Binûn

Sâd Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قُلْ إِنَّما أَنَا مُنْذِرٌ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (٦٥) رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ (٦٦)

{ قُلْ إِنَّما أَنَا مُنْذِرٌ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ } (٦٥) “[De ki:] Ben sadece bir uyarıcıyım. Vâhid (tek) ve Kahhâr (mutlak galip) olan Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur.” { رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ } (٦٦) “[O], göklerin, yerin ve ikisi arasında bulunanların Rabbidir; Azîz'dir (üstündür), Gaffâr'dır (çok bağışlayandır).”

قُلْ يا محمد لمشركي مكة: ما أنا إلا رسول مُنْذِرٌ أنذركم عذاب الله للمشركين، وأقول لكم: إنّ دين الحق توحيد الله، وأن يعتقد أن لا إله إلا الله الْواحِدُ بلا ندّ ولا شريك الْقَهَّارُ لكل شيء، وأنّ الملك والربوبية له في العالم كله وهو الْعَزِيزُ الذي لا يغلب إذا عاقب العصاة، وهو مع ذلك الْغَفَّارُ لذنوب من التجأ إليه. أو قل لهم ما أنا إلا منذر لكم ما أعلم، وأنا أنذركم عقوبة من هذه صفته، فإنّ مثله حقيق بأن يخاف عقابه كما هو حقيق بأن يرجى ثوابه.

Mekke müşriklerine { قُلْ } “De ki” [ey Muhammed]: Ben sadece müşrikler için Allah'ın azabıyla sizi uyaran { مُنْذِرٌ } “bir uyarıcı” elçiyim ve size diyorum ki: Hak din, Allah'ın birliğidir; dengi ve ortağı bulunmayan { الْواحِدُ } “Tek” ve her şeye { الْقَهَّارُ } “Kahhar” (mutlak galip) olan Allah'tan başka hiçbir ilah bulunmadığına, bütün âlemde mülk ve rubûbiyetin O'na ait olduğuna inanmaktır. O, isyankârları cezalandırdığında asla mağlup edilemeyen { الْعَزِيزُ } “Azîz”dir; bununla birlikte O, kendisine sığınanların günahlarını { الْغَفَّارُ } “çok bağışlayan”dır. Yahut onlara de ki: Ben size ancak bildiğim şeyi uyaran biriyim; sıfatı böyle olan zatın cezalandırmasıyla sizi uyarıyorum. Zira O'nun gibisinin sevabı umulmaya layık olduğu gibi, azabından korkulmaya da layıktır.

[سورة ص (٣٨) : الآيات ٦٧ الى ٧٠]

[Sâd Suresi (38) : Âyetler 67-70]

قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ (٦٧) أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ (٦٨) ما كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٦٩) إِنْ يُوحى إِلَيَّ إِلاَّ أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٧٠)

{ قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ (٦٧) أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ (٦٨) ما كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٦٩) إِنْ يُوحى إِلَيَّ إِلاَّ أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٧٠) } “De ki: O, büyük bir haberdir. Siz ise ondan yüz çeviriyorsunuz. Onlar tartışırlarken Mele-i A‘lâ (yüce topluluk) hakkında hiçbir bilgim yoktu. Bana ancak apaçık bir uyarıcı olduğum vahyolunuyor.” (67-70)

قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ أى هذا الذي أنبأتكم به من كوني رسولا منذرا وأن الله واحد لا شريك له: نبأ عظيم لا يعرض عن مثله إلا غافل شديد الغفلة. ثم احتج لصحة نبوّته بأنّ ما ينبئ به عن الملإ الأعلى واختصامهم أمر ما كان له به من علم قط، ثم علمه ولم يسلك الطريق الذي يسلكه الناس في علم ما لم يعلموا، وهو الأخذ من أهل العلم وقراءة الكتب، فعلم أنّ ذلك لم يحصل إلا بالوحي من الله إِنْ يُوحى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ أى لأنما أنا نذير. ومعناه:

{ قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ } “De ki: O, büyük bir haberdir”; yani size haber verdiğim, benim uyarıcı bir elçi olduğum ve Allah'ın bir olup hiçbir ortağının bulunmadığı gerçeği, benzerinden ancak son derece gafil bir kimsenin yüz çevirebileceği büyük bir haberdir. Sonra Mele-i A‘lâ ve onların tartışmaları hakkında haber verdiği şeyin daha önce asla bilgisi dahilinde olmayan bir husus olmasıyla peygamberliğinin sıhhatine delil getirdi. Sonra bunu bildi; üstelik insanların bilmediklerini öğrenmek için izledikleri yolu, yani ilim ehlinden öğrenmek ve kitap okumak yolunu tutmadı. Böylece bunun ancak Allah'tan gelen vahiy ile hasıl olduğu anlaşıldı. { إِنْ يُوحى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ } “Bana ancak apaçık bir uyarıcı olduğum vahyolunuyor”, yani uyarıcı olduğum için [vahyolunuyor]. Bunun manası şudur:

ما يوحى إلىّ إلا للإنذار، فحذف اللام وانتصب بإفضاء الفعل إليه. ويجوز أن يرتفع على معنى:

Bana ancak uyarmak için vahyolunuyor; burada lâm harfi hazfedilmiş ve fiilin kendisine ulaşmasıyla (ifdâ-ı fiil) nasb edilmiştir. Şu manada ref olması da caizdir:

ما يوحى إلىّ إلا هذا، وهو أن أنذر وأبلغ ولا أفرط في ذلك، أى ما أو مر إلا بهذا الأمر وحده، وليس إلىّ غير ذلك. وقرئ إنما بالكسر على الحكاية، أى: إلا هذا القول، وهو أن أقول لكم: إنما أنا نذير مبين ولا أدعى شيئا آخر. وقيل: النبأ العظيم: قصص آدم ﵇ والإنباء به من غير سماع من أحد. وعن ابن عباس: القرآن. وعن الحسن: يوم القيامة. فإن قلت: بم يتعلق إِذْ يَخْتَصِمُونَ؟ قلت: بمحذوف، لأن المعنى: ما كان لي من علم بكلام الملإ الأعلى وقت اختصامهم، وإِذْ قالَ بدل من إِذْ يَخْتَصِمُونَ. فإن قلت: ما المراد بالملإ الأعلى؟ قلت: أصحاب القصة الملائكة وآدم وإبليس، لأنهم كانوا في السماء وكان التقاول بينهم:

Bana sadece bu, yani uyarmam, tebliğ etmem ve bunda kusur etmemem vahyolunuyor; yani ben sadece bu tek emirle emrolundum, bundan başkası bana ait değildir. Hikaye yoluyla kesre ile { إِنَّمَا } şeklinde de okunmuştur; yani: Sadece şu söz [vahyolunuyor] ki o da size: “Ben ancak apaçık bir uyarıcıyım” demem ve başka bir şey iddia etmememdir. Denildi ki: Büyük haber, Âdem aleyhisselâm'ın kıssası ve hiç kimseden işitilmeksizin onun haber verilmesidir. İbn Abbâs'tan [nakledildiğine göre]: Kur'an'dır. Hasan'dan [nakledildiğine göre]: Kıyamet günüdür. Eğer: “{ إِذْ يَخْتَصِمُونَ } nereye müteallıktır?” dersen, derim ki: Mahzuf bir kelimeye müteallıktır; çünkü mana: “Tartıştıkları vakit Mele-i A‘lâ'nın sözleri hakkında hiçbir bilgim yoktu” şeklindedir. { إِذْ قالَ } ise { إِذْ يَخْتَصِمُونَ } ifadesinden bedeldir. Eğer: “Mele-i A‘lâ ile kastedilen nedir?” dersen, derim ki: Kıssanın muhatapları olan melekler, Âdem ve İblis'tir; çünkü onlar gökte idiler ve karşılıklı konuşma aralarında geçmişti:

فإن قلت: ما كان التقاول بينهم إنما كان بين الله تعالى وبينهم، لأن الله ﷾ هو الذي قال لهم وقالوا له، فأنت بين أمرين: إما أن تقول الملأ الأعلى هؤلاء، وكان التقاول بينهم ولم يكن التفاؤل بينهم وإما أن تقول: التقاول كان بين الله وبينهم، فقد جعلته من الملإ الأعلى. قلت: كانت مقاولة الله سبحانه بواسطة ملك، فكان المقاول في الحقيقة هو الملك المتوسط، فصح أن التقاول كان

Eğer: “Karşılıklı konuşma onların kendi arasında değildi, aksine Allah Teâlâ ile onların arasındaydı; çünkü onlara söyleyen ve onların kendisine söylediği Allah celle celâlühû idi. Dolayısıyla sen iki durum arasındasın: Ya Mele-i A‘lâ bunlardır ve karşılıklı konuşma onların kendi arasında olmuştur diyeceksin ki konuşma onların kendi arasında değildi; ya da karşılıklı konuşma Allah ile onlar arasında idi diyeceksin ki bu durumda O'nu Mele-i A‘lâ'dan saymış olursun” dersen, derim ki: Allah Sübhânehu'nun konuşması bir melek vasıtasıyla idi. Dolayısıyla gerçekte konuşan aracı melekti. Böylece karşılıklı konuşmanın

بين الملائكة وآدم وإبليس، وهم الملأ الأعلى. والمراد بالاختصام: التقاول على ما سبق.

melekler, Âdem ve İblis arasında olduğu sahih olur; onlar da Mele-i A‘lâ'dır. İhtisam (tartışma) ile kastedilen ise daha önce geçtiği üzere karşılıklı konuşmadır.

[سورة ص (٣٨) : الآيات ٧١ الى ٧٤]

[Sâd Suresi (38) : Âyetler 71-74]

إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ (٧١) فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ (٧٢) فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٧٣) إِلاَّ إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ (٧٤)

{ إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ (٧١) فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ (٧٢) فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٧٣) إِلاَّ إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ (٧٤) } “Hani Rabbin meleklere şöyle demişti: Ben çamurdan bir insan yaratacağım. Onu düzenleyip içine ruhumdan üflediğim zaman, hemen onun için secdeye kapanın! Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler; İblis hariç. O büyüklük tasladı ve kâfirlerden oldu.” (71-74)

فإن قلت: كيف صح أن يقول لهم إِنِّي خالِقٌ بَشَراً وما عرفوا ما البشر ولا عهدوا به قبل؟ قلت: وجهه أن يكون قد قال لهم: إنى خالق خلقا من صفته كيت وكيت، ولكنه حين حكاه اقتصر على الاسم فَإِذا سَوَّيْتُهُ فإذا أتممت خلقه وعدلته وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي وأحييته وجعلته حساسا متنفسا فَقَعُوا فخروا، كل: للإحاطة. وأجمعون: للاجتماع، فأفادا معا أنهم سجدوا عن آخرهم ما بقي منهم ملك إلا سجد، وأنهم سجدوا جميعا في وقت واحد غير متفرّقين في أوقات. فإن قلت: كيف ساغ السجود لغير الله؟ قلت: الذي لا يسوغ هو السجود لغير الله على وجه العبادة، فأما على وجه التكرمة والتبجيل فلا يأباه العقل، إلا أن يعلم الله فيه مفسدة فينهى عنه. فإن قلت: كيف استثنى إبليس من الملائكة وهو من الجنّ؟ قلت: قد أمر بالسجود معهم فغلبوا عليه في قوله فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ ثم استثنى كما يستثنى الواحد منهم استثناء متصلا وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ أريد وجود كفره ذلك الوقت وإن لم يكن قبله كافرا، لأن كانَ مطلق في جنس الأوقات الماضية، فهو صالح لأيها شئت. ويجوز أن يراد: وكان من الكافرين في الأزمنة الماضية في علم الله.

Eğer: “Onlar insanın ne olduğunu bilmezken ve daha önce onunla karşılaşmamışken kendilerine { إِنِّي خالِقٌ بَشَراً } ‘Ben bir insan yaratacağım’ demesi nasıl sahih olmuştur?” dersen, derim ki: Bunun izahı, onlara: “Ben sıfatı şöyle şöyle olan bir varlık yaratacağım” demiş olması, fakat bunu naklederken sadece isimle yetinmiş bulunmasıdır. { فَإِذا سَوَّيْتُهُ } “Onu düzenlediğim zaman”; yani yaratılışını tamamlayıp düzgün kıldığım vakit, { وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي } “ve içine ruhumdan üflediğim”; yani onu diriltip duyarlı ve nefes alan bir varlık yaptığım [zaman], { فَقَعُوا } hemen [yere] kapanın. { كُلُّهُمْ } lafzı ihatayı (kapsamı), { أَجْمَعُونَ } lafzı ise bir aradalığı (topluca oluşu) ifade eder. Dolayısıyla ikisi birlikte, içlerinden secde etmedik hiçbir melek kalmayacak şekilde istisnasız hepsinin secde ettiğini ve farklı zamanlara dağılmaksızın hepsinin tek bir anda birlikte secde ettiğini ifade etmiştir. Eğer: “Allah'tan başkasına secde etmek nasıl caiz olmuştur?” dersen, derim ki: Caiz olmayan, ibadet maksadıyla Allah'tan başkasına secde etmektir. İkram ve hürmet amacıyla olmasına gelince, Allah onda bir fesat görüp de yasaklamadıkça akıl bunu reddetmez. Eğer: “İblis cinlerden olduğu halde meleklerden nasıl istisna edilmiştir?” dersen, derim ki: Onlarla birlikte secde etmekle emrolunmuştu; dolayısıyla { فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ } “Melekler secde ettiler” sözünde melekler ona galebe çalmış (taglib sanatı yapılmış), sonra da onlardan biriymiş gibi muttasıl bir istisna ile istisna edilmiştir. { وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } “Ve kâfirlerden oldu” ifadesiyle, daha önce kâfir olmasa bile o andaki küfrünün varlığı kastedilmiştir; zira “kâne” (كَانَ) geçmiş zaman cinsinde mutlaktır, dolayısıyla dilediğin herhangi birine elverişlidir. Allah'ın ilminde geçmiş zamanlarda kâfirlerden idi manasının kastedilmiş olması da caizdir.

[سورة ص (٣٨) : الآيات ٧٥ الى ٧٦]

[Sâd Suresi (38) : Âyetler 75-76]

قالَ يا إِبْلِيسُ ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ (٧٥) قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ (٧٦)

{ قالَ يا إِبْلِيسُ ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ (٧٥) قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ (٧٦) } “[Allah] buyurdu ki: Ey İblis! İki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan neydi? Büyüklük mü tasladın, yoksa yücelerden mi oldun? [İblis] dedi ki: Ben ondan hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın.” (75-76)

فإن قلت: ما وجه قوله خَلَقْتُ بِيَدَيَّ: قلت: قد سبق لنا أنّ ذا اليدين يباشر أكثر أعماله بيديه، فغلب العمل باليدين على سائر الأعمال التي تباشر بغيرهما، حتى قيل في عمل القلب: هو مما عملت يداك، وحتى قيل ممن لا يدي له: يداك أوكتا وفوك نفخ، وحتى لم يبق فرق بين قولك: هذا مما عملته، وهذا مما عملته يداك. ومنه قوله تعالى مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا

Eğer: “{ خَلَقْتُ بِيَدَيَّ } ‘İki elimle yarattığım’ buyruğunun izahı nedir?” dersen, derim ki: İki el sahibi olan kimsenin işlerinin çoğunu iki eliyle bizzat yaptığı, bu sebeple iki elle yapılan işin [organların] diğeriyle bizzat yapılan bütün işlere baskın geldiği daha önce geçmişti. Öyle ki kalbin ameli hakkında bile: “Bu senin iki elinin işlediğidir” denmiş; hatta iki eli olmayan kimse hakkında dahi: “İki elin bağladı ve ağzın üfledi” denilmiştir. Nihayetinde senin “Bu senin yaptığındandır” sözün ile “Bu iki elinin yaptığındandır” sözün arasında bir fark kalmamıştır. Yüce Allah'ın { مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا } “ellerimizin yaptıklarından” buyruğu da bu kabildendir.

ولِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ. فإن قلت: فما معنى قوله ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ؟ قلت: الوجه الذي استنكر له إبليس السجود لآدم، واستنكف منه أنه سجود لمخلوق، فذهب بنفسه، وتكبر أن يكون سجوده لغير الخالق، وانضم إلى ذلك أنّ آدم مخلوق من طين وهو مخلوق من نار. ورأى للنار فضلا على الطين فاستعظم أن يسجد لمخلوق مع فضله عليه في المنصب، وزلّ عنه أنّ الله سبحانه حين أمر به أعزّ عباده عليه وأقربهم منه زلفى وهم الملائكة، وهم أحق بأن يذهبوا بأنفسهم عن التواضع للبشر الضئيل، ويستنكفوا من السجود له من غيرهم، ثم لم يفعلوا وتبعوا امر الله وجعلوه قدّام أعينهم، ولم يلتفتوا إلى التفاوت بين الساجد والمسجود له، تعظيما لأمر ربهم وإجلالا لخطابه: كان هو مع انحطاطه عن مراتبهم حرى بأن يقتدى بهم ويقتفى أثرهم، ويعلم أنهم في السجود لمن هو دونهم بأمر الله، أو غل في عبادته منهم في السجود له، لما فيه من طرح الكبرياء وخفض الجناح، فقيل له:

ve { لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ } “iki elimle yarattığıma” buyrukları da bu kabildendir. Eğer: “Öyleyse { ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ } ‘İki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan neydi?’ sözünün manası nedir?” dersen, derim ki: İblis'in Âdem'e secdeyi çirkin görüp bundan imtina etmesinin sebebi, bunun bir mahluka secde oluşuydu; böylece kendini büyük görüp secdesinin Yaratıcı'dan başkasına olmasını gururuna yediremedi. Buna ek olarak Âdem'in çamurdan, kendisinin ise ateşten yaratılmış olması durumu da eklendi. Ateşin çamura üstün olduğunu düşündü ve konumca ona üstün olmasına rağmen bir mahluka secde etmeyi kabullenemedi. Oysa şunu gözden kaçırdı: Allah Sübhânehu bunu katındaki en aziz ve O'na en yakın kulları olan meleklere emrettiğinde -ki onlar değersiz bir insana boyun eğmekten sakınmaya ve ona secde etmekten imtina etmeye başkalarından daha layıktılar- onlar böyle yapmadılar; Allah'ın emrine uydular, onu gözlerinin önüne koydular ve Rablerinin emrini yüceltmek ve hitabına tazim göstermek adına secde eden ile secde edilen arasındaki farka dönüp bakmadılar. Durum böyleyken derecesi onların mertebelerinin çok aşağısında olan İblis'in onlara uyması, izlerini takip etmesi ve kibiri bir kenara bırakıp tevazu göstermek içerdiğinden dolayı meleklerin Allah'ın emriyle kendilerinden aşağıda olan birine secde etmelerinin, [doğrudan] O'na secde etmelerinden daha ileri bir kulluk olduğunu bilmesi gerekirdi. İşte bu sebeple ona şöyle denildi:

ما منعك أن تسجد لما خلقت بيدىّ، أى: ما منعك من السجود لشيء هو كما تقول مخلوق خلفته بيدي- لا شكّ في كونه مخلوقا- امتثالا لأمرى وإعظاما لخطابى كما فعلت الملائكة، فذكر له ما تركه من السجود مع ذكر العلة التي تشبث بها في تركه، وقيل له: لم تركته مع وجود هذه العلة، وقد أمرك الله به، يعنى: كان عليك أن تعتبر أمر الله ولا تعتبر هذه العلة، ومثاله:

İki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan neydi; yani: Tıpkı meleklerin yaptığı gibi emrime boyun eğmek ve hitabımı yüceltmek adına, senin de dediğin gibi mahluk olan -ki mahluk olduğunda şüphe yoktur- iki elimle yarattığım bir varlığa secde etmekten seni ne alıkoydu? Böylece terk ettiği secde, onu terk etmek için sarıldığı gerekçeyle birlikte kendisine zikredildi ve ona: “Allah sana bunu emretmişken bu gerekçenin varlığına rağmen niçin terk ettin?” denildi. Yani: Senin Allah'ın emrini dikkate alman ve bu gerekçeye itibar etmemen gerekirdi. Bunun misali şudur:

أن يأمر الملك وزيره أن يزور بعض سقاط الحشم فيمتنع اعتبارا لسقوطه، فيقول له:

Hükümdarın vezirine hizmetkârların en düşüğünü ziyaret etmesini emretmesi, vezirin de onun düşüklüğünü gerekçe göstererek bundan kaçınması, bunun üzerine hükümdarın ona şöyle demesidir:

ما منعك أن تتواضع لمن لا يخفى علىّ سقوطه ، يريد: هلا اعتبرت أمرى وخطابي وتركت

“Düşüklüğü bana gizli kalmayan kimseye karşı tevazu göstermekten seni alıkoyan neydi?” [demesidir]. Şunu kastetmektedir: Emrimi ve hitabımı dikkate alıp [onun düşüklüğünü dikkate almayı] terk etseydin ya!

اعتبار سقوطه، وفيه: أنى خلقته بيدي، فأنا أعلم بحاله، ومع ذلك أمرت الملائكة بأن يسجدوا له لداعي حكمة دعاني إليه: من إنعام عليه بالتكرمة السنية وابتلاء للملائكة، فمن أنت حتى يصرفك عن السجود له، ما لم يصرفني عن الأمر بالسجود له. وقيل: معنى لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ لما خلقت بغير واسطة. وقرئ: بيدىّ، كما قرئ: بمصرخىّ. وقرئ: بيدي، على التوحيد مِنَ الْعالِينَ ممن علوت وفقت، فأجاب بأنه من العالين حيث قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ وقيل: استكبرت الآن، أم لم تزل منذ كنت من المستكبرين. ومعنى الهمزة: التقرير.

onun düşüklüğünü dikkate almayı bıraksaydın ya! Bu sözde şu [mana da] vardır: “Onu iki elimle yarattım, dolayısıyla onun durumunu en iyi ben bilirim. Buna rağmen kendisini yüce bir ikram ile nimetlendirmek ve melekleri imtihan etmek gibi beni buna sevk eden bir hikmet sebebiyle meleklere ona secde etmelerini emrettim. Öyleyse beni ona secdeyi emretmekten alıkoymayan bir durum, seni ona secde etmekten alıkoyacak kadar sen kim oluyorsun?” Denildi ki: { لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ } ifadesinin manası, “aracısız yarattığıma” demektir. Tıpkı { بِمُصْرِخِيَّ } okunduğu gibi { بِيَدَيَّ } şeklinde de okunmuştur. Müfred olarak { بِيَدِي } şeklinde de okunmuştur. { مِنَ الْعالِينَ } “Yücelerden mi oldun?”; yani üstün gelip fevkinde olanlardan mı oldun demektir. Nitekim { قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ } “Dedi ki: Ben ondan hayırlıyım” diyerek kendisinin üstünlerden olduğunu ifade etmiştir. Şöyle de denilmiştir: “Şimdi mi büyüklük tasladın, yoksa var olduğundan beri hep mütekebbirlerden miydin?” Hemzenin manası takrirdir (muhataba onaylatmaktır).

وقرئ: استكبرت بحذف حرف الاستفهام، لأنّ أم تدل عليه. أو بمعنى الإخبار. هذا على سبيل الأولى، أى: لو كان مخلوقا من نار لما سجدت له، لأنه مخلوق مثلي، فكيف أسجد لمن هو دوني لأنه من طين والنار تغلب الطين وتأكله، وقد جرت الجملة الثانية من الأولى وهي خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ مجرى المعطوف عطف البيان من المعطوف عليه في البيان والإيضاح.

İstifham harfinin hazfiyle { اسْتَكْبَرْتَ } şeklinde de okunmuştur; zira “em” (أَمْ) ona delalet etmektedir. Yahut haber manasındadır. Bu durum evleviyet yoluyladır; yani: “Eğer o da ateşten yaratılmış olsaydı yine ona secde etmezdim, çünkü benim gibi bir mahluktur. O halde çamurdan yaratıldığı için benden aşağı olan birine nasıl secde ederim? Zira ateş çamura galip gelir ve onu yakıp yok eder.” Birincisinden sonra gelen { خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ } ikinci cümlesi, açıklama ve vuzuha kavuşturma bakımından matuf aleyhe atf-ı beyan olan matuf konumundadır.

[سورة ص (٣٨) : الآيات ٧٧ الى ٧٨]

[Sâd Suresi (38) : Âyetler 77-78]

قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (٧٧) وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلى يَوْمِ الدِّينِ (٧٨)

{ قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (٧٧) وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلى يَوْمِ الدِّينِ (٧٨) } “[Allah] buyurdu ki: Öyleyse oradan çık! Çünkü sen kovulmuş birisin. Ve şüphesiz hesap gününe kadar lanetim senin üzerindedir.” (77-78)

مِنْها من الجنة، وقيل: من السماوات. وقيل: من الخلقة التي أنت فيها، لأنه كان يفتخر بخلقته فغير الله خلقته، فاسودّ بعد ما كان أبيض وقبح بعد ما كان حسنا، وأظلم بعد ما كان نورانيا. والرجيم: المرجوم. ومعناه: المطرود، كما قيل له: المدحور والملعون، لأنّ من طرد رمى بالحجارة على أثره. والرجم: الرمي بالحجارة. أو لأنّ الشياطين يرجمون بالشهب.

{ مِنْها } “oradan”; cennetten, [başka bir] görüşe göre göklerden demektir. [Bir diğer] görüşe göre de içinde bulunduğun suretten/yaratılıştan demektir; zira o yaratılışıyla övünüyordu, bu yüzden Allah onun yaratılışını değiştirdi; böylece beyazken karardı, güzelken çirkinleşti ve nurlu iken karanlık oldu. Racîm (رَجِيم), mercûm (taşlanmış) demektir. Manası ise tıpkı kendisine medhûr (kovulmuş) ve mel‘ûn (lanetlenmiş) denildiği gibi kovulmuş demektir; zira kovulan kimsenin arkasından taş atılır. Recm, taş atmaktır. Yahut şeytanlar şihablarla taşlandıkları içindir.

فإن قلت: قوله لَعْنَتِي إِلى يَوْمِ الدِّينِ كأن لعنة إبليس غايتها يوم الدين ثم تنقطع؟ قلت:

Eğer: “{ لَعْنَتِي إِلى يَوْمِ الدِّينِ } ‘hesap gününe kadar lanetim’ buyruğundan, sanki İblis'e olan lanetin son sınırının din (hesap) günü olduğu ve sonra kesileceği anlaşılmıyor mu?” dersen, derim ki:

كيف تنقطع وقد قال الله تعالى فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ ولكن المعنى:

Allah Teâlâ { فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ } “Aralarından bir münadi: ‘Allah'ın laneti zalimlerin üzerinedir’ diye seslenir” buyurmuşken nasıl kesilir? Fakat mana şudur:

أن عليه اللعنة في الدنيا، فإذا كان يوم الدين اقترن له باللعنة ما ينسى عنده اللعنة، فكأنها انقطعت.

Dünyada lanet onun üzerindedir; din (hesap) günü olduğunda ise lanete, yanında laneti unutturacak [kadar dehşetli bir azap] eşlik eder de sanki lanet kesilmiş gibi olur.

[سورة ص (٣٨) : الآيات ٧٩ الى ٨١]

[Sâd Suresi (38) : Âyetler 79-81]

قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٧٩) قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٨٠) إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (٨١)

{ قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٧٩) قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٨٠) إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (٨١) } “[İblis] dedi ki: Rabbim! Öyleyse insanların diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver. [Allah] buyurdu ki: Sen mühlet verilenlerdensin; bilinen vaktin gününe kadar.” (79-81)

فإن قلت: ما الوقت المعلوم الذي أضيف إليه اليوم؟ قلت: الوقت الذي تقع فيه النفخة الأولى. ويومه: اليوم الذي وقت النفخة جزء من أجزائه. ومعنى المعلوم: أنه معلوم عند الله معين، لا يستقدم ولا يستأخر.

Eğer: “Günün kendisine izafe edildiği bilinen vakit nedir?” dersen, derim ki: Birinci sûr üflemesinin meydana geleceği vakittir. Onun günü ise sûra üfleme vaktinin parçalarından biri olduğu gündür. “El-Ma‘lûm” (bilinen) olmasının manası ise: Allah katında bilinen ve belirlenmiş olması, öne alınamayacağı gibi ertelenemeyeceğidir.

[سورة ص (٣٨) : الآيات ٨٢ الى ٨٣]

[Sâd Suresi (38) : Âyetler 82-83]

قالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٢) إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٨٣)

{ قالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٢) إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٨٣) } “[İblis] dedi ki: İzzetine yemin olsun ki, onların hepsini mutlaka azdıracağım. Ancak içlerinden ihlaslı kulların müstesna.” (82-83)

فَبِعِزَّتِكَ إقسام بعزة الله تعالى وهي سلطانه وقهره.

{ فَبِعِزَّتِكَ } “İzzetine yemin olsun ki” ifadesi, Allah Teâlâ'nın izzetine yapılan bir yemindir; O'nun izzeti ise hâkimiyeti ve galebesidir.

[سورة ص (٣٨) : الآيات ٨٤ الى ٨٥]

[Sâd Suresi (38) : Âyetler 84-85]

قالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ (٨٤) لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٥)

{ قالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ (٨٤) لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٥) } “[Allah] buyurdu ki: İşte bu haktır ve Ben hakkı söylerim: Cehennemi mutlaka seninle ve onlardan sana uyanların hepsiyle dolduracağım!” (84-85)

قرئ: فالحق والحق، منصوبين على أن الأول مقسم به كالله في

{ فَالْحَقَّ وَالْحَقَّ } şeklinde her ikisi nasb ile okunmuştur; birincisi kasem edilen şeydir (muksemun bih), tıpkı şu beyitteki “Allah” lafzı gibi:

إن عليك الله أن تبايعا

“Şüphesiz Allah'a andolsun ki biat etmen gerekir”

وجوابه لَأَمْلَأَنَّ والحق أقول: اعتراض بين المقسم به والمقسم عليه، ومعناه: ولا أقول إلا الحق. والمراد بالحق: إمّا اسمه عزّ وعلا الذي في قوله أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ أو الحق الذي هو نقيض الباطل: عظمه الله بإقسامه به. ومرفوعين على أن الأوّل مبتدأ محذوف الخبر، كقوله لَعَمْرُكَ أى: فالحق قسمي لأملأنّ. والحق أقول، أى: أقوله كقوله كله لم أصنع، ومجرورين: على أن الأوّل مقسم به قد أضمر حرف قسمه، كقولك: الله لأفعلنّ.

ve kasemin cevabı { لَأَمْلَأَنَّ } “mutlaka dolduracağım” cümlesidir. { وَالْحَقَّ أَقُولُ } “ve hakkı söylerim” cümlesi ise kasem edilen şey ile kasemin cevabı (muksemun aleyh) arasına girmiş bir ara cümledir (itiraz); manası: “Ben sadece hakkı söylerim” demektir. Hak ile kastedilen: Ya { أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ } “Allah'ın apaçık Hak olduğu” ayetindeki gibi O'nun aziz ve celil olan ismidir, ya da batılın zıddı olan haktır ki Allah ona yemin ederek onu yüceltmiştir. Her ikisi ref ile ({ فَالْحَقُّ وَالْحَقُّ }) de okunmuştur; buna göre birincisi haberi mahzuf bir mübtedadır, tıpkı { لَعَمْرُكَ } sözü gibi; yani: “Hak benim kasemimdir, mutlaka dolduracağım” demektir. { وَالْحَقُّ أَقُولُ } ise “Onu söylerim” demektir, tıpkı “hepsini yapmadım” sözü gibidir. Her ikisi cer ile de okunmuştur: Birincisi kasem harfi gizlenmiş kasem edilen şeydir; tıpkı senin “Allah'a andolsun mutlaka yapacağım” demen gibi.

والحق أقول، أى: ولا أقول إلا الحق على حكاية لفظ المقسم به. ومعناه: التوكيد والتشديد.

{ وَالْحَقِّ أَقُولُ } ise kasem edilen lafzın hikaye edilmesi üzere: “Ve sadece hakkı söylerim” demektir; bunun manası tekit ve şiddettir.

وهذا الوجه جائز في المنصوب والمرفوع أيضا. وهو وجه دقيق حسن. وقرئ يرفع الأوّل وجرّه مع نصب الثاني، وتخريجه على ما ذكرنا مِنْكَ من جنسك وهم الشياطين وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ من ذرّية آدم. فإن قلت: أَجْمَعِينَ تأكيد لماذا؟ قلت: لا يخلو أن يؤكد به الضمير في منهم، أو الكاف في منك مع من تبعك. ومعناه: لأملأن جهنم من المتبوعين والتابعين أجمعين، لا أترك منهم أحدا. أو لأملأنها من الشياطين وممن تبعهم من جميع الناس، لا تفاوت في ذلك بين ناس وناس بعد وجود الأتباع منهم من أولاد الأنبياء وغيرهم.

Bu vecih mansub ve merfuda da caizdir; bu dakik ve güzel bir vecihtir. İkincisinin nasbıyla beraber birincisinin ref ve cer ile okunması da vardır; bunun tahlili ise zikrettiğimiz gibidir. { مِنْكَ } “seninle”; senin cinsinden olanlarla yani şeytanlarla, { وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ } “ve onlardan sana uyanlarla”; yani Âdem'in zürriyetinden [uyanlarla]. Eğer: “{ أَجْمَعِينَ } ‘hepsiyle’ neyin tekitidir?” dersen, derim ki: Ya “minhum”daki zamiri tekit eder ya da “minke”deki kâf zamirini “ve mimmen tebi‘ake” ile birlikte tekit eder. Bunun manası şudur: Cehennemi tabi olunanlar ve tabi olanların hepsiyle dolduracağım, onlardan hiçbirini bırakmayacağım. Yahut onu şeytanlarla ve bütün insanlardan onlara uyanlarla dolduracağım; bu hususta -peygamber çocukları olsun veya başkaları olsun- onlara uymuş olduktan sonra insanlar arasında hiçbir fark gözetilmez.

[سورة ص (٣٨) : الآيات ٨٦ الى ٨٨]

[Sâd Suresi (38) : Âyetler 86-88]

قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ (٨٦) إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ (٨٧) وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ (٨٨)

{ قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ (٨٦) إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ (٨٧) وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ (٨٨) } “De ki: Buna karşılık ben sizden bir ücret istemiyorum ve ben kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan da değilim. O, bütün âlemler için ancak bir öğüttür. Onun haberini bir süre sonra mutlaka öğreneceksiniz.” (86-88)

عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ الضمير للقرآن أو للوحى وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ من الذين يتصنعون ويتحلون بما ليسوا من أهله، وما عرفتموني قط متصنعا ولا مدّعيا ما ليس عندي، حتى أنتحل النبوّة وأتقوّل القرآن إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ من الله لِلْعالَمِينَ للثقلين. أوحى إلىّ فأنا أبلغه. وعن رسول الله صلى الله عليه وعلى آله وسلم: «للمتكلف ثلاث علامات: ينازع من فوقه، ويتعاطى ما لا ينال، ويقول ما لا يعلم » وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ أى ما يأتيكم عند الموت، أو يوم القيامة، أو عند ظهور الإسلام وفشوه، من صحة خبره، وأنه الحق والصدق. وفيه تهديد.

{ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ } “Buna karşılık bir ücret”; buradaki zamir Kur'an'a veya vahye aittir. { وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ } “ve ben kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan da değilim”; yani yapmacık davranan ve ehli olmadığı şeylerle süslenenlerden değilim; siz beni hiçbir zaman yapmacık davranan yahut kendimde olmayan bir şeyi iddia eden biri olarak tanımadınız ki peygamberliği kendime mal edeyim ve Kur'an'ı kendim uydurayım. { إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ } O ancak Allah'tan bir öğüttür, { لِلْعالَمِينَ } âlemler yani insanlar ve cinler için. Bana vahyolundu, ben de onu tebliğ ediyorum. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve alihî ve sellem'den [rivayet edildiğine göre]: “Tekellüf edenin (kendini kasan/yapmacık davrananın) üç alameti vardır: Kendinden üstün olanla çekişir, erişemeyeceği şeye yeltenir ve bilmediği şeyi söyler .” { وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ } “Onun haberini mutlaka öğreneceksiniz”; yani ölüm anında, kıyamet gününde veya İslam'ın üstün gelip yayılması esnasında onun haberinin doğruluğunu, hak ve gerçek olduğunu öğreneceksiniz. Bunda bir tehdit vardır.

عن رسول الله ﷺ: «من قرأ سورة ص كان له بوزن كل جبل سخره الله لداود عشر حسنات وعصمه أن يصرّ على ذنب صغير أو كبير» .

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle rivayet edilmiştir]: « مَنْ قَرَأَ سُورَةَ ص كَانَ لَهُ بِوَزْنِ كُلِّ جَبَلٍ سَخَّرَهُ اللَّهُ لِدَاوُدَ عَشْرُ حَسَنَاتٍ وَعَصَمَهُ أَنْ يُصِرَّ عَلَى ذَنْبٍ صَغِيرٍ أَوْ كَبِيرٍ » «Kim Sâd Suresi'ni okursa, Allah'ın Dâvûd'un emrine verdiği her bir dağın ağırlığınca kendisine on sevap verilir ve küçük veya büyük bir günahta ısrar etmekten korunur.»