Binûn

Bakara Suresi — 15. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ ما كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلاَّ أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ (٢٦٧)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ } “Ey iman edenler! Kazandıklarınızın iyilerinden ve sizin için yerden çıkardıklarımızdan infak edin. Kendinizin ancak göz yumarak alabileceğiniz bayağı ve değersiz şeyleri infak etmeye kalkışmayın. Bilin ki şüphesiz Allah zengindir, övgüye layıktır.”

مِنْ طَيِّباتِ ما كَسَبْتُمْ من جياد مكسوباتكم وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ من الحب والثمر والمعادن وغيرها. فإن قلت: فهلا قيل: وما أخرجنا لكم، عطفا على: (ما كَسَبْتُمْ) حتى يشتمل الطيب على المكسوب والمخرج من الأرض؟ قلت: معناه: ومن طيبات ما أخرجنا لكم إلا أنه حذف لذكر الطيبات وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ ولا تقصدوا المال الرديء مِنْهُ تُنْفِقُونَ تخصونه بالإنفاق، وهو في محل الحال. وقرأ عبد اللَّه: ولا تأمموا. وقرأ ابن عباس: ولا تيمموا، بضم التاء. ويممه

{ مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ } “Kazandıklarınızın iyilerinden” yani kazançlarınızın kaliteli olanlarından. { وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ } “ve sizin için çıkardıklarımızdan” yani dane, meyve, madenler ve benzerlerinden. Şayet: «(طَيِّبَاتِ) kelimesinin hem kazanılanı hem de yerden çıkarılanı kapsaması için (مَا كَسَبْتُمْ) ifadesine atfedilerek (وَمَا أَخْرَجْنَا لَكُمْ) denilmesi gerekmez miydi?» dersen, derim ki: Bunun anlamı, [ve sizin için çıkardıklarımızın iyilerinden] demektir; ancak [baştaki] «tayyibât» ifadesi zikredildiği için [ikincisi] hazfedilmiştir. { وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ } “Kötüsünü kastetmeyin” yani düşük ve değersiz malı kastetmeyin. { مِنْهُ تُنْفِقُونَ } “ondan infak ediyorsunuz” [yani] infakı ona tahsis ediyorsunuz; bu cümle hâl konumundadır. Abdullah [b. Mes'ûd] { وَلَا تَأْمَمُوا } (ve lâ te'emmû), İbn Abbâs ise te harfinin zammesiyle { وَلَا تُيَمِّمُوا } (ve lâ tuyemmimû) şeklinde okumuştur. Yemmehe (يممه)...

وتيممه وتأممه، سواء في معنى قصده وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ وحالكم أنكم لا تأخذونه في حقوقكم إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ إلا بأن تتسامحوا في أخذه وتترخصوا فيه من قولك: أغمض فلان عن بعض حقه، إذا غضّ بصره. ويقال للبائع: أغمض، أى لا تستقص، كأنك لا تبصر. وقال الطرمّاح:

teyemmehe (تيممه) ve te'emmehe (تأممه) kelimeleri kastetmek (kasadehu) anlamında aynıdır. { وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ } “siz onu alacak değilsiniz” yani sizin durumunuz, kendi haklarınız konusunda onu almayacak olmanızdır. { إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ } “ancak göz yumarak almanız müstesna” yani ancak onu almada müsamaha gösterip gevşek davranarak [alırsınız]. Bu, «falanca kimse gözünü yumup görmezden geldiği zaman hakkının bir kısmından vazgeçti» denmesinden gelir. Satıcıya da «Gözünü yum», yani «Sanki görmüyormuş gibi davranıp ince eleyip sık dokuma» denilir. Tırımmâh şöyle demiştir:

لَمْ يَفُتْنَا بِالْوِتْرِ قَوْمٌ وَلِلضَّيْمِ رِجَالٌ يَرْضَوْنَ بِالإِغْمَاضِ

«Hiçbir topluluk intikamımızı almaktan kurtulamamıştır, zulme ise ancak göz yummaya rıza gösteren adamlar [katlanır].»

وقرأ الزهرىّ: تغمضوا. وأغمض وغمض بمعنى. وعنه: تغمضوا، بضم الميم وكسرها. من غمض يغمض ويغمض. وقرأ قتادة: تغمضوا، على البناء للمفعول، بمعنى إلا أن تدخلوا فيه وتجذبوا إليه. وقيل: إلا أن توجدوا مغمضين. وعن الحسن رضى اللَّه عنه: لو وجدتموه في السوق يباع ما أخذتموه حتى يهضم لكم من ثمنه. وعن ابن عباس رضى اللَّه عنهما: كانوا يتصدّقون بحشف التمر وشراره فنهوا عنه.

Zührî { تَغْمِضُوا } şeklinde okumuştur. Eغمض (ağmada) ile غمض (ğamada) aynı anlamdadır. Ondan mim harfinin zammesi ve kesresiyle { تَغْمُضُوا } ve { تَغْمِضُوا } okuyuşları da nakledilmiştir; bu da ğamada yeğmudu ve yeğmidu fiillerinden gelir. Katâde ise meçhul bina ile { تُغْمَضُوا } şeklinde okumuştur; bu da «içine sokulup ona çekilmeniz müstesna» anlamındadır. «Gözü yumulan kimseler olarak bulunmanız müstesna» anlamında olduğu da söylenmiştir. Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: «Onu çarşıda satılırken görseydiniz, fiyatından indirim yapılmadıkça asla almazdınız.» İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan da şöyle nakledilmiştir: «Onlar kurumuş, çürük ve hurmanın en kötüleriyle sadaka veriyorlardı; bundan nehyolundular.»

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٦٨]

[Bakara Suresi (2), Ayet 268]

الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلاً وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٢٦٨)

{ الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ } “Şeytan sizi fakirlikle korkutur ve size fahşâyı (çirkinliği ve cimriliği) emreder. Allah ise size katından bir bağışlama ve bir lütuf vaadeder. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir.”

أى يعدكم في الإنفاق الْفَقْرَ ويقول لكم إنّ عاقبة إنفاقكم أن تفتقروا. وقرئ:

Yani infak etme hususunda size { الْفَقْرَ } “fakirliği” vadeder ve size infakınızın sonunun fakir düşmek olacağını söyler. Şöyle de okunmuştur:

الفقر، بالضم. والفقر- بفتحتين- والوعد يستعمل في الخير والشر. قال اللَّه تعالى: (النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا) . وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشاءِ ويغريكم على البخل ومنع الصدقات إغراء الآمر للمأمور.

Damme ile el-Fukr (الفُقْر) ve iki fetha ile el-Fakar (الفَقَر). Vaat kelimesi hem hayırda hem de şerde kullanılır. Nitekim Allah Teâlâ: { النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Ateş ki, Allah onu inkâr edenlere vadetmiştir” buyurmuştur. { وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ } “ve size fahşâyı emreder” yani emredenin emredilene teşvik etmesi gibi sizi cimriliğe ve sadakaları vermemeye teşvik eder.

والفاحش عند العرب: البخيل وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ في الإنفاق مَغْفِرَةً لذنوبكم وكفارة لها وَفَضْلًا وأن يخلف عليكم أفضل مما أنفقتم، أو وثوابا عليه في الآخرة

Arapların nezdinde fahiş (فاحش), cimri demektir. { وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ } “Allah ise size vadeder” infak etmeniz karşılığında günahlarınız için { مَغْفِرَةً } “bir bağışlama” ve onlara bir kefaret; { وَفَضْلًا } “ve bir lütuf” yani infak ettiğinizden daha üstününü size vermesini yahut ahirette bunun için bir mükâfat vadeder.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٦٩]

[Bakara Suresi (2), Ayet 269]

يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً وَما يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبابِ (٢٦٩)

{ يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً وَما يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبابِ } “[Allah] hikmeti dilediğine verir. Kime hikmet verilmişse, muhakkak ona pek çok hayır verilmiştir. Ancak akıl sahipleri düşünüp öğüt alır.” (269)

يُؤْتِي الْحِكْمَةَ يوفق للعلم والعمل به. والحكيم عند اللَّه: هو العالم العامل. وقرئ (وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ بمعنى ومن يؤته اللَّه الحكمة. وهكذا قرأ الأعمش. وخَيْراً كَثِيراً تنكير تعظيم، كأنه قال: فقد أوتى أىّ خير كثير وَما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ يريد الحكماء العلام العمال. والمراد به الحثّ على العمل بما تضمنت الآي في معنى الإنفاق.

{ يُؤْتِي الْحِكْمَةَ } “Hikmeti verir” yani ilme ve onunla amel etmeye muvaffak kılar. Allah katında hakim (bilge kişi); ilmiyle amel eden âlimdir. { وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ } şeklinde, yani «Allah kime hikmeti verirse» manasında da okunmuştur. A'meş de bu şekilde okumuştur. { خَيْراً كَثِيراً } “pek çok hayır” ifadesindeki nekirelik (belirsizlik) tazim (yüceltme) içindir; sanki «Ona ne büyük, pek çok hayır verilmiştir» denilmiş gibidir. { وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ } “Bunu ancak akıl sahipleri düşünüp anlar” [ifadesiyle] çokça bilen ve çokça amel eden hakimleri kastetmektedir. Bundan murat, infak anlamındaki ayetlerin içerdiği hükümlerle amel etmeye teşviktir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٧٠]

[Bakara Suresi (2), Ayet 270]

وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (٢٧٠)

{ وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ } “Nafaka olarak her ne harcar veya adak olarak neyi adarsanız, şüphesiz Allah onu bilir. Zalimler için hiçbir yardımcı da yoktur.”

وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ في سبيل اللَّه، أو في سبيل الشيطان أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ في طاعة اللَّه، أو في معصيته فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ لا يخفى عليه وهو مجازيكم عليه وَما لِلظَّالِمِينَ الذين يمنعون الصدقات أو ينفقون أموالهم في المعاصي، أو لا يفون بالنذور، أو ينذرون في المعاصي مِنْ أَنْصارٍ ممن ينصرهم من اللَّه ويمنعهم من عقابه.

{ وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ } “Nafaka olarak her ne harcarsanız” Allah yolunda veya şeytan yolunda [olsun], { أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ } “veya adak olarak neyi adarsanız” Allah'a itaat uğrunda yahut O'na isyan konusunda [olsun], { فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ } “şüphesiz Allah onu bilir” O'na hiçbir şey gizli kalmaz ve bunun karşılığını size verecektir. { وَمَا لِلظَّالِمِينَ } “Zalimler için yoktur” yani sadakaları vermeyen, mallarını günahlarda harcayan, adaklarını yerine getirmeyen yahut günah olan şeyleri adayan kimseler için [yoktur], { مِنْ أَنْصَارٍ } “hiçbir yardımcı” yani onları Allah'tan kurtaracak ve O'nun azabından koruyacak kimseler [yoktur].

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٧١]

[Bakara Suresi (2), Ayet 271]

إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوها وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئاتِكُمْ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٧١)

{ إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Eğer sadakaları açıkça verirseniz bu ne güzeldir! Şayet onları gizler ve fakirlere verirseniz bu sizin için daha hayırlıdır ve günahlarınızın bir kısmını örter. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”

«ما» في: (نعما) نكرة غير موصولة ولا موصوفة. ومعنى فَنِعِمَّا هِيَ فنعم شيئا إبداؤها. وقرئ بكسر النون وفتحها وَإِنْ تُخْفُوها وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ وتصيبوا بها مصارفها مع الإخفاء فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ فالإخفاء خير لكم. والمراد الصدقات المتطوّع بها، فإنّ الأفضل في الفرائض أن يجاهر بها. وعن ابن عباس رضى اللَّه عنهما: «صدقات السر في التطوّع تفضل علانيتها سبعين ضعفا، وصدقة الفريضة علانيتها أفضل من سرها بخمسة وعشرين ضعفا» وإنما كانت المجاهرة بالفرائض أفضل، لنفى التهمة، حتى إذا كان المزكى ممن لا يعرف باليسار كان إخفاؤه أفضل، والمتطوّع إن أراد أن يقتدى به كان إظهاره أفضل يُكَفِّرُ وقرئ بالنون مرفوعا عطفا على محل ما بعد الفاء، أو على أنه خبر مبتدإ محذوف، أى ونحن نكفر. أو على أنه جملة من فعل وفاعل مبتدأة، ومجزوما عطفا على محل الفاء وما بعده، لأنه جواب الشرط. وقرئ: ويكفر، بالياء مرفوعا، والفعل للَّه أو للإخفاء. وتكفر بالتاء، مرفوعا ومجزوما، والفعل للصدقات. وقرأ الحسن رضى اللَّه عنه بالياء والنصب بإضمار أن. ومعناه: إن تخفوها يكن خيراً لكم، وأن يكفر عنكم.

{ فَنِعِمَّا } ibaresindeki (mâ / ما), ne mevsûl ne de mevsûf olan bir nekre (belirsiz isim)dir. { فَنِعِمَّا هِيَ } ifadesinin manası; "Onları aşikâre kılmak ne güzel bir şeydir!" demektir. [Buradaki nûn harfi] nûn'un kesresiyle ve fethasıyla da okunmuştur. { وَإِنْ تُخْفُوها وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ } “Şayet onları gizler ve fakirlere verirseniz”; yani gizlemekle birlikte onları sarf yerlerine ulaştırırsanız, { فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “bu sizin için daha hayırlıdır”; yani gizlemek sizin için daha hayırlıdır. Burada kastedilen nafile sadakalardır; zira farzlarda efdal olan, onların açıkça yapılmasıdır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: « صَدَقَاتُ السِّرِّ فِي التَّطَوُّعِ تَفْضُلُ عَلَانِيَتَهَا سَبْعِينَ ضِعْفًا، وَصَدَقَةُ الْفَرِيضَةِ عَلَانِيَتُهَا أَفْضَلُ مِنْ سِرِّهَا بِخَمْسَةٍ وَعِشْرِينَ ضِعْفًا » «Nafilelerdeki gizli sadaka, onun aşikâre verilmesinden yetmiş kat üstündür. Farz olan sadakanın [zekâtın] aşikâre verilmesi ise gizli verilmesinden yirmi beş kat daha faziletlidir.» Farzların aşikâre yapılmasının daha faziletli olması ancak töhmeti bertaraf etmek içindir. Hatta zekât veren kişi zenginliğiyle bilinmeyen kimselerden ise [töhmet söz konusu olmayacağından] gizlemesi daha faziletlidir. Nafile veren kişi de şayet kendisine uyulmasını (örnek alınmayı) kastederse [sadakasını] aşikâre vermesi daha faziletlidir. { يُكَفِّرُ } kelimesi; fâ harfinden sonrasının mahalline atfedilerek veya mahzûf mübtedanın haberi kılınarak -yani "ve biz örteriz" (وَ نَحْنُ نُكَفِّرُ) takdirinde- ya da müstakil bir fiil ve fail cümlesi olarak nûn ile merfû (نُكَفِّرُ) okunmuştur. Şartın cevabı olduğu için fâ ve sonrasının mahalline atıfla meczûm olarak (نُكَفِّرْ) da okunmuştur. Yâ ile merfû olarak (وَيُكَفِّرُ) da okunmuştur; bu durumda fiilin faili Allah'a yahut gizlemeye racidir. Tâ ile merfû ve meczûm olarak (تُكَفِّرُ / تُكَفِّرْ) da okunmuştur; bu durumda fiil sadakalara racidir. Hasan[-ı Basrî] radıyallâhu anh ise gizli bir en (أَنْ) harfi ile nasb ederek yâ ile (وَيُكَفِّرَ) okumuştur. Bunun manası: "Şayet onları gizlerseniz sizin için hayırlı olur ve sizin [günahlarınızı] örtmesi de [hayırlıdır]" demektir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٧٢]

[Bakara Suresi (2), Ayet 272]

لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ وَما تُنْفِقُونَ إِلاَّ ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ (٢٧٢)

{ لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ وَمَا تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ } “Onları doğru yola iletmek senin üzerine borç değildir; ancak Allah dilediğini doğru yola iletir. Hayır olarak ne harcarsanız kendiniz içindir. Zaten siz ancak Allah'ın rızasını kazanmak için infak edersiniz. Hayır olarak her ne harcarsanız, size eksiksiz olarak ödenir ve asla haksızlığa uğratılmazsınız.”

لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ لا يجب عليك أن تجعلهم مهديين إلى الانتهاء عما نهوا عنه من المنّ والأذى والإنفاق من الخبيث وغير ذلك، وما عليك إلا أن تبلغهم النواهي فحسب وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ يلطف بمن يعلم أنّ اللطف ينفع فيه فينتهى عما نهى عنه وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ من مال فَلِأَنْفُسِكُمْ فهو لأنفسكم لا ينتفع به غيركم فلا تمنوا به على الناس ولا تؤذوهم بالتطاول عليهم وَما تُنْفِقُونَ وليست نفقتكم إلا لابتغاء وجه اللَّه ولطلب ما عنده، فما بالكم تمنون بها وتنفقون الخبيث الذي لا يوجه مثله إلى اللَّه؟ وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ ثوابه أضعافا مضاعفة، فلا عذر لكم في أن ترغبوا عن إنفاقه، وأن يكون على أحسن الوجوه وأجملها. وقيل:

{ لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ } “Onları doğru yola iletmek senin üzerine borç değildir” yani başa kakmak, eziyet etmek, değersiz maldan infak etmek ve benzeri yasaklanan şeylerden vazgeçmeleri hususunda onları hidayete erdirilmiş kılmak sana vacip değildir; senin görevin sadece yasakları onlara tebliğ etmekten ibarettir. { وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ } “ancak Allah dilediğini doğru yola iletir” yani lütfun kendisine fayda vereceğini bildiği kimseye lütufta bulunur, o da nehyedildiği şeyden vazgeçer. { وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ } “Hayır olarak ne harcarsanız” yani maldan, { فَلِأَنْفُسِكُمْ } “kendiniz içindir” zira o kendiniz içindir, ondan sizden başkası istifade etmez; o halde insanlara karşı başa kakmayın ve onlara üstünlük taslayarak eziyet etmeyin. { وَمَا تُنْفِقُونَ } “ve infak etmezsiniz” sizin infakınız ancak Allah'ın rızasını aramak ve O'nun katındakini talep etmek içindir; öyleyse ne oluyor da başa kakıyor ve bir benzeri Allah'a sunulamayacak olan değersiz şeyleri infak ediyorsunuz? { وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ } “Hayır olarak her ne harcarsanız, size eksiksiz olarak ödenir” onun sevabı katbekat olarak size verilir; binaenaleyh onu infak etmekten yüz çevirmeniz ve bunun en güzel, en hoş şekillerde olmasını terk etmeniz için hiçbir mazeretiniz yoktur. Şöyle de denilmiştir:

حجت أسماء بنت أبى بكر رضى اللَّه عنهما فأتتها أمها تسألها وهي مشركة، فأبت أن تعطيها، فنزلت.

Ebu Bekir'in kızı Esmâ radıyallâhu anhümâ hacca gitmişti; müşrik olan annesi gelip ondan bir şeyler istedi. Esmâ ona vermekten imtina edince bu ayet indi.

وعن سعيد بن جبير رضى اللَّه عنه: كانوا يتقون أن يرضخوا لقراباتهم من المشركين. وروى أنّ ناسا من المسلمين كانت لهم أصهار في اليهود ورضاع وقد كانوا ينفقون عليهم قبل الإسلام، فلما أسلموا كرهوا أن ينفقوهم . وعن بعض العلماء: لو كان شر خلق اللَّه، لكان لك ثواب نفقتك. واختلف في الواجب، فجوز أبو حنيفة رضى اللَّه عنه صرف صدقة الفطر إلى أهل الذمة، وأباه غيره.

Said b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan: «Onlar müşrik akrabalarına az bir yardımda bulunmaktan dahi çekiniyorlardı.» Rivayet edildiğine göre, Müslümanlardan bazılarının Yahudiler arasında hısımları ve süt akrabaları vardı ve İslam'dan önce onlara infak ediyorlardı. Müslüman olunca onlara infak etmeyi hoş görmediler. Bazı âlimlerden nakledildiğine göre: «O kimse Allah'ın yarattıklarının en şerlisi bile olsa, yaptığın infakın sevabı yine senin olur.» Vacip olan [zekât vb.] hususunda ise ihtilaf edilmiştir: Ebu Hanife radıyallâhu anh fıtır sadakasının zimmîlere verilmesini caiz görmüş, başkaları ise bunu kabul etmemiştir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٧٣]

[Bakara Suresi (2), Ayet 273]

لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٢٧٣)

{ لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُم بِسِيمَاهُمْ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا وَمَا تُنفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } “[Sadakalarınız], kendilerini Allah yoluna vakfedip yeryüzünde kazanç için dolaşmaya güç yetiremeyen fakirler içindir. İffet ve hayalarından dolayı, durumlarını bilmeyen kimse onları zengin zanneder. Sen onları simalarından tanırsın; onlar yüzsüzlük edip insanlardan ısrarla [bir şey] istemezler. Hayır namına ne infak ederseniz, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir.” (273)

الجار متعلق بمحذوف. والمعنى: اعمدوا الفقراء، واجعلوا ما تنفقون للفقراء، كقوله تعالى (فِي تِسْعِ آياتٍ) ويجوز أن يكون خبر مبتدإ محذوف، أى صدقاتكم للفقراء. والَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ هم الذين أحصرهم الجهاد لا يَسْتَطِيعُونَ لاشتغالهم به ضَرْباً فِي الْأَرْضِ للكسب.

Car-mecrur mahzûf bir kelimeye mütealliktir. Anlamı: «Fakirleri hedefleyin ve infak ettiğiniz şeyleri fakirlere tahsis edin» demektir; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { فِي تِسْعِ آيَاتٍ } “Dokuz ayet/mucize içinde” buyruğunda olduğu gibi. Mahzûf bir mübtedanın haberi olması da caizdir, yani «sadakalarınız fakirler içindir» [demektir]. { الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda alıkonulanlar” cihat sebebiyle engellenen kimselerdir; { لَا يَسْتَطِيعُونَ } “güç yetiremezler” cihatla meşgul oldukları için, { ضَرْباً فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde dolaşmaya” yani kazanç sağlamaya.

وقيل هم أصحاب الصفة، وهم نحو من أربعمائة رجل من مهاجرى قريش لم يكن لهم مساكن في المدينة ولا عشائر، فكانوا في صفة المسجد- وهي سقيفته- يتعلمون القرآن بالليل، ويرضخون النوى بالنهار. وكانوا يخرجون في كل سرية بعثها رسول اللَّه ﷺ، فمن كان عنده فضل أتاهم به إذا أمسى. وعن ابن عباس رضى اللَّه عنهما: وقف رسول اللَّه ﷺ يوما على أصحاب الصفة فرأى فقرهم وجهدهم وطيب قلوبهم فقال «أبشروا يا أصحاب الصفة، فمن بقي من أمتى على النعت الذي أنتم عليه راضياً بما فيه فإنه من رفقائي في الجنة» يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ بحالهم أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ مستغنين من أجل تعففهم عن المسألة تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ من صفرة الوجه ورثاثة الحال. والإلحاف: الإلحاح، وهو اللزوم، وأن لا يفارق إلا بشيء يعطاه. من قولهم: لحفنى من فضل لحافه، أى أعطانى من فضل ما عنده. وعن النبي ﷺ «إنّ اللَّه تعالى يحبّ الحيىّ الحليم المتعفف، ويبغض البذىّ السئال الملحف» ومعناه: أنهم إن سألوا سألوا بتلطف ولم يلحوا وقيل: هو نفى للسؤال والإلحاف جميعاً، كقوله:

Onların Ehl-i Suffe olduğu da söylenmiştir; bunlar Kureyş muhacirlerinden Medine'de meskenleri ve aşiretleri bulunmayan yaklaşık dört yüz adam idi. Mescidin suffesinde -yani sundurmasında- barınır, geceleyin Kur'an öğrenir, gündüzleyin hurma çekirdeği kırarlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderdiği her seriyyeye çıkarlardı; yanında fazlalık olan kimse akşam olunca bunu onlara getirirdi. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün Ehl-i Suffe'nin yanına uğradı; onların fakirliğini, sıkıntılarını ve gönüllerinin güzelliğini görünce şöyle buyurdu: 'Müjdelenin ey Suffe ehli! Ümmetimden kim sizin bulunduğunuz vasıf üzere kalır ve içinde bulunduğu duruma razı olursa, şüphesiz o cennette benim arkadaşlarımdandır'.» { يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ } durumlarını bilmeyen kimse sanır, { أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ } istemekten kaçındıkları, iffetli davrandıkları için onları zengin [sanır]. { تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ } “Sen onları simalarından tanırsın” yüzlerinin sarılığından ve hallerinin perişanlığından [tanırsın]. İlhâf (إِلْحَاف) ısrar etmek, yakayı bırakmamak ve kendisine bir şey verilmedikçe ayrılmamaktır. Bu, «bana fazlalık örtüsünden verdi» yani «yanındaki fazlalıktan bana ihsanda bulundu» sözlerinden gelir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Şüphesiz Allah Teâlâ hayâ sahibi, hilim ehli ve iffetli olanı sever; çirkin sözlü, çok isteyen ve yüzsüzlükle ısrar edeni ise sevmez.» Ayetin manası şudur: Şayet bir şey isteseler bile nezaketle isterler, ısrar ve yüzsüzlük etmezler. Hem istemenin hem de ısrar etmenin her ikisinin birden nefyedildiği de söylenmiştir; tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:

عَلَى لَاحِبٍ لَا يُهْتَدَى بِمَنَارِهِ

«İşaretiyle yol bulunmayan açık bir yolda...»

يريد نفى المنار والاهتداء به.

[Şair] bununla yol işaretini ve onunla yol bulmayı nefyetmeyi (yokluğunu bildirmeyi) kastetmektedir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٧٤]

[Bakara Suresi (2), Ayet 274]

الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٧٤)

{ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرّاً وَعَلَانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Mallarını gece ve gündüz, gizli ve açık infak edenler var ya, onların Rableri katında mükâfatları vardır. Onlara korku yoktur ve onlar mahzun da olmayacaklardır.”

بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً يعمون الأوقات والأحوال بالصدقة لحرصهم على الخير، فكلما نزلت بهم حاجة محتاج عجلوا قضاءها ولم يؤخروه ولم يتعللوا بوقت ولا حال. وقيل: نزلت في أبى بكر الصدّيق رضى اللَّه عنه حين تصدّق بأربعين ألف دينار، عشرة بالليل، وعشرة بالنهار، وعشرة في السرّ، وعشرة في العلانية. وعن ابن عباس رضى اللَّه عنهما: نزلت في علىّ رضى اللَّه عنه لم يملك إلا أربعة دراهم، فتصدّق بدرهم ليلا، وبدرهم نهاراً، وبدرهم سراً، وبدرهم علانية.

{ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرّاً وَعَلَانِيَةً } “Gece ve gündüz, gizli ve açık” [ifadesi], hayra olan düşkünlüklerinden ötürü bütün vakitleri ve halleri sadakayla kuşatırlar demektir; öyle ki bir muhtacın ihtiyacı kendilerine ulaştığında hemen onun giderilmesine koşarlar, onu ertelemezler ve hiçbir vakit yahut hali bahane etmezler. Bunun, kırk bin dinarı onu geceleyin, onu gündüzleyin, onu gizlice ve onu açıktan infak ettiği zaman Ebu Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh hakkında indiği söylenmiştir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre: Dört dirhemden başka bir şeyi olmayan, bunun bir dirhemini gece, bir dirhemini gündüz, bir dirhemini gizli ve bir dirhemini açıkça infak eden Ali radıyallâhu anh hakkında inmiştir.

وقيل نزلت في علف الخيل وارتباطها في سبيل اللَّه. وعن أبى هريرة رضى اللَّه عنه، كان إذا مر بفرس سمين قرأ هذه الآية.

Bunun atları beslemek ve onları Allah yolunda bağlayıp hazırlamak hakkında indiği de söylenmiştir. Ebu Hureyre radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre, o semiz bir ata rastladığında bu ayeti okurdu.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٧٥ الى ٢٧٦]

[Bakara Suresi (2), Ayet 275-276]

الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا لا يَقُومُونَ إِلاَّ كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى فَلَهُ ما سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عادَ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٧٥) يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا وَيُرْبِي الصَّدَقاتِ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ (٢٧٦)

{ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢٧٥) يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ (٢٧٦) } “Faiz yiyenler, ancak şeytanın çarptığı kimsenin kalktığı gibi kalkarlar. Bu, onların: 'Alışveriş de tıpkı faiz gibidir' demelerinden ötürüdür. Oysa Allah alışverişi helal, faizi haram kılmıştır. Kime Rabbinden bir öğüt gelir de (faizden) vazgeçerse, geçmişte olan kendisinindir ve onun işi Allah'a kalmıştır. Kim de tekrar dönerse, işte onlar ateş ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır. (275) Allah faizi tüketir (bereketini giderir), sadakaları ise artırır. Allah, günahkâr hiçbir kâfiri sevmez. (276)”

الربوا كتب بالواو على لغة من يفخم كما كتبت الصلاة والزكاة وزيدت الألف بعدها

er-Ribâ (الرِّبَا) kelimesi, tıpkı es-Salât ve ez-Zekât kelimelerinin yazıldığı gibi, tefhim (kalın) okuyanların lügatine göre vav ile yazılmış ve sonrasına elif harfi ziyade kılınmıştır;

تشبيها بواو الجمع لا يَقُومُونَ إذا بعثوا من قبورهم إِلَّا كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ أى المصروع. وتخبط الشيطان من زعمات العرب، يزعمون أن الشيطان يخبط الإنسان فيصرع.

bu da cemi (çoğul) vavına benzetilmek içindir. { لَا يَقُومُونَ } “kalkamazlar” kabirlerinden diriltildikleri zaman, { إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ } “ancak şeytanın çarptığı kimsenin kalktığı gibi” yani saralı kimse gibi. Şeytanın çarpması (tahabbüt) Arapların iddialarındandır; onlar şeytanın insana çarpıp onu saraya uğrattığını iddia ederler.

والخبط الضرب على غير استواء كخبط العشواء، فورد على ما كانوا يعتقدون. والمس: الجنون.

el-Habt (الخبط) ise gece körü devenin rastgele basması (habt-ı aşvâ) gibi gelişigüzel vurmaktır; dolayısıyla ayet onların inandıkları algı üzere gelmiştir. el-Mess (الْمَسِّ) ise deliliktir.

ورجل ممسوس، وهذا أيضاً من زعماتهم، وأن الجنىَّ يمسه فيختلط عقله، وكذلك جن الرجل:

«Racülün memsûs» (çarpılmış adam) ifadesi de yine onların iddialarındandır; yani cin ona temas eder ve aklı karışır. Aynı şekilde «cünne'r-racül» (adama cin çarptı/delirdi) ifadesi de:

معناه ضربته الجنّ، ورأيتهم لهم في الجن قصص وأخبار وعجائب، وإنكار ذلك عندهم كإنكار المشاهدات. فإن قلت: بم يتعلق قوله مِنَ الْمَسِّ؟ قلت: بلا يقومون، أى لا يقومون من المسّ الذي بهم إلا كما يقوم المصروع. ويجوز أن يتعلق بيقوم، أى كما يقوم المصروع من جنونه. والمعنى أنهم يقومون يوم القيامة مخبلين كالمصروعين، تلك سيماهم يعرفون بها عند أهل الموقف. وقيل الذين يخرجون من الأجداث يوفضون، إلا أكلة الربا فإنهم ينهضون ويسقطون كالمصروعين، لأنهم أكلوا الربا فأرباه اللَّه في بطونهم حتى أثقلهم، فلا يقدرون على الإيفاض ذلِكَ العقاب بسبب قولهم إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا. فإن قلت: هلا قيل إنما الربا مثل البيع لأنّ الكلام في الربا لا في البيع ، فوجب أن يقال إنهم شبهوا الربا بالبيع فاستحلوه، وكانت شبهتهم

Bunun anlamı: «Cinler ona çarptı» demektir. Onların cinler hakkında kıssaları, haberleri ve acayip rivayetleri olduğunu görürsün; bunu inkâr etmek onlar nezdinde gözle görülen şeyleri inkâr etmek gibidir. Eğer: «{ مِنَ الْمَسِّ } “çarpmaktan” ifadesi neye taalluk etmektedir?» dersen, derim ki: «Lâ yekûmûne» (kalkamazlar) ifadesine taalluk eder; yani kendilerindeki cin çarpmasından / delilikten ötürü ancak sara nöbetine tutulan kimsenin kalktığı gibi kalkarlar. «Yekûmü» (kalkar) ifadesine taalluk etmesi de caizdir; yani cin çarpmış kimsenin deliliğinden ötürü kalktığı gibi kalkar. Bunun manası şudur: Onlar kıyamet günü sara nöbetine tutulmuş kimseler gibi akılları başlarından gitmiş bir halde kalkarlar; mahşer halkı nezdinde kendileriyle tanınacakları alametleri budur. Şöyle de denilmiştir: Kabirlerinden çıkanlar koşarak giderler; faiz yiyenler müstesnadır. Zira onlar faiz yedikleri ve Allah da bunu karınlarında büyüterek kendilerini ağırlaştırdığı için sara nöbetine tutulmuş kimseler gibi bir kalkıp bir düşerler, bu yüzden koşmaya güç yetiremezler. Bu ceza, onların { إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا } “Alışveriş de ancak faiz gibidir” demeleri sebebiyledir. Eğer: «Söz alışveriş hakkında değil de faiz hakkında olduğuna göre, niçin: “Faiz de ancak alışveriş gibidir” denilmedi? Zira faizi alışverişe benzetip böylece onu helal saydıklarının söylenmesi gerekirdi ve onların şüpheleri de...» dersen,

أنهم قالوا: لو اشترى الرجل ما لا يساوى إلا درهما بدرهمين جاز، فكذلك إذا باع درهما بدرهمين؟ قلت: جيء به على طريق المبالغة، وهو أنه قد بلغ من اعتقادهم في حل الربا أنهم جعلوه أصلا وقانونا في الحل حتى شبهوا به البيع. وقوله وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا إنكار لتسويتهم بينهما، ودلالة على أنّ القياس يهدمه النص، لأنه جعل الدليل على بطلان قياسهم إحلال اللَّه وتحريمه فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ فمن بلغه وعظ من اللَّه وزجر بالنهى عن الربا فَانْتَهى فتبع النهى وامتنع فَلَهُ ما سَلَفَ فلا يؤخذ بما مضى منه، لأنه أخذ قبل نزول التحريم وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ يحكم في شأنه يوم القيامة، وليس من أمره إليكم شيء فلا تطالبوه به وَمَنْ عادَ إلى الربا فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ وهذا دليل بين على تخليد الفساق . وذكر فعل الموعظة لأنّ تأنيثها غير حقيقى، ولأنها في معنى الوعظ. وقرأ أبىٌّ والحسن: فمن جاءته. يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا يذهب ببركته ويهلك المال الذي يدخل فيه. وعن ابن مسعود رضى اللَّه عنه: الربا وإن كثر إلى قلّ. وَيُرْبِي الصَّدَقاتِ ما يتصدّق به بأن يضاعف عليه الثواب ويزيد المال الذي أخرجت منه الصدقة ويبارك فيه. وفي الحديث «ما نقصت زكاة من مال قط» كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ تغليظ في أمر الربا وإيذان بأنه من فعل الكفار لا من فعل المسلمين.

Onların: «Bir kimse sadece bir dirhem eden bir şeyi iki dirheme satın alsa bu câiz oluyorsa, aynı şekilde bir dirhemi iki dirheme sattığında da câiz olur» demeleridir? Derim ki: Bu ifade mübalağa yoluyla getirilmiştir; zira onların faizin helal olduğuna dair inançları öyle bir dereceye varmıştı ki, faizi helallikte bir asıl ve kanun kıldılar, hatta alışverişi ona benzettiler. { وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا } “Hâlbuki Allah, alışverişi helal, faizi haram kılmıştır” buyruğu, onların bu ikisini bir tutmalarını inkâr etmekte ve nassın kıyası geçersiz kıldığına delalet etmektedir; zira Allah onların kıyasının batıl olduğuna Allah'ın helal kılmasını ve haram kılmasını delil getirmiştir. { فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ } “Kime bir öğüt gelirse”, yani kime Allah'tan bir vaaz ve faizin yasaklanmasıyla bir sakındırma ulaşır da { فَانْتَهَى } “ve vazgeçerse”, yani bu yasağa uyup faizden kaçınırsa { فَلَهُ مَا سَلَفَ } “geçmişte aldıkları kendisinindir”; artık geçmişte aldığından ötürü hesaba çekilmez, çünkü o haram kılınmadan önce alınmıştır. { وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ } “Onun işi Allah'a aittir”, kıyamet günü onun hakkında hükmü O verir; onun işinden size ait hiçbir şey yoktur, dolayısıyla onu bu hususta talep edip sorgulayamazsınız. { وَمَنْ عَادَ } “Kim de tekrar dönerse”, yani faize dönerse { فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “işte onlar cehennemliktirler, orada ebedî kalacaklardır”. Bu ise, fasıkların [cehennemde] ebedî kalacağına açık bir delildir. «Mev‘ıza» kelimesinin fiili müzekker getirilmiştir; zira onun müennesliği hakiki değildir ve anlam itibarıyla «vaaz» manasındadır. Übey ve el-Hasan: «Fe-men câethü» şeklinde [müennes fiille] okumuşlardır. { يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا } “Allah faizi mahveder”, bereketini giderir ve içine faiz karışan malı helak eder. İbn Mes‘ûd'dan (radıyallâhu anh) şöyle rivayet edilmiştir: «Faiz çoğalsa bile nihayetinde azalmaya mahkûmdur.» { وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ } “Sadakaları ise artırır”, yani tasadduk edilen şeyin sevabını kat kat artırır, sadakanın çıkarıldığı malı çoğaltır ve ona bereket verir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Hiçbir maldan zekât eksiltmemiştir». { كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ } “Hiçbir günahkâr nankörü” ifadesi faiz meselesinin ağırlığını vurgulamakta ve faizin Müslümanların değil, kâfirlerin fiili olduğunu bildirmektedir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٧٧ الى ٢٨١]

[Bakara Suresi (2), Ayet 277-281]

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٧٧) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا ما بَقِيَ مِنَ الرِّبا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٧٨) فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ لا تَظْلِمُونَ وَلا تُظْلَمُونَ (٢٧٩) وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٨٠) وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (٢٨١)

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٧٧) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٧٨) فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ (٢٧٩) وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٨٠) وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٢٨١) } “İman edip salih ameller işleyenlerin, namazı dosdoğru kılanların ve zekâtı verenlerin Rableri katında mükâfatları vardır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar mahzun da olmayacaklardır. (277) Ey iman edenler! Allah'tan sakının ve eğer gerçekten inanıyorsanız faizin kalanını bırakın. (278) Şayet böyle yapmazsanız, Allah'a ve Resûlüne karşı bir savaşa girdiğinizi bilin. Eğer tövbe ederseniz, ana mallarınız sizindir; ne zulmetmiş ne de zulme uğramış olursunuz. (279) Eğer (borçlu) darlık içinde ise, bir kolaylığa kadar ona mühlet tanımak gerekir. Sadaka olarak bağışlamanız ise, eğer bilirseniz sizin için daha hayırlıdır. (280) Ve öyle bir günden sakının ki, o gün Allah'a döndürüleceksiniz; sonra herkese kazandığı eksiksiz ödenecek ve onlar haksızlığa uğratılmayacaklardır. (281)”

أخذوا ما شرطوا على الناس من الربا وبقيت لهم بقايا، فأمروا أن يتركوها ولا يطالبوا بها.

İnsanlara şart koştukları faizleri almışlardı ve geriye kalan alacakları vardı; işte bunları terk etmeleri ve talep etmemeleri emredildi.

وروى أنها نزلت في ثقيف وكان لهم على قوم من قريش مال فطالبوهم عند المحل بالمال والربا.

Bu ayetin Sakîf kabilesi hakkında indiği rivayet edilmiştir. Onların Kureyş'ten bir topluluk üzerinde alacakları vardı; vade gelince onlardan ana parayı ve faizi talep ettiler.

وقرأ الحسن رضى اللَّه عنه: ما بقي، بقلب الياء ألفا على لغة طيئ: وعنه ما بقي بياء ساكنة. ومنه قول جرير:

Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh Tayy kabilesinin lügatine göre ye harfini elife çevirerek { مَا بَقَا } şeklinde okumuştur. Ondan ye harfinin sükûnuyla { مَا بَقِيْ } okuyuşu da nakledilmiştir. Cerîr'in şu sözü de bundandır:

هُوَ الْخَلِيفَةُ فَارْضَوْا مَا رَضِى لَكُمُو … مَاضِى الْعَزِيمَةِ مَا فِى حُكْمِهِ جَنَفُ

«O halifedir, sizin için razı olduğuna siz de razı olun... Azmi kesin ve keskindir, hükmünde hiçbir eğrilik yoktur.»

إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ إن صح إيمانكم، يعنى أنّ دليل صحة الإيمان وثباته امتثال ما أمرتم به من ذلك فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ فاعلموا بها، من أذن بالشيء إذا علم به. وقرئ: فآذنوا، فأعلموا بها غيركم، وهو من الإذن وهو الاستماع، لأنه من طرق العلم. وقرأ الحسن: فأيقنوا، وهو دليل لقراءة العامّة. فإن قلت: هلا قيل بحرب اللَّه ورسوله؟ قلت: كان هذا أبلغ، لأن المعنى: فأذنوا بنوع من الحرب عظيم عند اللَّه ورسوله. وروى أنها لما نزلت قالت ثقيف: لا يدىْ لنا بحرب اللَّه ورسوله. وَإِنْ تُبْتُمْ من الارتباء فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ لا تَظْلِمُونَ المديونين بطلب الزيادة عليها وَلا تُظْلَمُونَ بالنقصان منها. فإن قلت: هذا حكمهم إن تابوا، فما حكمهم لو لم يتوبوا قلت: قالوا: يكون مالهم فيئا للمسلمين، وروى المفضل عن عاصم: لا تظلمون ولا تظلمون وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ وإن وقع غريم من غرمائكم ذو عسرة أو ذو إعسار: وقرأ عثمان رضى اللَّه عنه:

{ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer mümin iseniz” yani imanınız sahih ise. Bunun anlamı, imanın sıhhatinin ve sebatının delilinin, bu hususta emrolunduğunuz şeye uymak olduğudur. { فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ } “[bunu] bir savaş olarak bilin” yani bunu bilin. Bir şeyi bilmeye 'ezine bi'ş-şey' (أَذِنَ بِالشَّيْءِ) denir. { فَآذِنُوا } şeklinde de okunmuştur ki [bu takdirde anlam], «başkalarına bildirin» olur. Bu da dinlemek (istimâ) anlamına gelen 'izin' (إذن) kökündendir; çünkü dinlemek ilim yollarından biridir. Hasan [el-Basrî] ise { فَأَيْقِنُوا } “kesin olarak bilin” şeklinde okumuştur ki bu, cumhurun kıraatine bir delildir. Şayet: «Neden 'Allah'ın ve Resulünün savaşı' denilmedi?» dersen, derim ki: Bu ifade daha beliğdir; zira anlam: «Allah ve Resulü katında pek büyük olan bir savaşı bilin» demektir. Rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Sakîf kabilesi: «Allah'ın ve Resulünün harbine dayanacak gücümüz yoktur» demiştir. { وَإِنْ تُبْتُمْ } “Şayet tövbe ederseniz” yani faizcilikten [vazgeçerseniz], { فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ } “anaparalarınız sizindir”. { لا تَظْلِمُونَ } “haksızlık etmemiş olursunuz” borçlulara anaparanın üzerinde fazlalık talep ederek; { وَلا تُظْلَمُونَ } “haksızlığa da uğramazsınız” anaparanızdan eksiltilmek suretiyle. Şayet: «Bu, tövbe etmeleri halindeki hükümleridir; peki tövbe etmezlerse hükümleri nedir?» dersen, derim ki: [Âlimler], «Malları Müslümanlar için fey olur» demişlerdir. Mufaddal'ın Âsım'dan rivayetine göre ayet { لَا تُظْلَمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ } şeklinde [her iki fiil de meçhul/edilgen] okunmuştur. { وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ } “Eğer [borçlu] darlık içinde olursa” yani borçlularınızdan darlık veya güçlük içinde olan biri bulunursa... Osman radıyallâhu anh ise [şöyle] okumuştur:

ذا عسرة على: وإن كان الغريم ذا عسرة. وقرئ: ومن كان ذا عسرة فَنَظِرَةٌ أى فالحكم أو فالأمر نظرة وهي الإنظار. وقرئ: فنظرة بسكون الظاء. وقرأ عطاء: فناظره. بمعنى فصاحب الحق ناظره: أى منتظره، أو صاحب نظرته على طريقة النسب كقولهم: مكان عاشب وباقل، أى ذو عشب وذو بقل. وعنه: فناظره، على الأمر بمعنى فسامحه بالنظرة وياسره بها إِلى مَيْسَرَةٍ إلى يسار. وقرئ بضم السين، كمقبرة ومقبرة ومشرقة ومشرقة. وقرئ بهما مضافين بحذف التاء عند الإضافة كقوله:

«Ve in kâne'l-ğarîmu zâ usratin» takdiriyle { ذَا عُسْرَةٍ } şeklinde okumuştur. { وَمَنْ كَانَ ذَا عُسْرَةٍ } şeklinde de okunmuştur. { فَنَظِرَةٌ } “bir mühlet tanımak gerekir” yani hüküm veya emir bir mühlet tanımaktır (inzar). Zâ harfinin sükûnuyla { فَنَظْرَةٌ } şeklinde de okunmuştur. Atâ ise { فَنَاظِرُهُ } şeklinde okumuştur. Bu, «hak sahibi onu bekleyendir» yahut onların «mekânün âşibün ve bâkılün» yani otlu ve sebzeli yer demeleri gibi nispet yoluyla «mühlet sahibidir» demektir. Ondan emir kipinde { فَنَاظِرْهُ } okuyuşu da nakledilmiştir ki bu, «ona mühlet vererek müsamaha göster ve ona kolaylık sağla» manasındadır. { إِلَى مَيْسَرَةٍ } “bir kolaylığa kadar” yani genişliğe kadar. Tıpkı makbera-makbüra ve maşrika-maşrüka kelimelerinde olduğu gibi sin harfinin zammesiyle { مَيْسُرَةٍ } şeklinde de okunmuştur. Şairin sözünde olduğu gibi izafet esnasında te harfi hazfedilerek her ikisinin muzaf olarak okunuşu da nakledilmiştir:

وَأخْلَفُوكَ عِدَا الأَمْرِ الَّذِى وَعَدُوا

«Sana vadettikleri işin sözünden caydılar»

وقوله تعالى: (وَأَقامَ الصَّلاةَ) . وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ ندب إلى أن يتصدقوا برءوس أموالهم على من أعسر من غرمائهم أو ببعضها، كقوله تعالى: (وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى) وقيل:

Ve Yüce Allah'ın: { وَأَقَامَ الصَّلَاةَ } “ve namazı kıldı” kavli gibidir. { وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ } “bağışlamanız sizin için daha hayırlıdır”, borçlularından darlığa düşenlere ana paralarını veya bir kısmını sadaka olarak bağışlamaya teşviktir; nitekim Yüce Allah'ın: { وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى } “affetmeniz takvaya daha yakındır” kavli de böyledir. Şöyle de denilmiştir:

أريد بالتصدق الإنظار لقوله ﷺ «لا يحل دين رجل مسلم فيؤخره إلا كان له بكل يوم صدقة» إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ أنه خير لكم فتعملوا به، جعل من لا يعمل به وإن علمه كأنه لا يعلمه. وقرئ (تصدّقوا) بتخفيف الصاد على حذف التاء تُرْجَعُونَ قرئ على البناء للفاعل والمفعول: وقرئ: يرجعون بالياء على طريقة الالتفات. وقرأ عبد اللَّه: تردّون: وقرأ أبىّ:

Sadaka ile mühlet vermenin kastedildiği [söylenmiştir]; nitekim Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bir Müslümanın [alacağı olan] borcun vadesi gelir de onu ertelerse, ertelediği her gün için kendisine bir sadaka [sevabı] olur.» { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “eğer bilirseniz” bunun sizin için hayırlı olduğunu bilip de onunla amel ederseniz [demektir]. Onunla amel etmeyen kimse, bilse dahi sanki bilmiyormuş gibi kabul edilmiştir. [Tasaddeku kelimesi], te'nin hazfiyle sâd harfinin hafifletilmesiyle { تَصَدَّقُوا } şeklinde de okunmuştur. { تُرْجَعُونَ } hem malum hem de meçhul sîgasıyla okunmuştur. İltifat yoluyla ye ile { يَرْجِعُونَ } şeklinde de okunmuştur. Abdullah [b. Mes'ûd] { تُرَدُّونَ }, Übey ise:

تصيرون. وعن ابن عباس أنها آخر آية نزل بها جبريل ﵇ وقال: ضعها في رأس المائتين والثمانين من البقرة. وعاش رسول اللَّه ﷺ بعدها أحدا وعشرين يوما. وقيل أحدا وثمانين. وقيل سبعة أيام. وقيل ثلاث ساعات.

[...şeklinde okumuştur:] «Tasîrûn» (döneceksiniz / varacaksınız). İbn Abbâs'tan [rivayet edildiğine göre] bu ayet, Cebrâîl aleyhisselâm'ın indirdiği en son ayettir ve [Cebrâîl]: «Onu Bakara'nın iki yüz sekseninci [ayetinin] başına koy» demiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayetten sonra yirmi bir gün yaşamıştır. Seksen bir gün, yedi gün ve üç saat [yaşadığı da] söylenmiştir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٨٢ الى ٢٨٣]

[Bakara Suresi (2), Âyetler 282-283]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلا يَأْبَ كاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَما عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئاً فَإِنْ كانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهاً أَوْ ضَعِيفاً أَوْ لا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما فَتُذَكِّرَ إِحْداهُمَا الْأُخْرى وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا ما دُعُوا وَلا تَسْئَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيراً أَوْ كَبِيراً إِلى أَجَلِهِ ذلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهادَةِ وَأَدْنى أَلاَّ تَرْتابُوا إِلاَّ أَنْ تَكُونَ تِجارَةً حاضِرَةً تُدِيرُونَها بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَلاَّ تَكْتُبُوها وَأَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٨٢) وَإِنْ كُنْتُمْ عَلى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا كاتِباً فَرِهانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلا تَكْتُمُوا الشَّهادَةَ وَمَنْ يَكْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (٢٨٣)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَى أَجَلِهِ ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَى أَلَّا تَرْتَابُوا إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Ey iman edenler! Belirli bir vadeye kadar birbirinize borçlandığınız zaman onu yazın. Aranızda bir kâtip adaletle yazsın. Kâtip, Allah'ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan çekinmesin, yazsın. Üzerinde hak olan kimse de yazdırsın; Rabbi olan Allah'tan korksun ve ondan hiçbir şeyi eksiltmesin. Şayet üzerinde hak olan kimse aklı ermez (sefih) veya güçsüz yahut kendisi yazdıramayacak durumda ise velisi adaletle yazdırsın. Erkeklerinizden iki de şahit tutun. Eğer iki erkek bulunmazsa, razı olacağınız şahitlerden bir erkek ile biri yanılırsa diğerinin ona hatırlatması için iki kadın [şahit olsun]. Şahitler çağrıldıkları zaman [gelmekten] kaçınmasınlar. Küçük olsun büyük olsun onu vadesine kadar yazmaktan üşenmeyin. Bu, Allah katında daha adil, şahitlik için daha sağlam ve şüpheye düşmemeniz için daha uygundur. Ancak aranızda elden ele devrettiğiniz peşin bir ticaret olursa, onu yazmamanızda size bir günah yoktur. Alışveriş yaptığınızda da şahit tutun. Kâtibe de şahide de zarar verilmesin. Eğer [böyle] yaparsanız, şüphesiz bu sizin için bir yoldan çıkıştır (fısk). Allah'tan korkun. Allah size öğretiyor. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” (282) { وَإِنْ كُنْتُمْ عَلَى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا كَاتِبًا فَرِهَانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا تَكْتُمُوا الشَّهَادَةَ وَمَنْ يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ } “Eğer yolculukta olur da bir kâtip bulamazsanız, [o takdirde] teslim alınmış rehinler [yeterlidir]. Şayet birbirinize güvenirseniz, kendisine güvenilen kimse emanetini ödesin ve Rabbi olan Allah'tan korksun. Şahitliği de gizlemeyin. Kim onu gizlerse, şüphesiz onun kalbi günahkârdır. Allah yaptıklarınızı hakkıyla bilendir.” (283)

إِذا تَدايَنْتُمْ إذا داين بعضكم بعضا. يقال: داينت الرجل عاملته بِدَيْنٍ معطيا أو آخذا كما تقول: بايعته إذا بعته أو باعك. قال رؤبة:

{ إِذَا تَدَايَنْتُمْ } “birbirinize borçlandığınız zaman” yani birbirinizle borç muamelesi yaptığınızda. Tıpkı birine bir şey sattığında veya o sana sattığında «bâya'tuhû» (onunla alışveriş yaptım) dediğin gibi, veren veya alan olarak bir adamla borç işlemi yaptığında «dâyentu'r-racule» denilir. Ru'be şöyle demiştir:

دَايَنْتُ أرْوَى وَالدُّيُونُ تُقْضَى … فَمَطَلَتْ بَعْضاً وَأَدَّتْ بَعْضَا

«Ervâ ile borç ilişkisine girdim, oysa borçlar ödenir / Fakat o [borcun] bir kısmını savsaklayıp geciktirdi, bir kısmını ise ödedi.»

والمعنى: إذا تعاملتم بدين مؤجل فاكتبوه. فإن قلت: هلا قيل: إذا تداينتم إلى أجل مسمى وأى حاجة إلى ذكر الدين كما قال: داينت أروى، ولم يقل: بدين؟ قلت: ذكر ليرجع الضمير إليه في قوله فَاكْتُبُوهُ إذ لو لم يذكر لوجب أن يقال: فاكتبوا الدين، فلم يكن النظم بذلك الحسن. ولأنه أبين لتنويع الدين إلى مؤجل وحالّ. فإن قلت: ما فائدة قوله مُسَمًّى. قلت:

Manası: «Vadeli bir borç muamelesi yaptığınızda onu yazın» demektir. Şayet: «Neden şairin "dâyentu Ervâ" deyip "bi-deynin" demediği gibi sadece "İzâ tedâyentum ilâ ecelin musemmen" denilmedi de borcun (deyn) zikredilmesine ne ihtiyaç duyuldu?» dersen; derim ki: { فَاكْتُبُوهُ } “onu yazın” kavlindeki zamirin ona dönmesi için zikredilmiştir; zira zikredilmeseydi «fektubû'd-deyne» (borcu yazın) denilmesi gerekecekti ki bu durumda nazım bu güzellikte olmazdı. Bir de borcun vadeli ve peşin kısımlarına ayrıldığını daha açık bir şekilde belirtmek içindir. Şayet: { مُسَمًّى } “belirli” denilmesinin faydası nedir?» dersen; derim ki:

ليعلم أن من حق الأجل أن يكون معلوما كالتوقيت بالسنة والأشهر والأيام، ولو قال: إلى الحصاد، أو الدياس، أو رجوع الحاج، لم يجز لعدم التسمية. وإنما أمر بكتبة الدين، لأنّ ذلك أوثق وآمن من النسيان وأبعد من الجحود، والأمر للندب. وعن ابن عباس أن المراد به السلم وقال لما حرم اللَّه الرّبا أباح السلف. وعنه: أشهد أن اللَّه أباح السلم المضمون إلى أجل معلوم في كتابه وأنزل فيه أطول آية . بِالْعَدْلِ متعلق بكاتب صفة له، أى كاتب مأمون على ما يكتب، يكتب بالسوية والاحتياط. لا يزيد على ما يجب أن يكتب ولا ينقص. وفيه: أن يكون الكاتب فقيها عالما بالشروط حتى يجيء مكتوبه معدلا بالشرع. وهو أمر للمتداينين بتخير الكاتب، وأن لا يستكتبوا إلا فقيها دينا وَلا يَأْبَ كاتِبٌ ولا يمتنع أحد من الكتاب وهو معنى تنكير كاتب أَنْ يَكْتُبَ كَما عَلَّمَهُ اللَّهُ مثل ما علمه اللَّه كتابة الوثائق لا يبدل ولا يغير. وقيل هو قوله تعالى (وَأَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ) أى ينفع الناس بكتابته كما نفعه اللَّه بتعليمها. وعن الشعبي: هي فرض كفاية، وكما علمه اللَّه: يجوز أن يتعلق بأن يكتب، وبقوله فليكتب. فإن قلت: أى فرق بين الوجهين؟ قلت: إن علقته بأن يكتب فقد نهى عن الامتناع من الكتابة المقيدة، ثم قيل له فَلْيَكْتُبْ يعنى فليكتب تلك الكتابة لا يعدل عنها للتوكيد، وإن علقته بقوله فليكتب فقد نهى عن الامتناع من الكتابة على سبيل الإطلاق، ثم أمر بها مقيدة وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ ولا يكن المملى إلا من وجب عليه الحق، لأنه هو المشهود على ثباته في ذمته وإقراره به. والإملاء والإملال لغتان قد نطق بهما القرآن (فَهِيَ تُمْلى عَلَيْهِ) . وَلا يَبْخَسْ مِنْهُ من الحق شَيْئاً والبخس: النقص. وقرئ شيا، بطرح الهمزة: وشيا، بالتشديد سَفِيهاً محجورا عليه لتبذيره

Vadenin hakkının; yıl, aylar ve günler ile vakit belirlemek gibi malum/belirli olması gerektiği bilinsin diyedir. Şayet [borçlu]: «Hasada, harman vaktine veya hacıların dönüşüne kadar» derse, [vaktin kesin bir şekilde] isimlendirilip belirlenmemesi sebebiyle caiz olmaz. Borcun yazılması ancak ve ancak bunun daha sağlam, unutmaya karşı daha güvenilir ve inkârdan daha uzak olması sebebiyledir; buradaki emir ise mendubluk (tavsiye) ifade eder. İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anh] rivayet edildiğine göre, bununla kastedilen selem (ön ödemeli satış) akdidir. O şöyle demiştir: «Allah faizi haram kılınca selefi (selem akdini) helal kıldı.» Yine ondan şöyle rivayet edilmiştir: «Şahitlik ederim ki Allah, Kitabı'nda belirli bir vadeye kadar olan zimmet selemine izin vermiş ve bunun hakkında en uzun ayeti indirmiştir.» { بِالْعَدْلِ } “adaletle” [ifadesi], { كَاتِبٌ } “bir kâtip” kelimesine taalluk etmekte olup onun sıfatıdır; yani yazdığı şey hususunda güvenilir olan, eşitlik ve ihtiyatla yazan bir kâtip [yazsın demektir]. Yazılması gerekenin üzerine ne bir şey ekler ne de eksiltir. Bunda, yazılan belgenin şeriata uygun ve muteber olması için kâtibin fakih ve şartları (hukuki akit kaidelerini) bilen biri olması gerektiği [hükmü] vardır. Bu, borçlanan taraflara kâtibi özenle seçmelerine ve fakih, dindar kimseden başkasına yazdırmamalarına yönelik bir emirdir. { وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ } “Hiçbir kâtip çekinmesin”, yani kâtiplerden hiçbiri imtina etmesin demektir; kâtip kelimesinin nekra (belirsiz) gelmesinin anlamı da budur. { أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ } “Allah'ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan”, yani Allah'ın kendisine senet yazmayı öğrettiği şekilde, [hiçbir şeyi] değiştirmeden ve tahrif etmeden [yazsın]. Bir görüşe göre bu, Yüce Allah'ın { وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ } “Allah'ın sana ihsan ettiği gibi sen de ihsanda bulun” kavli gibidir; yani Allah'ın bunu öğretmek suretiyle kendisine fayda sağladığı gibi, o da yazısıyla insanlara faydalı olsun [demektir]. Şa‘bî'den [nakledildiğine göre] bu, farz-ı kifâyedir. { كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ } ifadesinin hem { أَنْ يَكْتُبَ } lafzına hem de { فَلْيَكْتُبْ } “hemen yazsın” kavline taalluk etmesi caizdir. Şayet: «Bu iki vecih arasındaki fark nedir?» dersen; derim ki: Şayet bu ifadeyi { أَنْ يَكْتُبَ } lafzına taalluk ettirirsen, [kâtip] kayıt altına alınmış [şartlara uygun] yazımdan imtina etmekten nehyedilmiş olur; ardından tekit amacıyla ona { فَلْيَكْتُبْ }, yani «O belirlenmiş yazımdan sapmasın, aynen öyle yazsın» denilmiş olur. Şayet onu { فَلْيَكْتُبْ } kavline taalluk ettirirsen, [kâtip] mutlak surette yazmaktan imtina etmekten nehyedilmiş, ardından da kayıt altına alınmış bir şekilde yazması emredilmiş olur. { وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ } “Üzerinde hak olan kimse yazdırsın”, yazdıran kişi ancak üzerinde hak sabit olan kimse olmalıdır; zira zimmetinde borcun sabit olduğuna ve bunu ikrar ettiğine şahitlik edilecek kişi bizzat odur. İmlâ (إملاء) ve imlâl (إملال) kelimeleri, Kur'an'ın { فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ } “Bunlar ona yazdırılmaktadır” ayetinde de geçtiği üzere iki farklı lehçe söyleyişidir. { وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ } “Ondan eksiltmesin”, yani haktan; { شَيْئًا } “hiçbir şeyi”. Bahs (بخس), eksiltmek demektir. Bu kelime hemzenin atılmasıyla «şeyyen» ve şedde ile «şeyyen» şeklinde de okunmuştur. { سَفِيهًا } “sefih”, savurganlığı

وجهله بالتصرف أَوْ ضَعِيفاً صبيا أو شيخا مختلا أَوْ لا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ أو غير مستطيع للإملاء بنفسه لعىّ به أو خرس فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ الذي يلي أمره من وصىّ إن كان سفيها أو صبيا، أو وكيل إن كان غير مستطيع، أو ترجمان يمل عنه وهو يصدقه. وقوله تعالى أَنْ يُمِلَّ هُوَ فيه أنه غير مستطيع ولكن بغيره، وهو الذي يترجم عنه وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ واطلبوا أن يشهد لكم شهيدان على الدين مِنْ رِجالِكُمْ من رجال المؤمنين. والحرية والبلوغ شرط مع الإسلام عند عامة العلماء. وعن على رضى اللَّه عنه: لا تجوز شهادة العبد في شيء. وعند شريح وابن سيرين وعثمان البتىّ أنها جائزة، ويجوز عند أبى حنيفة شهادة الكفار بعضهم على بعض على اختلاف الملل فَإِنْ لَمْ يَكُونا فإن لم يكن الشهيدان رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتانِ فليشهد رجل وامرأتان، وشهادة النساء مع الرجال مقبولة عند أبى حنيفة فيما عدا الحدود والقصاص مِمَّنْ تَرْضَوْنَ ممن تعرفون عدالتهم أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما أن لا تهتدى إحداهما للشهادة بأن تنساها، من ضل الطريق إذا لم يهتد له. وانتصابه على أنه مفعول له أى إرادة أن تضل. فإن قلت: كيف يكون ضلالها مرادا للَّه تعالى؟ قلت لما كان الضلال سببا للإذكار، والإذكار مسببا عنه، وهم ينزلون كل واحد من السبب والمسبب منزلة الآخر لالتباسهما واتصالهما، كانت إرادة الضلال المسبب عنه الإذكار إرادة للإذكار، فكأنه قيل: إرادة أن تذكر إحداهما الأخرى إن ضلت.

ve tasarruftaki bilgisizliği sebebiyle kısıtlanmış (hacredilmiş) kimsedir. { أَوْ ضَعِيفًا } “veya güçsüz” çocuk veya aklı zayıflamış yaşlı kimsedir. { أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ } “yahut kendisi yazdıramayacak durumda ise” kekemelik veya dilsizlik sebebiyle bizzat yazdırmaya güç yetiremeyen kimsedir. { فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ } “velisi yazdırsın”, sefih veya çocuk ise vasi, güç yetiremeyen kimse ise vekil, yahut onun adına yazdırıp kendisinin de onu tasdik ettiği bir tercüman gibi onun işini üstlenen kimse [yazdırsın]. Yüce Allah'ın { أَنْ يُمِلَّ هُوَ } kavlinde, onun bizzat güç yetiremeyip başkası vasıtasıyla güç yetirebileceğine işaret vardır ki bu da onun adına tercümanlık yapan kimsedir. { وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ } “İki de şahit tutun”, borç üzerine sizin için iki kişinin şahitlik etmesini isteyin. { مِنْ رِجَالِكُمْ } “Erkeklerinizden” yani mümin erkeklerinizden [şahit tutun]. Âlimlerin cumhuruna göre İslam'la birlikte hürriyet ve büluğ da şarttır. Ali radıyallâhu anh'tan: «Kölenin şahitliği hiçbir hususta caiz değildir» dediği rivayet edilmiştir. Şüreyh, İbn Sîrîn ve Osman el-Bettî'ye göre ise caizdir. Ebû Hanîfe'ye göre dinleri farklı da olsa kâfirlerin birbirleri aleyhine şahitlikleri caizdir. { فَإِنْ لَمْ يَكُونَا } “Eğer [iki şahit] bulunmazsa” yani şahitler bulunmazsa, { رَجُلَيْنِ } “iki erkek”, { فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ } “o takdirde bir erkek ile iki kadın”, yani bir erkek ve iki kadın şahitlik etsin. Ebû Hanîfe'ye göre hadler ve kısas dışındaki konularda kadınların erkeklerle birlikte şahitliği kabul edilir. { مِمَّنْ تَرْضَوْنَ } “razı olacağınız kimselerden” adaletini bildiğiniz kimselerden. { أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا } “biri yanılırsa” yani şahitlik yolunu bulamazsa, unutup şaşırması sebebiyle. Yolunu bulamayan kimse için «dalle't-tarîka» (yolu şaşırdı) denir. Bu kelimenin nasbı mef'ûlün leh olmasındandır; yani «şaşırması/unutması ihtimaline binaen» demektir. Şayet: «Onun şaşırması nasıl Allah Teâlâ'nın muradı olur?» dersen; derim ki: Şaşırma/unutma hatırlatmanın sebebi, hatırlatma da onun neticesi (müsebbebi) olunca ve Araplar aralarındaki irtibat ve bitişiklik sebebiyle sebep ile müsebbebin her birini diğerinin yerine koydukları için, hatırlatmanın sebebi olan şaşırmanın irade edilmesi hatırlatmanın irade edilmesi manasındadır. Sanki şöyle denilmiş gibidir: «Biri şaşırırsa diğerinin ona hatırlatması iradesiyle.»

ونظيره قولهم: أعددت الخشبة أن يميل الحائط فأدعمه، وأعددت السلاح أن يجيء عدوٌّ فأدفعه.

Bunun benzeri Arapların şu sözüdür: «Duvar eğilir diye tahtayı hazırladım ki onu destekleyeyim; düşman gelir diye silahı hazırladım ki onu defedeyim.»

وقرئ (فَتُذَكِّرَ بالتخفيف والتشديد، وهما لغتان. وفتذاكر. وقرأ حمزة: إن تضل إحداهما، على الشرط. فتذكر: بالرفع والتشديد، كقوله: (وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ) وقرئ أن تضل إحداهما على البناء للمفعول والتأنيث. ومن بدع التفاسير: فتذكر، فتجعل إحداهما الأخرى ذكرا، يعنى أنهما إذا اجتمعتا كانتا بمنزلة الذكر إِذا ما دُعُوا ليقيموا الشهادة. وقيل: ليستشهدوا. وقيل لهم شهداء قبل التحمل، تنزيلا لما يشارف منزلة الكائن. وعن قتادة: كان الرجل يطوف الحواء العظيم فيه القوم فلا يتبعه منهم أحد، فنزلت. كنى بالسأم عن الكسل، لأنّ الكسل صفة المنافق. ومنه الحديث: لا يقول المؤمن كسلت» ويجوز أن يراد من كثرت مدايناته فاحتاج أن يكسب لكل دين صغير أو كبير كتابا، فربما مل كثرة الكتب. والضمير في تَكْتُبُوهُ للدين أو الحق صَغِيراً أَوْ كَبِيراً على أى حال كان الحق من صغر أو كبر. ويجوز أن يكون الضمير للكتاب وأن يكتبوه مختصراً أو مشبعاً لا يخلوا بكتابته إِلى أَجَلِهِ إلى وقته الذي اتفق

{ فَتُذَكِّرَ } kelimesi şeddesiz (fetuzkire) ve şeddeli (fetuzekkire) olarak okunmuştur; bunlar iki ayrı lehçedir. Ayrıca { فَتُذَاكِرَ } şeklinde de okunmuştur. Hamza ise şart edatıyla { إِنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا } şeklinde okumuştur; [bu kıraatte] { فَتُذَكِّرُ }, { وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ } “Kim de tekrarlarsa Allah ondan intikam alır” ayetinde olduğu gibi merfû (ötreli) ve şeddeli okunmuştur. [Fiilin] meçhul (edilgen) ve müennes kipiyle { أَنْ تُضَلَّ إِحْدَاهُمَا } şeklinde de okunmuştur. Tefsirdeki bidat/asılsız yorumlardan biri de şudur: { فَتُذَكِّرَ }, «biri diğerini erkek kılar», yani ikisi bir araya geldiklerinde bir erkek hükmünde olurlar [şeklindeki açıklamadır]. { إِذَا مَا دُعُوا } “Çağrıldıkları zaman”, şahitliği ikame etmeye [çağrıldıklarında demektir]. Bir görüşe göre de: Şahit tutulmaya [çağrıldıklarında demektir]. Şahitlik yükünü üstlenmeden (tahammül) önce onlara «şahitler» denilmesi, gerçekleşmek üzere olan bir durumun vuku bulmuş gibi kabul edilmesindendir. Katâde'den [rivayet edildiğine göre]: «Kişi içinde bir topluluğun bulunduğu büyük bir çadır topluluğunu (havâ) dolaşır da içlerinden hiçbiri onunla birlikte [şahitlik için] gitmezdi; bunun üzerine [bu ayet] indi.» [Ayette] usanmak (se'âmet) lafzıyla tembellik kastedilmiştir (kinaye yapılmıştır); zira tembellik münafığın sıfatıdır. «Mümin kimse 'tembellik ettim' demez» hadisi de bu kabildendir. Borç ilişkileri çoğalıp da küçük veya büyük her borç için bir senet yazdırmaya muhtaç olan kimsenin kastedilmiş olması da caizdir; zira bu kimse çokça senet yazdırmaktan usanabilir. { تَكْتُبُوهُ } “onu yazmaktan” ifadesindeki zamir borca veya hakka aittir. { صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا } “ister küçük olsun ister büyük”, hak küçük veya büyük her ne durumda olursa olsun [yazın demektir]. Zamirin senede/yazıya (kitâb) ait olması da caizdir; yani yazımını aksatmayacak şekilde onu ister muhtasar ister tafsilatlı yazsınlar [demektir]. { إِلَى أَجَلِهِ } “vadesine kadar”, üzerinde anlaşılan

الغريمان على تسميته ذلِكُمْ إشارة إلى أن تكتبوه، لأنه في معنى المصدر، أى ذلكم الكتب أَقْسَطُ أعدل من القسط وَأَقْوَمُ لِلشَّهادَةِ وأعون على إقامة الشهادة وَأَدْنى أَلَّا تَرْتابُوا وأقرب من انتفاء الريب. فإن قلت: مِمَّ بنى أفعلا التفضيل، أعنى: أقسط، وأقوم؟ قلت: يجوز على مذهب سيبويه أن يكونا مبنيين من أقسط وأقام، وأن يكون أقسط من قاسط على طريقة النسب بمعنى ذى قسط، وأقوم من قويم. وقرئ: ولا يسأموا أن يكتبوه بالياء فيهما. فإن قلت:

vaktine kadar. { ذَلِكُمْ } “Bu”, mastar anlamında olduğu için { أَنْ تَكْتُبُوهُ } “onu yazmanıza” işarettir; yani bu yazma işi demektir. { أَقْسَطُ } “daha adildir”, 'kıst'tan türemiş olup daha adildir. { وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ } “şahitlik için daha sağlamdır”, şahitliğin ikamesine daha çok yardımcıdır. { وَأَدْنَى أَلَّا تَرْتَابُوا } “şüpheye düşmemeniz için daha uygundur”, şüphenin ortadan kalkmasına en yakın olanıdır. Şayet: «İsm-i tafdîl olan "aksat" ve "akvem" kelimeleri neden türetilmiştir?» dersen; derim ki: Sîbeveyhi'nin mezhebine göre "aksata" ve "ekâme" fiillerinden türetilmiş olmaları caiz olduğu gibi, "aksat" kelimesinin nispet yoluyla 'kıst sahibi' manasında "kâsıt"tan, "akvem" kelimesinin de "kavîm"den türetilmiş olması caizdir. Her iki fiilde de ye harfiyle { وَلَا يَسْأَمُوا أَنْ يَكْتُبُوهُ } şeklinde okunmuştur. Şayet:

ما معنى تِجارَةً حاضِرَةً وسواء أكانت المبايعة بدين أو بعين فالتجارة حاضرة؟ وما معنى إدارتها بينهم؟ قلت. أريد بالتجارة ما يتجر فيه من الأبدال. ومعنى إدارتها بينهم تعاطيهم إياها يدا بيد.

«{ تِجَارَةً حَاضِرَةً } “peşin bir ticaret” ifadesinin manası nedir? Alışveriş ister veresiye ister peşin mal ile olsun ticaret zaten hazırdır; aralarında devretmelerinin (idâre) manası nedir?» dersen; derim ki: Ticaretle, karşılıklı değiştirilen mallar (bedeller) kastedilmiştir. Onu aralarında devretmelerinin manası ise, onu elden ele alıp vermeleridir.

والمعنى: إلا أن تتبايعوا بيعا ناجزا يدا بيد فلا بأس أن لا تكتبوه، لأنه لا يتوهم فيه ما يتوهم في التداين. وقرئ: تجارة حاضرة بالرفع على كان التامّة. وقيل: هي الناقصة على أنّ الاسم «تجارة حاضرة» والخبر «تديرونها» وبالنصب على: إلا أن تكون التجارة تجارة حاضرة كبيت الكتاب:

Manası: «Elden ele peşin bir alışveriş yapmanız müstesna; onu yazmamanızda bir sakınca yoktur; zira borçlanmada vehmedilen şeyler onda vehmedilmez» demektir. Kâne-i tâmme sayılarak merfû olarak { تِجَارَةٌ حَاضِرَةٌ } şeklinde de okunmuştur. İsim { تِجَارَةٌ حَاضِرَةٌ }, haber de { تُدِيرُونَهَا } olmak üzere kâne-i nâkısa olduğu da söylenmiştir. Şu şiir beytinde olduğu gibi «İllâ en tekûne't-ticâratu ticâraten hâdıraten» takdiriyle mensub olarak da [okunmuştur]:

بَنِى أسَدٍ هَلْ تَعْلَمُونَ بلَاءَنَا … إذَا كانَ يَوْماً ذَا كَوَاكِبَ أَشْنَعَا

«Ey Esedoğulları! Yıldızları korkunç [karanlık] bir gün olduğunda bizim ne çetin imtihan verdiğimizi bilir misiniz?»

أى إذا كان اليوم يوما وَأَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ أمر بالإشهاد على التبايع مطلقاً، ناجزا أو كالئا لأنه أحوط وأبعد مما عسى يقع من الاختلاف. ويجوز أن يراد: وأشهدوا إذا تبايعتم هذا التبايع يعنى التجارة الحاضرة، على أن الإشهاد كاف فيه دون الكتابة. وعن الحسن: إن شاء أشهد وإن شاء لم يشهد. وعن الضحاك: هي عزيمة من اللَّه ولو على باقة بقل وَلا يُضَارَّ يحتمل البناء للفاعل والمفعول. والدليل عليه قراءة عمر رضى اللَّه عنه: ولا يضارر، بالإظهار والكسر. وقراءة ابن عباس رضى اللَّه عنه: ولا يضارر، بالإظهار والفتح. والمعنى نهى الكاتب والشهيد عن ترك الإجابة إلى ما يطلب منهما. وعن التحريف والزيادة والنقصان، أو النهى عن الضرار بهما بأن يعجلا عن مهم، ويلزا، أو لا يعطى الكاتب حقه من الجعل، أو يحمل الشهيد مؤنة مجيئه من بلد .

Yani «o gün öyle bir gün olduğunda» demektir. { وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ } “Alışveriş yaptığınızda da şahit tutun”, peşin olsun veresiye olsun alışverişe mutlak olarak şahit tutmayı emretmektedir; çünkü bu daha ihtiyatlıdır ve vuku bulması muhtemel ihtilaftan daha uzaktır. Şahitliğin yazma yerine kafi gelmesi esasına binaen: «Bu alışverişi, yani peşin ticareti yaptığınızda şahit tutun» manasının kastedilmiş olması da caizdir. Hasan'dan nakledildiğine göre: Dilerse şahit tutar, dilerse tutmaz. Dahhâk'ten ise: «Bu, bir demet sebze üzerine dahi olsa Allah'tan kesin bir emirdir» dediği nakledilmiştir. { وَلَا يُضَارَّ } hem malum hem de meçhul sîgada okunmaya müsaittir. Bunun delili, Ömer radıyallâhu anh'ın izhar ve kesre ile { وَلَا يُضَارِرْ } okuyuşu ve İbn Abbas radıyallâhu anh'ın izhar ve fetha ile { وَلَا يُضَارَرْ } okuyuşudur. Manası: Kâtip ve şahidin kendilerinden istenen şeye icabet etmeyi terk etmelerinin, tahrif, artırma ve eksiltme yapmalarının yasaklanmasıdır; yahut önemli bir işlerinden alıkonulup zorlanmak, kâtibe hak ettiği ücreti verilmemek veya şahide başka bir şehirden gelme külfeti yüklenmek suretiyle her ikisine zarar verilmesinin yasaklanmasıdır.

وقرأ الحسن: ولا يضار، بالكسر وَإِنْ تَفْعَلُوا وإن تضارّوا فَإِنَّهُ فإنّ الضرار فُسُوقٌ بِكُمْ

Hasan ise [râ harfinin] kesrası ile [yudârri şeklinde] okumuştur. { وَإِنْ تَفْعَلُوا } “Şayet [bunu] yaparsanız”, yani zarar verirseniz, { فَإِنَّهُ } “şüphesiz bu”, yani [böyle] zarar vermek, { فُسُوقٌ بِكُمْ } “sizin için bir yoldan çıkıştır (günahtır)”.

وقيل: وإن تفعلوا شيئا مما نهيتم عنه عَلى سَفَرٍ مسافرين. وقرأ ابن عباس وأبىّ رضى اللَّه عنهما كتابا. وقال ابن عباس: أرأيت إن وجدت الكاتب ولم تجد الصحيفة والدواة. وقرأ أبو العالية: كتبا. وقرأ الحسن: كتابا، جمع كاتب (فرهن) فالذي يستوثق به رهن. وقرئ فرهن بضم الهاء وسكونها، وهو جمع رهن، كسقف وسقف. وفرهان. فإن قلت: لم شرط السفر في الارتهان ولا يختص به سفر دون حضر وقد رهن رسول اللَّه ﷺ درعه في غير سفر . قلت: ليس الغرض تجويز الارتهان في السفر خاصة، ولكن السفر لما كان مظنة لإعواز الكتب والإشهاد، أمر على سبيل الإرشاد إلى حفظ المال من كان على سفر، بأن يقيم التوثق بالارتهان مقام التوثق بالكتب والإشهاد. وعن مجاهد والضحاك أنهما لم يجوّزاه إلا في حال السفر أخذا بظاهر الآية. وأما القبض فلا بدّ من اعتباره . وعند مالك يصح الارتهان

Şöyle de denilmiştir: [Anlamı] «Yasaklandığınız şeylerden herhangi birini yaparsanız...» demektir. { عَلَى سَفَرٍ } “[Eğer] yolculukta iseniz”, yani yolcu iseniz [demektir]. İbn Abbâs ve Übey radıyallâhu anhümâ [bu kelimeyi] «kitâben» (كِتَابًا) şeklinde okumuşlardır. İbn Abbâs: «Kâtibi bulup da sayfayı ve diviti bulamadığın durumu düşündün mü?» demiştir. Ebu’l-Âliye «kütüben» (كُتُبًا), Hasan [el-Basrî] ise «kâtib» kelimesinin çoğulu olarak «kütteben» (كُتَّابًا) şeklinde okumuştur. { فَرِهَانٌ } [lafzına gelince], kendisiyle teminat sağlanan şey rehindir. Bu lafız, «sakf» (سَقْف) kelimesinin çoğulunun «sukuf» (سُقُف) ve «sukf» (سُقْف) gelmesi gibi, «rehn» (رَهْن) kelimesinin çoğulu olarak he harfinin dammesi ve sükûnu ile { فَرُهُنٌ } ve { فَرُهْنٌ } şeklinde de okunmuştur; ayrıca { فَرِهَانٌ } şeklinde de kıraat edilmiştir. Şayet: «Rehin muamelesinde yolculuk niçin şart koşulmuştur; oysa rehin hazer (yerleşik olma) hali dışlanarak yolculuğa tahsis edilmiş değildir ve nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yolculukta olmadığı halde zırhını rehin bırakmıştır?» dersen, derim ki: Buradaki maksat rehnin yalnızca yolculukta caiz olduğunu bildirmek değildir. Fakat yolculuk hali, yazma ve şahit tutma imkânının bulunmayışına galip bir zemin (mazınne) teşkil ettiği için, yolculukta bulunan kimseye malı korumaya yönelik bir irşad olmak üzere, rehin yoluyla teminat sağlamayı yazma ve şahit tutma yoluyla teminat sağlamanın yerine ikame etmesi emredilmiştir. Mücâhid ve Dahhâk’tan ise, ayetin zahirine tutunarak rehne ancak yolculuk halinde cevaz verdikleri rivayet edilmiştir. Kabzın (rehni teslim almanın) ise [hükmen] mutlaka dikkate alınması gerekir. Mâlik’e göre rehin [akit]...

بالإيجاب والقبول بدون القبض فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً فإن أمن بعض الدائنين بعض المديونين لحسن ظنه به. وقرأ أبىّ: فإن أومن، أى آمنه الناس ووصفوا المديون بالأمانة والوفاء والاستغناء عن الارتهان من مثله فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ حث المديون على أن يكون عند ظن الدائن به وأمنه منه وائتمانه له، وأن يؤدّى إليه الحق الذي ائتمنه عليه فلم يرتهن منه.

teslim alma olmaksızın sadece icap ve kabul ile sahih olur. { فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا } “Şayet birbirinize güvenirseniz”, alacaklılardan biri hakkındaki hüsnüzannından ötürü borçlulardan birine güvenirse. Übey: { فَإِنْ أُومِنَ } yani «insanlar ona güvenirse» ve borçluyu emanet, vefa ve benzerinden rehin almaya ihtiyaç duyulmayacak bir kimse olarak nitelerlerse şeklinde okumuştur. { فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ } “kendisine güvenilen kimse emanetini ödesin”, borçluyu, alacaklının kendisi hakkındaki zannına, emniyetine ve itimadına layık olmaya ve kendisinden rehin almayarak kendisine güvendiği hakkı ona ödemeye teşviktir.

وسمى الدين أمانة وهو مضمون لائتمانه عليه بترك الارتهان منه. والقراءة أن تنطق بهمزة ساكنة بعد الذال أو ياء، فتقول: الذي اؤتمن، أو الذي تمن. وعن عاصم أنه قرأ: الذي اتمن، بإدغام الياء في التاء، قياساً على اتسر في الافتعال من اليسر، وليس بصحيح، لأنّ الياء منقلبة عن الهمزة، فهي في حكم الهمزة و «اتزر» عامىٌّ، وكذلك ريا في رؤيا آثِمٌ خبر إن. وقَلْبُهُ رفع بآثم على الفاعلية، كأنه قيل: فإنه يأثم قلبه. ويجوز أن يرتفع قلبه بالابتداء. وآثم خبر مقدّم، والجملة خبر إن. فإن قلت: هلا اقتصر على قوله: (فَإِنَّهُ آثِمٌ) ؟ وما فائدة ذكر القلب- والجملة هي الآثمة لا القلب وحده-؟ قلت: كتمان الشهادة: هو أن يضمرها ولا يتكلم بها، فلما كان إثما مقترفا بالقلب أسند إليه، لأنّ إسناد الفعل إلى الجارحة التي يعمل بها أبلغ. ألا تراك تقول إذا أردت التوكيد: هذا مما أبصرته عينى، ومما سمعته أذنى، ومما عرفه قلبي، ولأنّ القلب هو رئيس الأعضاء

Tazmin edilmesi gereken bir borç olduğu halde, ondan rehin almayı terk edip ona güvendiği için [borca] «emanet» adını vermiştir. [Doğru] kıraat; zâl harfinden sonra hemze-i sâkine veya yâ ile telaffuz etmendir. Dolayısıyla «ellezî'ütümine» (الذي اؤتمن) veya «ellezîtümine» (الذي تمن) dersin. Âsım’dan, yusr (kolaylık) kökünden iftiâl babında «ittesere» (اتسر) kelimesine kıyasla yâ harfini tâ harfine idğam ederek «ellezittümine» (الذي اتمن) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir; fakat bu sahih değildir. Çünkü yâ harfi hemzeden dönüşmüştür, dolayısıyla hemze hükmündedir. «İttezere» (اتزر) kullanımı da avamcadır (halk ağzıdır); aynı şekilde ru’yâ (رؤيا) yerine «riyâ» (ريا) denilmesi de böyledir. { آثِمٌ } [kelimesi] «inne»nin haberidir. { قَلْبُهُ } ise fail (özne) olarak «âsim» ile ref edilmiştir; sanki { فإنه يأثم قلبه } «muhakkak ki onun kalbi günahkâr olur» denilmiş gibidir. «Kalbuhu» kelimesinin mübteda (özne) olarak merfû olması da caizdir; bu durumda «âsim» mukaddem haber (öne geçmiş yüklem), bu [isim] cümlesi de «inne»nin haberi olur. Şayet: «Sadece { فَإِنَّهُ آثِمٌ } “muhakkak ki o günahkârdır” sözüyle yetinilseydi ya? —Bütün beden günahkâr olduğu, sadece kalp günahkâr olmadığı halde— kalbin zikredilmesinin faydası nedir?» dersen, derim ki: Şahitliği gizlemek; onu içinde saklayıp onunla konuşmamaktır. Kalple işlenen bir günah olduğu için [fiil] ona isnat edilmiştir; zira fiilin, kendisiyle işlendiği uzva isnat edilmesi [anlatım bakımından] daha beliğdir. Görmez misin ki pekiştirmek istediğinde: «Bu, gözümün gördüğü, kulağımın işittiği ve kalbimin bildiği şeylerdendir» dersin. Bir de kalp organların reisidir

والمضغة التي إن صلحت صلح الجسد كله وإن فسدت فسد الجسد كله، فكأنه قيل: فقد تمكن الإثم في أصل نفسه، وملك أشرف مكان فيه. ولئلا يظن أن كتمان الشهادة من الآثام المتعلقة باللسان فقط، وليعلم أنّ القلب أصل متعلقه ومعدن اقترافه، واللسان ترجمان عنه. ولأنّ أفعال القلوب أعظم من أفعال سائر الجوارح وهي لها كالأصول التي تتشعب منها. ألا ترى أنّ أصل الحسنات والسيئات الإيمان والكفر، وهما من أفعال القلوب، فإذا جعل كتمان الشهادة من آثام القلوب فقد شهد له بأنه من معاظم الذنوب. وعن ابن عباس رضى اللَّه عنهما: أكبر الكبائر الإشراك باللَّه لقوله تعالى: (فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ) وشهادة الزور، وكتمان الشهادة. وقرئ: قلبه، بالنصب، كقوله: (سَفِهَ نَفْسَهُ) وقرأ ابن أبى عبلة: أثم قلبه، أى جعله آثما

ve öyle bir et parçasıdır ki o düzelirse bütün beden düzelir, o bozulursa bütün beden bozulur. Sanki şöyle denilmiştir: «Günah onun benliğinin aslına yerleşmiş ve onun en şerefli mekânına hâkim olmuştur.» Ayrıca şahitliği gizlemenin sadece dille ilgili günahlardan olduğu zannedilmesin, kalbin onun asıl mercii ve işlendiği maden olduğu, dilin ise onun tercümanı olduğu bilinsin diyedir. Bir de kalbin fiilleri diğer uzuvların fiillerinden daha büyüktür ve uzuvların fiilleri için kendisinden dallanıp budaklandıkları asıllar gibidir. Görmez misin ki iyilik ve kötülüklerin aslı iman ve küfürdür; bu ikisi de kalbin fiillerindendir. Dolayısıyla şahitliği gizlemek kalbin günahlarından sayılınca, onun büyük günahlardan olduğuna şehadet edilmiştir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre: En büyük günahlar; Yüce Allah'ın: { فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ } “şüphesiz Allah ona cenneti haram kılmıştır” kavli gereğince Allah'a şirk koşmak, yalan şahitlik yapmak ve şahitliği gizlemektir. { سَفِهَ نَفْسَهُ } kavlinde olduğu gibi nasb ile { قَلْبَهُ } şeklinde de okunmuştur. İbn Ebî Able ise «onu günahkâr kıldı» manasında { أَثِمَ قَلْبَهُ } şeklinde okumuştur.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٨٤]

[Bakara Suresi (2), Âyet 284]

لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٨٤)

{ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır. İçinizdekini açığa vursanız da gizleseniz de Allah onunla sizi hesaba çeker. Sonra dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder. Allah her şeye hakkıyla kadirdir.” (284)

وَإِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يعنى من السوء يحاسبكم به اللَّه فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ لمن استوجب المغفرة بالتوبة مما أظهر منه أو أضمره وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ ممن استوجب العقوبة بالإصرار. ولا يدخل فيما يخفيه الإنسان: الوساوس وحديث النفس، لأنّ ذلك مما ليس في وسعه الخلو منه، ولكن ما اعتقده وعزم عليه. وعن عبد اللَّه بن عمر رضى اللَّه عنهما أنه تلاها فقال: لئن آخذنا اللَّه بهذا لنهلكنّ ، ثم بكى حتى سمع نشيجه فذكر لابن عباس فقال:

{ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ } “İçinizdekini açığa vursanız da gizleseniz de” yani kötülükten [içinizde olanı], { يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ } “Allah onunla sizi hesaba çeker”. { فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ } “Sonra dilediğini bağışlar”, açığa vurduğu veya gizlediği şeyden tövbe etmek suretiyle bağışlanmayı hak eden kimseyi [bağışlar], { وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ } “dilediğine de azap eder”, [günahta] ısrar etmek suretiyle cezayı hak eden kimseye [azap eder]. İnsanın gizlediği şeyler arasına vesveseler ve nefsin fısıltıları (hadîsü'n-nefs) girmez; zira bunlar insanın kendisinden kurtulmaya güç yetiremeyeceği şeylerdendir; bilakis inandığı ve azmettiği şeyler girer. Abdullah b. Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o bu ayeti okumuş ve: «Eğer Allah bizi bununla hesaba çekerse muhakkak helak oluruz» demiş, sonra da hıçkırığı işitilecek derecede ağlamıştır. Bu durum İbn Abbas'a anlatılınca şöyle demiştir:

يغفر اللَّه لأبى عبد الرحمن، قد وجد المسلمون منها مثل ما وجد فنزل (لا يُكَلِّفُ اللَّهُ) وقرئ: فيغفر ويعذب، مجزومين عطفاً على جواب الشرط، ومرفوعين على: فهو يغفر ويعذب. فإن قلت:

«Allah Ebû Abdurrahman'ı bağışlasın; Müslümanlar da bundan onun hissettiği şeyin aynısını hissetmişlerdi de bunun üzerine { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ } ayeti indi.» Şartın cevabına matuf olarak meczûm sîgada { فَيَغْفِرْ وَيُعَذِّبْ } ve «fe-huve yağfiru ve yu'azzibu» takdiriyle merfû olarak { فَيَغْفِرُ وَيُعَذِّبُ } şeklinde okunmuştur. Şayet:

كيف يقرأ الجازم؟ قلت: يظهر الراء ويدغم الباء. ومدغم الراء في اللام لاحن مخطئ خطأ فاحشا. وراويه عن أبى عمرو مخطئ مرّتين، لأنه يلحن وينسب إلى أعلم الناس بالعربية ما يؤذن بجهل عظيم. والسبب في نحو هذه الروايات قلة ضبط الرواة، والسبب في قلة الضبط قلة الدراية، ولا يضبط نحو هذا إلا أهل النحو. وقرأ الأعمش: يغفر، بغير فاء مجزوما على البدل من يحاسبكم، كقوله:

«[Fiili] cezm ile okuyan nasıl okur?» dersen, derim ki: Râ (ر) harfini izhâr eder (açık okur), bâ (ب) harfini ise idgâm eder. Râ harfini lâm harfine idgâm eden kimse ise kural hatası (lâhn) yapan ve vahim bir hata ile yanılan kimsedir. Bunu Ebû Amr'dan rivayet eden kişi iki kat hatalıdır; zira hem kural hatası yapmakta hem de Arap dilini insanların en iyi bilenine fahiş bir cehalete delalet eden bir şeyi nispet etmektedir. Bu tür rivayetlerin sebebi, râvilerin zabt eksikliğidir; zabt eksikliğinin sebebi ise dirayet (bilgi/kavrayış) yetersizliğidir. Bu gibi hususları ancak nahiv ehli tam zaptedebilir. A'meş ise [bu kelimeyi] fâ (ف) harfi olmaksızın, { يُحَاسِبْكُمْ } fiilinden bedel olarak meczûm sîgada { يَغْفِرْ } şeklinde okumuştur; nitekim [şairin] şu sözünde de böyledir:

مَتَى تَأْتِنَا تُلْمِمْ بِنَا فِى دِيَارِنَا … تَجِدْ حَطَباً جَزْلًا وَنَاراً تَأجَّجَا

«Ne zaman bize gelir, yurtlarımızda bize uğrarsan; bol odun ve alevlenen bir ateş bulursun.»

ومعنى هذا البدل التفصيل لجملة الحساب، لأنّ التفصيل أوضح من المفصل، فهو جار مجرى بدل البعض من الكل أو بدل الاشتمال، كقولك: ضربت زيداً رأسه، وأحب زيداً عقله. وهذا البدل واقع في الأفعال وقوعه في الأسماء لحاجة القبيلين إلى البيان.

Bu bedelin manası hesap cümlesinin tafsilatıdır; çünkü tafsilat, icmal edilenden daha açıktır; bu bakımdan senin «darabtü Zeyden re'sehû» (Zeyd'in başına vurdum) ve «uhibbu Zeyden aklehû» (Zeyd'in aklını severim) demen gibi bedel-i ba'z mine'l-küll veya bedel-i iştimal mesabesindedir. İki türün de (isim ve fiil) beyana olan ihtiyacı sebebiyle bu bedel isimlerde vaki olduğu gibi fiillerde de vaki olur.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٨٥]

[Bakara Suresi (2), Âyet 285]

آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ (٢٨٥)

{ آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ } “Peygamber, Rabbinden kendisine indirilene iman etti, müminler de. Her biri Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman etti. «O'nun peygamberlerinden hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz» [dediler]. Şöyle dediler: «İşittik ve itaat ettik. Rabbimiz, bağışlamanı dileriz! Dönüş ancak sanadır.»” (285)

وَالْمُؤْمِنُونَ إن عطف على الرسول كان الضمير- الذي التنوين نائب عنه في كل- راجعاً إلى الرسول والمؤمنين، أى كلهم آمن باللَّه وملائكته وكتبه ورسله من المذكورين . ووقف عليه. وإن كان مبتدأ كان الضمير للمؤمنين. ووحد ضمير كل في آمن على معنى: كل واحد منهم آمن، وكان يجوز أن يجمع، كقوله: (وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ) . وقرأ ابن عباس: وكتابه، يريد القرآن أو الجنس وعنه: الكتاب أكثر من الكتب. فإن قلت:

{ وَالْمُؤْمِنُونَ }, şayet Resul kelimesine matuf ise «küllün» kelimesindeki tenvinin naip olduğu zamir, Resul ve müminlere raci olur; yani zikredilenlerin hepsi Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve elçilerine iman etti [demektir] ve bunun üzerinde durulur (vakfedilir). Şayet mübteda ise zamir müminlere ait olur. { كُلٌّ } kelimesinin zamiri { آمَنَ } fiilinde «onların her biri iman etti» manasında tekil getirilmiştir; Yüce Allah'ın: { وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ } kavlinde olduğu gibi çoğul getirilmesi de caizdi. İbn Abbas, Kur'an'ı veya cinsi kastederek «ve kitâbihî» şeklinde okumuştur. Ondan nakledildiğine göre: «el-Kitâb, el-Kütüb'den daha kapsamlıdır.» Şayet:

كيف يكون الواحد أكثر من الجمع؟ قلت: لأنه إذا أريد بالواحد الجنس- والجنسية قائمة في وحدان الجنس كلها- لم يخرج منه شيء. فأما الجمع فلا يدخل تحته إلا ما فيه الجنسية من الجموع لا نُفَرِّقُ يقولون لا نفرق. وعن أبى عمرو: يفرق بالياء، على أن الفعل لكل. وقرأ عبد اللَّه:

«Tekil nasıl çoğuldan daha kapsamlı olur?» dersen; derim ki: Çünkü tekil ile cins kastedildiğinde -cinsiyet de o cinsin bütün fertlerinde mevcut olduğundan- ondan hiçbir şey dışarıda kalmaz. Çoğula gelince, onun altına ancak çoğullardan cinsiyeti taşıyanlar girer. { لَا نُفَرِّقُ } “[Hiçbirini diğerinden] ayırt etmeyiz”, «ayırt etmeyiz derler» [takdirindedir]. Ebû Amr'dan, fiilin «küll» kelimesine raci olması esasına binaen ye ile { يُفَرِّقُ } okuduğu rivayet edilmiştir. Abdullah [b. Mes'ûd] ise:

لا يفرقون. وأَحَدٍ في معنى الجمع، كقوله تعالى: (فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ) ولذلك دخل عليه بين. سَمِعْنا أجبنا غُفْرانَكَ منصوب بإضمار فعله. يقال: غفرانك لا كفرانك، أى نستغفرك ولا نكفرك. وقرئ (وكتبه ورسله) بالسكون.

[Abdullah b. Mes'ûd ise]: «{ لَا يُفَرِّقُونَ } (Ayırt etmezler)» şeklinde okumuştur. { أَحَدٍ } [kelimesi] ise, Yüce Allah'ın { فَمَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ } “Hiçbiriniz buna engel de olamazdınız” buyruğunda olduğu gibi çoğul anlamındadır; bu sebeple de başına { بَيْنَ } [edatı] dahil olmuştur. { سَمِعْنَا } “İşittik”, icabet ettik [demektir]. { غُفْرَانَكَ } “Mağfiretini [dileriz]”, fiili gizlenerek (hazfedilerek) mensub kılınmıştır. «{ غُفْرَانَكَ لَا كُفْرَانَكَ } / Mağfiretini dileriz, nankörlük etmeyiz» denilir; yani «Senden bağışlanma dileriz ve Sana nankörlük/küfür etmeyiz» demektir. { وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ } [lafızları, ta ve sin harflerinin] sükûnu ile [ve-kütbihi ve-ruslihi şeklinde de] okunmuştur.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٨٦]

[Bakara Suresi (2), Âyet 286]

لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها لَها ما كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا أَنْتَ مَوْلانا فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٢٨٦)

{ لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها لَها ما كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا أَنْتَ مَوْلانا فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٢٨٦) } “Allah hiçbir kimseyi gücünün yettiğinden başkasıyla yükümlü tutmaz. Kazandığı [iyilik] kendi lehine, yaptığı [kötülük] de kendi aleyhinedir. Rabbimiz! Unutursak veya yanılırsak bizi sorumlu tutma! Rabbimiz! Bize bizden öncekilere yüklediğin gibi ağır yük (ısr) yükleme! Rabbimiz! Bize gücümüzün yetmeyeceği şeyi de taşıtma! Bizi affet, bizi bağışla ve bize merhamet et! Sen bizim Mevlâmızsın, kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!” (286)

الوسع: ما يسع الإنسان ولا يضيق عليه ولا يحرج فيه، أى لا يكلفها إلا ما يتسع فيه طوقه ويتيسر عليه دون مدى الطاقة والمجهود. وهذا إخبار عن عدله ورحمته كقوله تعالى: (يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ) لأنه كان في إمكان الإنسان وطاقته أن يصلى أكثر من الخمس، ويصوم أكثر من الشهر، ويحج أكثر من حجة. وقرأ ابن أبى عبلة وسعها بالفتح لَها ما كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ ينفعها ما كسبت من خير ويضرها ما اكتسبت من شر، لا يؤاخذ بذنبها غيرها ولا يثاب غيرها بطاعتها. فإن قلت: لم خص الخير بالكسب، والشر بالاكتساب؟ قلت: في الاكتساب اعتمال، فلما كان الشر مما تشتهيه النفس وهي منجذبة إليه وأمّارة به، كانت في تحصيله أعمل وأجدّ، فجعلت لذلك مكتسبة فيه. ولما لم تكن كذلك في باب الخير وصفت بما لا دلالة فيه على الاعتمال. أى لا تؤاخذنا بالنسيان أو الخطأ إن فرط منا. فإن قلت: النسيان والخطأ متجاوز عنهما، فما معنى الدعاء بترك المؤاخذة بهما؟ قلت: ذكر النسيان والخطأ والمراد بهما ما هما مسببان عنه من التفريط والإغفال. ألا ترى إلى قوله: (وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ) والشيطان لا يقدر على فعل النسيان، وإنما يوسوس فتكون وسوسته سبباً للتفريط الذي منه النسيان، ولأنهم كانوا متقين اللَّه حق تقاته، فما كانت تفرط منهم فرطة إلا على وجه النسيان والخطأ، فكان وصفهم بالدعاء بذلك إيذاناً ببراءة ساحتهم عما يؤاخذون به، كأنه قيل: إن كان النسيان والخطأ مما يؤاخذ به، فما فيهم سبب مؤاخذة إلا الخطأ والنسيان. ويجوز أن يدعو الإنسان بما

Vüs' (وُسْع): İnsanın gücünün yettiği, kendisini daraltmayan ve zorluğa sokmayan şeydir. Yani Allah, nefse ancak gücünün yettiği ve takatinin ve çabasının son sınırına varmaksızın kendisine kolay gelen şeyleri yükler. Bu, Allah Teâlâ'nın { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık ister” buyruğunda olduğu gibi O'nun adalet ve merhametini bildirmektedir. Çünkü insanın beş vakitten fazlasını kılması, bir aydan fazlasını oruç tutması ve birden fazla hac yapması imkânı ve takati dâhilindeydi. İbn Ebî Able «vus'ahâ» kelimesini [vav harfinin] fethasıyla [vas'ahâ şeklinde] okumuştur. { لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ } “Kazandığı [iyilik] kendi lehine, yaptığı [kötülük] de kendi aleyhinedir”. Kazandığı hayır kendisine fayda verir, işlediği şer de kendisine zarar verir. Ne onun günahından ötürü bir başkası cezalandırılır ne de onun itaatiyle bir başkası mükâfatlandırılır. Eğer: «Hayır için kesb (kazanma), şer için ise iktisâb (çabalayarak kazanma) kelimesi niçin tahsis edilmiştir?» dersen; derim ki: İktisâb kelimesinde bir külfet ve gayret (i'timâl) vardır. Nefis şerre meyilli olup ona doğru çekildiği ve onu emrettiği için, şerri elde etme hususunda daha faal ve daha gayretlidir. Bu sebeple şer konusunda «müktesib» (çabalayarak kazanan) sayılmıştır. Hayır konusunda ise böyle olmadığı için, külfet ve gayrete delalet etmeyen bir kelimeyle nitelenmiştir. Yani: [Ey Rabbimiz!] Bizden bir kusur sadır olursa bizi unutma veya hata ile cezalandırma! Eğer: «Unutma ve hata zaten bağışlanmıştır, o halde bunlarla cezalandırılmamayı talep etmenin anlamı nedir?» dersen; derim ki: Burada unutma ve hata zikredilmiş, fakat bunlardan kastedilen, bunlara sebep olan ihmalkârlık ve gaflettir. Görmez misin O'nun { وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ } “Onu bana ancak şeytan unutturdu” buyruğunu? Oysa şeytan unutma fiilini yaratmaya güç yetiremez; o ancak vesvese verir ve onun vesvesesi, unutmanın kaynaklandığı ihmalkârlığa sebep olur. Bir de onlar Allah'tan hakkıyla sakınan kimseler oldukları için, kendilerinden ancak unutma ve hata yoluyla bir kusur sadır olurdu. Dolayısıyla onların bu şekilde dua etmeleriyle nitelenmeleri, hesaba çekilecekleri hususlardan beri olduklarını bildirmek içindir; sanki şöyle denilmiştir: «Şayet unutma ve hata hesaba çekilecek şeylerden olsaydı, onlarda hesaba çekilme sebebi olarak sadece hata ve unutma bulunurdu.» Bir kimsenin [şöyle] dua etmesi de caizdir...

علم أنه حاصل له قبل الدعاء من فضل اللَّه لاستدامته والاعتداد بالنعمة فيه. والإصر: العبء الذي يأصر حامله أى يحبسه مكانه لا يستقل به لثقله، استعير للتكليف الشاقّ، من نحو قتل الأنفس، وقطع موضع النجاسة من الجلد والثوب وغير ذلك. وقرئ: آصاراً على الجمع. وفي قراءة أبىّ: ولا تحمل علينا بالتشديد. فإن قلت: أىّ فرق بين هذه التشديدة والتي في: وَلا تُحَمِّلْنا؟

Allah'ın lütfundan dolayı duadan önce de kendisinde bulunduğunu bildiği bir şeyi, onun devamlılığı ve bundaki nimetin kadrini bilmek için dua ederek istemesi de caizdir. Isr: Taşıyanı bağlayan, yani ağırlığından ötürü onu yerinde tutup kaldıramayacak hale getiren yüktür. Nefislerin öldürülmesi, deriden ve elbiseden necaset bulaşan yerin kesilip atılması gibi ağır yükümlülükler (tekâlif-i şâkka) için istiare yoluyla kullanılmıştır. Çoğul olarak { آصَارًا } şeklinde de okunmuştur. Übey'in kıraatinde ise şedde ile { وَلَا تُحَمِّلْ عَلَيْنَا } şeklindedir. Şayet: «Bu şedde ile { وَلَا تُحَمِّلْنَا } kavlindeki şedde arasındaki fark nedir?» dersen;

قلت: هذه للمبالغة في حمل عليه، وتلك لنقل حمله من مفعول واحد إلى مفعولين وَلا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ من العقوبات النازلة بمن قبلنا، طلبوا الإعفاء عن التكليفات الشاقة التي كلفها من قبلهم، ثم عما نزل عليهم من العقوبات على تفريطهم في المحافظة عليها. وقيل: المراد به الشاقّ الذي لا يكاد يستطاع من التكليف. وهذا تكرير لقوله: وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً. مَوْلانا سيدنا ونحن عبيدك. أو ناصرنا. أو متولى أمورنا فَانْصُرْنا فمن حق المولى أن ينصر عبيده.

derim ki: Bu, «hamele aleyhi» fiilinde mübalağa içindir; diğeri ise onun yüklenmesini bir mef'ûlden iki mef'ûle nakletmek (geçişli kılmak) içindir. { وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ } “Bize gücümüzün yetmeyeceği şeyi de taşıtma!”, bizden öncekilerin başına gelen cezalardan [bize taşıtma!]. Onlar önce kendilerinden öncekilere yüklenen ağır tekliflerden muaf tutulmayı, sonra da bunları korumadaki ihmalleri yüzünden onların başına gelen cezalardan muaf tutulmayı talep ettiler. Şöyle de denilmiştir: Bununla güç yetirilemeyecek kadar meşakkatli olan yükümlülük kastedilmiştir. Bu durumda bu, { وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا } “Bize ağır yük yükleme!” kavlinin bir tekrarı olur. { مَوْلَانَا } “Sen bizim Mevlâmızsın”, Efendimizsin, biz de senin kullarınız; yahut yardımcımızsın veya işlerimizi üstlenensin [demektir]. { فَانْصُرْنَا } “bize yardım et!”, kullarına yardım etmek mevlânın hakkıdır.

أو فإنّ ذلك عادتك. أو فإنّ ذلك من أمورنا التي عليك توليها. وعن ابن عباس «أنّ رسول اللَّه ﷺ لما دعا بهذه الدعوات، قيل له عند كل كلمة: قد فعلت» وعنه ﵇ «من قرأ الآيتين من آخر سورة البقرة في ليلة كفتاه» وعنه ﵇ «أوتيت خواتيم سورة البقرة من كنز تحت العرش لم يؤتهنّ نبىٌّ قبلي» وعنه ﵇ «أنزل اللَّه آيتين من كنوز الجنة كتبهما الرحمن بيده قبل أن يخلق الخلق بألفي سنة من قرأهما بعد العشاء الآخرة أجزأتاه عن قيام الليل»

Veya "çünkü bu Senin âdetindir." Veyahut "çünkü bu, üstlenmen gereken işlerimizdendir." İbn Abbâs'tan [rivayet edildiğine göre]: « Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu dualarla dua ettiğinde, her bir kelimede kendisine: 'Kabul ettim/Yaptım' denildi. » Yine ondan (Peygamber aleyhisselâm'dan) [rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur]: « Her kim bir gecede Bakara suresinin sonundaki iki ayeti okursa, bunlar ona yeter. » Yine ondan (Peygamber aleyhisselâm'dan) [rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur]: « Bana Bakara suresinin son ayetleri, Arş'ın altındaki bir hazineden verildi; benden önce hiçbir peygambere bunlar verilmemiştir. » Yine ondan (Peygamber aleyhisselâm'dan) [rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur]: « Allah, cennet hazinelerinden iki ayet indirdi. Rahmân onları mahlukatı yaratmadan iki bin yıl önce kendi eliyle yazdı. Kim onları yatsı namazından sonra okursa, o iki ayet ona gece ibadeti (kıyâmü'l-leyl) yerine yeter. »

فإن قلت: هل يجوز أن يقال: قرأت سورة البقرة أو قرأت البقرة. قلت: لا بأس بذلك.

Şayet: «"Bakara suresini okudum" veya "Bakara'yı okudum" demek caiz midir?» dersen; derim ki: Bunda bir sakınca yoktur.

وقد جاء في حديث النبي ﷺ «من آخر سورة البقرة» و «خواتيم سورة البقرة» و «خواتيم البقرة .

Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hadisinde «min âhiri sûrati'l-Bakara» (Bakara suresinin sonundan), «havâtîmu sûrati'l-Bakara» (Bakara suresinin son ayetleri) ve «havâtîmu'l-Bakara» (Bakara'nın son ayetleri) şeklinde gelmiştir.

وعن علىّ رضى اللَّه عنه «خواتيم سورة البقرة من كنز تحت العرش» .

Ali radıyallâhu anh'tan: «Bakara suresinin son ayetleri Arş'ın altındaki bir hazinedendir» dediği rivayet edilmiştir.

وعن عبد اللَّه بن مسعود رضى اللَّه عنهما أنه رمى الجمرة ثم قال «من هاهنا- والذي لا إله غيره- رمى الذي أنزلت عليه سورة البقرة» .

Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o cemreye taş atmış, sonra da: «Kendisinden başka ilah olmayan Zat'a yemin olsun ki, kendisine Bakara suresi indirilen zat da işte buradan taş atmıştı» demiştir.

ولا فرق بين هذا وبين قولك سورة الزخرف وسورة الممتحنة وسورة المجادلة. وإذا قيل:

Bununla «Zuhruf suresi», «Mümtehine suresi» ve «Mücadele suresi» demen arasında hiçbir fark yoktur. Şayet:

قرأت البقرة، لم يشكل أنّ المراد سورة البقرة كقوله: (وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ) . وعن بعضهم أنه كره ذلك وقال: يقال قرأت السورة التي تذكر فيها البقرة.

«Bakara'yı okudum» denilirse, Yüce Allah'ın: { وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ } “Şehre sor” kavli gibi kastedilenin Bakara suresi olduğu açıktır. Bazılarından bunu mekruh gördükleri ve: «İçinde bakara (inek) zikredilen sureyi okudum, denilir» dedikleri rivayet edilmiştir.

عن رسول اللَّه ﷺ «السورة التي تذكر فيها البقرة فسطاط القرآن فتعلموها فإنّ تعلمها بركة وتركها حسرة ولن تستطيعها البطلة. قيل: وما البطلة؟ قال: السحرة»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den [şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir]: «السورة التي تذكر فيها البقرة فسطاط القرآن فتعلموها فإنّ تعلمها بركة وتركها حسرة ولن تستطيعها البطلة. قيل: وما البطلة؟ قال: السحرة» «İçinde bakara (inek) zikredilen sure Kur'an'ın otağıdır. Onu öğreniniz; zira onu öğrenmek bereket, terk etmek ise hüsrandır ve ona bâtıl ehli güç yetiremez. 'Bâtıl ehli kimlerdir?' denildi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: 'Büyücülerdir' buyurdu.»