen şey konusunda teselli etmeyi ve çoğu ortak hususunda bir benzeri/örneği bulunduğunu bildirmeyi kastetmiştir. Hafife nûn'un takdiriyle ve onun hazfedilmesiyle yâ'nın fethasıyla "leyebgiye" şeklinde de okunmuştur; nitekim şairin şu sözünde de böyledir:

اضرب عنك الهموم طارقها

“Gelen tasa ve kaygıları kendinden defet/uzaklaştır...”

وهو جواب قسم محذوف. وليبغ: بحذف الياء، اكتفاء منها بالكسرة، وما في وَقَلِيلٌ ما هُمْ للإبهام. وفيه تعجب من قلتهم. وإن أردت أن تتحقق فائدتها وموقعها فاطرحها، من قول امرئ القيس:

Bu, mahzuf bir yeminin cevabıdır. Kesre ile yetinilerek yâ'nın hazfiyle "ve leyebgi" şeklinde de okunmuştur. { وَقَلِيلٌ ما هُمْ } “onlar da ne kadar azdır!” ifadesindeki "mâ" (ما) müphemlik [ve pekiştirme] içindir. Bunda onların azlığına karşı bir taaccüp vardır. Eğer bunun faydasını ve yerini tam olarak anlamak istersen, İmruülkays'ın şu sözünden onu çıkar:

وحديث ما على قصره

“Kısa olmasına rağmen [ne tatlı] bir sohbet...”

وانظر هل بقي له معنى قط. لما كان الظنّ الغالب يدانى العلم، استعير له. ومعناه: وعلم داود وأيقن أَنَّما فَتَنَّاهُ أنا ابتليناه لا محالة بامرأة أوريا، هل يثبت أو يزل؟ وقرئ: فتناه، بالتشديد للمبالغة. وأفتناه، من قوله:

Ve bak bakalım geriye hiç anlam kalıyor mu? Galip zan ilme yaklaştığı zaman, onun için istiare edilir. Anlamı şudur: Dâvûd kesin olarak bildi ve yakinen anladı ki: { أَنَّما فَتَنَّاهُ } “kendisini imtihan ettiğimizi”, yani onu Üryâ'nın hanımıyla sebat mı edecek yoksa ayağı mı kayacak diye mutlaka bir sınamaya tabi tuttuğumuzu [anladı]. Mübalağa için şedde ile "fettennâhu" şeklinde de okunmuştur. Şairin şu sözünden hareketle "eftennâhu" şeklinde de okunmuştur:

لئن فتنتني لهى بالأمس أفتنت

“Eğer sen beni fitneye düşürdüysen, o dün daha çok fitneye düşürdü.”

وفتناه وفتناه، على أن الألف ضمير الملكين. وعبر بالراكع عن الساجد، لأنه ينحنى ويخضع كالساجد. وبه استشهد أبو حنيفة وأصحابه في سجدة التلاوة، على أنّ الركوع يقوم مقام السجود. وعن الحسن: لأنه لا يكون ساجدا حتى يركع، ويجوز أن يكون قد استغفر الله لذنبه وأحرم بركعتي الاستغفار والإنابة، فيكون المعنى: وخرّ للسجود راكعا أى مصليا، لأنّ الركوع يجعل عبارة عن الصلاة وَأَنابَ ورجع إلى الله تعالى بالتوبة والتنصل. وروى أنه بقي ساجدا أربعين يوما وليلة لا يرفع رأسه إلا لصلاة مكتوبة أو ما لا بدّ منه ولا يرقأ دمعه حتى نبت العشب من دمعه إلى رأسه، ولم يشرب ماء إلا وثلثاه دمع، وجهد نفسه راغبا إلى الله تعالى في العفو عنه حتى كاد يهلك، واشتغل بذلك عن الملك حتى وثب ابن له يقال له إيشا على ملكه ودعا إلى نفسه، واجتمع إليه أهل الزيغ من بنى إسرائيل، فلما غفر له حاربه فهزمه.

Elif iki meleğin zamiri olmak üzere "fettenânâ" ve "fetenenâ" şeklinde de okunmuştur. Secde eden kişi gibi eğilip boyun eğdiği için secde eden kimse rükû eden olarak ifade edilmiştir. Ebû Hanîfe ve arkadaşları tilavet secdesinde rükûun secde yerine geçeceği hususunda bununla delil getirmişlerdir. Hasan'dan nakledildiğine göre: Çünkü kişi rükû etmedikçe secde etmiş olmaz. Günahı için Allah'tan mağfiret dileyip istiğfar ve inâbe için iki rekât namaza durmuş olması da caizdir; bu durumda anlam: "Secdeye kapanarak rükû etti, yani namaz kıldı" şeklinde olur; çünkü rükû namazdan kinaye/ifade kılınır. { وَأَنابَ } “ve [Rabbine] yöneldi”, yani tevbe ve günahtan sıyrılarak Allah Teâlâ'ya döndü. Rivayet edildiğine göre kırk gün kırk gece farz namaz veya zaruri ihtiyaçlar dışında başını kaldırmaksızın secdede kaldı; gözyaşı hiç dinmedi, hatta gözyaşından başının hizasına kadar ot bitti; üçte ikisi gözyaşı karışmadıkça su içmedi; neredeyse helak olacak derecede kendisini affetmesi için Allah Teâlâ'ya yönelerek nefsini hırpaladı. Bu durumla öyle meşgul oldu ki hükümdarlıktan uzak kaldı, nihayet Îşâ adındaki bir oğlu onun hükümdarlığına göz dikip kendini kral ilan etti; İsrâiloğulları'ndan sapkın kimseler onun etrafında toplandı. Bağışlandığı zaman onunla savaşıp onu hezimete uğrattı.

وروى أنه نقش خطيئته في كفه حتى لا ينساها. وقيل: إنّ الخصمين كانا من الإنس، وكانت الخصومة على الحقيقة بينهما: إما كانا خليطين في الغنم، وإما كان أحدهما موسرا وله نسوان كثيرة من المهائر والسراري، والثاني معسرا ماله إلا امرأة واحدة، فاستنزله عنها وإنما فزع لدخولهما عليه في غير وقت الحكومة أن يكونا مغتالين، وما كان ذنب داود إلا أنه صدّق أحدهما على الآخر وظلمه قبل مسألته

Rivayet edildiğine göre o [Dâvûd], unutmasın diye günahını avucunun içine nakşetmiştir. Şöyle de denilmiştir: Şüphesiz bu iki hasım insanlardandı ve aralarındaki husumet de gerçekti: Ya koyunlarda ortaktılar ya da birisi zengindi; mehirli [hür] kadınlardan ve cariyelerden çok sayıda hanımı vardı, diğeri ise fakirdi ve bir tek hanımından başka hiçbir şeyi yoktu da [zengin olan] ondan eşini kendisine bırakmasını istemişti. [Dâvûd'un] hüküm verme vakti dışında yanına girmelerinden dolayı dehşete kapılması ise, suikastçı olmalarından [korktuğu içindi]. Dâvûd'un günahı ise, diğerine sormadan önce birini diğerine karşı doğrulaması ve ona haksızlık etmesinden [haksız olduğuna hükmetmesinden] ibaretti.

[سورة ص (٣٨) : آية ٢٦]

[Sâd Suresi (38) : Âyet 26]

يا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلا تَتَّبِعِ الْهَوى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ (٢٦)

{ يا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلا تَتَّبِعِ الْهَوى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ } “Ey Davud! Şüphesiz biz seni yeryüzünde bir halife kıldık; öyleyse insanlar arasında adaletle hükmet, heva ve hevese uyma; sonra bu seni Allah'ın yolundan saptırır. Muhakkak ki Allah'ın yolundan sapanlar için, hesap gününü unuttuklarından ötürü şiddetli bir azap vardır.” (26)

خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ أى استخلفناك على الملك في الأرض، كمن يستخلفه بعض السلاطين على بعض البلاد ويملكه عليها. ومنه قولهم: خلفاء الله في أرضه. وجعلناك خليفة ممن كان قبلك من الأنبياء القائمين بالحق. وفيه دليل على أنّ حاله بعد التوبة بقيت على ما كانت عليه لم تتغير فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ أى بحكم الله تعالى إذ كنت خليفته وَلا تَتَّبِعِ هوى النفس في قضائك وغيره مما تتصرف فيه من أسباب الدين والدنيا فَيُضِلَّكَ الهوى فيكون سببا لضلالك عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ عن دلائله التي نصبها في العقول، وعن شرائعه التي شرعها وأوحى بها.

{ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde bir halife”, yani bazı sultanların bazı beldeler üzerine birini halife/vekil kılıp oranın mülkünü ona vermesi gibi, seni yeryüzünde mülk üzerine halife kıldık. Nitekim “Allah'ın yeryüzündeki halifeleri” sözü de bundandır. Seni, senden önce hakkı ikame eden peygamberlerin ardından bir halife kıldık. Bunda, onun tevbeden sonraki halinin önceki hali üzere kalıp değişmediğine delil vardır. { فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ } “insanlar arasında adaletle hükmet”, yani madem O'nun halifesisin, Allah Teâlâ'nın hükmüyle hükmet. { وَلا تَتَّبِعِ } [ve uyma]; hüküm vermende ve din ile dünya işlerinden tasarruf ettiğin diğer hususlarda nefsin hevasına uyma. { فَيُضِلَّكَ } “sonra bu seni saptırır”, yani heva senin için sapma sebebi olur; { عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah'ın yolundan”, yani akıllara yerleştirdiği delillerinden, vazettiği ve vahyettiği şeriatlerinden [saptırır].

ويَوْمَ الْحِسابِ متعلق بنسوا، أى: بنسيانهم يوم الحساب، أو بقوله لهم، أى: لهم عذاب يوم القيامة بسبب نسيانهم وهو ضلالهم عن سبيل الله. وعن بعض خلفاء بنى مروان أنه قال لعمر بن عبد العزيز أو للزهري: هل سمعت ما بلغنا؟ قال: وما هو؟ قال: بلغنا أن الخليفة لا يجرى عليه القلم ولا تكتب عليه معصية. فقال: يا أمير المؤمنين، الخلفاء أفضل أم الأنبياء؟ ثم تلا هذه الآية.

{ يَوْمَ الْحِسابِ } “hesap gününü” [ifadesi], "nesû" fiiline müteallıktır; yani hesap gününü unutmaları sebebiyle [demektir] veya "lehum" ifadesine [müteallıktır], yani Allah'ın yolundan sapmaları olan unutkanlıkları sebebiyle onlar için kıyamet günü azap vardır [anlamındadır]. Mervânoğulları halifelerinden birinin Ömer b. Abdilazîz'e veya Zührî'ye: “Bize ulaşan şeyi duydun mu?” dediği nakledilir. O: “O nedir?” diye sorunca, Halife: “Bize halife üzerine kalemin akmayacağı (günah yazılmayacağı) ve aleyhine bir masiyetin kaydedilmeyeceği haberi ulaştı” demiştir. Bunun üzerine o: “Ey Müminlerin Emiri! Halifeler mi daha üstündür yoksa peygamberler mi?” demiş ve ardından bu ayeti okumuştur.

[سورة ص (٣٨) : آية ٢٧]

[Sâd Suresi (38) : Âyet 27]

وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلاً ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ (٢٧)

{ وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلاً ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ } “Göğü, yeri ve ikisi arasındakileri boş yere yaratmadık. Bu, inkâr edenlerin zannıdır. Ateşten [görecekleri azaptan] dolayı vay inkâr edenlerin haline!” (27)

باطِلًا خلقا باطلا، لا لغرض صحيح وحكمة بالغة. أو مبطلين عابثين، كقوله تعالى وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ ما خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وتقديره: ذوى باطل.

{ باطِلًا } “boş yere”, yani doğru bir amaç ve hikmet-i bâliga olmaksızın boş bir yaratılışla [yaratmadık]. Yahut boşa çıkaranlar ve eğlenenler olarak [yaratmadık]; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ ما خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ } “Biz gökleri, yeri ve bunlar arasındakileri eğlenenler olarak yaratmadık. Biz onları ancak hak ile yarattık” buyruğunda da böyledir. Takdiri: "zât-ı bâtıl olarak" (bâtıl sahipleri olarak) [yaratmadık demektir].

أو عبثا، فوضع باطلا موضعه، كما وضعوا هنيئا موضع المدر، وهو صفة، أى ما خلقناهما وما بينهما للعبث واللعب، ولكن للحق المبين، وهو أن خلقناها نفوسا أودعناها العقل

Veya abes (boş/gayesiz) [anlamındadır]. Nitekim [Arapların] henîen (هنيئا) kelimesini el-miderr (المدرّ / bol akıp gelen) yerine koydukları gibi [burada da] bâtılan (باطلا) kelimesi onun yerine konulmuştur; bu bir sıfattır. Yani: Biz o ikisini ve aralarındakileri abes ve oyun olsun diye değil, bilakis apaçık hak için yarattık. O [hak] da şudur: Biz onları, içlerine akıl yerleştirdiğimiz nefisler

والتمييز، ومنحناها التمكين، وأزحنا عللها ثم عرضناها للمنافع العظيمة بالتكليف، وأعددنا لها عاقبة وجزاء على حسب أعمالهم. وذلِكَ إشارة إلى خلقها باطلا، والظن: بمعنى المظنون، أى: خلقها للعبث لا للحكمة هو مظنون الذين كفروا. فإن قلت: إذا كانوا مقرين بأن الله خالق السماوات والأرض وما بينهما بدليل قوله: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فبم جعلوا ظانين أنه خلقها للعبث لا للحكمة. قلت: لما كان إنكارهم للبعث والحساب والثواب والعقاب، مؤديا إلى أن خلقها عبث وباطل، جعلوا كأنهم يظنون ذلك ويقولونه، لأنّ الجزاء هو الذي سبقت إليه الحكمة في خلق العالم من رأسها، فمن جحده فقد جحد الحكمة من أصلها، ومن جحد الحكمة في خلق العالم فقد سفه الخالق، وظهر بذلك أنه لا يعرفه ولا يقدره حق قدره، فكان إقراره بكونه خالقا كلا إقرار.

ve temyiz kabiliyeti yerleştirdiğimiz, güç ve imkân verdiğimiz, mazeretlerini ortadan kaldırdığımız, sonra da mükellef kılarak büyük faydalarla karşı karşıya getirdiğimiz ve amellerine göre kendilerine bir akıbet ve mükâfat hazırladığımız nefisler olarak yaratmamızdır. { وَذلِكَ } “Bu”, onların boş yere yaratılmasına işarettir. "ez-Zan" (الظن) ise zannedilen şey (el-maznûn) anlamındadır; yani onların hikmet için değil de abes olarak yaratılması, inkâr edenlerin zannettiği şeydir. Eğer: “Allah'ın gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri yaratan olduğunu: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } ‘Andolsun ki onlara: ‘Gökleri ve yeri kim yarattı?’ diye sorsan, mutlaka ‘Allah’ derler’ ayetinin delaletiyle ikrar ettiklerine göre, nasıl oldu da O'nun bunları hikmet için değil de abes olarak yarattığını zannedenler kılındılar?” dersen, derim ki: Onların dirilişi, hesabı, sevap ve cezayı inkâr etmeleri, bunların yaratılışının abes ve bâtıl olmasına vardığı için, sanki bunu zannediyor ve söylüyorlarmış gibi sayıldılar. Çünkü mükâfat/ceza, âlemin yaratılışında hikmetin baştan beri yöneldiği şeydir; dolayısıyla onu inkâr eden, hikmeti temelinden inkâr etmiş olur. Âlemin yaratılışındaki hikmeti inkâr eden ise Yaratıcı'yı beyinsizlikle itham etmiş olur; bununla da O'nu tanımadığı ve O'na hakkıyla kadrini vermediği açığa çıkar; bu yüzden O'nun yaratıcı olduğunu ikrar etmesi, hiçbir ikrar sayılmaz.

[سورة ص (٣٨) : آية ٢٨]

[Sâd Suresi (38) : Âyet 28]

أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ (٢٨)

{ أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ } “Yoksa biz iman edip salih ameller işleyenleri, yeryüzünde fesat çıkaranlar gibi mi kılacağız? Yoksa takva sahiplerini günahkârlar/yoldan sapanlar gibi mi kılacağız?” (28)

أَمْ منقطعة. ومعنى الاستفهام فيها الإنكار، والمراد: أنه لو بطل الجزاء كما يقول الكافرون لاستوت عند الله أحوال من أصلح وأفسد، وأتقى وفجر، ومن سوّى بينهم كان سفيها ولم يكن حكيما.

{ أَمْ } “Yoksa”, inkıta ifade eden (munkatıa) edattır. Bundaki istifhamın anlamı inkârdır (reddetmektir). Kastedilen şudur: Eğer kâfirlerin dediği gibi ceza/mükâfat bâtıl olsaydı, ıslah eden ile ifsat edenin, takva sahibi olan ile günaha batanın halleri Allah katında eşit olurdu. Bunları birbirine eşit tutan ise sefih (akılsız) olurdu, hakîm (hikmet sahibi) olamazdı.

[سورة ص (٣٨) : آية ٢٩]

[Sâd Suresi (38) : Âyet 29]

كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ (٢٩)

{ كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ } “[Bu,] ayetlerini düşünsünler ve akıl sahipleri öğüt alsınlar diye sana indirdiğimiz mübarek bir kitaptır.” (29)

وقرئ: مباركا، وليتدبروا: على الأصل، ولتدبروا: على الخطاب. وتدبر الآيات:

"Mubâraken" şeklinde ve aslı üzere "li-yeddebberû" ve hitap sîgasıyla "li-teddebberû" şeklinde de okunmuştur. Ayetleri tedebbür etmek ise:

التفكر فيها، والتأمل الذي يؤدى إلى معرفة ما يدبر ظاهرها من التأويلات الصحيحة والمعاني الحسنة، لأن من اقتنع بظاهر المتلوّ، لم يحل منه بكثير طائل، وكان مثله كمثل من له لقحة درور لا يحلبها، ومهرة نثور لا يستولدها. وعن الحسن: قد قرأ هذا القرآن عبيد وصبيان لا علم لهم بتأويله: حفظوا حروفه وضيعوا حدوده، حتى إن أحدهم ليقول: والله لقد قرأت القرآن فما أسقطت منه حرفا، وقد والله أسقطه كله، ما يرى للقرآن عليه أثر في خلق ولا عمل، والله ما هو بحفظ حروفه وإضاعة حدوده، والله ما هؤلاء بالحكماء ولا الوزعة، لا كثر

[Ayetleri tedebbür etmek;] onlar üzerinde tefekkür etmek ve zahirlerinin arkasında bulunan sahih tevillere ve güzel anlamlara ulaştıran bir teemmülde bulunmaktır. Çünkü okunan metnin sadece zahiriyle yetinen kimse, ondan kayda değer bir fayda elde edemez ve onun durumu, bol süt veren bir devesi olup da onu sağmayan, son derece doğurgan bir kısrağı olup da ondan yavru almayan kimsenin durumuna benzer. Hasan[-ı Basrî]’den [şöyle dediği] nakledilmiştir: “Bu Kur'an'ı, teviline dair hiçbir bilgisi olmayan köleler ve çocuklar da okumuştur. Onlar Kur'an'ın harflerini ezberlemiş, fakat sınırlarını/hükümlerini zayi etmişlerdir. Hatta onlardan biri: «Vallahi Kur'an'ı okudum ve ondan tek bir harf bile düşürmedim» der. Oysa vallahi onun tamamını düşürmüş [zayi etmiş]tir! Ahlakında veya amelinde Kur'an'ın hiçbir eseri görülmez. Vallahi [marifet], harflerini koruyup sınırlarını çiğnemek değildir! Vallahi bunlar ne hikmet sahipleridir ne de [insanları kötülükten alıkoyan] düzenleyicilerdir (veze‘a). [Allah]...”

الله في الناس مثل هؤلاء. اللهم اجعلنا من العلماء المتدبرين، وأعذنا من القراء المتكبرين.

insanlar arasında bunların benzerlerini çoğaltmasın! Allahım, bizi [Kur'an'ı] derinlemesine düşünen âlimlerden kıl ve kibirli kurrâlardan sana sığınırız.”

[سورة ص (٣٨) : الآيات ٣٠ الى ٣٣]

[Sâd Suresi (38) : Âyetler 30-33]

وَوَهَبْنا لِداوُدَ سُلَيْمانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (٣٠) إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِناتُ الْجِيادُ (٣١) فَقالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ (٣٢) رُدُّوها عَلَيَّ فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَالْأَعْناقِ (٣٣)

{ وَوَهَبْنا لِداوُدَ سُلَيْمانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (٣٠) إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِناتُ الْجِيادُ (٣١) فَقالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ (٣٢) رُدُّوها عَلَيَّ فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَالْأَعْناقِ } “Biz Davud'a Süleyman'ı bağışladık. O ne güzel kuldu! Şüphesiz o, [daima Allah'a] yönelen biriydi.” (30) “Hani akşama doğru ona bir ayağını tırnağı üstüne dikip duran çalımlı ve süratli koşu atları sunulmuştu.” (31) “O zaman demişti ki: ‘Gerçekten ben mal (at) sevgisini Rabbimin zikrinden ötürü sevdim.’ Nihayet [güneş] perdenin arkasına gizlendi.” (32) “‘Onları bana geri getirin’ [dedi]; bacaklarını ve boyunlarını sıvazlamaya (kılıçla kesmeye) başladı.” (33)

وقرئ: نعم العبد، على الأصل، والمخصوص بالمدح محذوف. وعلل كونه ممدوحا بكونه أوّابا رجاعا إليه بالتوبة. أو مسبحا مؤوّبا للتسبيح مرجعا له، لأن كل مؤوّب أوّاب.

Aslı üzere "Ni'me'l-abd" şeklinde de okunmuştur; övgüye mazhar olan (el-mahsûs bi'l-medh) ise mahzuftur. Övülmüş olmasının gerekçesi, onun tevbe ile daima Allah'a dönen (evvâb) bir kimse olmasıyla illetlendirilmiştir. Yahut tesbihi tekrarlayarak tesbih eden (müsebbih/müevvib) olmasıyladır; çünkü her tesbih eden (müevvib) aynı zamanda çokça yönelendir (evvâb).

والصافن: الذي في قوله:

"es-Sâfin" (الصافن), şairin şu sözünde geçen kimsedir:

ألف الصّفون فما يزال كأنّه … ممّا يقوم على الثّلاث كسيرا

“Ayakta durmaya alıştı; üç ayağı üzerinde durduğu için sanki hep topallıyormuş gibi durur.”

وقيل: الذي يقوم على طرف سنبك يد أو رجل: هو المتخيم. وأما الصافن: فالذي يجمع بين يديه. وعن النبي ﷺ «من سره أن يقوم الناس له صفونا فليتبوّأ مقعده من النار» أى: واقفين كما خدم الجبابرة. فإن قلت: ما معنى وصفها بالصفون؟ قلت: الصفون لا يكاد يكون في الهجن، وإنما هو في العراب الخلص. وقيل: وصفها بالصفون والجودة، ليجمع لها بين الوصفين المحمودين: واقفة وجارية، يعنى: إذا وقفت كانت ساكنة مطمئنة في مواقفها، وإذا جرت كانت سراعا خفافا في جريها. وروى أن سليمان ﵇ غزا أهل دمشق ونصيبين، فأصاب ألف فرس. وقيل: ورثها من أبيه وأصابها أبوه من العمالقة. وقيل:

Denildi ki: Ön veya arka ayağının tırnak ucu üzerinde duran ata "mütehayyim" denir. "es-Sâfin"e gelince, iki ön ayağını bir araya getirendir. Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle rivayet edilmiştir: “İnsanların kendisi için hazır ol vaziyetinde ayakta durmasından (sufûnen) hoşlanan kimse, cehennemdeki yerine hazırlansın”, yani zorbaların hizmetçileri gibi ayakta duranlar [demektir]. Eğer: “Onların safûn olarak vasfedilmesinin anlamı nedir?” dersen, derim ki: Safûn hali melez (hecin) atlarda pek bulunmaz; bu ancak safkan Arap atlarında bulunur. Denildi ki: Hem dururken hem koşarken olan iki övgüye layık vasfı kendisinde toplamak üzere onlar "safûn" (duruşu güzel) ve "ciyâd" (koşuşu üstün/soylu) olarak vasfedilmiştir; yani durdukları vakit duruş yerlerinde sükûnet ve vakar içinde dururlar, koştukları vakit de koşularında süratli ve çeviktirler. Rivayet edildiğine göre Süleyman [aleyhisselâm] Şam ve Nusaybin halkına gazve düzenledi ve bin at ganimet aldı. Denildi ki: Onları babasından miras aldı; babası da onları Amâlika'dan almıştı. Denildi ki:

خرجت من البحر لها أجنحة، فقعد يوما بعد ما صلى الأولى على كرسيه واستعرضها، فلم

[Bunlar] denizden çıkmış, kanatları olan [atlardı]. Bir gün ilk [öğle] namazını kıldıktan sonra kürsüsüne oturdu ve onları teftişe başladı; derken

تزل تعرض عليه حتى غربت الشمس وغفل عن العصر أو عن ورد من الذكر كان له وقت العشى، وتهيبوه فلم يعلموه، فاغتم لما فاته، فاستردها وعقرها مقربا لله، وبقي مائة، فما بقي في أيدى الناس من الجياد فمن نسلها، وقيل: لما عقرها أبدله الله خيرا منها، وهي الريح تجرى بأمره. فإن قلت: ما معنى أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي؟ قلت: أحببت: مضمن معنى فعل يتعدى بعن، كأنه قيل: أنبت حب الخير عن ذكر ربى. أو جعلت حب الخير مجزيا أو مغنيا عن ذكر ربى. وذكر أبو الفتح الهمداني في كتاب التبيان: أن «أحببت» بمعنى: لزمت، من قوله:

Güneş batıncaya kadar onlar kendisine sunulmaya devam etti ve ikindi namazından yahut akşam vakti yerine getirdiği zikir virdinden gafil kaldı. Ondan çekindikleri için de kendisine haber vermediler. Kaçırdığı şeyden ötürü çok kederlendi; bunun üzerine atları geri getirtti ve Allah'a yakınlaşmak için kurban ederek onları boğazladı; geriye yüz tanesi kaldı. İnsanların elinde kalan soylu atlar da işte onların soyundandır. Denildi ki: Onları kurban edince Allah ona onlardan daha hayırlısını, yani kendi emriyle akıp giden rüzgârı bedel olarak verdi. Eğer: { أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي } “ben mal (at) sevgisini Rabbimin zikrinden ötürü sevdim” ifadesinin anlamı nedir? dersen, derim ki: "Ahbebtü" fiili, "an" (عن) harf-i cerri ile geçişli olan bir fiilin anlamını tazammun etmiştir; sanki: "Mal sevgisini Rabbimin zikrinin yerine geçirdim" yahut "Mal sevgisini Rabbimin zikrinin yerine yeterli kıldım" denilmiş gibidir. Ebu'l-Feth el-Hemedânî et-Tibyân adlı kitabında şöyle zikretmiştir: "Ahbebtü", şairin şu sözünden hareketle "lüzûm gösterdim/yapıştım" anlamındadır:

مثل بعير السوء إذ أحبّا

“Çöküp de kalkmayan kötü deve gibi...”

وليس بذاك. والخير: المال، كقوله إِنْ تَرَكَ خَيْراً وقوله وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ والمال: الخيل التي شغلته. أو سمى الخيل خيرا كأنها نفس الخير لتعلق الخير بها. قال رسول الله ﷺ «الخيل معقود بنواصيها الخير إلى يوم القيامة » وقال في زيد الخيل حين وفد عليه وأسلم: «ما وصف لي رجل فرأيته إلا كان دون ما بلغني إلا زيد الخيل» وسماه زيد الخير. وسأل رجل بلالا رضى الله عنه عن قوم يستبقون: من السابق؟ فقال:

Fakat bu [görüş] pek isabetli değildir. "el-Hayr" (الخير) mal demektir; nitekim: { إِنْ تَرَكَ خَيْراً } “bir mal bırakırsa” ve { وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ } “ve doğrusu o, mal sevgisine pek düşkündür” buyruklarında da böyledir. Buradaki mal ise onu meşgul eden atlardır. Yahut hayır kendilerine bağlı olduğu için atlara sanki hayrın ta kendisiymiş gibi "hayır" adı verilmiştir. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: “Atların alınlarına kıyamet gününe kadar hayır düğümlenmiştir.” Zeydü'l-Hayl heyet halinde kendisine gelip Müslüman olduğunda onun hakkında şöyle buyurmuştur: “Bana vasfedilen hiçbir adam olmadı ki, onu gördüğümde bana anlatılandan daha aşağı çıkmasın; ancak Zeydü'l-Hayl müstesna.” Ve onu "Zeydü'l-Hayr" olarak isimlendirmiştir. Bir adam Bilâl'e [radıyallâhu anh] yarışan bir topluluk hakkında: “Öne geçen (es-Sâbık) kimdir?” diye sordu. O da:

رسول الله ﷺ. فقال له الرجل: أردت الخيل. فقال: وأنا أردت الخير .

[Bilâl]: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem» [cevabını verdi]. Adam ona: «Ben atları kastetmiştim» deyince [Bilâl de]: «Ben de hayrı kastettim» dedi.

والتواري بالحجاب: مجاز في غروب الشمس عن توارى الملك. أو المخبأة بحجابهما. والذي دل على أن الضمير للشمس مرور ذكر العشى، ولا بد للمضمر من جرى ذكر أو دليل ذكر.

Perdenin arkasına gizlenme (et-tevârî bi'l-hicâb), hükümdarın yahut örtüsüne bürünen kadının perdelerinin arkasına saklanmasından hareketle güneşin batması hakkında mecazdır. Zamirin güneşe ait olduğuna delalet eden husus ise, akşam vaktinin (el-aşiyy) zikrinin geçmiş olmasıdır; zira zamir için mutlaka önceden bir zikrin veya bir zikir delilinin bulunması gerekir.

وقيل: الضمير للصافنات، أى: حتى توارت بحجاب الليل يعنى الظلام. ومن بدع التفاسير:

Zamirin safûn atlara ait olduğu da söylenmiştir; yani: Gece perdesiyle (yani karanlıkla) gizleninceye kadar [demektir]. Tefsirdeki bidat/uydurma görüşlerden biri de:

أن الحجاب جبل دون قاف بمسيرة سنة تغرب الشمس من ورائه فَطَفِقَ مَسْحاً فجعل يمسح مسحا، أى يمسح بالسيف بسوقها وأعناقها، يعنى: يقطعها. يقال: مسح علاوته، إذا ضرب عنقه، ومسح المسفر الكتاب إذا قطع أطرافه بسيفه. وعن الحسن: كسف عراقيبها وضرب أعناقها، أراد بالكسف: القطع، ومنه: الكسف في ألقاب الزحاف في العروض. ومن قاله بالشين المعجمة فمصحف. وقيل: مسحها بيده استحسانا لها وإعجابا بها. فإن قلت: بم اتصل قوله رُدُّوها عَلَيَّ؟ قلت: بمحذوف تقديره: قال ردّوها علىّ، فأضمر وأضمر ما هو جواب له، كأن قائلا قال: فماذا قال سليمان؟ لأنه موضع مقتض للسؤال اقتضاء ظاهرا، وهو اشتغال نبىّ من أنبياء الله بأمر الدنيا، حتى تفوته الصلاة عن وقتها. وقرئ: بالسؤق، بهمز الواو لضمتها، كما في أدؤر. ونظيره: الغئور، في مصدر غارت الشمس. وأما من قرأ بالسؤق فقد جعل الضمة في السين كأنها في الواو للتلاصق، كما قيل: مؤسى: ونظير ساق وسوق: أسد وأسد.

Hicabın, Kâf dağının berisinde bir yıllık mesafede bulunan ve güneşin arkasında battığı bir dağ olduğudur. { فَطَفِقَ مَسْحاً } “sıvazlamaya (kesmeye) başladı”, yani kılıçla bacaklarını ve boyunlarını sıvazlamaya başladı; yani onları kesti. Boynunu kestiği zaman “Mesaha ulâvetehû”, kılıcıyla kenarlarını kestiği zaman da “Meseha'l-müsferü'l-kitâbe” denir. Hasan[-ı Basrî]'den nakledildiğine göre: Onların aşil kirişlerini/inciklerini ve boyunlarını kesti. "el-Kesf" (الكسف) ile kesmeyi kastetmiştir; aruz ilminde zihaf lakaplarındaki "el-kesf" de bundandır. Bunu noktalı şın ile (keşf olarak) söyleyen kimse tashif yapmıştır (kelimeyi yanlış yazmıştır). Bir görüşe göre de onları beğenip hayran kaldığı için eliyle sıvazlamıştır. Eğer: “{ رُدُّوها عَلَيَّ } ‘Onları bana geri getirin’ sözü nereye bağlıdır?” dersen, derim ki: Mahzuf bir söze bağlıdır, takdiri: "Onları bana geri getirin dedi" şeklindedir; dolayısıyla söz de onun cevabı olan şey de hazfedilmiştir. Sanki birisi: “Peki Süleyman ne dedi?” diye sormuş gibidir; çünkü burası açık bir şekilde soruyu gerektiren bir makamdır ki o da Allah'ın peygamberlerinden bir peygamberin namazı vaktinden geçirecek derecede dünya işiyle meşgul olmasıdır. "Bi's-sûk" (السوق), "ed'ür" (أدؤر) kelimesinde olduğu gibi zammesinden dolayı vâv'ın hemzelenmesiyle "bi's-sü'uk" (بالسؤق) şeklinde de okunmuştur. Bunun benzeri "gâreti'ş-şems" (güneş battı) masdarındaki "el-gu'ûr" (الغئور) kelimesidir. "Bi's-sûk" şeklinde okuyan kimse ise, "Mûsâ" kelimesinde "Mü'sâ" denildiği gibi birbirine bitişik olmasından ötürü sîn'deki zammeyi sanki vâv'daymış gibi kılmıştır; "sâk" ve "sûk" kelimelerinin tekil-çoğul benzeri "esed" ve "üsüd" kelimeleridir.

وقرئ: بالساق، اكتفاء بالواحد عن الجمع، لأمن الإلباس.

Karışıklıktan emin olunduğu için çoğul yerine tekille yetinilerek "bi's-sâk" şeklinde de okunmuştur.

[سورة ص (٣٨) : آية ٣٤]

[Sâd Suresi (38) : Âyet 34]

وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً ثُمَّ أَنابَ (٣٤)

{ وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً ثُمَّ أَنابَ } “Andolsun ki biz Süleyman'ı imtihan ettik ve tahtının üstüne bir ceset bıraktık; sonra o [bize] yöneldi.” (34)

قيل: فتن سليمان بعد ما ملك عشرين سنة. وملك بعد الفتنة عشرين سنة. وكان من فتنته:

Denildi ki: Süleyman yirmi yıl hükümdarlık yaptıktan sonra imtihan edildi ve imtihandan sonra da yirmi yıl hüküm sürdü. Onun imtihanı şöyle olmuştu:

أنه ولد له ابن، فقالت الشياطين: إن عاش لم ننفك من السخرة، فسبيلنا أن نقتله أو نخبله، فعلم ذلك، فكان يغذوه في السحابة فما راعه إلا أن ألقى على كرسيه ميتا، فتنبه على خطئه في أن لم يتوكل فيه على ربه، فاستغفر ربه وتاب إليه. وروى عن النبي ﷺ: قال سليمان: لأطوفن الليلة على سبعين امرأة، كل واحدة تأتى بفارس يجاهد في سبيل الله، ولم يقل: إن شاء الله، فطاف عليهنّ فلم يحمل إلا امرأة واحدة جاءت بشق رجل، والذي نفسي بيده، لو قال: إن شاء الله، لجاهدوا في سبيل الله فرسانا أجمعون ، فذلك قوله تعالى وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ. وهذا ونحوه مما لا بأس به. وأما ما يروى من حديث الخاتم والشياطين وعبادة

Onun bir oğlu olmuştu. Şeytanlar: "Eğer bu çocuk yaşarsa [Süleyman'ın] angaryasından asla kurtulamayız; öyleyse çaremiz onu öldürmek veya aklını başından alıp kötürüm etmektir." dediler. [Süleyman] bunu öğrenince onu bulutlar arasında besleyip büyütmeye başladı. Fakat tahtının üzerine ölü olarak bırakılmasıyla birdenbire dehşete düştü. Böylece bu hususta Rabbine tevekkül etmemekle hata ettiğinin farkına vardı; hemen Rabbinden bağışlanma diledi ve O'na yönelip tövbe etti. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: « قال سليمان: لأطوفن الليلة على سبعين امرأة، كل واحدة تأتى بفارس يجاهد في سبيل الله، ولم يقل: إن شاء الله، فطاف عليهنّ فلم يحمل إلا امرأة واحدة جاءت بشق رجل، والذي نفسي بيده، لو قال: إن شاء الله، لجاهدوا في سبيل الله فرسانا أجمعون » «Süleyman: "Bu gece yetmiş kadını dolaşacağım; her biri Allah yolunda cihat edecek birer süvari doğuracak." dedi, fakat "İnşallah" demedi. Onları dolaştı; ancak tek bir kadın dışında hiçbiri hamile kalmadı, o da yarım bir insan doğurdu. Nefsim kudret elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki eğer "İnşallah" deseydi, hepsi de Allah yolunda birer süvari olarak cihat ederlerdi.» İşte Yüce Allah'ın { وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ } “Andolsun ki biz Süleyman'ı imtihan ettik” buyruğu [bu hadiseye] işaret etmektedir. Bu ve benzeri [rivayetlerin nakledilmesinde] bir sakınca yoktur. Yüzük, şeytanlar ve [Süleyman'ın evinde] tapınma...

الوثن في بيت سليمان، فالله أعلم بصحته حكوا أن سليمان بلغه خبر صيدون وهي مدينة في بعض الجزائر، وأنّ بها ملكا عظيم الشأن لا يقوى عليه لتحصنه بالبحر، فخرج إليه تحمله الريح حتى أناخ بها بجنوده من الجن والإنس، فقتل ملكها وأصاب بنتا له اسمها جرادة من أحسن الناس وجها، فاصطفاها لنفسه وأسلمت وأحبها، وكانت لا يرقأ دمعها حزنا على أبيها، فأمر الشياطين فمثلوا لها صورة أبيها، فكستها مثل كسوته وكانت تغدو إليها وتروح مع ولائدها يسجدن له كعادتهنّ في ملكه، فأخبر آصف سليمان بذلك فكسر الصورة وعاقب المرأة، ثم خرج وحده إلى فلاة وفرش له الرماد، فجلس عليه تائبا إلى الله متضرّعا، وكانت له أمّ ولد يقال لها أمينة، إذا دخل للطهارة أو لإصابة امرأة وضع خاتمه عندها، وكان ملكه في خاتمه، فوضعه عندها يوما وأتاها الشيطان صاحب البحر- وهو الذي دلّ سليمان على الماس حين أمر ببناء بيت المقدس واسمه صخر- على صورة سليمان فقال: يا أمينة خاتمي، فتختم به وجلس على كرسي سليمان، وعكفت عليه الطير والجنّ والإنس، وغير سليمان عن هيئته فأتى أمينة لطلب الخاتم فأنكرته وطردته، فعرف أنّ الخطيئة قد أدركته، فكان يدور على البيوت يتكفف، فإذا قال: أنا سليمان حثوا عليه التراب وسبوه، ثم عمد إلى السماكين ينقل لهم السمك فيعطونه كلّ يوم سمكتين، فمكث على ذلك أربعين صباحا عدد ما عبد الوثن في بيته، فأنكر آصف وعظماء بنى إسرائيل حكم الشيطان، وسأل آصف نساء سليمان فقلنا: ما يدع امرأة منا في دمها ولا يغتسل من جنابة.

puta tapılması ile ilgili rivayet edilen hadiseye gelince; onun sıhhatini en iyi Allah bilir. Anlattıklarına göre Süleyman'a adalardan birinde Saydûn adında bir şehir bulunduğu ve orada denizle tahkim edilmiş olduğu için başa çıkılamayan büyük bir kralın olduğu haberi ulaştı. Rüzgârın taşımasıyla cin ve insanlardan oluşan ordusuyla onun üzerine gitti ve oraya indi. Kralını öldürdü ve onun insanların en güzel yüzlüsü olan Cerâde adındaki kızını esir aldı. Onu kendisi için seçti; kız Müslüman oldu ve Süleyman onu sevdi. Kız babasının üzüntüsünden dolayı gözyaşını dindirmiyordu; bunun üzerine Süleyman şeytanlara emretti ve ona babasının suretini tasvir ettiler. Kız ona babasının giysisi gibi giysiler giydirdi; hizmetçileriyle birlikte babasının krallığındaki âdetleri üzere ona secde ederek sabah akşam onun yanına gidip geliyordu. Âsaf bu durumu Süleyman'a haber verince Süleyman heykeli kırdı ve kadını cezalandırdı. Sonra tek başına bir çöle çıktı, kendisine kül serildi; tevbe edip Allah'a yalvararak onun üzerine oturdu. Temizlenmek veya bir hanımıyla birlikte olmak için girdiğinde yüzüğünü yanına bıraktığı Emîne adında bir ümmüveledi (çocuk doğurmuş cariyesi) vardı; zira hükümdarlığı yüzüğündeydi. Bir gün yüzüğünü onun yanına bıraktı; Beytülmakdis'in inşası emredildiğinde Süleyman'a elmasın yerini gösteren deniz sahibi ve adı Sahr olan şeytan Süleyman suretinde kadının yanına geldi ve: “Ey Emîne, yüzüğümü ver” dedi. Yüzüğü taktı ve Süleyman'ın tahtına oturdu; kuşlar, cinler ve insanlar onun etrafında toplandı. Süleyman'ın ise şekli değiştirildi; yüzüğü istemek için Emîne'nin yanına gelince kadın onu tanımadı ve kovdu. Böylece hatasının kendisine ulaştığını anladı. Evleri dolaşıp dilenmeye başladı; “Ben Süleyman'ım” dediğinde üzerine toprak saçıyor ve ona sövüyorlardı. Sonra balıkçılara yöneldi; kendilerine her gün iki balık vermeleri karşılığında onlara balık taşıyordu. Evinde puta tapıldığı günlerin sayısı kadar kırk sabah bu hal üzere kaldı. Âsaf ve İsrâiloğulları'nın ileri gelenleri şeytanın hükmünü yadırgadılar. Âsaf, Süleyman'ın hanımlarına sordu; onlar: “O, hayızlı iken hiçbirimizi bırakmıyor ve cünüplükten dolayı da yıkanmıyor” dediler.

وقيل: بل نفذ حكمه في كل شيء إلا فيهنّ، ثم طار الشيطان وقذف الخاتم في البحر، فابتلعته سمكة ووقعت السمكة في يد سليمان، فبقر بطنها فإذا هو بالخاتم، فتختم به ووقع ساجدا، ورجع إليه ملكه، وجاب صخرة لصخر فجعله فيها، وسدّ عليه بأخرى ثم أوثقهما بالحديد والرصاص وقذفه في البحر. وقيل: لما افتتنن كان يسقط الخاتم من يده لا يتماسك فيها، فقال له آصف: إنك لمفتون بذنبك والخاتم لا يقرّ في يدك، فتب إلى الله ﷿. ولقد أبى العلماء المتقنون قبوله وقالوا: هذا من أباطيل اليهود، والشياطين لا يتمكنون من مثل هذه الأفاعيل. وتسليط الله إياهم على عباده حتى يقعوا في تغيير الأحكام، وعلى نساء الأنبياء حتى يفجروا بهنّ: قبيح، وأما اتخاذ التماثيل فيجوز أن تختلف فيه الشرائع. ألا ترى إلى قوله مِنْ مَحارِيبَ وَتَماثِيلَ وأما السجود للصورة فلا يظن بنبىّ الله أن يأذن فيه، وإذا كان بغير علمه فلا عليه. وقوله وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً ناب عن إفادة معنى إنابة الشيطان منابه نبوّا ظاهرا.

Bir rivayette şöyle denilmiştir: Bilakis onun hükmü o kadınlar hariç her şeyde geçerli oldu. Sonra şeytan uçup yüzüğü denize fırlattı; yüzüğü bir balık yuttu ve o balık Süleyman’ın eline geçti. Karnını yardığında bir de baktı ki yüzük orada! Onu [parmağına] taktı ve secdeye kapandı; böylece mülkü (hükümranlığı) kendisine geri döndü. Sahr [adlı cin] için bir kayayı oyup onu içine koydu, üzerini de başka bir kayayla kapattı; ardından ikisini demir ve kurşunla perçinleyip denize fırlattı. Bir diğer rivayette ise şöyle denilmiştir: O kadınlar fitneye düştüğünde/saptığında yüzük [Süleyman’ın] elinden düşüyor, parmağında durmuyordu. Âsaf ona: «Sen günahın sebebiyle imtihandasın ve yüzük elinde durmuyor; artık Azîz ve Celîl olan Allah’a tevbe et!» dedi. Muhakkik (derinleşmiş) âlimler ise bu [rivayeti] kabul etmekten kesinlikle kaçınmış ve şöyle demişlerdir: «Bu, Yahudilerin uydurmalarındandır (bâtıl rivayetlerindendir); zira şeytanlar bu kabil işlere asla güç yetiremezler. Allah’ın, hükümleri değiştirecek derecede kulları üzerine ve fâhişlik yapacak derecede peygamberlerin hanımları üzerine şeytanları musallat kılması ise çirkindir [aklen ve naklen caiz değildir].» Heykel ve suret edinmeye gelince; bu hususta şeriatlerin farklı hükümler içermesi caizdir. Nitekim O'nun { مِنْ مَحارِيبَ وَتَماثِيلَ } “...mâbetler ve heykellerden...” buyurduğunu görmez misin? Surete (puta) secde edilmesine gelince; Allah’ın bir peygamberinin buna izin vereceği asla düşünülemez. Şayet onun bilgisi dışında vuku bulmuşsa bundan dolayı ona bir sorumluluk terettüp etmez. { وَأَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً } “Ve tahtının üstüne bir ceset bıraktık” kavli ise, şeytanın onun yerine geçirilmesi anlamını ifade etmekten açık bir şekilde uzaktır.

[سورة ص (٣٨) : آية ٣٥]

[Sâd Suresi (38) : Âyet 35]

قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكاً لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ (٣٥)

{ قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكاً لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ } “Dedi ki: ‘Rabbim! Beni bağışla ve bana benden sonra hiç kimseye nasip olmayacak bir mülk (hükümranlık) bağışla! Şüphesiz lütfu en bol olan sensin, sen!’” (35)

قدّم الاستغفار على استيهاب الملك جريا على عادة الأنبياء والصالحين في تقديمهم أمر دينهم على أمور دنياهم لا يَنْبَغِي لا يتسهل ولا يكون. ومعنى مِنْ بَعْدِي دوني. فإن قلت: اما يشبه الحسد والحرص على الاستبداد بالنعمة أن يستعطى الله ما لا يعطيه غيره؟ قلت: كان سليمان ﵇ ناشئا في بيت الملك والنبوّة ووارثا لهما، فأراد أن يطلب من ربه معجزة، فطلب على حسب ألفه ملكا زائدا على الممالك زيادة خارقة للعادة بالغة حد الإعجاز، ليكون ذلك دليلا على نبوّته قاهرا للمبعوث إليهم، وأن يكون معجزة حتى يخرق العادات، فذلك معنى قوله لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي وقيل: كان ملكا عظيما، فخاف أن يعطى مثله أحد فلا يحافظ على حدود الله فيه، كما قالت الملائكة أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ وقيل: ملكا لا أسلبه ولا يقوم غيرى فيه مقامي، كما سلبته مرّة وأقيم مقامي غيرى. ويجوز أن يقال: علم الله فيما اختصه به من ذلك الملك العظيم مصالح في الدين، وعلم أنه لا يضطلع بأعبائه غيره، وأوجبت الحكمة استيهابه، فأمره أن يستوهبه إياه، فاستوهبه بأمر من الله على الصفة التي علم الله أنه لا يضبطه عليها إلا هو وحده دون سائر عباده. أو أراد أن يقول ملكا عظيما فقال لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي، ولم يقصد بذلك إلا عظم الملك وسعته، كما تقول: لفلان ما ليس لأحد من الفضل والمال، وربما كان للناس أمثال ذلك، ولكنك تريد تعظيم ما عنده. وعن الحجاج أنه قيل له: إنك حسود، فقال: أحسد منى من قال هَبْ لِي مُلْكاً لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي وهذا من جرأته على الله وشيطنته، كما حكى عنه: طاعتنا أوجب من طاعة الله، لأنه شرط في طاعته فقال فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وأطلق طاعتنا فقال وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ.

Peygamberlerin ve salihlerin din işlerini dünya işlerinin önüne alma adetlerine uyarak bağışlanma dilemeyi mülk istemenin önüne geçirdi. { لا يَنْبَغِي } “olmayacak / kolaylaşmayacak” demektir. { مِنْ بَعْدِي } ifadesinin anlamı ise “benden başkasına / benden gayrısına”dır. Eğer: “Allah'tan başkasına vermeyeceği bir şeyi istemek, nimeti tekeline alma hırsına ve hasede benzemez mi?” dersen, derim ki: Süleyman [aleyhisselâm] hükümdarlık ve peygamberlik hanesinde yetişmiş ve her ikisine de vâris olmuştu. Rabbinden bir mucize istemeyi diledi ve alışık olduğu üzere, diğer hükümranlıklara nispetle harikulade ve mucize derecesine ulaşan üstün bir mülk istedi ki bu, kendisine gönderildiği toplumu boyun eğdiren peygamberliğinin bir delili olsun ve adetleri aşacak bir mucize olsun. İşte: { لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي } “benden sonra hiç kimseye nasip olmayacak” sözünün anlamı budur. Denildi ki: Bu büyük bir mülktü; dolayısıyla bir başkasına benzerinin verilip de meleklerin: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ } “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin? Oysa biz seni hamdinle tesbih ve seni takdis ediyoruz” dedikleri gibi, onda Allah'ın sınırlarını koruyamamasından korktu. Bir diğer görüşe göre: “Bir defa elimden alındığı ve yerime başkası geçirildiği gibi, elimden alınamayacak ve yerime başkasının geçemeyeceği bir mülk” [demektir]. Şöyle denilmesi de caizdir: Allah, ona tahsis ettiği o büyük mülkte dinî maslahatlar bulunduğunu ve bunun yüklerini ondan başkasının taşıyamayacağını bildi; hikmet de bunu istemeyi gerektirdi ve ona bunu kendisinden dilemesini emretti. O da diğer kulları arasından yalnızca kendisinin bu mülkü koruyup yönetebileceğini Allah'ın bildiği nitelik üzere, Allah'ın emriyle bunu diledi. Yahut büyük bir mülk kastetmek istedi de: { لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي } “benden sonra hiç kimseye nasip olmayacak” dedi ve bununla sadece mülkün büyüklüğünü ve genişliğini kastetti; nitekim senin: “Falandaki fazilet ve mal kimsede yoktur” demen gibidir; halbuki insanlarda onun benzeri bulunabilir, fakat sen onun yanındakini yüceltmeyi kastedersin. Haccâc'dan rivayet edildiğine göre kendisine: “Sen çok hasetçisin” denilmiş, o da: “Benden daha hasetçi olan: { هَبْ لِي مُلْكاً لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي } ‘Bana benden sonra hiç kimseye nasip olmayacak bir mülk bağışla’ diyendir” demiştir. Bu, onun Allah'a karşı cüretkârlığından ve şeytanlığındandır; nitekim ondan şöyle rivayet edilmiştir: “Bize itaat Allah'a itaatten daha vaciptir; çünkü O, kendi itaatinde şart koşarak: { فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ } ‘Gücünüz yettiğince Allah'tan sakının’ demiş, bize itaati ise mutlak bırakıp: { وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } ‘ve sizden olan emir sahiplerine [de itaat edin]’ buyurmuştur.”

[سورة ص (٣٨) : الآيات ٣٦ الى ٤٠]

[Sâd Suresi (38) : Âyetler 36-40]

فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخاءً حَيْثُ أَصابَ (٣٦) وَالشَّياطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ (٣٧) وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ (٣٨) هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٩) وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ (٤٠)

{ فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخاءً حَيْثُ أَصابَ (٣٦) وَالشَّياطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ (٣٧) وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ (٣٨) هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٩) وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ (٤٠) } “Bunun üzerine biz rüzgârı onun buyruğuna verdik; onun emriyle dilediği yere tatlı tatlı akıp giderdi. Her bina ustası ve dalgıç olan şeytanları da, bukağılara bağlanmış diğerlerini de [onun emrine verdik]. ‘İşte bu bizim bağışımızdır; artık ister hesapsızca ver, ister tut!’ [dedik]. Doğrusu onun katımızda bir yakınlığı ve güzel bir geleceği (akıbeti) vardır.” (36-40)

قرئ: الريح، والرياح رُخاءً لينة طيبة لا تزعزع. وقيل: طيعة له لا تمتنع عليه حَيْثُ أَصابَ حيث قصد وأراد. حكى الأصمعى عن العرب: أصاب الصواب فأخطأ الجواب. وعن

{ الريح } ve { الرياح } şeklinde okunmuştur. { رُخاءً } sarsmayan, yumuşak ve tatlı [esen] demektir. Ona boyun eğen, karşı koymayan anlamında olduğu da söylenmiştir. { حَيْثُ أَصابَ } kastettiği ve dilediği yere demektir. Asmaî Araplardan şunu nakletmiştir: “Doğruyu kastetti (esâbe's-savâb) fakat cevabı yanlış verdi (fe-ahta'e'l-cevâb).” Ve

رؤبة أنّ رجلين من أهل اللغة قصداه ليسألاه عن هذه الكلمة، فخرج إليهما فقال: أين تصيبان؟

Ru'be'den [nakledildiğine göre] dil ehlinden iki adam bu kelimeyi sormak için onun yanına varmışlardı. O da onların karşısına çıkıp: “Nereye yöneliyorsunuz (eyne tusîbân)?” dedi.

فقالا: هذه طلبتنا ورجعا، ويقال: أصاب الله بك خيرا وَالشَّياطِينَ عطف على الريح كُلَّ بَنَّاءٍ بدل من الشياطين وَآخَرِينَ عطف على كل داخل في حكم البدل، وهو بدل الكل من الكل: كانوا يبنون له ما شاء من الأبنية، ويغوصون له فيستخرجون اللؤلؤ، وهو أوّل من استخرج الدرّ من البحر، وكان يقرّن مردة الشياطين بعضهم مع بعض في القيود والسلاسل للتأديب والكف عن الفساد. وعن السدى: كان يجمع أيديهم إلى أعناقهم مغللين في الجوامع . والصفد القيد، وسمى به العطاء لأنه ارتباط للمنعم عليه. ومنه قول علىّ رضى الله عنه: من برّك فقد أسرك، ومن جفاك فقد أطلقك. ومنه قول القائل: غل يدا مطلقها، وأرقّ رقبة معتقها. وقال حبيب: إنّ العطاء إسار، وتبعه من قال:

Onlar da: “Arayışımız buydu” deyip döndüler. “Allah seninle hayra eriştirsin/dilesin (esâballâhu bike hayran)” da denir. { وَالشَّياطِينَ } “rüzgâr” kelimesi üzerine matuftur. { كُلَّ بَنَّاءٍ } ise “şeytanlar”dan bedeldir. { وَآخَرِينَ } ise “küll” kelimesine matuf olup bedel hükmüne dâhildir; bu da küllden küll bedelidir. Onlar Süleyman için dilediği binaları yapıyor ve dalgıçlık yapıp inci çıkarıyorlardı. Denizden inciyi ilk çıkaran odur. Şeytanların azgınlarını da terbiye etmek ve fesattan menetmek için prangalarda ve zincirlerde birbirine bağlardı. Süddî'den [rivayet edildiğine göre]: Onların ellerini boyunlarına bağlayarak lale adı verilen bukağılara () vururdu. Safad (صفد) bukağı/pranga demektir. İhsana da bağışlanan kimseyi bağladığı için bu isim verilmiştir. Hz. Ali'nin [radıyallâhu anh]: “Sana iyilik eden seni esir etmiştir; sana cefa eden ise seni azat etmiştir” sözü bundandır. Şairin şu sözü de bundandır: “Bırakan kimsenin eli bağlanmıştır; azat edenin boynu ise köleleştirilmiştir.” Habîb şöyle demiştir: “Bağış bir esarettir.” Şu şair de ona uyarak şöyle demiştir:

ومن وجد الإحسان قيدا تقيّدا

“Ve kim ihsanı bir bukağı olarak görürse bağlanır”

وفرقوا بين الفعلين فقالوا: صفده قيده، وأصفده أعطاه، كوعده وأوعده، أى هذا الذي أعطيناك من الملك والمال والبسطة عَطاؤُنا بغير حساب، يعنى: جما كثيرا لا يكاد يقدر على حسبه وحصره فَامْنُنْ من المنة وهي العطاء، أى: فأعط منه ما شئت أَوْ أَمْسِكْ مفوّضا إليك التصرف فيه. وفي قراءة ابن مسعود: هذا فامنن أو أمسك عطاؤنا بغير حساب، أو هذا التسخير عطاؤنا، فامنن على من شئت من الشياطين بالإطلاق، وأمسك من شئت منهم في الوثاق بغير حساب، أى لا حساب عليك في ذلك.

İki fiil arasını ayırarak şöyle demişlerdir: “Onu bukağıladı (safedehû), ona ihsanda bulundu (asfedehû)” –tıpkı va'ade ve ev'ade gibi–. Yani mülk, mal ve genişlik olarak sana verdiklerimiz: { عَطاؤُنا بِغَيْرِ حِسابٍ } “bizim hesapsız bağışımızdır”; yani sayılmasına ve kuşatılmasına neredeyse güç yetmeyecek kadar pek çoktur. { فَامْنُنْ } kelimesi ihsan manasına gelen minnetten olup “ondan dilediğine ver”; { أَوْ أَمْسِكْ } “yahut tut”, tasarrufu sana bırakılmıştır demektir. İbn Mes‘ûd'un kıraatinde: “Bu, bağışımızdır; artık ister hesapsızca ver, ister tut” şeklindedir. Yahut: Bu boyun eğdirme bizim bağışımızdır; şeytanlardan dilediğini salıvererek ihsanda bulun, dilediğini de bukağıda tut; hesapsızdır, yani bu hususta sana hiçbir hesap/sorumluluk yoktur.

[سورة ص (٣٨) : الآيات ٤١ الى ٤٤]

[Sâd Suresi (38) : Âyetler 41-44]

وَاذْكُرْ عَبْدَنا أَيُّوبَ إِذْ نادى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ (٤١) ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ (٤٢) وَوَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ (٤٣) وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (٤٤)

{ وَاذْكُرْ عَبْدَنا أَيُّوبَ إِذْ نادى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ } “Kulumuz Eyyûb’u da hatırla! Hani o, Rabbine: ‘Doğrusu şeytan bana bir meşakkat ve azap dokundurdu’ diye seslenmişti.” { ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ } “Ayağını [yere] vur! İşte yıkanacak soğuk [bir su] ve bir içecek!” { وَوَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ } “Bizden bir rahmet ve akıl sahipleri için bir ibret olmak üzere ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha bağışladık.” { وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ } “[Ona:] ‘Eline bir demet [sap] al da onunla vur, yeminini bozma!’ [dedik]. Gerçekten biz onu sabırlı bulduk. O ne güzel bir kuldu! Şüphesiz o, [daima Allah'a] yönelen biriydi.”

أَيُّوبَ عطف بيان. وإِذْ بدل اشتمال منه أَنِّي مَسَّنِيَ بأنى مسنى: حكاية لكلامه الذي ناداه بسببه، ولو لم يحك لقال بأنه مسه: لأنه غائب. وقرئ بِنُصْبٍ بضم النون وفتحها مع سكون الصاد، وبفتحهما، وضمهما، فالنصب والنصب: كالرشد والرشد، والنصب: على أصل المصدر، والنصب: تثقيل نصب، والمعنى واحد، وهو التعب والمشقة. والعذاب: الألم، يريد مرضه وما كان يقاسى فيه من أنواع الوصب . وقيل: الضرّ في البدن، والعذاب في ذهاب الأهل والمال فإن قلت: لم نسبه إلى الشيطان، ولا يجوز أن يسلطه الله على أنبيائه ليقضى من إتعابهم وتعذيبهم وطره، ولو قدر على ذلك لم يدع صالحا إلا وقد نكبه وأهلكه، وقد تكرّر في القرآن أنه لا سلطان له إلا الوسوسة فحسب؟ قلت: لما كانت وسوسته إليه وطاعته له فيما وسوس سببا فيما مسه الله به من النصب والعذاب، نسبه إليه، وقد راعى الأدب في ذلك حيث لم ينسبه إلى الله في دعائه، مع أنه فاعله ولا يقدر عليه إلا هو. وقيل: أراد ما كان يوسوس به إليه في مرضه من تعظيم ما نزل به من البلاء، ويغريه على الكراهة والجزع، فالتجأ إلى الله تعالى في أن يكفيه ذلك بكشف البلاء، أو بالتوفيق في دفعه ورده بالصبر الجميل. وروى أنه كان يعوده ثلاثة من المؤمنين، فارتدّ أحدهم، فسأل عنه فقيل ألقى إليه الشيطان: إن الله لا يبتلى الأنبياء والصالحين، وذكر في سبب بلائه أنّ رجلا استغاثه على ظالم فلم يغثه. وقيل: كانت مواشيه في ناحية ملك كافر، فداهنه ولم يغزه. وقيل: أعجب بكثرة ماله ارْكُضْ بِرِجْلِكَ حكاية ما أجيب به أيوب، أى: اضرب برجلك الأرض. وعن قتادة: هي أرض الجابية فضربها، فنبعت عين فقيل هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ أى هذا ماء تغتسل به وتشرب منه، فيبرأ باطنك وظاهرك، وتنقلب مآبك قلبة . وقيل: نبعت له عينان، فاغتسل من إحداهما وشرب من الأخرى، فذهب الداء من ظاهره وباطنه بإذن الله، وقيل: ضرب برجله اليمنى فنبعت عين حارة فاغتسل منها، ثم باليسرى فنبعت باردة فشرب منها رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرى مفعول لهما. والمعنى: أنّ الهبة كانت للرحمة له ولتذكير أولى الألباب، لأنهم إذا سمعوا بما

{ أَيُّوبَ } [kelimesi] atf-ı beyândır. { إِذْ } [kelimesi] ise ondan bedel-i iştimaldir. { أَنِّي مَسَّنِيَ } “[bana dokundu diye]”, [Rabbine] kendisi sebebiyle seslendiği sözünün hikâye edilmesidir (naklidir). Eğer hikâye yoluyla aktarılmasaydı, [Eyyûb] gaib olduğu için “ona dokundu” (بِأَنَّهُ مَسَّهُ) derdi. { بِنُصْبٍ } [kelimesi]; sâd harfinin sükûnu ile nûn harfinin dammesi (nüsb) ve fethası (nasb) ile, her ikisinin fethası (neseb) ve her ikisinin dammesi (nüsub) ile okunmuştur. “Nüsb” ve “nasb”, “rüşd” ve “reşed” gibidir; “neseb” masdarın aslı üzeredir; “nüsub” ise “nüsb”ün [harekelenerek] ağırlaştırılmış halidir. Anlamları bir olup yorgunluk ve meşakkattir. Azap ise elemdir; bununla hastalığını ve bu hastalık içinde çektiği çeşitli dertleri/hastalıkları kastetmektedir. Bir görüşe göre de: [Nusb/Nasab] bedendeki zarar/hastalık, azap ise ailenin ve malın elden gitmesidir. Eğer: “Allah'ın, peygamberlerini yormak ve onlara eziyet etmek suretiyle arzusunu yerine getirmesi için şeytanı peygamberlerine musallat kılması caiz olmadığı ve şayet buna gücü yetseydi hiçbir sâlih kimseyi felakete uğratıp helak etmedik bırakmayacağı, üstelik Kur'an'da vesveseden başka onun hiçbir hâkimiyetinin bulunmadığı defalarca tekrarlandığı halde, [Eyyûb] bunu niçin şeytana nispet etmiştir?” dersen, derim ki: Şeytanın ona vesvese vermesi ve [Eyyûb'un] vesvese verdiği hususta ona uyması, Allah'ın kendisine isabet ettirdiği meşakkat ve azaba sebep teşkil ettiği için onu şeytana nispet etmiştir. Ayrıca duasında, bunu bizzat yapan ve buna gücü yeten yalnızca O olduğu halde Allah'a nispet etmeyerek bu hususta edep gözetmiştir. Bir görüşe göre: Hastalığı esnasında başına gelen belayı gözünde büyütmesi, onu [bu durumdan] hoşlanmamaya ve feryat edip sabırsızlık göstermeye kışkırtması hususunda şeytanın kendisine fısıldadığı vesveseleri kastetmiştir. Böylece belayı kaldırmak suretiyle kendisini bundan kurtarması yahut güzel bir sabır ile onu savıp bertaraf etmede muvaffakiyet vermesi için Yüce Allah'a sığınmıştır. Rivayet edildiğine göre, müminlerden üç kişi onu ziyarete geliyordu; derken içlerinden biri dinden döndü. Eyyûb onu sordu, kendisine: “Şeytan onun aklına ‘Şüphesiz Allah peygamberleri ve sâlihleri [böyle] belaya uğratmaz’ fikrini soktu” denildi. Başına gelen belanın sebebi hakkında da şöyle zikredilmiştir: Bir adam zâlim birine karşı ondan yardım istemiş, o ise yardım etmemişti. Bir görüşe göre: Hayvanları kâfir bir hükümdarın arazisinde bulunuyordu; ona yağcılık yaptı ve onunla savaşmadı. Bir görüşe göre de malının çokluğundan ötürü kendini beğenmişliğe kapıldı. { ارْكُضْ بِرِجْلِكَ } Eyyûb'a verilen cevabın hikâyesidir; yani: “Ayağınla yere vur!” demektir. Katâde'den [rivayet edildiğine göre]: Burası Câbiye toprağıdır. [Ayağını yere] vurdu, derken bir pınar fışkırdı ve [ona]: { هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ } denildi. Yani: “İşte bu, yıkanacağın ve içeceğin bir sudur; böylece için de dışın da iyileşir ve üzerindeki hastalıktan eser kalmaz.” Bir görüşe göre: Onun için iki pınar fışkırdı; birinden yıkandı, diğerinden içti ve Allah'ın izniyle hastalık hem dışından hem içinden gitti. Bir görüşe göre de: Sağ ayağıyla vurdu, sıcak bir pınar fışkırdı ve ondan yıkandı; sonra sol ayağıyla vurdu, soğuk [bir pınar] fışkırdı ve ondan içti. { رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرى } [ifadesi] her ikisi için mef‘ûlün lehdir. Anlamı şudur: Bu bağış, ona bir rahmet olsun ve akıl sahiplerine bir öğüt/ibret olsun diyedir. Çünkü onlar...

أنعمنا به عليه لصبره، رغبهم في الصبر على البلاء وعاقبة الصابرين وما يفعل الله بهم وَخُذْ معطوف على اركض. والضغث: الحزمة الصغيرة من حشيش أو ريحان أو غير ذلك. وعن ابن عباس: قبضة من الشجر، كان حلف في مرضه ليضربنّ امرأته مائة إذا برأ، فحلل الله يمينه بأهون شيء عليه وعليها لحسن خدمتها إياه ورضاه عنها، وهذه الرخصة باقية. وعن النبي ﷺ: أنه أتى بمخدج قد خبث بأمة، فقال: «خذوا عثكالا فيه مائة شمراخ فاضربوه بها ضربة» ويجب أن يصيب المضروب كل واحد من المائة، إمّا أطرافها قائمة، وإما أعراضها مبسوطة مع وجود صورة الضرب، وكان السبب في يمينه أنها أبطأت عليه ذاهبة في حاجة فحرج صدره، وقيل: باعت ذؤابتيها برغيفين وكانتا متعلق أيوب إذا قام. وقيل: قال لها الشيطان اسجدي لي سجدة فأردّ عليكم ما لكم وأولادكم، فهمت بذلك فأدركتها العصمة، فذكرت ذلك له، فحلف. وقيل: أوهمها الشيطان أن أيوب إذا شرب الخمر برأ، فعرضت له بذلك. وقيل:

sabretmesinden ötürü ona ihsan ettiğimiz nimetleri işittiklerinde, belaya sabretmeye, sabredenlerin akıbetine ve Allah'ın onlara ne yapacağına rağbet ederler. { وَخُذْ } kelimesi { اركض } üzerine matuftur. Dığs (الضغث): Ot, fesleğen veya başka şeylerden oluşan küçük demettir. İbn Abbas'tan [rivayet edildiğine göre]: Ağaç dallarından bir tutamdır. Eyyûb hastalığı esnasında, şayet iyileşirse hanımına yüz [sopa] vuracağına yemin etmişti. Allah da hanımının ona güzel hizmeti ve ondan razı olması sebebiyle, hem kendisine hem de hanımına en kolay yoldan yeminini çözüverdi; bu ruhsat baki kalmıştır. Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] rivayet edildiğine göre, bir cariyeyle zina etmiş kötürüm/çelimsiz () bir adam getirildi; bunun üzerine: “Yüz çöpü bulunan bir hurma dalı alın ve ona bununla bir kere vurun” () buyurdu. Dövme şeklinin gerçekleşmesiyle birlikte vurulan kimseye o yüz parçanın her birinin ya uçlarının dik olarak ya da enlerinin serilmiş olarak isabet etmesi gerekir. Yemininin sebebi şuydu: Hanımı bir ihtiyaç için gidip gecikmişti, onun da canı sıkıldı. Denildi ki: İki saç örgüsünü iki ekmeğe sattı; oysa Eyyûb ayağa kalkarken o ikisine tutunuyordu. Denildi ki: Şeytan ona: “Bana bir secde et, malınızı ve çocuklarınızı size geri vereyim” dedi; o da buna niyetlendi fakat peygamberlik ismeti [araya girip] onu korudu; bunu Eyyûb'a anlatınca o da yemin etti. Denildi ki: Şeytan kadına Eyyûb'un şarap içerse iyileşeceğini vehmettirdi, o da bunu Eyyûb'a teklif etti. Denildi ki:

سألته أن يقرب للشيطان بعناق وَجَدْناهُ صابِراً علمناه صابرا. فإن قلت: كيف وجده صابرا وقد شكا إليه ما به واسترحمه؟ قلت: الشكوى إلى الله عز وعلا لا تسمى جزعا، ولقد قال يعقوب ﵇: نَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ

ondan şeytan için bir oğlak kurban etmesini istedi. { وَجَدْناهُ صابِراً } “onu sabırlı bildik/bulduk” demektir. Eğer: “Başına geleni O'na şikâyet ettiği ve O'ndan merhamet dilediği halde onu nasıl sabırlı buldu?” dersen, derim ki: Yüce Allah'a şikâyette bulunmak feryat/sabırsızlık olarak adlandırılmaz. Nitekim Ya'kûb [aleyhisselâm] şöyle demiştir: { إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ } “Ben kederimi ve hüznümü sadece Allah'a arz ederim.”

وكذلك شكوى العليل إلى الطبيب، وذلك أن أصبر الناس على البلاء لا يخلو من تمنى العافية وطلبها، فإذا صحّ أن يسمى صابرا مع تمنى العافية وطلب الشفاء، فليسم صابرا مع اللجإ إلى الله تعالى، والدعاء بكشف ما به ومع التعالج ومشاورة الأطباء، على أن أيوب ﵇ كان يطلب الشفاء خيفة على قومه من الفتنة.

Hastanın hekime şikâyette bulunması da böyledir; zira belaya en çok sabreden insan bile afiyet temennisinden ve onu istemekten hali kalamaz. Afiyet temenni etmek ve şifa dilemekle birlikte sabırlı olarak adlandırılması doğru olduğuna göre; Yüce Allah'a sığınmakla, başındaki sıkıntının kaldırılması için dua etmekle, tedavi olmakla ve tabiplerle istişare etmekle birlikte de sabırlı olarak adlandırılmalıdır. Kaldı ki Eyyûb [aleyhisselâm], kavminin fitneye düşmesinden endişe ettiği için şifa istiyordu.

حيث كان الشيطان بوسوس إليهم كما كان يوسوس اليه أنه لو كان نبيا لما ابتلى بمثل ما ابتلى به، وإرادة القوة على الطاعة، فقد بلغ أمره إلى أن لم يبق منه إلا القلب واللسان. ويروى أنه قال في مناجاته: إلهى قد علمت أنه لم يخالف لساني قلبي، ولم يتبع قلبي بصرى، ولم يهبني ما ملكت يمينى، ولم آكل إلا ومعى يتيم، ولم أبت شبعان ولا كاسيا ومعى جائع أو عريان، فكشف الله عنه.

Zira şeytan, tıpkı kendisine vesvese verdiği gibi onlara da: "Eğer o bir peygamber olsaydı, başına gelen böylesi bir belaya uğramazdı" diye vesvese veriyordu. Bir de [Eyyûb], itaate güç yetirebilmeyi arzu ediyordu; zira durumu, kendisinde sadece kalbi ve dili kalacak raddeye varmıştı. Rivayet edildiğine göre o, münâcâtında şöyle demiştir: "İlâhım! Şüphesiz sen bildin [ve bilirsin] ki; dilim kalbime muhalefet etmedi, kalbim gözüme uymadı, sağ elimin mâlik olduğu [cariyelerim] beni tahrik/teşvik etmedi, beraberimde bir yetim olmaksızın yemek yemedim ve yanımda aç veya çıplak biri varken ne tok ne de giyinik olarak geceledim." Bunun üzerine Allah ondan [bu sıkıntıyı] giderdi.

[سورة ص (٣٨) : الآيات ٣٨ الى ٤٧]

[Sâd Suresi (38) : Âyetler 38-47]

وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ (٣٨) هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٩) وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ (٤٠) وَاذْكُرْ عَبْدَنا أَيُّوبَ إِذْ نادى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ (٤١) ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ (٤٢)

{ وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ (٣٨) هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٩) وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَحُسْنَ مَآبٍ (٤٠) وَاذْكُرْ عَبْدَنا أَيُّوبَ إِذْ نادى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَعَذابٍ (٤١) ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَشَرابٌ (٤٢) } “Bukağılara bağlanmış diğerlerini de [onun emrine verdik]. ‘İşte bu bizim bağışımızdır; artık ister hesapsızca ver, ister tut!’ [dedik]. Doğrusu onun katımızda bir yakınlığı ve güzel bir geleceği (akıbeti) vardır. Kulumuz Eyyûb'u da hatırla! Hani Rabbine: ‘Doğrusu şeytan bana bir yorgunluk ve azap dokundurdu’ diye seslenmişti. ‘Ayağını yere vur! İşte yıkanacak ve içilecek soğuk bir su!’ [dedik].” (38-42)

وَوَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ (٤٣) وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (٤٤) وَاذْكُرْ عِبادَنا إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصارِ (٤٥) إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ (٤٦) وَإِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيارِ (٤٧)

{ وَوَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ (٤٣) وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَلا تَحْنَثْ إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (٤٤) وَاذْكُرْ عِبادَنا إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصارِ (٤٥) إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ (٤٦) وَإِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيارِ (٤٧) } “Bizden bir rahmet ve akıl sahiplerine bir ibret (öğüt) olmak üzere ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha bağışladık. ‘Eline bir demet sap al da onunla vur, yeminini bozma!’ [dedik]. Doğrusu biz onu sabırlı bulduk. O ne güzel kuldu! Şüphesiz o, [daima Allah'a] yönelendi. Güçlü ve basiretli kullarımız İbrâhim, İshak ve Ya'kûb'u da hatırla! Biz onları ahiret yurdunu anma (düşünme) gibi halis bir hasletle ihlaslı kıldık. Şüphesiz onlar katımızda seçkin, hayırlı kimselerdendir.” (43-47)

إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ عطف بيان لعبادنا. ومن قرأ: عبدنا، جعل إبراهيم وحده عطف بيان له، ثم عطف ذريته على عبدنا، وهي إسحاق ويعقوب، كقراءة ابن عباس: وإله أبيك إبراهيم وإسماعيل وإسحاق. لما كانت أكثر الأعمال تباشر بالأيدى غلبت، فقيل في كل عمل هذا مما عملت أيديهم، وإن كان عملا لا يتأتى فيه المباشرة بالأيدى. أو كان العمال جذما لا أيدي لهم، وعلى ذلك ورد قوله عز وعلا أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصارِ يريد: أولى الأعمال والفكر، كأن الذين لا يعملون أعمال الآخرة، ولا يجاهدون في الله، ولا يفكرون أفكار ذوى الديانات ولا يستبصرون في حكم الزمنى الذين لا يقدرون على أعمال جوارحهم والمسلوبى العقول الذين لا استبصار بهم. وفيه تعريض بكل من لم يكن من عمال الله، ولا من المستبصرين في دين الله، وتوبيخ على تركهم المجاهدة والتأمل مع كونهم متمكنين منهما. وقرئ: أولى الأيادى، على جمع الجمع. وفي قراءة ابن مسعود: أولى الأيد، على طرح الياء والاكتفاء بالكسرة. وتفسيره بالأيد- من التأييد-: قلق غير متمكن أَخْلَصْناهُمْ جعلناهم خالصين بِخالِصَةٍ بخصلة خالصة لا شوب فيها، ثم فسرها بذكرى الدار، شهادة لذكرى الدار بالخلوص والصفاء وانتفاء الكدورة عنها. وقرئ على الإضافة. والمعنى: بما خلص من ذكرى الدار، على أنهم لا يشوبون ذكرى الدار بهمّ آخر، إنما همهم ذكرى الدار لا غير. ومعنى ذِكْرَى الدَّارِ: ذكراهم الآخرة دائبا، ونسيانهم اليها ذكر الدنيا. أو تذكيرهم الآخرة وترغيبهم فيها، وتزهيدهم في الدنيا، كما هو شأن الأنبياء وديدنهم. وقيل. ذكرى الدار. الثناء الجميل في الدنيا ولسان الصدق الذي ليس لغيرهم. فإن قلت: ما معنى أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ؟ قلت: معناه: أخلصناهم بسبب هذه الخصلة، وبأنهم من أهلها. أو أخلصناهم بتوفيقهم لها، واللطف بهم في اختيارها. وتعضد الأوّل قراءة من قرأ: بخالصتهم الْمُصْطَفَيْنَ المختارين من أبناء جنسهم. والْأَخْيارِ جمع خير، أو خير، على التخفيف، كالأموات في جمع ميت أو ميت.

{ إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ } “kullarımız” ifadesinden atf-ı beyandır. “Kulumuz (abdenâ)” şeklinde okuyan kimse ise, İbrâhim'i tek başına ona atf-ı beyan yapmış, sonra onun zürriyetini -ki o İshak ve Ya'kûb'dur- “kulumuz” üzerine atfetmiştir; nitekim İbn Abbas'ın: “Atan İbrâhim'in, İsmâil'in ve İshak'ın ilahı” kıraati böyledir. İşlerin çoğu ellerle doğrudan yapıldığı için bu baskın gelmiş ve doğrudan ellerle yapılması mümkün olmayan bir iş olsa yahut çalışanlar elleri olmayan kötürümler olsa bile her iş için: “Bu, ellerinin yaptığı şeylerdendir” denilmiştir. Yüce Allah'ın: { أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصارِ } “güç ve basiret sahipleri” buyruğu da bu kabildendir; yani amel ve tefekkür sahipleri demektir. Sanki ahiret amellerini işlemeyen, Allah yolunda cihat etmeyen, dindarların tefekkür ettiği gibi düşünmeyen ve basiret sahibi olmayan kimseler; uzuvlarının işlerine güç yetiremeyen kötürüm kimseler ve basireti olmayan akıldan mahrum kimseler hükmündedir. Bunda Allah için amel işlemeyen ve Allah'ın dininde basiret sahibi olmayan herkesi inceden inceye kınama, her ikisine de güçleri yettiği halde mücadeleyi ve tefekkürü terk etmelerinden dolayı bir azarlama vardır. Cemi‘nin cem'i olarak { أُولِي الْأَيَادِي } şeklinde de okunmuştur. İbn Mes‘ûd'un kıraatinde ise, yâ harfi atılıp kesre ile yetinilerek { أُولِي الأَيْدِ } şeklindedir. Bunun “te'yîd” (desteklemek) kökünden gelen “eyd” (güç) ile tefsir edilmesi zayıftır, yerinde değildir. { أَخْلَصْناهُمْ } “onları ihlaslı/katışıksız kıldık”; { بِخالِصَةٍ } “içinde hiçbir karışım bulunmayan halis bir haslet ile” demektir; sonra bunu “yurdun (ahiretin) anılması” ile tefsir etmiştir ki bu, ahireti anmanın halisliğine, duruluğuna ve bulanıklıktan uzaklığına bir şahitliktir. İzafetle de okunmuştur. Anlamı şudur: “Ahireti anmaktan arınmış/süzülmüş olan şeyle”; yani onlar ahireti anmayı başka bir tasa ile karıştırmazlar, onların tasası yalnızca ahireti anmaktır, başka bir şey değil. { ذِكْرَى الدَّارِ } ifadesinin anlamı: Onların sürekli ahireti anmaları ve dünyayı anmayı tamamen unutmalarıdır. Yahut peygamberlerin şanı ve âdeti olduğu üzere ahireti hatırlatmaları, ona teşvik etmeleri ve dünyadan yüz çevirtmeleridir. Denildi ki: { ذِكْرَى الدَّارِ } dünyada güzel bir övgü ve başkalarında bulunmayan sıdk lisanıdır (doğrulukla anılmaktır). Eğer: “{ أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ } ifadesinin anlamı nedir?” dersen, derim ki: Anlamı şudur: Onları bu haslet sebebiyle ve bu hasletin ehli olmalarıyla ihlaslı kıldık. Yahut onları buna muvaffak kılarak ve bunu seçmelerinde onlara lütufta bulunarak ihlaslı kıldık. { بِخَالِصَتِهِمْ } şeklinde okuyanın kıraati de birinci manayı destekler. { الْمُصْطَفَيْنَ } kendi cinslerinin fertleri arasından seçilmiş olanlar demektir. { الْأَخْيارِ } ise tahfif ile hayyir veya hayr kelimesinin çoğuludur; tıpkı meyyit veya meyt kelimesinin çoğulunun emvât gelmesi gibi.

[سورة ص (٣٨) : آية ٤٨]

[Sâd Suresi (38) : Âyet 48]

وَاذْكُرْ إِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الْأَخْيارِ (٤٨)

{ وَاذْكُرْ إِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الْأَخْيارِ (٤٨) } “İsmâil'i, Elyesa'ı ve Zülkifl'i de hatırla! Hepsi de hayırlı kimselerdendir.” (48)

وَالْيَسَعَ كأن حرف التعريف دخل على يسع. وقرئ: والليسع، كأن حرف التعريف

{ وَالْيَسَعَ } sanki tarif harfi (harf-i ta'rif) “Yesa‘” kelimesinin üzerine girmiş gibidir. Şöyle de okunmuştur: { وَاللَّيْسَعَ }; sanki tarif harfi

دخل على ليسع، فيعل من اللسع. والتنوين في وَكُلٌّ عوض من المضاف اليه، معناه:

“Lesa‘” kökünden gelen “fey'al” veznindeki “Leyse‘” kelimesinin üzerine girmiştir. { وَكُلٌّ } kelimesindeki tenvin, muzâfun ileyh'ten ivazdır (onun yerine gelmiştir); anlamı şudur:

وكلهم من الأخيار.

“Ve onların hepsi hayırlılardandır.”

[سورة ص (٣٨) : الآيات ٤٩ الى ٥٢]

[Sâd Suresi (38) : Âyetler 49-52]

هذا ذِكْرٌ وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ (٤٩) جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ (٥٠) مُتَّكِئِينَ فِيها يَدْعُونَ فِيها بِفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرابٍ (٥١) وَعِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ أَتْرابٌ (٥٢)

{ هذا ذِكْرٌ وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ (٤٩) جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ (٥٠) مُتَّكِئِينَ فِيها يَدْعُونَ فِيها بِفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرابٍ (٥١) وَعِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ أَتْرابٌ (٥٢) } “İşte bu bir zikirdir (öğüttür / şereftir). Şüphesiz takva sahipleri için elbette güzel bir gelecek (akıbet) vardır. Kapıları kendilerine sonuna kadar açılmış Adn cennetleri [vardır]. Orada yaslanarak birçok meyve ve içecek isterler. Yanlarında da bakışlarını yalnızca eşlerine dikmiş yaşıt dilberler vardır.” (49-52)

هذا ذِكْرٌ أى: هذا نوع من الذكر وهو القرآن، لما أجرى ذكر الأنبياء وأتمه، وهو باب من أبواب التنزيل، ونوع من أنواعه، وأراد أن يذكر على عقبه بابا آخر، وهو ذكر الجنة وأهلها، قال: هذا ذكر، ثم قال وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ كما يقول الجاحظ في كتبه: فهذا باب، ثم يشرع في باب آخر، ويقول الكاتب إذا فرغ من فصل من كتابه وأراد الشروع في آخر: هذا وقد كان كيت وكيت، والدليل عليه: أنه لما أتم ذكر أهل الجنة وأراد أن يعقبه بذكر أهل النار. قال: هذا وإن للطاغين. وقيل: معناه هذا شرف وذكر جميل يذكرون به أبدا. وعن ابن عباس رضى الله عنه: هذا ذكر من مضى من الأنبياء جَنَّاتِ عَدْنٍ معرفة لقوله جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ وانتصابها على أنها عطف بيان لحسن مآب. ومُفَتَّحَةً حال، والعامل فيها ما في لِلْمُتَّقِينَ من معنى الفعل. وفي مُفَتَّحَةً ضمير الجنات. والأبواب بدل من الضمير، تقديره: مفتحة هي الأبواب، كقولهم: ضرب زيد اليد والرجل، وهو من بدل الاشتمال. وقرئ: جنات عدن مفتحة، بالرفع، على أن جنات عدن مبتدأ، ومفتحة خبره.

{ هذا ذِكْرٌ } yani: Bu, zikrin bir türüdür ki o da Kur'an'dır. Peygamberlerin zikrini yapıp tamamlayınca -ki bu vahyin bablarından bir bab ve türlerinden bir türdür- ve peşinden diğer bir babı, yani cennet ve ehlinin zikrini () anmak isteyince: “Bu bir zikirdir” buyurmuş, sonra da: { وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ } “şüphesiz takva sahipleri için...” demiştir. Tıpkı Câhız'ın kitaplarında: “Bu bir bölümdür” deyip sonra başka bir bölüme başlaması ve yazarın kitabının bir faslını bitirip diğerine başlamak istediğinde: “İşte böyle; şöyle şöyle olmuştu” demesi gibi. Bunun delili şudur: Cennet ehlinin zikrini tamamlayıp peşinden cehennem ehlinin zikrini getirmek isteyince: “İşte böyle; şüphesiz azgınlar için...” demiştir. Denildi ki: Bunun anlamı; bu bir şereftir ve kendisiyle ebediyen anılacakları güzel bir yaddır. İbn Abbas'tan [radıyallâhu anh] [rivayet edildiğine göre]: Bu, geçmiş peygamberlerin anılmasıdır. { جَنَّاتِ عَدْنٍ }: { جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ } “Rahmân'ın vadettiği Adn cennetleri” buyruğundan ötürü marifedir ve { حُسْنَ مَآبٍ } ifadesinden atf-ı beyan olduğu için mansuptur. { مُفَتَّحَةً } haldir ve onda amel eden { لِلْمُتَّقِينَ } ifadesindeki fiil manasıdır. { مُفَتَّحَةً } lafzında cennetlerin zamiri vardır; { الْأَبْوابُ } ise bu zamirden bedeldir, takdiri şöyledir: “O [cennetler], kapıları kendilerine açılmış olandır”; tıpkı: “Zeyd'in eline ve ayağına vuruldu” sözleri gibidir ve bu bedel-i iştimaldendir. { جَنَّاتُ عَدْنٍ مُفَتَّحَةٌ } şeklinde ref ile de okunmuştur; buna göre { جَنَّاتُ عَدْنٍ } mübteda, { مُفَتَّحَةٌ } ise onun haberidir.

أو كلاهما خبر مبتدإ محذوف، أى: هو جنات عدن هي مفتحة لهم، كأن اللدات سمين أترابا، لأن التراب مسهن في وقت واحد، وانما جعلن على سنّ واحدة، لأن التحاب بين الأقران أثبت. وقيل: هنّ أتراب لأزواجهن، أسنانهنّ كأسنانهم:

Yahut her ikisi de mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani “O, kapıları kendilerine açılmış olan Adn cennetleridir.” Yaşıt kimselere (el-lidât) “etrâb” (أَتْراب) denilmesi, sanki toprağın kendilerine aynı anda temas etmesinden (aynı zamanda doğmalarından) dolayıdır. Onların aynı yaşta kılınmaları ise akranlar arasındaki sevginin daha sağlam olmasındandır. Şöyle de denilmiştir: Onlar kocalarının yaşıtlarıdır, yaşları kocalarının yaşları gibidir.

[سورة ص (٣٨) : الآيات ٥٣ الى ٥٤]

[Sâd Suresi (38) : الآيات ٥٣ الى ٥٤]

هذا ما تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسابِ (٥٣) إِنَّ هذا لَرِزْقُنا ما لَهُ مِنْ نَفادٍ (٥٤)

{ هذا ما تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسابِ (٥٣) إِنَّ هذا لَرِزْقُنا ما لَهُ مِنْ نَفادٍ (٥٤) } “İşte hesap günü için size vadedilen budur! Şüphesiz bu bizim rızkımızdır; onun için bitip tükenme yoktur.” (53-54)

قرئ: يوعدون، بالتاء والياء لِيَوْمِ الْحِسابِ لأجل يوم الحساب، كما تقول: هذا ما تدخرونه ليوم الحساب، أى: ليوم تجزى كل نفس ما عملت.

[Ayet], { تُوعَدُونَ } “tû‘adûne” ve “yû‘adûne” şeklinde [muhatap kipi] 'tâ' (ت) ve [gaib kipi] 'yâ' (ي) ile okunmuştur. { لِيَوْمِ الْحِسابِ } “hesap günü için” [ifadesi], hesap gününden ötürü / hesap günü için demektir; nitekim senin “Bu, hesap günü için biriktirdiğiniz şeydir” demen gibidir. Yani: Her nefsin yaptığının karşılığını göreceği gün içindir.

[سورة ص (٣٨) : الآيات ٥٥ الى ٦١]

[Sâd Suresi (38) : الآيات ٥٥ الى ٦١]

هذا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ (٥٥) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها فَبِئْسَ الْمِهادُ (٥٦) هذا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ (٥٧) وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْواجٌ (٥٨) هذا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لا مَرْحَباً بِهِمْ إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ (٥٩)

{ هذا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ (٥٥) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها فَبِئْسَ الْمِهادُ (٥٦) هذا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ (٥٧) وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْواجٌ (٥٨) هذا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لا مَرْحَباً بِهِمْ إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ (٥٩) } “İşte böyle! Şüphesiz azgınlar için elbette kötü bir gelecek (akıbet) vardır: Yaslanacakları cehennem! O ne kötü bir döşektir! İşte bu; kaynar su ve irindir, artık onu tatsınlar! Onun türünden daha başka çift çift (türlü türlü) azaplar da vardır. ‘İşte bu, sizinle beraber [ateşe] tıkılan bir topluluktur.’ ‘Onlara rahatlık yüzü gösterilmesin (merhaba olmasın)! Şüphesiz onlar ateşe gireceklerdir’ [derler].” (55-59)

قالُوا بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَباً بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا فَبِئْسَ الْقَرارُ (٦٠) قالُوا رَبَّنا مَنْ قَدَّمَ لَنا هذا فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً فِي النَّارِ (٦١)

{ قالُوا بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَباً بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا فَبِئْسَ الْقَرارُ (٦٠) قالُوا رَبَّنا مَنْ قَدَّمَ لَنا هذا فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً فِي النَّارِ (٦١) } “[Uyanlar] derler ki: ‘Hayır, asıl size rahatlık yüzü gösterilmesin! Onu önümüze siz sürdünüz. O ne kötü bir duraktır!’ Derler ki: ‘Rabbimiz! Bunu önümüze kim sürdüyse, ateşte onun azabını kat kat artır!’” (60-61)

هذا أى الأمر هذا: أو هذا كما ذكر فَبِئْسَ الْمِهادُ كقوله لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ شبه ما تحتهم من النار بالمهاد الذي يفترشه النائم، أى: هذا حميم فليذوقوه. أو العذاب هذا فليذوقوه، ثم ابتدأ فقال: هو حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ أو: هذا فليذوقوه بمنزلة وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ أى ليذوقوا هذا فليذوقوه، والغساق- بالتخفيف والتشديد-: ما يغسق من صديد أهل النار، يقال: غسقت العين، إذا سال دمعها. وقيل: الحميم يحرق بحرّه، والغساق يحرق ببرده. وقيل: لو قطرت منه قطرة في المشرق لنتنت أهل المغرب، ولو قطرت منه قطرة في المغرب لنتنت أهل المشرق. وعن الحسن رضى الله عنه. الغساق: عذاب لا يعلمه إلا الله تعالى.

{ هذا } yani iş böyledir yahut bu zikredildiği gibidir. { فَبِئْسَ الْمِهادُ } buyruğu, O'nun: { لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ } “Onlar için cehennemden bir döşek ve üstlerinde de örtüler vardır” sözü gibidir; altlarındaki ateşi uyuyan kimsenin altına serdiği döşeğe benzetmiştir. Yani: “İşte bu kaynar sudur, onu tatsınlar” yahut “Azap budur, onu tatsınlar” demektir; sonra yeni bir cümleye başlayıp: “O { حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ } kaynar su ve irindir” buyurmuştur. Yahut: { هذا فَلْيَذُوقُوهُ } cümlesi { وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “Yalnızca benden korkun” cümlesi konumundadır; yani “Bunu tatsınlar, artık onu tatsınlar” demektir. Gassâk (الغساق) -tahfif ve teşdit ile ({ غَسَّاقٌ } / { غَسَاقٌ })-: Cehennem ehlinin irininden akan şeydir; gözün yaşı aktığında “gasekati'l-ayn” denir. Denildi ki: Hamîm sıcağıyla yakar, gassâk ise soğuğuyla yakar. Denildi ki: Şayet ondan doğuya bir damla damlatılsaydı batıdakileri kokuturdu; şayet batıya bir damla damlatılsaydı doğudakileri kokuturdu. Hasan'dan [radıyallâhu anh] rivayet edildiğine göre gassâk; Yüce Allah'tan başkasının bilmediği bir azaptır.

إن الناس أخفوا لله طاعة فأخفى لهم ثوابا في قوله فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ وأخفوا معصية فأخفى لهم عقوبة وَآخَرُ ومذوقات أخر من شكل هذا المذوق من مثله في الشدة والفظاعة أَزْواجٌ أجناس. وقرئ: وآخر، أى: وعذاب آخر. أو مذوق آخر.

İnsanlar Allah için bir itaati gizlediler, O da: { فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ } “Hiçbir nefis, kendileri için göz aydınlığı olarak nelerin saklandığını bilmez” buyruğunda onlar için bir mükâfat gizledi; onlar da bir günahı gizlediler, O da onlar için bir ceza gizledi. { وَآخَرُ } “ve diğer tadılacak şeyler”, { مِنْ شَكْلِهِ } “bu tadılanın türünden, şiddet ve dehşet bakımından benzerinden”; { أَزْواجٌ } “çeşit çeşit/türlü türlüdür.” { وَآخَرُ } şeklinde [tekil olarak] da okunmuştur; yani: “ve başka bir azap” yahut “ve başka bir tadılacak şey” [demektir].

وأزواج: صفة لآخر، لأنه يجوز أن يكون ضروبا. أو صفة للثلاثة وهي حميم وغساق وآخر من شكله. وقرئ: من شكله، بالكسر وهي لغة. وأما الغنج فبالكسر لا غير هذا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ هذا جمع كثيف قد اقتحم معكم النار، أى دخل النار في صحبتكم وقرانكم، والاقتحام: ركوب الشدة والدخول فيها. والقحمة: الشدة. وهذه حكاية كلام الطاغين بعضهم مع بعض، أى: يقولون هذا. والمراد بالفوج: أتباعهم الذين اقتحموا معهم الضلالة، فيقتحمون معهم العذاب لا مَرْحَباً بِهِمْ دعاء منهم على أتباعهم. تقول لمن تدعو له: مرحبا، أى:

{ أَزْواجٌ } kelimesi { آخَرُ } kelimesinin sıfatıdır; zira onun türlü türlü kısımlar olması caizdir. Yahut hamîm, gassâk ve şeklinden olan diğeri olmak üzere bu üçünün sıfatıdır. { مِنْ شِكْلِهِ } şeklinde şîn'in kesresiyle de okunmuştur () ki bu bir lehçedir. İşve (الغنج) manasındaki şikl ise sadece kesre ile okunur. { هذا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ } “İşte bu, sizinle beraber ateşe dalmış, yani sizinle beraberlik ve birliktelik içinde ateşe girmiş kalabalık bir topluluktur.” İktihâm: Bir güçlüğe göğüs gerip onun içine dalmaktır. Kahme ise şiddet/güçlük demektir. Bu, azgınların birbiriyle olan konuşmalarının hikâyesidir; yani onlar bunu söylerler. Fevc (topluluk) ile kastedilen: Onlarla birlikte sapıklığa dalmış olan ve böylece onlarla beraber azaba da dalacak olan tabileridir. { لا مَرْحَباً بِهِمْ } tabilerine yönelik bir beddualarıdır. Kendisine dua ettiğin kimseye: “Merhaban” dersin, yani:

أتيت رحبا من البلاد لا ضيقا: أو رحبت بلادك رحبا، ثم تدخل عليه «لا» في دعاء السوء.

[Yani:] Memleketin dar değil, geniş bir yerine geldin yahut memleketin alabildiğine genişlesin. Sonra bedduada bulunulduğunda bunun başına «lâ» (لا) dâhil edilir.

وبِهِمْ بيان للمدعو عليهم إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ تعليل لاستيجابهم للدعاء عليهم. ونحوه قوله تعالى كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها وقيل: هذا فوج مقتحم معكم: كلام الخزنة لرؤساء الكفرة في أتباعهم. ولا مَرْحَباً بِهِمْ إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ كلام الرؤساء. وقيل: هذا كله كلام الخزنة قالُوا أى الأتباع بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَباً بِكُمْ يريدون الدعاء الذي دعوتم به علينا أنتم أحق به، وعللوا ذلك بقولهم أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا والضمير للعذاب أو لصلبهم. فإن قلت: ما معنى تقديمهم العذاب لهم؟ قلت: المقدم هو عمل السوء. قال الله تعالى ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ ولكن الرؤساء لما كانوا السبب فيه بإغوائهم وكان العذاب جزاءهم عليه: قيل أنتم قدمتموه لنا، فجعل الرؤساء هم المقدمين وجعل الجزاء هو المقدّم، فجمع بين مجازين، لأن العاملين هم المقدمون في الحقيقة لا رؤساؤهم، والعمل هو المقدم لاجزاؤه. فإن قلت: فالذي جعل قوله لا مَرْحَباً بِهِمْ من كلام الخزنة ما يصنع بقوله بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَباً بِكُمْ والمخاطبون- أعنى رؤساءهم- لم يتكلموا بما يكون هذا جوابا لهم؟ قلت: كأنه قيل: هذا الذي دعا به علينا الخزنة أنتم يا رؤساء أحق به منا لإغوائكم إيانا ونسببكم فيما نحن فيه من العذاب، وهذا صحيح كما لو زين قوم لقوم بعض المساوى فارتكبوه فقيل للمزينين: أخزى الله هؤلاء ما أسوأ فعلهم؟ فقال المزين لهم للمزينين: بل أنتم أولى بالخزي منا، فلولا أنتم لم نرتكب ذلك قالُوا هم الأتباع أيضا فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً أى مضاعفا، ومعناه: ذا ضعف: ونحوه قوله تعالى رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً وهو أن يزيد على عذابه مثله فيصير ضعفين، كقوله ﷿ رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ وجاء في التفسير عَذاباً ضِعْفاً: حيات وأفاعى .

{ بِهِمْ } ifadesi kendilerine beddua edilenleri beyandır. { إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ } cümlesi, kendilerine beddua edilmeyi hak etmelerinin gerekçesidir. Yüce Allah'ın: { كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها } “Her ümmet girdikçe yoldaşına lânet eder” buyruğu da bunun gibidir. Denildi ki: { هذا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ } sözü, zebanilerin kâfirlerin önderlerine tabileri hakkında söylediği sözdür. { لا مَرْحَباً بِهِمْ إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ } sözü ise önderlerin sözüdür. Denildi ki: Bunun tamamı zebanilerin sözüdür. { قالُوا } yani tabiler derler ki: { بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَباً بِكُمْ } “Hayır, asıl size rahatlık yüzü gösterilmesin!” Bununla: “Bize ettiğiniz o bedduaya siz daha layıksınız” demek isterler ve bunu: { أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا } “Onu önümüze siz sürdünüz” sözleriyle gerekçelendirirler; buradaki zamir azaba veya ateşe girmelerine aittir. Eğer: “Onların azabı önlerine sürmelerinin anlamı nedir?” dersen, derim ki: Öne sürülen şey kötü ameldir. Yüce Allah: { ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ } “Tadın yangın azabını! Bu, ellerinizin önden sunduğu şeyler sebebiyledir” buyurmuştur. Ancak önderler saptırmalarıyla buna sebep oldukları ve azap da buna karşılık bir ceza olduğu için: “Onu önümüze siz sürdünüz” denilmiştir; böylece önderler öne sürenler kılınmış, ceza da öne sürülen kılınmıştır. Böylelikle iki mecaz bir araya getirilmiştir; çünkü gerçekte öne sürenler önderleri değil bizzat amel işleyenlerdir ve öne sürülen şey de ceza değil ameldir. Eğer: “{ لا مَرْحَباً بِهِمْ } sözünü zebanilerin sözü kılan kimse, { بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَباً بِكُمْ } sözü karşısında ne yapar? Zira muhataplar -yani onların önderleri- buna cevap teşkil edecek bir şey söylememişlerdir” dersen, derim ki: Sanki şöyle denilmiştir: “Zebanilerin bize ettiği bu bedduaya, bizi saptırmanız ve içinde bulunduğumuz azaba sebep olmanız dolayısıyla ey önderler, siz bizden daha layıksınız.” Bu durum; bir topluluğun başka bir topluluğa bazı kötülükleri süsleyip onların da bunu işlemesi, ardından süsleyenlere: “Allah şunları rezil etsin, işleri ne kadar kötüdür!” denilmesi, süslenen kimselerin de süsleyenlere: “Asıl siz rezilliğe bizden daha layıksınız, siz olmasaydınız biz bunu işlemezdik” demeleri gibidir ki gayet uygundur. { قالُوا } onlar da yine tabilerdir: { فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً } “onun azabını kat kat artır”; yani katlanmış olarak, manası kat sahibi kıl demektir. Yüce Allah'ın: { رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً } “Rabbimiz! Bizi bunlar saptırdı, onlara kat kat azap ver!” buyruğu da böyledir; bu da onun azabına bir mislini daha ekleyip iki kat olmasıdır; nitekim [azze ve celle]: { رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ } “Rabbimiz! Onlara azaptan iki kat ver” () buyurmuştur. Tefsirde { عَذاباً ضِعْفاً } ifadesinin yılanlar ve engerekler olduğu gelmiştir ().

[سورة ص (٣٨) : الآيات ٦٢ الى ٦٣]

[Sâd Suresi (38) : Âyetler 62-63]

وَقالُوا ما لَنا لا نَرى رِجالاً كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ (٦٢) أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ (٦٣)

{ وَقالُوا ما لَنا لا نَرى رِجالاً كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ (٦٢) أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ (٦٣) } “Ve dediler ki: ‘Kendilerini kötülerden saydığımız birtakım adamları ne diye göremiyoruz? Onları alaya mı almıştık, yoksa gözler [onlardan] kaydı mı?’” (62-63)

وَقالُوا الضمير للطاغين رِجالًا يعنون فقراء المسلمين الذين لا يؤبه لهم مِنَ الْأَشْرارِ من الأراذل الذين لا خير فيهم ولا جدوى، ولأنهم كانوا على خلاف دينهم، فكانوا عندهم أشرارا أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا قرئ بلفظ الإخبار على أنه صفة لرجالا، مثل قوله كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ

{ وَقالُوا } “Ve dediler ki” [ifadesindeki] zamir azgınlara aittir. { رِجالًا } “birtakım adamları” ile Müslümanların kendilerine değer verilmeyen fakirlerini kastetmektedirler. { مِنَ الْأَشْرارِ } “kötülerden” [ifadesi], kendilerinde hiçbir hayır ve fayda bulunmayan rezil kimselerdendir; ayrıca onların kendi dinlerine aykırı [bir inanç] üzere bulunmaları sebebiyle kendi katlarında kötü kimseler idiler. { أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا } “Onları alaya mı almıştık?” ibaresi, tıpkı { كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ } “Kendilerini kötülerden saydığımız” kavli gibi, { رِجالًا } kelimesinin sıfatı olarak haber lafzıyla da okunmuştur.

وبهمزة الاستفهام على أنه إنكار على أنفسهم وتأنيب لها في الاستسخار منهم.

İstifham hemzesi ile de okunmuştur ({ أَتَّخَذْنَاهُمْ }); bu takdirde onlarla alay etmelerinden dolayı kendi nefislerini kınama ve onları azarlama () olur.

وقوله أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ له وجهان من الاتصال، أحدهما: أن يتصل بقوله ما لَنا أى: مالنا لا نراهم في النار؟ كأنهم ليسوا فيها بل أزاغت عنهم أبصارنا فلا نراهم وهم فيها: قسموا أمرهم بين أن يكونوا من أهل الجنة، وبين أن يكونوا من أهل النار. إلا أنه خفى عليهم مكانهم.

{ أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ } buyruğunun irtibat bakımından iki yönü vardır: Birincisi: { ما لَنا } sözüne bağlanmasıdır; yani: “Ateşte onları ne diye göremiyoruz? Sanki onlar ateşte değiller; yoksa gözlerimiz onlardan kaydı da ateşte oldukları halde onları göremiyor muyuz?” [demektir]. Böylece onların durumunu cennet ehlinden olmaları ile cehennem ehlinden olup da yerlerinin kendilerine gizli kalması arasında ikiye ayırmışlardır.

والوجه الثاني: أن يتصل باتخذناهم سخريا، إما أن تكون أم متصلة على معنى: أى الفعلين فعلنا بهم الاستسخار منهم، أم الازدراء بهم والتحقير، وأن أبصارنا كانت تعلو عنهم وتقتحمهم، على معنى إنكار الأمرين جميعا على أنفسهم، وعن الحسن: كل ذلك قد فعلوا، اتخذوهم سخريا وزاغت عنهم أبصارهم محقرة لهم. وإما أن تكون منقطعة بعد مضى اتخذناهم سخريا على الخبر أو الاستفهام، كقولك: إنها إبل أم شاء، وأزيد عندك أم عندك عمرو: ولك أن تقدّر همزة الاستفهام محذوفة فيمن قرأ بغير همزته، لأنّ «أم» تدل عليها، فلا تفترق القراءتان:

İkinci yön ise: { اتخذناهم سخريا } ifadesine bağlanmasıdır. Burada “em” (أَمْ), “Biz onlara iki fiilden hangisini yaptık: Onlarla alay mı ettik, yoksa onları hor ve hakir görüp de gözlerimiz onların üstünden aşıp onları görmezden mi geliyordu?” manasında muttasıl olabilir ki bu, her iki durumu da kendi aleyhlerine kınama manasındadır. Hasan'dan [nakledildiğine göre]: Onların hepsini yaptılar; hem onları alaya aldılar hem de onları hakir görerek gözleri onlardan kaydı. Yahut haber veya istifham üzere geçen { اتخذناهم سخريا } ifadesinden sonra munkatı‘ olabilir; tıpkı senin: “Onlar deve midir yoksa koyun mu?” ve “Zeyd senin yanında mıdır yoksa Amr mı senin yanındadır?” demen gibidir. Hemzesiz okuyan kimsenin kıraatinde istifham hemzesini mahzuf takdir etmen de mümkündür; çünkü “em” (أَمْ) ona delalet eder, dolayısıyla iki kıraat birbirinden farklı olmaz:

إثبات همزة الاستفهام وحذفها. وقيل: الضمير في وَقالُوا لصناديد قريش كأبى جهل والوليد وأضرابهما، والرجال: عمار وصهيب وبلال وأشباههم. وقرئ: سخريا، بالضم والكسر.

İstifham hemzesinin sübutu ile hazfi birdir. Denildi ki: { وَقالُوا } lafzındaki zamir Ebû Cehil, Velîd ve benzerleri gibi Kureyş'in elebaşlarına aittir; “adamlar” ise Ammâr, Suheyb, Bilâl ve benzerleridir. { سِخْرِيًّا } kelimesi zamme ve kesre ile ({ سُخْرِيًّا } / { سِخْرِيًّا }) okunmuştur.

[سورة ص (٣٨) : آية ٦٤]

[Sâd Suresi (38) : Âyet 64]

إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ (٦٤)

{ إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ (٦٤) } “Şüphesiz bu, cehennem ehlinin birbiriyle çekişmesi, elbette kesin bir gerçektir.” (64)

إِنَّ ذلِكَ أى الذي حكينا عنهم لَحَقٌّ لا بد أن يتكلموا به، ثم بين ما هو فقال هو تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ وقرئ بالنصب على أنه صفة لذلك، لأن أسماء الإشارة توصف بأسماء الأجناس. فإن قلت: لم سمى ذلك تخاصما؟ قلت: شبه تقاولهم وما يجرى بينهم من السؤال والجواب بما يجرى بين المتخاصمين من نحو ذلك ولأنّ قول الرؤساء: لا مرحبا بهم، وقول أتباعهم: بل أنتم لا مرحبا بكم، من باب الخصومة، فسمى التقاول كله تخاصما لأجل اشتماله على ذلك.

{ إِنَّ ذلِكَ } yani kendilerinden naklettiğimiz bu durum; { لَحَقٌّ } elbette konuşacakları kesin bir gerçektir. Sonra bunun ne olduğunu beyan edip: O { تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ } “cehennem ehlinin çekişmesidir” buyurmuştur. Nasb ile ({ تَخَاصُمَ }) de okunmuştur; buna göre { ذلِكَ } lafzının sıfatıdır, çünkü işaret isimleri cins isimlerle sıfatlanabilir. Eğer: “Bu durum niçin 'tehasum' (çekişme) diye isimlendirilmiştir?” dersen, derim ki: Karşılıklı konuşmalarını ve aralarında cereyan eden soru-cevabı, hasımların aralarında geçen bu tür şeylere () benzetmiştir; ayrıca önderlerin: “Onlara merhaba olmasın” sözü ile tabilerinin: “Asıl size merhaba olmasın” sözü çekişme kabilindendir. Dolayısıyla bunu içerdiğinden ötürü karşılıklı konuşmanın tamamı çekişme olarak adlandırılmıştır.

[سورة ص (٣٨) : الآيات ٦٥ الى ٦٦]

[Sâd Suresi (38) : Âyetler 65-66]