Binûn

Bakara Suresi — 14. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

طالُوتَ اسم أعجمى كجالوت وداود. وإنما امتنع من الصرف لتعريفه وعجمته، وزعموا أنه من الطوال لما وصف به من البسطة في الجسم. ووزنه إن كان من الطول «فعلوت» منه، أصله طولوت، إلا أنّ امتناع صرفه يدفع أن يكون منه، إلا أن يقال: هو اسم عبراني وافق عربيا، كما وافق حنطا حنطة، وبشمالا لها رخمانا رخيما بسم اللَّه الرحمن الرحيم، فهو من الطول كما لو كان عربيا، وكان أحد سببيه العجمة لكونه عبرانيا أَنَّى كيف ومن أين، وهو إنكار لتملكه عليهم واستبعاد له. فإن قلت: ما الفرق بين الواوين في: (وَنَحْنُ أَحَقُّ) ، (وَلَمْ يُؤْتَ) ؟ قلت: الأولى للحال، والثانية لعطف الجملة على الجملة الواقعة حالا، قد انتظمتهما معا في حكم واو الحال. والمعنى: كيف يتملك علينا والحال أنه لا يستحق التملك لوجود من هو أحق بالملك، وأنه فقير ولا بدّ للملك من مال يعتضد به. وإنما قالوا ذلك لأنّ النبوّة كانت في سبط لاوى بن يعقوب والملك في سبط يهوذا ولم يكن طالوت من أحد السبطين، ولأنه كان رجلا سقاء أو دباغا فقيراً. وروى أنّ نبيهم دعا اللَّه تعالى حين طلبوا منه ملكا، فأتى بعصا يقاس بها من يملك عليهم، فلم يساوها إلا طالوت قالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ يريد أنّ اللَّه هو الذي اختاره عليكم، وهو أعلم بالمصالح منكم ولا اعتراض على حكم اللَّه. ثم ذكر مصلحتين أنفع مما ذكروا من النسب والمال وهما العلم المبسوط والجسامة.

Tâlût (طالُوتَ), Câlût ve Dâvûd gibi gayriarapça (Arapça kökenli olmayan) bir isimdir. Alem (özel isim) oluşu ve ucme (yabancı kökenli olması) sebebiyle gayrimunsarif olmuştur (tenvin ve kesra almaz). Bedenindeki boylu poslu oluşuyla nitelendirildiği için onun uzunluk (طوال) kelimesinden türediğini iddia etmişlerdir. Şayet boy/uzunluk (طول) kökünden olsaydı vezni «fa'lût (فعلوت)» olurdu ve aslı "tavlet (طولوت)" idi; ancak gayrimunsarif oluşu bu kökten gelmesini reddeder. Meğerki şöyle denilsin: O, tıpkı "hınta (حنطة)" kelimesinin "hınta"ya ve "bismillâhirrahmânirrahîm"in "bişmâlâ lehâ rahmana rahîmâ"ya denk gelmesi gibi Arapçaya denk gelmiş İbranice bir isimdir. Dolayısıyla sanki Arapça bir kelimeymiş gibi طول (boy/uzunluk) kökündendir ve İbranice olması hasebiyle gayrimunsarifliğinin iki sebebinden biri de ucme (Arapça olmama) olmuştur. { أَنَّى } "Nasıl ve nereden?" demektir ki bu, onun kendilerine hükümdar oluşunu inkâr ve uzak görmedir. Eğer: “{ وَنَحْنُ أَحَقُّ } ile { وَلَمْ يُؤْتَ } ibarelerindeki vâv'lar arasındaki fark nedir?” dersen, derim ki: Birincisi hâl içindir, ikincisi ise hâl konumunda bulunan cümlenin diğer cümleye atfedilmesi içindir; her ikisini de hâl vâv'ının hükmü altında toplamıştır. Anlam şöyledir: “Hükümdarlığa daha layık biri varken hükümdarlığı hak etmediği ve üstelik fakir olup hükümdarın mutlaka kendisine dayanacağı bir mala muhtaç olduğu hâlde, o bize nasıl hükümdarlık yapabilir?” Onların böyle demelerinin sebebi şuydu: Peygamberlik Yakûb oğlu Lâvî'nin soyunda, hükümdarlık ise Yehûdâ'nın soyundaydı ve Tâlût bu iki soydan birine mensup değildi; ayrıca o fakir bir saka (su taşıyıcısı) veya debbağ (derici) bir adamdı. Rivayet edildiğine göre, kendilerine bir hükümdar istediklerinde peygamberleri Allah Teâlâ'ya dua etmiş; bunun üzerine üzerlerine hükümdar olacak kişinin boyunun ölçüleceği bir asa getirilmiş ve Tâlût'tan başkası onun boyuna denk gelmemiştir. { قالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ } [Peygamberleri], “Onu sizin üzerinize seçen Allah'tır; O maslahatları sizden daha iyi bilir ve Allah'ın hükmüne itiraz olunamaz” demek istemiştir. Sonra onların zikrettiği soy ve maldan daha faydalı olan iki maslahatı zikretmiştir ki bunlar da geniş ilim ve beden üstünlüğüdür.

والظاهر أنّ المراد بالعلم المعرفة بما طلبوه لأجله من أمر الحرب. ويجوز أن يكون عالما بالديانات وبغيرها. وقيل: قد أوحى إليه ونبئ، وذلك أنّ الملك لا بدّ أن يكون من أهل العلم، فإنّ الجاهل مزدرى غير منتفع به، وأن يكون جسيما يملأ العين جهارة لأنه أعظم في النفوس وأهيب في القلوب.

Zahir olan şudur ki, ilimden maksat hükümdarı kendisi için talep ettikleri savaş işlerine dair bilgidir. Dini hükümleri ve diğer hususları bilmesi de caizdir. Kendisine vahiy indirildiği ve peygamber yapıldığı da söylenmiştir. Zira hükümdarın mutlaka ilim ehlinden olması gerekir; nitekim cahil kimse hor görülür ve kendisinden istifade edilmez. Ayrıca hükümdarın heybetli görünüşüyle göz dolduracak şekilde iri cüsseli olması gerekir; çünkü bu durum nefislerde daha büyük etki bırakır ve kalplerde daha fazla heybet uyandırır.

والبسطة: السعة والامتداد. وروى أن الرجل القائم كان يمدّ يده فينال رأسه يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ أى الملك له غير منازع فيه، فهو يؤتيه من يشاء: من يستصلحه للملك وَاللَّهُ واسِعٌ

Bastat (بَسْطَة) [kelimesi]; genişlik ve boyca uzamak demektir. Rivayet edildiğine göre, ayakta duran bir kişi elini yukarı uzattığında ancak onun başına ulaşabiliyordu. { يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ } “Mülkünü dilediğine verir”; yani mülk, kendisiyle çekişilmeyecek şekilde yalnızca O'nundur; dolayısıyla O, mülkü kime dilerse, [yani] hükümdarlığa kimi layık görürse ona verir. { وَاللَّهُ واسِعٌ } “Allah [lütfu] pek geniş olandır”

الفضل والعطاء، يوسع على من ليس له سعة من المال ويغنيه بعد الفقر عَلِيمٌ بمن يصطفيه للملك.

Lütfu ve ihsanı geniştir; mal genişliği bulunmayan kimseye genişlik verir ve onu fakirliğin ardından zenginleştirir. Hükümdarlık için kimi seçeceğini en iyi bilendir { عَلِيمٌ }.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٤٨]

[Bakara Suresi (2), Ayet 248]

وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٤٨)

{ وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٤٨) } “Peygamberleri onlara şöyle dedi: 'Onun hükümdarlığının alameti, içinde Rabbinizden bir sekinet ve Mûsâ ailesi ile Hârûn ailesinin geriye bıraktıklarından bir kalıntı bulunan ve meleklerin taşıdığı bir sandığın (Tabut'un) size gelmesidir. Eğer mümin iseniz, şüphesiz bunda sizin için kesin bir alamet vardır.'”

التَّابُوتُ صندوق التوراة. وكان موسى ﵇ إذا قاتل قدّمه فكانت تسكن نفوس بنى إسرائيل ولا يفرّون. والسكينة: السكون والطمأنينة، وقيل: هي صورة كانت فيه من زبرجد أو ياقوت، لها رأس كرأس الهرّ وذنب كذنبه وجناحان، فتئن فيزف التابوت نحو العدوّ وهم يمضون معه، فإذا استقرّ ثبتوا وسكنوا ونزل النصر، وعن علىّ رضى اللَّه عنه: كان لها وجه كوجه الإنسان وفيها ريح هفافة وَبَقِيَّةٌ هي رضاض الألواح وعصى موسى وثيابه وشيء من التوراة، وكان رفعه اللَّه تعالى بعد موسى ﵇ فنزلت به الملائكة تحمله وهم ينظرون إليه، فكان ذلك آية لاصطفاء اللَّه طالوت. وقيل: كان مع موسى ومع أنبياء بنى إسرائيل بعده يستفتحون به، فلما غيرت بنو إسرائيل غلبهم عليه الكفار فكان في أرض جالوت، فلما أراد اللَّه أن يملك طالوت أصابهم ببلاء حتى هلكت خمس مدائن، فقالوا: هذا بسبب التابوت بين أظهرنا، فوضعوه على ثورين، فساقهما الملائكة إلى طالوت. وقيل كان من خشب الشمشار مموّها بالذهب. نحواً من ثلاثة أذرع في ذراعين. وقرأ أبىّ وزيد بن ثابت: التابوه بالهاء وهي لغة الأنصار. فإن قلت:

Tâbût (التَّابُوتُ), Tevrat'ın sandığıdır. Mûsâ aleyhisselâm savaştığı vakit onu öne geçirirdi; böylece İsrâiloğulları'nın gönülleri sükûnet bulur ve kaçmazlardı. Sekîne (السكينة), sükûn ve huzurdur. Denildi ki: O, sandığın içinde bulunan zebercet veya yakuttan yapılmış bir suretti; kedi başı gibi bir başı, kedi kuyruğu gibi bir kuyruğu ve iki kanadı vardı. İnleme gibi bir ses çıkarır, bunun üzerine Tabut düşmana doğru hızla ilerler, onlar da onunla birlikte giderlerdi. Sandık durduğunda onlar da sabit kalıp sükûnete erer ve zafer inerdi. Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre onun insan yüzü gibi bir yüzü vardı ve içinde esen hafif bir rüzgâr bulunmaktaydı. { وَبَقِيَّةٌ } ise levhaların parçaları, Mûsâ'nın asası, elbiseleri ve Tevrat'tan bir kısımdır. Mûsâ aleyhisselâm'dan sonra Allah Teâlâ onu göğe kaldırmıştı; derken onlar bakıp dururlarken melekler onu taşıyarak indirdiler. İşte bu, Allah'ın Tâlût'u seçtiğine dair bir alamet oldu. Şöyle de denilmiştir: O sandık Mûsâ ve ondan sonraki İsrâiloğulları peygamberlerinin yanındaydı ve onunla zafer dilerlerdi. İsrâiloğulları bozulunca kâfirler sandığı ele geçirdiler ve sandık Câlût'un yurdunda kaldı. Allah Tâlût'u hükümdar yapmak isteyince o kavme öyle bir bela verdi ki beş şehirleri helak oldu. Bunun üzerine: 'Bu aramızdaki Tabut sebebiyledir' dediler ve onu iki öküzün üzerine koydular; melekler de o iki öküzü Tâlût'a doğru sürdü. Sandığın şimşir ağacından yapılıp altınla kaplandığı, yaklaşık üç arşına iki arşın ebadında olduğu da söylenmiştir. Übey ve Zeyd b. Sâbit, Ensâr'ın lehçesi gereği tâbût'u he (ـه) harfiyle { التابوه } şeklinde okumuşlardır. Eğer dersen ki:

ما وزن التابوت؟ قلت: لا يخلو من أن يكون فعلوتا أو فاعولا، فلا يكون «فاعولا» لقلته، نحو: سلس وقلق، ولأنه تركيب غير معروف فلا يجوز ترك المعروف إليه، فهو إذاً «فعلوت» من التوب، وهو الرجوع لأنه ظرف توضع فيه الأشياء وتودعه، فلا يزال يرجع إليه ما يخرج منه، وصاحبه يرجع إليه فيما يحتاج إليه من مودعاته. وأمّا من قرأ بالهاء فهو «فاعول» عنده، إلا فيمن جعل هاءه بدلا من التاء، لاجتماعهما في الهمس وأنهما من حروف الزيادة. ولذلك أبدلت من تاء التأنيث. وقرأ أبو السمال: سكينة، بفتح السين والتشديد وهو غريب. وقرئ:

“Tâbût'un vezni nedir?” Derim ki: «Fa'lût (فعلوت)» veya «fâ'ûl (فاعول)» olmaktan uzak değildir. «Fâ'ûl» olamaz, çünkü selis (سلس) ve kalak (قلق) gibi [kelimelerde görüldüğü üzere bu vezin] azdır ve ayrıca bilinmeyen bir kök dizilimidir; dolayısıyla bilineni bırakıp bilinmeyene yönelmek caiz değildir. O hâlde bu kelime dönmek anlamına gelen tevb (توب) kökünden «fa'lût» veznindedir; zira o, içine eşyaların konulup emanet edildiği bir kaptır ve oradan çıkan şey durmaksızın yine ona döner, sahibi de emanet ettiği şeylerden ihtiyacı olanlar için yine ona müracaat eder (döner). He harfiyle okuyana gelince, bu kelime onun katında «fâ'ûl» veznindedir; meğerki her ikisinin de hems (fısıltı) sıfatında ve zâid harflerden olmasında birleşmesi sebebiyle he harfini te harfinden bedel kılan kimse olsun. İşte bundan ötürü o, müenneslik te'sinden bedel yapılmıştır. Ebu's-Semmâl sîn harfinin fethası ve şeddesiyle { سكينة } okumuştur ki bu garip bir kıraattir. Şöyle de okunmuştur:

يحمله، بالياء. فإن قلت: مَن آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ؟ قلت: الأنبياء من بنى يعقوب بعدهما.

[Bir kıraatte] 'ye' harfiyle { يَحْمِلُهُ } [şeklinde okunmuştur]. Eğer: '{ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ } “Mûsâ ailesi ve Hârûn ailesi” kimlerdir?' dersen, derim ki: Bu ikisinden sonra Ya'kūb oğullarından [gelen] peygamberlerdir.

لأن عمران هو ابن قاهث بن لاوى بن يعقوب فكان أولاد يعقوب آلهما. ويجوز أن يراد: مما تركه موسى وهرون. والآل مقحم لتفخيم شأنهما.

Çünkü İmrân, Yakûb oğlu Lâvî oğlu Kâhis'in oğludur; dolayısıyla Yakûb'un evlatları bu ikisinin âli (ailesi) olmuştur. "Mûsâ ile Hârûn'un geride bıraktıkları" manasının kastedilmiş olması da caizdir; buradaki "âl (aile)" kelimesi ise o ikisinin şanını yüceltmek için fazladan getirilmiştir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٤٩]

[Bakara Suresi (2), Ayet 249]

فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلاَّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قالُوا لا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٢٤٩)

{ فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلاَّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قالُوا لا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٢٤٩) } “Tâlût ordularla birlikte ayrılınca şöyle dedi: 'Şüphesiz Allah sizi bir nehirle imtihan edecektir. Kim ondan içerse benden değildir; kim de onu tatmazsa muhakkak ki o bendendir. Ancak eliyle bir avuç alan müstesna.' Derken, içlerinden pek azı müstesna olmak üzere ondan içtiler. Nihayet kendisi ve beraberindeki iman edenler nehri geçtiklerinde: 'Bugün Câlût ve ordularına karşı bizim gücümüz yetmez' dediler. Allah'a kavuşacaklarını kesin olarak bilenler ise: 'Nice az topluluklar vardır ki, Allah'ın izniyle çok topluluklara üstün gelmiştir! Allah sabredenlerle beraberdir' dediler.”

فَصَلَ عن موضع كذا: إذا انفصل عنه وجاوزه، وأصله: فصل نفسه، ثم كثر محذوف المفعول حتى صار في حكم غير المتعدي كانفصل. وقيل: فصل عن البلد فصولا. ويجوز أن يكون:

Fasale (فَصَلَ) falan yerden ayrıldığında ve orayı aştığında kullanılır. Aslı "kendini ayırdı (fayr-ı munfasıl kıldı)" demektir; sonra mefulü çokça hazfedilerek tıpkı "infasale (ayrıldı)" gibi geçişsiz fiil hükmünü almıştır. Şehirden çıkıp ayrılmak anlamında "fasale ani'l-beledi fusûlen" denildiği de söylenmiştir. Şöyle olması da caizdir:

فصله فصلا، وفصل فصولا كوقف وصدّ ونحوهما. والمعنى: انفصل عن بلده بِالْجُنُودِ روى أنه قال لقومه: لا يخرج معى رجل بنى بناء لم يفرغ منه، ولا تاجر مشتغل بالتجارة، ولا رجل متزوّج بامرأة لم يبن عليها، ولا أبتغى إلا الشاب النشيط الفارغ. فاجتمع إليه مما اختاره ثمانون ألفا، وكان الوقت قيظا وسلكوا مفازة، فسألوا أن يجرى اللَّه لهم نهراً، ف قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بما اقترحتموه من النهر فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فمن ابتدأ شربه من النهر بأن كرع فيه فَلَيْسَ مِنِّي فليس بمتصل بى ومتحد معى، من قولهم: فلان منى، كأنه بعضه لاختلاطهما واتحادهما. ويجوز أن يراد فليس من جملتي وأشياعى وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ ومن لم يذقه، من طعم الشيء، إذا ذاقه. ومنه طعم الشيء، لمذاقه. قال:

Vakafa (وقف) ve sadda (صدّ) ve benzerleri gibi "onun arasını ayırdı (fasalahû faslen)" ve "ayrıldı (fasale fusûlen)" manasında kullanılır. Anlamı: Ordularla beraber beldesinden ayrıldı { بِالْجُنُودِ }. Rivayet edildiğine göre o, kavmine şöyle demiştir: 'Benimle beraber henüz tamamlamadığı bir bina inşa etmiş olan hiçbir kimse, ticaretle meşgul olan hiçbir tüccar, gerdeğe girmediği bir kadınla evlenmiş olan hiçbir adam çıkmasın; ben sadece dinç ve meşguliyeti olmayan gençleri istiyorum.' Böylece seçtiği kimselerden yanında seksen bin kişi toplandı. Mevsim şiddetli yaz sıcağıydı ve bir çölü aştılar; bunun üzerine Allah'ın kendileri için bir ırmak akıtmasını istediler. O da: { قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ } 'O talep ettiğiniz nehirle Allah sizi imtihan edecektir' dedi. { فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ } Kim ağzını dayayıp içmek suretiyle o nehirden içmeye başlarsa { فَلَيْسَ مِنِّي } benden bağı kopmuştur ve benimle birliği kalmamıştır; bu, 'falanca bendendir' sözünden alınmadır ki birbirine karışmaları ve bir olmaları sebebiyle sanki onun bir parçası gibidir. 'Benim cemaatimden ve taraftarlarımdan değildir' manasının kastedilmiş olması da caizdir. { وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ } 'Kim de onu tatmazsa' demektir; bir şeyi tattığında kullanılan 'taime'ş-şey' (طعم الشيء) ifadesindendir. Tadılan şeyin lezzeti için kullanılan 'ta'mü'ş-şey'' kelimesi de buradan gelir. Şair şöyle demiştir:

وَإنْ شِئْتَ لَمْ أَطْعَمْ نَقَاخًا وَلَا بَرْدَا

“Ve in şi'te lem at'am nekâhan ve lâ berdâ (Eğer dilersen ne soğuk ve tatlı bir su ne de uyku tadarım).”

ألا ترى كيف عطف عليه البرد وهو النوم. ويقال: ما ذقت غماضا. ونحوه من الابتلاء:

Görmez misin, [şair] onun üzerine berdi (el-berd) matuf kılmıştır ki o da uykudur. [Nitekim] “Hiç uyku tatmadım (mâ zuktü gımâzan)” da denir. [Buradaki] imtihanın bir benzeri ise şudur:

ما ابتلى اللَّه به أهل أيلة من ترك الصيد مع إتيان الحيتان شرَّعا، بل هو أشد منه وأصعب. وإنما عرف ذلك طالوت بإخبار من النبي. وإن كان نبيا- كما يروى عن بعضهم- فبالوحى. وقرئ (بنهر) بالسكون. فإن قلت: ممَّ استثنى قوله إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ؟ قلت: من قوله: (فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي) والجملة الثانية في حكم المتأخرة، إلا أنها قدّمت للعناية كما قدم (وَالصَّابِئُونَ) في قوله: (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ) ومعناه: الرخصة في اغتراف الغرفة باليد دون الكروع، والدليل عليه قوله فَشَرِبُوا مِنْهُ أى فكرعوا فيه إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ وقرئ (غرفة) بالفتح بمعنى المصدر، وبالضم بمعنى المغروف. وقرأ أبىّ والأعمش: إلا قليل، بالرفع. وهذا من ميلهم مع المعنى والإعراض عن اللفظ جانباً، وهو باب جليل من علم العربية.

Allah'ın Eyle halkını, balıklar su yüzüne akın akın çıkıp gelirken avlanmayı terk etme hususunda imtihan etmesidir; hatta bu imtihan ondan daha şiddetli ve daha çetindir. Tâlût bunu ancak peygamberin bildirmesiyle öğrenmiştir. Eğer bazı rivayetlerde geçtiği gibi kendisi bir peygamber idiyse vahiy ile bilmiştir. Sükûn ile { بنهر } de okunmuştur. Eğer: “{ إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ } istisnası nereden yapılmıştır?” dersen, derim ki: Onun { فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي } sözünden yapılmıştır. İkinci cümle her ne kadar öne alınmışsa da sonradan gelmiş hükmündedir; tıpkı { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ } ayetinde { وَالصَّابِئُونَ } kelimesinin öne alınması gibi ehemmiyetine binaen takdim edilmiştir. Bunun anlamı şudur: Ağzını suya dayayarak içmek yasaklanmış, yalnızca elle bir avuç almaya ruhsat verilmiştir. Bunun delili de: { فَشَرِبُوا مِنْهُ } yani 'ağızlarını dayayıp içtiler' { إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ } 'ancak pek azı müstesna' ayetidir. Masdar anlamında fetha ile { غرفة } ve avuçla alınan şey manasında zamme ile { غرفة } okunmuştur. Übey ve el-A'meş ise ref ile { إلا قليل } okumuşlardır. Bu, lafzı bir kenara bırakıp manaya meyletmelerindendir ki bu da Arap dil ilminin pek celil bir babıdır.

فلما كان معنى (فَشَرِبُوا مِنْهُ) في معنى فلم يطيعوه، حمل عليه، كأنه قيل: فلم يطيعوه إلا قليل منهم.

{ فَشَرِبُوا مِنْهُ } (ondan içtiler) sözünün manası "ona itaat etmediler" manasında olunca, ayet buna hamledilmiş ve sanki: "İçlerinden pek azı müstesna olmak üzere ona itaat etmediler" denilmiş gibi olmuştur.

ونحوه قول الفرزدق:

Bunun benzeri Ferezdek'in şu sözüdür:

............... لمْ يَدَعْ … مِنَ الْمَالِ إلّا مُسْحَتٌ أوْ مُجَلَّفُ

“............... lem yeda' … mine'l-mâli illâ müshatün ev mücellefü (Maldan geriye kökünden yok edilmiş veya kırılıp dökülmüş olandan başkasını bırakmadı).”

كأنه قال: لم يبق من المال إلا مسحت أو مجلف. وقيل: لم يبق مع طالوت إلا ثلاثمائة وثلاثة عشر

Sanki o şöyle demiştir: Maldan geriye kökü kazınmış veya kırılıp dökülmüş olandan başkası kalmadı. Tâlût ile birlikte sadece üç yüz on üç [kişi] kaldığı da söylenmiştir.

رجلا وَالَّذِينَ آمَنُوا يعنى القليل قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ يعنى الخلص منهم الذين نصبوا بين أعينهم لقاء اللَّه وأيقنوه. أو الذين تيقنوا أنهم يستشهدون عما قريب ويلقون اللَّه، والمؤمنون مختلفون في قوة اليقين ونصوع البصيرة. وقيل: الضمير في: (قالُوا لا طاقَةَ لَنَا) للكثير الذين انخذلوا، والذين يظنون هم القليل الذين ثبتوا معه، كأنهم تقاولوا بذلك والنهر بينهما. يظهر أولئك عذرهم في الانخذال، ويرد عليهم هؤلاء ما يعتذرون به. وروى أنّ الغرفة كانت تكفى الرجل لشربه وإداوته والذين شربوا منه اسودّت شفاههم وغلبهم العطش.

adam kaldı. { وَالَّذِينَ آمَنُوا } o az kimseleri kastetmektedir. { قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ } yani Allah'a kavuşmayı gözlerinin önüne diken ve buna kesin olarak inanan ihlaslı kimseleri kasteder. Ya da yakında şehit olup Allah'a kavuşacaklarına yakinen inanan kimselerdir; zira müminler yakinin kuvveti ve basiretin berraklığı hususunda farklı derecelerdedir. Denildi ki: { قالُوا لا طاقَةَ لَنَا } sözündeki zamir, geri durup hezimete uğrayan çok sayıdaki kimselere aittir; zannedenler/kesin bilenler ise onunla beraber sebat eden az sayıdaki kimselerdir. Sanki ırmak aralarındayken karşılıklı olarak böyle konuştular: Berikiler geri çekilmelerine dair mazeretlerini ortaya koyuyor, ötekiler ise onların öne sürdüğü mazeretleri reddediyorlardı. Rivayet edildiğine göre, o bir avuç su bir adama hem içmesi hem de kırbası için yetiyordu; nehirden bolca içenlerin ise dudakları karardı ve susuzlukları daha da arttı.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٥٠ الى ٢٥١]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 250-251]

وَلَمَّا بَرَزُوا لِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالُوا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٢٥٠) فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ داوُدُ جالُوتَ وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشاءُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ (٢٥١)

{ وَلَمَّا بَرَزُوا لِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالُوا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٢٥٠) فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ داوُدُ جالُوتَ وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشاءُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ (٢٥١) } “Câlût ve ordularının karşısına çıktıkları zaman: 'Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır, ayaklarımızı sağlam bastır ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!' dediler. Sonunda Allah'ın izniyle onları hezimete uğrattılar; Dâvûd da Câlût'u öldürdü. Allah ona hükümdarlık ve hikmet verdi ve ona dilediği şeylerden öğretti. Eğer Allah'ın insanları birbirleriyle savması olmasaydı, yeryüzü mutlaka fesada uğrardı. Fakat Allah, bütün âlemlere karşı lütuf sahibidir.”

وبِجالُوتَ جبار من العمالقة من أولاد عمليق بن عاد، وكانت بيضته فيها ثلاثمائة رطل وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وهب لنا ما نثبت به في مداحض الحر من قوّة القلوب وإلقاء الرعب في قلب العدو ونحو ذلك من الأسباب. كان أيشى أبو داود في عسكر طالوت مع ستة من بنيه، وكان داود سابعهم وهو صغير يرعى الغنم، فأوحى إلى اشمويل أنّ داود بن أيشى هو الذي يقتل جالوت، فطلبه من أبيه، فجاء وقد مرّ في طريقه بثلاثة أحجار دعاه كل واحد منها أن يحمله وقالت له: إنك تقتل بنا جالوت، فحملها في مخلاته ورمى بها جالوت فقتله، وزوّجه طالوت بنته. وروى أنه حسده وأراد قتله ثم تاب وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ في مشارق الأرض المقدّسة ومغاربها، وما اجتمعت بنو إسرائيل على ملك قط قبل داود وَالْحِكْمَةَ والنبوّة وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشاءُ من صنعة الدروع، وكلام الطير والدواب وغير ذلك وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ ولولا أن اللَّه يدفع بعض الناس ببعض ويكف بهم فسادهم، لغلب المفسدون وفسدت الأرض وبطلت منافعها وتعطلت مصالحها من الحرث والنسل وسائر ما يعمر الأرض. وقيل: ولولا أن اللَّه ينصر المسلمين على الكفار لفسدت الأرض بعيث الكفار فيها وقتل المسلمين. أو لو لم يدفعهم بهم لعمّ الكفر ونزلت السخطة فاستؤصل أهل الأرض.

Câlût { وَلَمَّا بَرَزُوا لِجالُوتَ }, Âd kavminden Amlîk'in çocuklarından olan Amâlika zorbalarından biriydi; miğferinin ağırlığı üç yüz rıtıldı. { وَثَبِّتْ أَقْدامَنا } "Savaşın kaygan zeminlerinde sebat etmemizi sağlayacak kalp kuvveti, düşmanın kalbine korku salınması ve bu kabilden vesileleri bize bahşet!" demektir. Dâvûd'un babası Îşâ altı oğlu ile birlikte Tâlût'un ordusundaydı; Dâvûd ise onların yedincisi olup henüz koyun güden küçük bir çocuktu. Şemûîl'e, Câlût'u öldürecek olanın Îşâ oğlu Dâvûd olduğu vahyedildi; o da Dâvûd'u babasından istedi. Dâvûd yola çıktı; yolda giderken üç taşın yanından geçti ve bu taşlardan her biri kendisini yanına almasını söyleyerek: 'Bizimle Câlût'u öldüreceksin' dedi. O da taşları torbasına koydu ve sapanıyla Câlût'a fırlatıp onu öldürdü. Bunun üzerine Tâlût kızını onunla evlendirdi. Rivayet edildiğine göre Tâlût sonradan onu kıskandı ve öldürmek istedi, sonra da tövbe etti. { وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ } Mukaddes toprakların doğularında ve batılarında ona hükümdarlık verdi; Dâvûd'dan önce İsrâiloğulları tek bir hükümdar altında asla toplanmamışlardı. { وَالْحِكْمَةَ } yani peygamberlik verdi. { وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشاءُ } zırh yapma sanatından, kuşların ve hayvanların dilinden ve diğer şeylerden öğretti. { وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ } Eğer Allah insanların bir kısmını diğer bir kısmıyla savıp onların fesadını engellemeseydi, bozguncular galip gelir, yeryüzü fesada uğrar, yeryüzünün faydaları yok olur ve ekin, nesil ile yeryüzünü imar eden diğer tüm maslahatlar işlemez hâle gelirdi. Şöyle de denilmiştir: Eğer Allah Müslümanları kâfirlere karşı muzaffer kılmasaydı, kâfirlerin yeryüzünde bozgunculuk çıkarması ve Müslümanları öldürmesi sebebiyle yeryüzü fesada uğrardı. Yahut şayet onları diğerleriyle savmasaydı küfür her yanı kaplar, ilahi gazap iner ve yeryüzü ahalisinin kökü kazınırdı.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٢]

[Bakara Suresi (2), Ayet 252]

تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (٢٥٢)

{ تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (٢٥٢) } “İşte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana hak ile okuyoruz. Şüphesiz sen gönderilen peygamberlerdensin.”

تِلْكَ آياتُ اللَّهِ يعنى القصص التي اقتصها، من حديث الألوف وإماتتهم وإحيائهم،

{ تِلْكَ آياتُ اللَّهِ } Yani binlerce kişinin kıssası, onların öldürülüşü ve diriltilişi gibi anlatılan kıssalardır;

وتمليك طالوت وإظهاره بالآية التي هي نزول التابوت من السماء، وغلبة الجبابرة على يد صبى بِالْحَقِّ باليقين الذي لا يشك فيه أهل الكتاب لأنه في كتبهم كذلك وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ حيث تخبر بها من غير أن تعرف بقراءة كتاب ولا سماع أخبار.

Tâlût'un hükümdar yapılması, Tabut'un gökten inmesi şeklindeki mucize ile ortaya çıkarılması ve zorbaların genç bir çocuğun eliyle hezimete uğratılmasıdır. { بِالْحَقِّ } Ehl-i Kitab'ın hakkında şüphe etmeyeceği kesin bir hakikat iledir; çünkü bu onların kitaplarında da aynen böyledir. { وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } Bir kitap okumakla yahut haberleri işitmekle bilinmeyen bu kıssaları haber verdiğine göre kesinlikle sen gönderilmiş peygamberlerdensin.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٥٣ الى ٢٥٤]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 253-254]

تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ وَلكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يُرِيدُ (٢٥٣) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٥٤)

{ تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ وَلكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يُرِيدُ (٢٥٣) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٥٤) } “İşte bu peygamberler! Biz onların bir kısmını diğerlerine üstün kıldık. Onlardan kimi vardır ki Allah kendisiyle konuşmuştur, kimini de derecelerle yükseltmiştir. Meryem oğlu Îsâ'ya apaçık deliller verdik ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik. Eğer Allah dileseydi, kendilerine apaçık deliller geldikten sonra onların ardından gelenler birbirleriyle savaşmazlardı. Fakat onlar ihtilafa düştüler; içlerinden kimi iman etti, kimi de inkâr etti. Eğer Allah dileseydi birbirleriyle savaşmazlardı; fakat Allah dilediğini yapar. Ey iman edenler! Kendisinde hiçbir alışverişin, hiçbir dostluğun ve hiçbir şefaatin bulunmadığı bir gün gelmeden önce, size rızık olarak verdiklerimizden infak edin. Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir.”

تِلْكَ الرُّسُلُ إشارة إلى جماعة الرسل التي ذكرت قصصها في السورة، أو التي ثبت علمها عند رسول اللَّه ﷺ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ لما أوجب ذلك من تفاضلهم في الحسنات مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ منهم من فضله اللَّه بأن كلمه من غير سفير وهو موسى ﵇.

{ تِلْكَ الرُّسُلُ } Bu surede kıssaları zikredilen yahut Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ilminde sabit olan peygamberler topluluğuna işarettir. { فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ } İyilik ve faziletlerdeki üstünlüklerinin gerektirdiği derecelere göre [üstün kıldık]. { مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ } Onlardan kimini Allah, hiçbir elçi olmaksızın doğrudan kendisiyle konuşarak üstün kılmıştır ki o, Mûsâ aleyhisselâm'dır.

وقرئ (كلم اللَّه) بالنصب. وقرأ اليماني: كالم اللَّه، من المكالمة، ويدل عليه قولهم: كليم اللَّه، بمعنى مكالمه وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ أى ومنهم من رفعه على سائر الأنبياء، فكان بعد تفاوتهم في الفضل أفضل منهم درجات كثيرة. والظاهر أنه أراد محمداً ﷺ لأنه هو المفضل عليهم، حيث أوتى ما لم يؤته أحد من الآيات المتكاثرة المرتقية إلى ألف آية أو أكثر. ولو لم يؤت إلا القرآن وحده لكفى به فضلا منفياً على سائر ما أوتى الأنبياء، لأنه المعجزة الباقية على وجه الدهر دون سائر المعجزات. وفي هذا الإبهام من تفخيم فضله وإعلاء قدره ما لا يخفى، لما فيه من الشهادة على أنه العلم الذي لا يشتبه، والمتميز الذي لا يلتبس. ويقال للرجل: من فعل هذا؟ فيقول:

[Lafza-i Celâl] (كَلَّمَ اللَّهَ) şeklinde nasb ile de okunmuştur. Yemânî ise [karşılıklı konuşma anlamına gelen] mûkâlemeden hareketle (كَالَمَ اللَّهَ) şeklinde okumuştur. Nitekim "kelîmullâh" ifadesinin mûkâlimi (onunla konuşan) manasına gelmesi de buna delalet eder. { وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ } Yani onlardan kimini diğer peygamberlerin hepsinden üstün kıldı; böylece fazilet bakımından aralarındaki mertebe farkından sonra, onlardan pek çok derece daha üstün oldu. Zahir olan odur ki bununla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastetmiştir; zira bin veya daha fazla sayıya ulaşan pek çok ayet ve mucizeden hiç kimseye verilmeyenler kendisine verildiği için onların hepsine üstün kılınan odur. Şayet kendisine sadece Kur'an verilmiş olsaydı bile, diğer peygamberlere verilenlerin tamamına üstün gelen yüce bir fazilet olarak bu ona yeterdi. Çünkü Kur'an, diğer bütün mucizelerin aksine, zaman durdukça baki kalacak yegâne mucizedir. Bu kapalı bırakmada (ibhamda), onun faziletini yüceltme ve kadrini artırma adına gizli kalmayacak bir incelik vardır; zira bunda onun asla şüpheye düşülmeyecek belirgin bir şahsiyet ve asla başkasıyla karıştırılmayacak derecede mümtaz bir zat olduğuna dair bir şahitlik bulunmaktadır. Nitekim bir adama: "Bunu kim yaptı?" denildiğinde o:

أحدكم أو بعضكم، يريد به الذي تعورف واشتهر بنحوه من الأفعال، فيكون أفخم من التصريح به وأنوه بصاحبه. وسئل الحطيئة عن أشعر الناس؟ فذكر زهيراً والنابغة ثم قال: ولو شئت لذكرت الثالث، أراد نفسه، ولو قال: ولو شئت لذكرت نفسي، لم يفخم أمره. ويجوز أن يريد: إبراهيم ومحمداً وغيرهما من أولى العزم من الرسل. وعن ابن عباس رضى اللَّه عنه: كنا في المسجد نتذاكر فضل الأنبياء، فذكرنا نوحا بطول عبادته، وإبراهيم بخلته، وموسى بتكليم اللَّه إياه، وعيسى برفعه إلى السماء، وقلنا: رسول اللَّه أفضل منهم، بعث إلى الناس كافة وغفر له ما تقدّم من ذنبه وما تأخر وهو خاتم الأنبياء. فدخل ﵇ فقال: فيم أنتم؟ فذكرنا له. فقال: لا ينبغي لأحد أن يكون خيراً من يحيى بن زكريا، فذكر أنه لم يعمل سيئة قط ولم يهمَّ بها . فإن قلت: فلمَ خصّ موسى وعيسى من بين الأنبياء بالذكر؟ قلت: لما أوتيا من الآيات العظيمة والمعجزات الباهرة. ولقد بين اللَّه وجه التفضيل حيث جعل التكليم من الفضل وهو آية من الآيات، فلما كان هذان النبيان قد أوتيا ما أوتيا من عظام الآيات خصا بالذكر في باب التفضيل. وهذا دليل بين أنّ من زيد تفضيلا بالآيات منهم فقد فضل على غيره. ولما كان نبينا ﷺ هو الذي أوتى منها ما لم يؤت أحد في كثرتها وعظمها. كان هو المشهود له بإحراز قصبات الفضل غير مدافع، اللهمّ ارزقنا شفاعته يوم الدين وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مشيئة إلجاء وقسر مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ من بعد الرسل، لاختلافهم في الدين، وتشعب مذاهبهم، وتكفير بعضهم بعضا وَلكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ لالتزامه دين الأنبياء وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ لإعراضه عنه وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا كرّره للتأكيد

...[Nitekim senin] “içinizden biri” veya “bazınız” deyip bununla bu nevi fiillerle tanınmış ve meşhur olmuş kimseyi kastetmen [gibi]; böyle yapmak onu açıkça belirtmekten daha görkemli ve sahibinin şanını daha çok yüceltici olur. Huteye'ye insanların en büyük şairi kimdir diye sorulduğunda Züheyr ile Nâbiga'yı zikretmiş, sonra da: “İsteseydim üçüncüyü de zikrederdim” demiştir; bununla kendisini kastetmiştir. Şayet “İsteseydim kendimi zikrederdim” deseydi, konumu bu derece yücelmezdi. [Ayetle] İbrâhim, Muhammed ve diğer ülû'l-azm peygamberlerin kastedilmiş olması da caizdir. İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: Mescitte peygamberlerin faziletlerini müzakere ediyorduk; Nûh'u ibadetinin uzunluğuyla, İbrâhim'i dostluğuyla (hıllet), Mûsâ'yı Allah'ın kendisiyle konuşmasıyla, Îsâ'yı da göğe yükseltilmesiyle andık ve şöyle dedik: “Resûlullah onların en faziletlisidir; zira bütün insanlara gönderilmiştir, geçmiş ve gelecek günahları bağışlanmıştır ve o peygamberlerin sonuncusudur.” Derken [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem içeri girdi ve: «Ne konuşuyorsunuz?» buyurdu. Biz de durumu kendisine anlattık. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Hiç kimsenin Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'dan daha hayırlı olması gerekmez». Zira onun hiçbir kötülük işlemediğini ve buna asla niyet dahi etmediğini zikretti. Şayet: “Peki, peygamberler arasından Mûsâ ve Îsâ niçin özellikle zikredilmiştir?” dersen, derim ki: Kendilerine verilen büyük deliller (ayetler) ve parlak mucizeler sebebiyle. Şüphesiz Allah, [kendisiyle] konuşmayı bir fazilet kılarak üstünlük sebebini açıklamıştır ki bu da delillerden (ayetlerden) bir delildir. Bu iki peygambere o muazzam delillerden verildiği için fazilet bahsinde özellikle zikredilmişlerdir. Bu da, onlardan kime deliller hususunda fazlalık verilmişse diğerine üstün kılındığına dair apaçık bir delildir. Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem ise sayı ve büyüklük bakımından hiç kimseye verilmeyen deliller kendisine verilen zat olduğuna göre, fazilet yarışının birincilik ödüllerini tartışmasız kazandığına şahitlik edilen zattır. Allahım, hesap gününde bize onun şefaatini nasip eyle! { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ } “Eğer Allah dileseydi” yani zorunlu kılan ve mecbur bırakan bir irade ile dileseydi { مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ } “savaşmazlardı” peygamberlerden sonra gelenler dindeki ihtilafları, fırkalara ayrılmaları ve birbirlerini tekfir etmeleri yüzünden [savaşmazlardı]. { وَلكِنِ اخْتَلَفُوا } “Fakat ihtilafa düştüler” { فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ } “böylece onlardan kimi iman etti” peygamberlerin dinine bağlı kaldığı için, { وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ } “kimi de inkâr etti” ondan yüz çevirdiği için. { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا } “Eğer Allah dileseydi savaşmazlardı”; bunu pekiştirmek (tekit) için tekrarlamıştır.

وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يُرِيدُ من الخذلان والعصمة أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ أراد الإنفاق الواجب لاتصال الوعيد به مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا تقدرون فيه على تدارك ما فاتكم من الإنفاق لأنه لا بَيْعٌ فِيهِ حتى تبتاعوا ما تنفقونه وَلا خُلَّةٌ حتى يسامحكم أخلاؤكم به. وإن أردتم أن يحط عنكم ما في ذمّتكم من الواجب لم تجدوا شفيعاً يشفع لكم في حط الواجبات، لأنّ الشفاعة ثمة في زيادة الفضل لا غير وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ أراد والتاركون الزكاة هم الظالمون، فقال (وَالْكافِرُونَ) للتغليظ، كما قال في آخر آية الحج (مَنْ كَفَرَ) مكان: ومن لم يحج، ولأنه جعل ترك الزكاة من صفات الكفار في قوله: (وَوَيْلٌ لِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ لا يُؤْتُونَ الزَّكاةَ) وقرئ لا بيع فيه ولا خلة ولا شفاعة، بالرفع.

{ وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يُرِيدُ } Fakat Allah yardımını kesmek (hızlân) ve korumak (ısmet) hususunda dilediğini yapar. { أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ } Tehdit ifadesi peşinden geldiği için bununla farz olan infakı kastetmiştir. { مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ } Kaçırdığınız infakı telafi etmeye güç yetiremeyeceğiniz bir gün gelmeden önce; çünkü { لا بَيْعٌ فِيهِ } infak edeceğiniz şeyi satın alabileceğiniz hiçbir alışveriş yoktur, { وَلا خُلَّةٌ } dostlarınızın sizin adınıza bağışlayacağı hiçbir dostluk yoktur. Üzerinizdeki farz borçların düşürülmesini isteseniz, farzların düşürülmesi için size şefaat edecek bir şefaatçi de bulamazsınız; zira oradaki şefaat yalnızca lütfun artırılması içindir, başka bir şey için değil. { وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } Yani zekâtı terk edenler zalimlerin ta kendileridir; ifadeyi şiddetlendirmek (tağlîz) için 'zekâtı vermeyenler' yerine { وَالْكافِرُونَ } buyurmuştur; nitekim Hac ayetinin sonunda da 'hacca gitmeyen kimse' yerine { مَنْ كَفَرَ } buyurmuştur. Ayrıca: { وَوَيْلٌ لِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ لا يُؤْتُونَ الزَّكاةَ } ayetinde zekât vermemeyi kâfirlerin sıfatlarından kıldığı için böyle buyurmuştur. { لا بيعٌ فيه ولا خلةٌ ولا شفاعةٌ } merfû (ötreli) olarak da okunmuştur.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٥]

[Bakara Suresi (2), Ayet 255]

اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلاَّ بِما شاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ (٢٥٥)

{ اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلاَّ بِما شاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ (٢٥٥) } “Allah, O'ndan başka ilah olmayandır; Hayy'dır (ebedî diridir), Kayyûm'dur (bütün varlığı yönetip gözetendir). O'nu ne bir uyuklama tutar ne de bir uyku. Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur. İzni olmaksızın O'nun katında kim şefaat edebilir? O, kullarının önlerindekini de arkalarındakini de (yaptıklarını ve yapacaklarını) bilir. Onlar O'nun ilminden, O'nun dilediğinden başka hiçbir şeyi kavrayamazlar. O'nun kürsüsü gökleri ve yeri kuşatmıştır. Onları koruyup gözetmek O'na ağır gelmez. O, çok yücedir, çok büyüktür.”

الْحَيُّ الباقي الذي لا سبيل عليه للفناء، وهو على اصطلاح المتكلمين الذي يصح أن يعلم

el-Hayy (الْحَيُّ); kendisi için yok olmanın hiçbir yolu bulunmayan bâkî olandır. Mütekellimînin (kelam âlimlerinin) ıstılahında ise bilmesi

ويقدر. والْقَيُّومُ الدائم القيام بتدبير الخلق وحفظه. وقرئ: القيام، والقيم. والسنة: ما يتقدّم النوم من الفتور الذي يسمى النعاس. قال ابن الرقاع العاملي:

kadir olması sahih olandır. el-Kayyûm (الْقَيُّومُ), mahlukatı sevk ve idare etmeyi ve onları korumayı sürekli yerine getirendir. { القيام } ve { القيم } şeklinde de okunmuştur. Sinet (السنة), uykudan önce gelen ve nuâs (uyuklama/gevşeklik) denilen rehavettir. İbnü'r-Rıkâ' el-Âmilî şöyle demiştir:

وَسْنَانُ أقْصَدَهُ النُّعَاسُ فَرَنَّقَتْ … فِى عَيْنِهِ سِنَةٌ وَلَيْسَ بِنَائِمِ

“Vesnânü aksadahü'n-nuâsü ferannekat … fî aynihî sinetün ve leyse binâimi (Uykusu gelmiş, uyuklamanın hedef aldığı kimsenin gözünde bir rehavet süzülür durur ama o uyuyan biri değildir).”

أى لا يأخذه نعاس ولا نوم وهو تأكيد للقيوم لأنّ من جاز عليه ذلك استحال أن يكون قيوما.

Yani O'nu ne bir uyuklama ne de bir uyku tutar. Bu, Kayyûm isminin pekiştirilmesidir; zira bu durumların caiz olduğu bir varlığın kayyûm olması imkânsızdır.

ومنه حديث موسى: أنه سأل الملائكة وكان ذلك من قومه كطلب الرؤية: أينام ربنا؟ فأوحى اللَّه إليهم أن يوقظوه ثلاثا ولا يتركوه ينام، ثم قال: خذ بيدك قارورتين مملوءتين. فأخذهما، وألقى اللَّه عليه النعاس فضرب إحداهما على الأخرى فانكسرتا، ثم أوحى إليه: قل لهؤلاء إنى أمسك السموات والأرض بقدرتي، فلو أخذنى نوم أو نعاس لزالتا مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ بيان

Mûsâ'nın [nakledilen şu] hadisi de bu kabildendir: O, [tıpkı] kavminin [Allah'ı] görme talebinde bulunması gibi [onların bu yöndeki şüpheleri üzerine] meleklere: «Rabbimiz uyur mu?» diye sormuştu. Bunun üzerine Allah meleklere, onu üç kez uyandırmalarını ve uyumasına izin vermemelerini vahyetti. Sonra [Allah Mûsâ'ya]: «İki eline [su ile] dolu iki şişe al» buyurdu. Mûsâ onları aldı; derken Allah onun üzerine bir uyuklama verdi, o da şişelerden birini diğerine çarptı ve ikisi birden kırıldı. Sonra [Allah] ona şöyle vahyetti: «Onlara de ki: Ben gökleri ve yeri kudretimle tutmaktayım; şayet beni bir uyku yahut uyuklama tutsaydı, ikisi de muhakkak yıkılıp yok olurdu.» { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ } “O'nun katında kim şefaat edebilir ki?” [ifadesi ise] bir beyandır...

لملكوته وكبريائه، وأن أحدا لا يتمالك أن يتكلم يوم القيامة إلا إذا أذن له في الكلام، كقوله تعالى (لا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ) يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ ما كان قبلهم وما يكون بعدهم. والضمير لما في السموات والأرض لأنّ فيهم العقلاء، أو لما دل عليه مَنْ ذَا من الملائكة والأنبياء مِنْ عِلْمِهِ من معلوماته إِلَّا بِما شاءَ إلا بما علم. الكرسي: ما يجلس عليه، ولا يفضل عن مقعد القاعد. وفي قوله وَسِعَ كُرْسِيُّهُ أربعة أوجه : أحدها أنّ كرسيه لم يضق عن السموات والأرض لبسطته وسعته، وما هو إلا تصوير لعظمته وتخييل فقط، ولا كرسي ثمة ولا قعود ولا قاعد، كقوله وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ من غير تصوّر قبضة وطىّ ويمين، وإنما هو تخييل لعظمة شأنه وتمثيل حسىّ. ألا ترى إلى قوله وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ. والثاني: وسع علمه وسمى العلم كرسيا تسمية بمكانه الذي هو كرسي العالم. والثالث: وسع ملكه تسمية بمكانه الذي هو كرسي الملك والرابع: ما روى أنه خلق كرسيا هو بين يدي العرش دونه السموات والأرض، وهو إلى العرش كأصغر شيء. وعن الحسن: الكرسي هو العرش وَلا يَؤُدُهُ ولا يثقله ولا يشق عليه حِفْظُهُما حفظ السموات والأرض وَهُوَ الْعَلِيُّ الشأن الْعَظِيمُ الملك والقدرة. فإن قلت: كيف ترتبت الجمل في آية الكرسي من غير حرف عطف؟ قلت: ما منها جملة إلا وهي واردة على سبيل

...O'nun mülk ve azametini, kıyamet gününde kendisine konuşma izni verilmedikçe hiç kimsenin konuşmaya güç yetiremeyeceğini beyan etmektedir; nitekim Yüce Allah { لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَٰنُ } “Rahmân’ın izin verdikleri dışında hiç kimse konuşamaz” buyurmuştur. { يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ } “Önlerindekini ve arkalarındakini bilir” [ifadesi], onlardan önce olanı ve onlardan sonra olacak olanı [ifade eder]. Zamir, göklerde ve yerde bulunanlara aittir; çünkü onların içinde akıl sahipleri de vardır. Yahut { مَنْ ذَا } “Kimdir o...” ifadesinin delalet ettiği melekler ve peygamberlere racidir. { مِنْ عِلْمِهِ } “O’nun ilminden” [ifadesi], O'nun malumatından demektir. { إِلَّا بِمَا شَاءَ } “Dilediği müstesna” [ifadesi de], ancak bildirdiği kadarı hariç anlamına gelir. Kürsü: Üzerine oturulan ve oturan kimsenin oturduğu yerden taşmayan şeydir. { وَسِعَ كُرْسِيُّهُ } “Kürsüsü kuşatmıştır” kavlinde dört vecih vardır: Birincisi; kürsüsünün genişliği ve azameti sebebiyle göklere ve yere dar gelmemesidir. Bu, sadece O'nun büyüklüğünü zihinde canlandırma ve bir tasvirden ibarettir; yoksa orada ne bir kürsü ne oturma ne de oturan bir kimse vardır. Nitekim { وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَاوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ } “Allah'ı hakkıyla takdir edemediler. Halbuki kıyamet günü yer bütünüyle O'nun kabzasındadır, gökler de O'nun sağ eliyle dürülmüştür” kavli de bir kabza (avuçlama), dürme ve sağ el tasavvuru olmaksızın böyledir. Bu yalnızca O'nun şanının azametini zihinde canlandırma ve hissî bir temsildir. { وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Allah'ı hakkıyla takdir edemediler” kavlini görmez misin? İkincisi: İlmi [her şeyi] kuşatmıştır. Âlimin oturduğu yer kürsü olduğu için, yerinin ismi verilerek ilme kürsü denilmiştir. Üçüncüsü: Mülkü [her şeyi] kuşatmıştır; hükümdarın oturduğu yer kürsü olduğu için mekânının adıyla isimlendirilmiştir. Dördüncüsü: Arş'ın önünde bulunan, göklerin ve yerin onun altında kaldığı bir kürsü yarattığı ve bu kürsünün Arş'a nispetle en küçük bir şey gibi kaldığı rivayet edilmiştir. Hasan[-ı Basrî]'den [nakledildiğine göre]: Kürsü bizzat Arş'tır. { وَلَا يَئُودُهُ } “O'na ağır gelmez” [ifadesi], O'na ağır ve meşakkatli gelmez demektir. { حِفْظُهُمَا } “İkisini koruyup gözetmek” [ise], gökleri ve yeri korumaktır. { وَهُوَ الْعَلِيُّ } “O, çok yücedir” şanı yüce olandır, { الْعَظِيمُ } “Pek büyüktür” mülkü ve kudreti büyük olandır. Şayet: Âyetü'l-Kürsî'deki cümleler bir atıf harfi olmaksızın nasıl peş peşe dizilmiştir? dersen, şöyle derim: Bu cümlelerden her biri...

البيان لما ترتبت عليه والبيان متحد بالمبين، فلو توسط بينهما عاطف لكان كما تقول العرب: بين العصا ولحائها، فالأولى بيان لقيامه بتدبير الخلق وكونه مهيمنا عليه غير ساه عنه. والثانية لكونه مالكا لما يدبره. والثالثة لكبرياء شأنه. والرابعة لإحاطته بأحوال الخلق، وعلمه بالمرتضى منهم المستوجب للشفاعة، وغير المرتضى. والخامسة لسعة علمه وتعلقه بالمعلومات كلها، أو لجلاله وعظم قدره. فان قلت: لم فضلت هذه الآية حتى ورد في فضلها ما ورد منه قوله ﷺ:

kendisine terettüp ettiği cümlenin beyanı olarak gelmiştir; beyan ise açıklanan şeyle (mübeyyen) birdir. Şayet aralarına bir atıf harfi girseydi, tıpkı Arapların dediği gibi 'değnek ile kabuğu arasına girmek' gibi olurdu. Birinci cümle mahlukatı idare etmesinin, onları gözetip onlardan gafil olmamasının beyanıdır. İkincisi, idare ettiği şeylerin maliki olmasının beyanıdır. Üçüncüsü, şanının yüceliğinin beyanıdır. Dördüncüsü, mahlukatın durumlarını kuşatmasının, onlardan razı olunup şefaate hak kazananı ve razı olunmayanı bilmesinin beyanıdır. Beşincisi ise ilminin genişliğinin ve bütün malûmata taalluk etmesinin beyanıdır yahut O'nun celalinin ve kadrinin büyüklüğünün beyanıdır. Eğer: “Bu ayet neden bu kadar faziletli kılınmıştır ki hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözü gibi rivayetler gelmiştir:” dersen:

ما قرئت هذه الآية في دار إلا اهتجرتها الشياطين ثلاثين يوما ولا يدخلها ساحر ولا ساحرة أربعين ليلة، يا علىّ علمها ولدك وأهلك وجيرانك، فما نزلت آية أعظم منها وعن علىّ رضى اللَّه عنه:

«Bu ayet bir evde okunduğunda şeytanlar otuz gün o evi terk eder ve kırk gece oraya hiçbir büyücü erkek ve büyücü kadın giremez. Ey Ali! Bunu çocuklarına, ailene ve komşularına öğret; zira bundan daha büyük bir ayet inmemiştir.» Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir:

سمعت نبيكم ﷺ على أعواد المنبر وهو يقول: «من قرأ آية الكرسي في دبر كل صلاة مكتوبة لم يمنعه من دخول الجنة إلا الموت، ولا يواظب عليها إلا صدّيق أو عابد، ومن قرأها إذا

Peygamberinizi sallallâhu aleyhi ve sellem minber basamakları üzerinde şöyle buyururken işittim: «من قرأ آية الكرسي في دبر كل صلاة مكتوبة لم يمنعه من دخول الجنة إلا الموت، ولا يواظب عليها إلا صدّيق أو عابد، ومن قرأها إذا» «Her kim her farz namazın ardından Âyetü'l-Kürsî'yi okursa, cennete girmesine ölümden başka hiçbir şey engel olmaz; ona ancak bir sıddîk yahut bir âbid devam eder. Her kim de...»

أخذ مضجعه أمّنه اللَّه على نفسه وجاره وجار جاره والأبيات حوله وتذاكر الصحابة رضوان اللَّه عليهم أفضل ما في القرآن، فقال لهم علىّ رضى اللَّه عنه: أين أنتم عن آية الكرسي، ثم قال: قال لي رسول اللَّه ﷺ «يا علىّ، سيد البشر آدم، وسيد العرب محمد ولا فخر، وسيد الفرس سلمان، وسيد الروم صهيب، وسيد الحبشة بلال، وسيد الجبال الطور، وسيد الأيام يوم الجمعة، وسيد الكلام القرآن، وسيد القرآن البقرة، وسيد البقرة آية الكرسي » قلت: لما فضلت له سورة الإخلاص لاشتمالها على توحيد اللَّه وتعظيمه وتمجيده وصفاته العظمى، ولا مذكور أعظم من رب العزة فما كان ذكراً له كان أفضل من سائر الأذكار. وبهذا يعلم أنّ أشرف العلوم وأعلاها منزلة عند اللَّه علم أهل العدل والتوحيد ولا يغرّنك عنه كثرة أعدائه:

girdiği zaman okursa Allah onu kendi canı, komşusu, komşusunun komşusu ve etrafındaki evler hususunda emin kılar.» Sahabe-i Kiram rıdvânullâhi aleyhim Kur'an'ın en faziletli ayetini müzakere ettiler; bunun üzerine Ali radıyallâhu anh onlara: 'Âyetü'l-Kürsî nerededir, ondan nasıl gafil olursunuz?' dedi ve sonra ekledi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana şöyle buyurdu: «Ey Ali! İnsanların efendisi Âdem'dir; Arapların efendisi Muhammed'dir -övünmek yok-, Farsların efendisi Selmân'dır; Rumların efendisi Süheyb'dir; Habeşlilerin efendisi Bilâl'dir; dağların efendisi Tûr'dur; günlerin efendisi Cuma günüdür; kelamın efendisi Kur'an'dır; Kur'an'ın efendisi Bakara'dır; Bakara'nın efendisi de Âyetü'l-Kürsî'dir.»” Derim ki: İhlas Suresi Allah'ın birliğini, O'nu yüceltmeyi, ululamayı ve O'nun yüce sıfatlarını ihtiva ettiği için nasıl üstün kılındıysa bu ayet de öyle üstün kılınmıştır; İzzet Sahibi Rabden daha büyük bir zikredilen varlık yoktur; dolayısıyla O'nu zikreden her kelam diğer bütün zikirlerden daha faziletlidir. Buradan anlaşılır ki ilimlerin en şereflisi ve Allah katında mertebesi en yüce olanı adalet ve tevhid ehlinin ilmidir. Düşmanlarının çokluğu sakın seni ondan aldatmasın:

ف إنَّ الْعَرَانِينَ تَلْقَاهَا مُحَسَّدَةً … وَلَا تَرَى لِلِئَامِ النَّاسِ حُسَّادَا

“Feinne'l-arânîne telkāhâ muhassedeten … ve lâ terâ li-liâmi'n-nâsi hussâdâ (Şüphesiz sen şerefli burunları (soylu kimseleri) kıskanılmış görürsün; alçak insanlara ise haset eden kimse göremezsin).”

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٦]

[Bakara Suresi (2), Ayet 256]

لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى لا انْفِصامَ لَها وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٥٦)

{ لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى لا انْفِصامَ لَها وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٥٦) } “Dinde zorlama yoktur. Doğruluk (rüşd), sapıklıktan (gayy) kesin olarak ayrılmıştır. Artık kim tağutu inkâr edip Allah'a iman ederse, şüphesiz o kopması mümkün olmayan en sağlam kulpa sarılmıştır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”

لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ أى لم يجر اللَّه أمر الإيمان على الإجبار والقسر، ولكن على التمكين والاختيار. ونحوه قوله تعالى وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ أى لو شاء لقسرهم على الإيمان ولكنه لم يفعل، وبنى الأمر على الاختيار قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ قد تميز الإيمان من الكفر بالدلائل الواضحة فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ

{ لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur” yani Allah Teâlâ iman meselesini zorlama ve baskı üzerine değil, imkân verme ve irade serbestliği (ihtiyar) üzerine bina kılmıştır. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } “Eğer Rabbin dileseydi, yeryüzündekilerin hepsi elbette toptan iman ederdi. Hal böyleyken insanları mümin olsunlar diye sen mi zorlayacaksın?” Yani dileseydi onları imana zorlardı; fakat bunu yapmamış, meseleyi irade serbestliğine dayandırmıştır. { قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ } “Doğruluk (rüşd), sapıklıktan (gayy) kesin olarak ayrılmıştır” [ifadesi ise], açık delillerle imanın küfürden ayrılıp belirginleştiği anlamına gelir. { فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ } “Artık kim tağutu inkâr ederse...”

فمن اختار الكفر بالشيطان أو الأصنام والإيمان باللَّه فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى من الحبل الوثيق المحكم، المأمون انفصامها، أى انقطاعها. وهذا تمثيل للمعلوم بالنظر، والاستدلال بالمشاهد المحسوس، حتى يتصوّره السامع كأنه ينظر إليه بعينه، فيحكم اعتقاده والتيقن به. وقيل: هو إخبار في معنى النهى، أى لا تتكرهوا في الدين. ثم قال بعضهم: هو منسوخ بقوله جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وقيل: هو في أهل الكتاب خاصة لأنهم حصنوا أنفسهم بأداء الجزية. وروى أنه كان لأنصارىّ من بنى سالم بن عوف ابنان فتنصرا قبل أن يبعث رسول اللَّه ﷺ، ثم قدما المدينة فلزمهما أبوهما وقال: واللَّه لا أدعكما حتى تسلما، فأبيا، فاختصموا إلى رسول اللَّه ﷺ فقال الأنصارى: يا رسول اللَّه أيدخل بعضى النار وأنا أنظر؟ فنزلت، فخلاهما

Kim şeytanı veya putları inkâr etmeyi ve Allah'a iman etmeyi seçerse «kopması», yani kesilmesi «mümkün olmayan en sağlam kulpa sarılmıştır». [Bu kulp] sağlam ve muhkem iptendir. Bu, akıl yürütme ve delil getirme yoluyla bilinen şeyin, işiten kimsenin onu gözüyle görüyormuş gibi zihninde canlandırabilmesi, böylece inancını ve kesin bilgisini perçinlemesi için gözle görülen somut bir varlıkla somutlaştırılmasıdır. Bunun nehiy anlamında bir haber olduğu da söylenmiştir; yani dinde zorlama yapmayınız. Sonra bazısı şöyle demiştir: Bu, «Kâfirlerle ve münafıklarla cihat et, onlara karşı sert davran» kavliyle neshedilmiştir. Sadece Ehl-i Kitap hakkında olduğu da söylenmiştir; çünkü onlar cizye ödeyerek kendilerini koruma altına almışlardır. Rivayet edildiğine göre Sâlim b. Avf oğullarından Ensarlı bir zatın iki oğlu vardı. Bunlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem peygamber olarak gönderilmeden önce Hristiyan olmuşlardı. Daha sonra Medine'ye geldiklerinde babaları onların yakasına yapışıp: «Allah'a yemin ederim ki Müslüman oluncaya kadar sizi bırakmam» dedi. Onlar ise direndiler ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaştılar. Bunun üzerine Ensarlı zat: «Ey Allah'ın Resûlü! Gözümün önünde bir parçam ateşe mi girsin?» dedi. Bunun üzerine bu ayet indi ve [o zat da] onları serbest bıraktı.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٧]

[Bakara Suresi (2), Ayet 257]

اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٥٧)

{ اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٥٧) } “Allah, iman edenlerin velisidir (dostu ve yardımcısıdır); onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır. İnkâr edenlerin velileri ise tağuttur; onları aydınlıktan karanlıklara çıkarırlar. İşte onlar cehennemliklerdir. Onlar orada ebedî kalacaklardır.”

اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا أى أرادوا أن يؤمنوا يلطف بهم حتى يخرجهم بلطفه وتأييده من الكفر إلى الإيمان. وَالَّذِينَ كَفَرُوا أى صمموا على الكفر أمرهم على عكس ذلك. أو اللَّه ولىّ المؤمنين يخرجهم من الشبه في الدين- إن وقعت لهم- بما يهديهم ويوفقهم له من حلها، حتى يخرجوا منها إلى نور اليقين وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الشياطين يُخْرِجُونَهُمْ من نور البينات التي تظهر لهم إلى ظلمات الشك والشبهة.

«Allah, iman edenlerin velisidir», yani iman etmek isteyenlere lütufta bulunur; öyle ki lütfu ve yardımıyla onları küfürden imana çıkarır. «İnkâr edenler ise», yani inkârda ısrar edenlerin durumu bunun tam tersidir. Ya da Allah müminlerin velisidir; din hususunda başlarına gelmesi muhtemel şüphelerden, onları doğru yola eriştirip çözüme muvaffak kılmak suretiyle çıkarır; ta ki oradan yakîn nuruna ulaşsınlar. «İnkâr edenlerin velileri ise» şeytanlardır; «onları» kendilerine aşikâr olan apaçık delillerin nurundan şüphe ve tereddüt karanlıklarına «çıkarırlar».

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٥٨ الى ٢٥٩]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 258-259]

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قالَ إِبْراهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٢٥٨) أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها قالَ أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قالَ كَمْ لَبِثْتَ قالَ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٥٩)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قالَ إِبْراهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٢٥٨) أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها قالَ أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قالَ كَمْ لَبِثْتَ قالَ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٥٩) } “Allah kendisine hükümdarlık verdi diye Rabbi hakkında İbrâhim ile tartışanı görmedin mi? Hani İbrâhim: «Benim Rabbim hem diriltir hem öldürür» demiş; o da: «Ben de diriltir ve öldürürüm» demişti. İbrâhim: «Şüphesiz Allah güneşi doğudan getirmektedir, haydi sen de onu batıdan getir!» deyince, o inkârcı apışıp kaldı (şaşkına döndü). Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez. (258) Yahut altı üstüne gelmiş (ıssız ve harabeye dönmüş) bir kente uğrayan kimse gibisini [görmedin mi]? O: «Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek?» dedi. Bunun üzerine Allah onu yüz yıl ölü bıraktı, sonra diriltti ve: «Ne kadar kaldın?» buyurdu. O: «Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldım» dedi. [Allah] buyurdu ki: «Hayır, bilakis yüz yıl kaldın. Yiyeceğine ve içeceğine bak, henüz bozulmamış! Eşeğine de bak! Seni insanlara bir ibret kılalım diye [böyle yaptık]. Kemiklere bak, onları nasıl bir araya getirip çatıyor, sonra da üzerlerine et giydiriyoruz!» Bu durum kendisine apaçık belli olunca: «Artık biliyorum ki Allah her şeye hakkıyla kadirdir» dedi. (259)”

أَلَمْ تَرَ تعجيب من محاجة نمروذ في اللَّه وكفره به أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ متعلق بحاج على وجهين :

«Görmedin mi», Nemrud'un Allah hakkında tartışmasından ve O'nu inkâr etmesinden duyulan şaşkınlığı ifade eder. «Allah kendisine hükümdarlık verdi diye» ibaresi iki vecihle «tartıştı» fiiline taalluk eder:

أحدهما حاجّ لأن آتاه اللَّه الملك، على معنى أن إيتاء الملك أبطره وأورثه الكبر والعتوّ فحاجّ لذلك، أو على أنه وضع المحاجة في ربه موضع ما وجب عليه من الشكر على أن آتاه اللَّه الملك، فكأن المحاجة كانت لذلك، كما تقول: عاداني فلان لأنى أحسنت إليه، تريد أنه عكس ما كان يجب عليه من الموالاة لأجل الإحسان. ونحوه قوله تعالى: وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ.

Birincisi: Allah kendisine hükümdarlık verdiği için tartıştı; şu manada ki, hükümdarlık verilmesi onu şımarttı, ona kibir ve azgınlık miras bıraktı ve bu sebeple tartıştı. Veyahut Allah'ın kendisine hükümdarlık vermesine karşılık yapması gereken şükrün yerine Rabbi hakkında tartışmayı koydu; sanki tartışma bunun için yapılmış gibi oldu. Tıpkı: «Ona iyilik ettiğim için falan bana düşmanlık etti» demen gibidir; iyilik sebebiyle ona gereken dostluğun tam tersini yaptığını kastetmiş olursun. Yüce Allah'ın şu kavli de bu kabildendir: «Ve rızkınızı [şükretmeniz gerekirken] yalanlamanızdan ibaret kılıyorsunuz».

والثاني: حاجّ وقت أن آتاه اللَّه الملك. فان قلت: كيف جاز أن يؤتى اللَّه الملك الكافر؟ قلت: فيه قولان: آتاه ما غلب به وتسلط من المال والخدم والأتباع، وأما التغليب والتسليط فلا. وقيل:

İkincisi: Allah'ın kendisine hükümdarlık verdiği vakitte tartıştı. Şayet: «Allah'ın kâfire hükümdarlık vermesi nasıl caiz olur?» dersen, derim ki: Bu hususta iki görüş vardır: Ona üstün geldiği ve hâkimiyet kurduğu mal, hizmetçiler ve tebaayı verdi; fakat bizzat üstün kılmayı ve musallat etmeyi [hükümranlığı] değil. Bir görüşe göre ise:

ملكه امتحانا لعباده . وإِذْ قالَ نصب بحاج أو بدل من آتاه إذ جعل بمعنى الوقت

[Kendi] mülk ve hâkimiyetini kullarını sınamak amacıyla vermiştir. { إِذْ قَالَ } “Hani [İbrahim] demişti” [ifadesi], { حَاجَّ } “tartıştı” [fiili] sebebiyle mansuptur veya [şayet { أَنْ آتَاهُ } ifadesindeki { أَنْ }] vakit anlamında kabul edilirse { آتَاهُ } [ifadesinden] bedeldir.

أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ يريد أعفو عن القتل وأقتل. وكان الاعتراض عتيداً ولكن إبراهيم لما سمع جوابه الأحمق لم يحاجه فيه، ولكن انتقل إلى ما لا يقدر فيه على نحو ذلك الجواب ليبهته أول شيء.

«Ben de diriltir ve öldürürüm», öldürmekten affederim ve öldürürüm demektir. İtiraz hazırdı; fakat İbrahim onun bu ahmakça cevabını duyunca bu hususta onunla tartışmaya devam etmedi, bilakis ilk etapta onu apıştırıp dilsiz bırakmak için onun benzeri bir cevap veremeyeceği bir noktaya geçti.

وهذا دليل على جواز الانتقال للمجادل من حجة إلى حجة. وقرئ (فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ أى فغلب إبراهيم الكافر. وقرأ أبو حيوة: فبهت، بوزن قرب. وقيل: كانت هذه المحاجة حين كسر الأصنام وسجنه نمروذ، ثم أخرجه من السجن ليحرقه فقال له: من ربك الذي تدعو إليه؟ فقال: ربى الذي يحيى ويميت. أَوْ كَالَّذِي معناه: أو أرأيت مثل الذي مرَّ فحذف لدلالة أَلَمْ تَرَ عليه لأنّ كلتيهما كلمة تعجيب. ويجوز أن يحمل على المعنى دون اللفظ، كأنه قيل: أرأيت كالذي حاج إبراهيم أو كالذي مرّ على قرية. والمارّ كان كافراً بالبعث، وهو الظاهر لانتظامه مع نمروذ في سلك

Bu, tartışan kimsenin bir delilden başka bir delile geçmesinin caiz olduğuna delildir. [Ayet] { فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ } “Bunun üzerine o kâfir apışıp kaldı / şaşırıp dilsizleşti” şeklinde [etken olarak] da okunmuştur; yani İbrahim o kâfire galip geldi [demektir]. Ebû Hayve ise [ortası ötreli olarak] { قَرُبَ } vezninde { فَبَهُتَ } şeklinde okumuştur. Bu münazaranın, [İbrahim'in] putları kırdığı ve Nemrud'un onu hapsettiği, sonra da onu yakmak için hapisten çıkardığı vakit gerçekleştiği söylenmiştir. Nemrud ona: "Bizi kendisine davet ettiğin Rabbin kimdir?" diye sormuş, o da: "Rabbim, dirilten ve öldürendir" demiştir. { أَوْ كَالَّذِي } [ifadesinin] anlamı: "Yahut o geçen kimsenin benzerini gördün mü?" demektir; { أَلَمْ تَرَ } “Görmedin mi?” [ifadesinin] buna delalet etmesi sebebiyle [bu kısım] hazfedilmiştir; çünkü her iki ifade de hayret bildiren sözdür. [Ayetin] lafza değil de manaya hamledilmesi de caizdir; sanki şöyle denilmiş gibidir: "İbrahim ile tartışan kimse gibisini yahut bir kasabaya uğrayan kimse gibisini gördün mü?" O uğrayan kimse ise öldükten sonra dirilmeyi inkâr eden bir kâfirdi; [bu görüş] Nemrud ile aynı çizgide / silsilede yer alması sebebiyle zahir (kuvvetli) olan görüştür

ولكلمة الاستبعاد التي هي: أنى يحيى. وقيل هو عزيز أو الخضر، أراد أن يعاين إحياء الموتى ليزداد بصيرة كما طلبه إبراهيم ﵇. وقوله: أَنَّى يُحْيِي اعتراف بالعجز عن معرفة طريقة الإحياء، واستعظام لقدرة المحيي. والقرية: بيت المقدس حين خربه بخت نصر. وقيل: هي التي خرج منها الألوف وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها تفسيره فيما بعد. يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ بناء على الظن.

ve uzak görme ifadesi olan «nasıl diriltecek» sözünden ötürüdür. Onun Üzeyir veya Hızır olduğu, İbrahim aleyhisselâm'ın talep ettiği gibi basiretini artırmak için ölülerin diriltilişine bizzat şahit olmak istediği de söylenmiştir. Onun «nasıl diriltecek» sözü, diriltme yöntemini bilmekten aciz olduğunu itiraf ve diriltenin kudretini yüceltmektir. «Kasaba», Buhtunnasr'ın tahrip ettiği sırada Beytü'l-Makdis'tir. Sayıları binleri bulan kimselerin çıktığı kasaba olduğu da söylenmiştir. «Çatıları çökmüş, altı üstüne gelmiş» ifadesinin tefsiri ileride gelecektir. «Bir gün yahut günün bir kısmı kadar» demesi ise tahmine dayalıdır.

روى أنه مات ضحى وبعث بعد مائة سنة قبل غيبوبة الشمس، فقال قبل النظر إلى الشمس: يوماً، ثم التفت فرأى بقية من الشمس فقال: أو بعض يوم. وروى أن طعامه كان تينا وعنبا. وشرابه عصيراً أو لبنا، فوجد التين والعنب كما جنيا، والشراب على حاله لَمْ يَتَسَنَّهْ لم يتغير، والهاء أصلية أو هاء سكت. واشتقاقه من السنة على الوجهين، لأن لامها هاء أو واو، وذلك أن الشيء يتغير بمرور الزمان. وقيل: أصله يتسنن، من الحمأ المسنون، فقلبت نونه حرف علة، كتقضى البازي. ويجوز أن يكون معنى (لَمْ يَتَسَنَّهْ) لم تمرّ عليه السنون التي مرت عليه، يعنى هو بحاله كما كان كأنه لم يلبث مائة سنة. وفي قراءة عبد اللَّه: فانظر إلى طعامك وهذا شرابك لم يتسن. وقرأ أبىّ: لم يسنه، بإدغام التاء في السين وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ كيف تفرّقت عظامه ونخرت، وكان له حمار قد ربطه. ويجوز أن يراد: وانظر إليه سالما في مكانه كما ربطته، وذلك من أعظم الآيات أن يعيشه مائة عام من غير علف ولا ماء، كما حفظ طعامه وشرابه من التغير وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ فعلنا ذلك يريد إحياءه بعد الموت وحفظ ما معه. وقيل: أتى قومه راكب حماره وقال: أنا عزير، فكذبوه، فقال: هاتوا التوراة فأخذ يهذها هذًّا عن ظهر قلبه وهم ينظرون في الكتاب، فما خرم حرفا، فقالوا: هو ابن اللَّه. ولم يقرأ التوراة ظاهراً أحد قبل عزير، فذلك كونه آية. وقيل: رجع إلى منزله فرأى أولاده شيوخا وهو شاب، فإذا حدّثهم بحديث قالوا: حديث مائة سنة وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ هي عظام الحمار أو عظام الموتى الذين تعجب من إحيائهم كَيْفَ نُنْشِزُها كيف نحييها. وقرأ الحسن: ننشرها، من نشر

Rivayet edildiğine göre o, kuşluk vaktinde ölmüş ve yüz yıl sonra güneş batmadan önce diriltilmiştir. Güneşe bakmadan önce «bir gün» demiş, ardından dönüp güneşte bir artık kalınca «yahut günün bir kısmı» demiştir. Yine rivayet edildiğine göre yiyeceği incir ve üzüm, içeceği ise meyve suyu yahut süt idi; incir ile üzümü henüz koparıldıkları andaki gibi, içeceği de kendi halinde { لَمْ يَتَسَنَّهْ } “bozulmamış” olarak buldu. Yani değişmemiştir. Buradaki he (ـه) harfi ya kelimenin aslındandır ya da sekte he’sidir. Kelimenin seneden (سَنَة) türetilmesi her iki durumda da geçerlidir; zira kelimenin lâmü'l-fiili (üçüncü kök harfi) ya he yahut vavdır. Çünkü bir şey zamanın geçmesiyle değişir. Bir görüşe göre kelimenin aslı, kokmuş çamur manasındaki el-hameü’l-mesnûn (الحَمَأُ المَسْنُون) terkibinden gelen yetesennen (يَتَسَنَّنُ) idi; tıpkı takaddâ’l-bâzî (تَقَضَّى البَازِي) ifadesinde olduğu gibi nun harflerinden biri illet harfine dönüşmüştür. { لَمْ يَتَسَنَّهْ } ifadesinin, «üzerinden geçen yıllar ona uğramamış, yani sanki yüz yıl kalmamış gibi önceki halini muhafaza etmiştir» manasına gelmesi de caizdir. Abdullah [b. Mes‘ûd]’un kıraatinde: «فانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَهَذَا شَرَابُكَ لَمْ يَتَسَنَّ» (Yiyeceğine bak; işte içeceğin de bozulmamış) şeklindedir. Übeyy ise te (ت) harfini sîn (س) harfine idğam ederek «لَمْ يَسَّنَّهْ» şeklinde okumuştur. { وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ } “Eşeğine de bak” [ifadesi], kemiklerinin nasıl dağılıp çürüdüğüne [bak demektir]. Zira onun bağlamış olduğu bir eşeği vardı. Şöyle kastedilmiş olması da caizdir: «Eşeğine, onu bağladığın yerinde sapasağlam dururken bak.» Yiyeceğini ve içeceğini bozulmaktan koruduğu gibi, yem ve su olmaksızın onu yüz yıl yaşatması ayetlerin en büyüklerindendir. { وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ } “Seni insanlara bir ibret kılalım diye” böyle yaptık; bununla onun ölümden sonra diriltilmesini ve yanındakilerin korunmasını kastetmektedir. Şöyle de denilmiştir: Eşeğine binmiş vaziyette kavmine gelip «Ben Üzeyir’im» dedi. Onlar kendisini yalanlayınca «Tevrat’ı getirin» dedi ve onlar Kitap'a bakarken o, Tevrat’ı ezberinden su gibi hızlıca okumaya başladı; tek bir harf dahi atlamadı. Bunun üzerine onlar «O, Allah’ın oğludur» dediler. Üzeyir’den önce hiç kimse Tevrat’ı ezberden okumamıştı; işte onun bir ibret/ayet olması bu yüzdendir. Yine denildi ki: Evine döndü ve kendisi genç olduğu halde çocuklarını yaşlılar olarak gördü. Onlara bir hadise anlattığında «Bu, yüz yıl önceki bir hadisedir» derlerdi. { وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ } “Kemiklere de bak” [ifadesi], eşeğin kemikleridir yahut diriltilmelerini hayretle karşıladığı ölülerin kemikleridir. { كَيْفَ نُنْشِزُها } “Onları nasıl birleştirip kaldırıyoruz” [ifadesi], onları nasıl diriltiyoruz demektir. Hasan [el-Basrî] ise neşr (نَشْر) kökünden hareketle «نُنْشِرُهَا» şeklinde okumuştur; bu da

اللَّه الموتى، بمعنى: أنشرهم فنشروا، وقرئ بالزاي، بمعنى تحرّكها ونرفع بعضها إلى بعض للتركيب.

Allah'ın ölüleri diriltmesi manasında; yani onları diriltti ve onlar da dirildiler. Ze harfiyle [nünşizühâ] okunduğunda ise onları hareket ettirip parçalarını birbirine monte etmek için kaldırmamız manasındadır.

وفاعل تَبَيَّنَ مضمر تقديره: فلما تبين له أن اللَّه على كل شيء قدير قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ فحذف الأول لدلالة الثاني عليه، كما في قولهم: ضربني وضربت زيداً. ويجوز: فلما تبين له ما أشكل عليه، يعنى أمر إحياء الموتى. وقرأ ابن عباس رضى اللَّه عنهما: فلما تبين له على البناء للمفعول. وقرئ: قال اعلم، على لفظ الأمر: وقرأ عبد اللَّه: قيل اعلم. فإن قلت: فإن كان المارّ كافراً فكيف يسوغ أن يكلمه اللَّه؟ قلت: كان الكلام بعد البعث ولم يكن إذ ذاك كافراً.

«Belli olunca» fiilinin faili gizlidir, takdiri şöyledir: Allah'ın her şeye hakkıyla kadir olduğu kendisine apaçık belli olunca «dedi ki: Biliyorum ki Allah her şeye hakkıyla kadirdir». Tıpkı: «Beni dövdü ve ben Zeyd'i dövdüm» sözlerinde olduğu gibi, ikincinin birincisine delaleti sebebiyle birinci fail hazfedilmiştir. «Kendisine kapalı olan husus, yani ölülerin diriltilmesi meselesi açıklandığında» manası da caizdir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ meçhul sîga ile «femâ tübeyyine lehû» şeklinde okumuştur. Emir lafzıyla «kāle'lem» (de ki: bil!) şeklinde de okunmuştur. Abdullah ise «kîle'lem» (ona: bil! denildi) şeklinde okumuştur. Şayet: «O uğrayan kişi kâfir idiyse Allah'ın onunla doğrudan konuşması nasıl caiz olur?» dersen; derim ki: Konuşma diriltildikten sonra olmuştur ve o sırada kâfir değildi.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٦٠]

[Bakara Suresi (2), Ayet 260]

وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى قالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْياً وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٦٠)

{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى قالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْياً وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٦٠) } “Hani İbrahim: «Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster» demişti. [Allah]: «İnanmadın mı?» buyurdu. [İbrahim]: «İnandım, fakat kalbimin mutmain olması için [görmek istedim]» dedi. [Allah] buyurdu ki: «Öyleyse kuşlardan dört tanesini tut, onları kendine alıştır (veya parçala), sonra her dağın üzerine onlardan birer parça koy. Sonra onları çağır; koşarak sana gelirler. Bil ki şüphesiz Allah üstündür, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.»”

أَرِنِي بصرني، فإن قلت: كيف قال له أَوَلَمْ تُؤْمِنْ وقد علم أنه أثبت الناس إيمانا ؟

{ أَرِنِي } “Bana göster”, yani görmemi sağla demektir. Eğer: “[Allah], onun insanların iman bakımından en sarsılmazı olduğunu bildiği halde kendisine nasıl { أَوَلَمْ تُؤْمِنْ } “İnanmadın mı?” demiştir?” dersen,

قلت: ليجيب بما أجاب به لما فيه من الفائدة الجليلة للسامعين. وبَلى إيجاب لما بعد النفي، معناه بلى آمنت وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي ليزيد سكونا وطمأنينة بمضامة علم الضرورة علم الاستدلال وتظاهر الأدلة أسكن للقلوب وأزيد للبصيرة واليقين، ولأن علم الاستدلال يجوز معه التشكيك بخلاف العلم الضروري، فأراد بطمأنينة القلب العلم الذي لا مجال فيه للتشكيك. فإن قلت: بم تعلقت اللام في: (لِيَطْمَئِنَّ) ؟ قلت: بمحذوف تقديره: ولكن سألت ذلك إرادة طمأنينة القلب فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ قيل طاوسا وديكا وغرابا وحمامة فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ) بضم الصاد وكسرها بمعنى فأملهنّ واضممهنّ إليك قال:

Derim ki: İşitenler için içinde büyük bir fayda bulunduğu için verdiği cevabı versin diye [böyle sordu]. «Evet (belâ)» kelimesi olumsuzluktan sonrasını olumlu kılmaktır; manası: «Evet, iman ettim, lakin kalbimin mutmain olması için», yani zorunlu ilmin (bizzat görmenin), istidlâl (delille bilme) ilmine eklenmesiyle sükûnet ve mutmainlik artsın diye [istedim]. Nitekim delillerin birbirini desteklemesi kalpleri daha çok teskin eder, basiret ve yakîni daha da artırır. Ayrıca delil yoluyla elde edilen bilgide şüpheye düşme ihtimali bulunurken zorunlu bilgide bu yoktur. Dolayısıyla kalbin mutmainliğiyle şüpheye mahal bırakmayan bilgiyi kastetmiştir. Şayet: «“Li-yatmeinne” kelimesindeki lâm harfi neye taalluk eder?» dersen; derim ki: «Fakat kalbimin mutmain olmasını dileyerek bunu istedim» takdirinde mahzuf bir kelimeye taalluk eder. «Kuşlardan dört tanesini al»; bunların tavus, horoz, karga ve güvercin olduğu söylenmiştir. (فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ) ifadesi sad harfinin zammesi ve kesresiyle okunmuştur; yani «onları kendine meylettir ve kendine bağla» manasındadır. Şair şöyle demiştir:

وَلَكِنَّ أطْرَافَ الرِّماحِ تَصُورُهَا

«Fakat mızrakların uçları onları eğip büker»

وقال:

Ve yine şöyle demiştir:

وَفَرْعٍ يَصيرُ الْجِيدَ وَحْفٍ كَأنَّهُ … عَلَى اللَّيْتِ قِنْوَانُ الْكُرُومِ الدَّوَالِحِ

«Ve boynu büken gür [ve siyah] bir saç ki sanki boynun iki yanında, [meyve] ağırlığıyla sarkan asma salkımları gibidir.»

وقرأ ابن عباس رضى اللَّه عنه (فصرّهن) بضم الصاد وكسرها وتشديد الراء، من صره يصره ويصره إذا جمعه، نحو ضره ويضره ويضره. وعنه (فَصُرْهُنَّ) من التصرية وهي الجمع أيضاً ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً يريد: ثم جزئهن وفرق أجزاءهن على الجبال. والمعنى:

İbn Abbas radıyallâhu anh, sad harfinin zammesi ve kesresi, ra harfinin ise şeddesiyle «fa-surrahünne» şeklinde okumuştur; bu, bir şeyi topladığı zaman kullanılan «sarrahû yasurruhû ve yasirruhû» fiilindendir; tıpkı «darrahû yadurruhû ve yadirruhû» gibi. Ondan gelen bir diğer rivayette ise yine toplamak manasına gelen tasriyeden türeyerek (فَصُرْهُنَّ) şeklinde okunmuştur. «Sonra her bir dağın üzerine onlardan birer parça koy», yani onları parçalara ayır ve parçalarını dağlar üzerine dağıt demektir. Manası ise:

على كل جبل من الجبال التي بحضرتك وفي أرضك. وقيل: كانت أربعة أجبل. وعن السدّى:

Senin bulunduğun ve toprağında yer alan dağların her birinin üzerine [koy] demektir. Bunların dört dağ olduğu söylenmiştir. Süddî'den ise:

سبعة ثُمَّ ادْعُهُنَّ وقل لهن: تعالين بإذن اللَّه يَأْتِينَكَ سَعْياً ساعيات مسرعات في طيرانهن أو في مشيهن على أرجلهن: فان قلت: ما معنى أمره بضمها إلى نفسه بعد أن يأخذها ؟ قلت:

Yedi [dağ olduğu rivayet edilmiştir]. «Sonra onları çağır» ve onlara: «Allah'ın izniyle gelin!» de. «Koşarak sana gelirler», uçuşlarında yahut ayakları üzerinde yürüyüşlerinde hızla koşarak [gelirler]. Şayet: «Kuşları tuttuktan sonra onları kendine çekip bağlamasını emretmesinin manası nedir?» dersen; derim ki:

ليتأملها ويعرف أشكالها وهيئاتها وحلاها لئلا تلتبس عليه بعد الإحياء ولا يتوهم أنها غير تلك ولذلك قال: يأتينك سعياً. وروى أنه أمر بأن يذبحها وينتف ريشها ويقطعها ويفرّق أجزاءها ويخلط ريشها ودماءها ولحومها، وأن يمسك رءوسها، ثم أمر أن يجعل بأجزائها على الجبال، على كل جبل ربعا من كل طائر، ثم يصيح بها: تعالين بإذن اللَّه، فجعل كل جزء يطير إلى الآخر حتى صارت جثثا ثم أقبلن فانضممن إلى رءوسهن، كل جثة إلى رأسها. وقرئ (جزأ) بضمتين.

Diriltildikten sonra kendisine karışık gelmesin ve onların o ilk kuşlardan başkası olduğunu zannetmesin diye onları iyice incelesin, şekillerini, heyetlerini ve ayırt edici özelliklerini bilsin diyedir; bu sebeple «koşarak sana gelirler» buyurmuştur. Rivayet edildiğine göre, onları kesmesi, tüylerini yolması, parçalaması, parçalarını birbirine katması, tüylerini, kanlarını ve etlerini harmanlaması, başlarını ise elinde tutması emredildi; ardından bu parçaları dağların üzerine, her dağa her kuştan birer çeyrek düşecek şekilde koyması, sonra da onlara: «Allah'ın izniyle gelin!» diye seslenmesi emrolundu. Bunun üzerine her bir parça diğer parçaya doğru uçmaya başladı; nihayet cesetler haline geldiler, sonra yönelip başlarıyla birleştiler; her ceset kendi başına bağlandı. İki zamme ile (cüz'en/جُزُءاً) şeklinde de okunmuştur.

وجزّا، بالتشديد. ووجهه أنه خفف بطرح همزته، ثم شدد كما يشدد في الوقف، إجراء للوصل مجرى الوقف.

Ve şedde ile «cüzzâ/جُزّاً» şeklinde okunmuştur. Bunun izahı şöyledir: Hemzesi atılarak hafifletilmiş, ardından vasl hali vakıf hali gibi değerlendirilerek vakıf yapıldığındaki gibi şeddeli kılınmıştır.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٦١]

[Bakara Suresi (2), Ayet 261]

مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٢٦١)

{ مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٢٦١) } “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu, yedi başak bitiren ve her başağında yüz tane bulunan bir tohumun durumu gibidir. Allah dilediğine kat kat verir. Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir.”

مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ لا بد من حذف مضاف، أى مثل نفقتهم كمثل حبة، أو مثلهم كمثل باذر حبة. والمنبت هو اللَّه، ولكن الحبة لما كانت سببا أسند إليها الإنبات كما يسند إلى الأرض وإلى الماء. ومعنى إنباتها سبع سنابل، أن تخرج ساقا يتشعب منها سبع شعب، لكل واحدة سنبلة وهذا التمثيل تصوير للإضعاف، كأنها ماثلة بين عينى الناظر: فإن قلت: كيف صحّ هذا التمثيل والممثل به غير موجود؟ قلت: بل هو موجود في الدخن والذرة وغيرهما، وربما فرخت ساق البرة في الأراضى القوية المقلة فيبلغ حبها هذا المبلغ، ولو لم يوجد لكان صحيحا على سبيل الفرض والتقدير: فإن قلت: هلا قيل: سبع سنبلات، على حقه من التمييز بجمع القلة كما قال: (وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ) ؟ قلت: هذا لما قدمت عند قوله: (ثَلاثَةَ قُرُوءٍ) من وقوع أمثلة الجمع متعاورة مواقعها وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ أى يضاعف تلك المضاعفة لمن يشاء، لا لكل منفق،

{ مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ } [ifadesinde] mutlaka bir muzaf (tamlanan) takdiri gerekir. Yani 'onların infakının durumu bir tohumun durumu gibidir' ya da 'onların durumu bir tohum eken kimsenin durumu gibidir' [demektir]. Asıl bitiren Allah'tır; ancak tohum bir sebep olduğu için, toprağa ve suya isnat edildiği gibi bitirme fiili de ona isnat edilmiştir. Onun yedi başak bitirmesinin anlamı ise kendisinden her birinde birer başak bulunan yedi dalın ayrıldığı tek bir gövde çıkarmasıdır. Bu temsil, kat kat artırmayı gözlemcinin iki gözü önünde canlanıyormuşçasına somutlaştıran bir tasvirdir. Eğer: 'Kendisiyle temsil yapılan şey (böyle bir tohum) fiilen mevcut değilken bu temsil nasıl sahih olmuştur?' dersen, şöyle derim: Bilakis bu, darı, mısır ve benzeri bitkilerde mevcuttur. Hatta bazen güçlü ve verimli topraklarda buğdayın sapı da kardeşlenip dallanır ve taneleri bu sayıya ulaşır. Fiilen bulunmasaydı bile faraziye ve takdir yoluyla yine de sahih olurdu. Eğer: 'Tıpkı { وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ } “ve yedi yeşil başak” ayetinde olduğu gibi, azlık çoğulunun temyizi olma hakkına binaen 'seb‘a sünbülât' (سَبْعَ سُنْبُلاتٍ) denilmesi gerekmez miydi?' dersen, şöyle derim: Bu, { ثَلاثَةَ قُرُوءٍ } kavlinde daha önce arz ettiğim üzere, çoğul kalıplarının birbiri yerine nöbetleşe kullanılabilmesinden ötürüdür. { وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ } “Allah dilediğine kat kat verir”; yani her infak edene değil, dilediği kimseye bu katlamayı bahşeder,

لتفاوت أحوال المنفقين. أو يضاعف سَبع المائة ويزيد عليها أضعافها لمن يستوجب ذلك.

infak edenlerin durumlarının farklılığından ötürüdür. Ya da bunu hak eden kimse için yedi yüzü katlar ve üzerine daha nice katlarını ekler.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٦٢]

[Bakara Suresi (2), Ayet 262]

الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لا يُتْبِعُونَ ما أَنْفَقُوا مَنًّا وَلا أَذىً لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٦٢)

{ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لا يُتْبِعُونَ ما أَنْفَقُوا مَنًّا وَلا أَذىً لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٦٢) } “Mallarını Allah yolunda harcayıp da sonra harcadıklarının arkasından başa kakmayan ve gönül kırmayanların, Rableri katında mükâfatları vardır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.”

المنّ أن يعتدّ على من أحسن إليه بإحسانه، ويريد أنه اصطنعه وأوجب عليه حقا له: وكانوا يقولون: إذا صنعتم صنيعة فانسوها. ولبعضهم:

Başa kakmak (menn); kişinin iyilik yaptığı kimseye karşı iyiliğini sayıp dökmesi ve ona bir lutufta bulunduğunu, dolayısıyla kendisine karşı bir hak yükümlülüğü getirdiğini ima etmesidir. Şöyle derlerdi: «Bir iyilik yaptığınız zaman onu unutunuz.» Şairlerden biri şöyle demiştir:

وَإنّ امْرَأً أَسْدَى إلَىَّ صَنِيعَةً … وَذَكّرَنِيهَا مَرَّةً لَلئِيمُ

«Bana bir iyilikte bulunup da bir defacık olsun onu başıma kakan kimse gerçekten alçaktır»

وفي نوابغ الكلم: صنوان من منح سائله ومنّ، ومن منع نائله وضنّ. وفيها: طعم الآلاء أحلى من المنّ وهي أمرّ من الآلاء مع المنّ. والأذى: أن يتطاول عليه بسبب ما أزال إليه: ومعنى «ثم» إظهار التفاوت بين الإنفاق وترك المنّ والأذى، وأنّ تركهما خير من نفس

Nevâbiğu’l-Kelim’de şöyle denilmektedir: «Kendisine el açana verip de başa kakan ile ihsanından menedip cimrilik yapan kimse ikiz kardeştirler.» Yine orada [şöyle denilmiştir]: «Nimetlerin (el-âlâ) tadı kudret helvasından (el-menn) daha tatlıdır; [fakat] başa kakma (menn) ile birlikte olduğunda o [nimetler], aşı otundan (el-elâ) daha acıdır.» Eza (el-ezâ) ise; yaptığı iyilik sebebiyle o kimseye karşı böbürlenip kaba davranmasıdır. [Ayet-i kerimede geçen] “sümme” (ثُمَّ / sonra) edatının anlamı; infak etmek ile başa kakmayı ve eza vermeyi terk etmek arasındaki derece farkını ve bu ikisini terk etmenin bizzat infakın

الإنفاق، كما جعل الاستقامة على الإيمان خيراً من الدخول فيه بقوله: (ثُمَّ اسْتَقامُوا) . فإن قلت: أىّ فرق بين قوله: لَهُمْ أَجْرُهُمْ وقوله فيما بعد: (لَهُمْ أَجْرُهُمْ) ؟ قلت: الموصول لم يضمن هاهنا معنى الشرط. وضمنه ثمة. والفرق بينهما من جهة المعنى أنّ الفاء فيها دلالة على أنّ الإنفاق به استحق الأجر، وطرحها عار عن تلك الدلالة.

tıpkı «Sonra dosdoğru oldular» kavlinde imanda sebat göstermenin ona girmekten daha hayırlı kılındığı gibi. Şayet: «Buradaki “onların mükâfatları vardır” kavli ile daha sonra gelen “onların mükâfatları vardır” kavli arasında ne fark vardır?» dersen; derim ki: İsmi mevsul burada şart manasını içermemiştir, diğerinde ise içermiştir. Mana bakımından aralarındaki fark ise şudur: [Şart cevabındaki] fe harfinde, mükâfatın bizzat infak sebebiyle hak edildiğine bir delalet vardır; fe harfinin terki ise bu delaletten uzaktır.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٦٣ الى ٢٦٤]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 263-264]

قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُها أَذىً وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ (٢٦٣) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوانٍ عَلَيْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْداً لا يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٢٦٤)

{ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُها أَذىً وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ (٢٦٣) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوانٍ عَلَيْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْداً لا يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٢٦٤) } “Güzel bir söz ve bağışlama, arkasından eza gelen bir sadakadan daha hayırlıdır. Allah zengindir, müstağnidir, halîmdir. Ey iman edenler! Allah'a ve ahiret gününe inanmadığı halde insanlara gösteriş olsun diye malını harcayan kimse gibi, sadakalarınızı başa kakmak ve gönül kırmak suretiyle boşa çıkarmayın. Böylesinin durumu, üzerinde biraz toprak bulunan düz ve kaygan bir kayaya benzer ki, ona şiddetli bir yağmur isabet ettiğinde onu cascavlak (katı ve çıplak) bırakıverir. Kazandıklarından hiçbir şeyi elde tutmaya güçleri yetmez. Allah, kâfirler topluluğunu doğru yola iletmez.”

قَوْلٌ مَعْرُوفٌ ردّ جميل وَمَغْفِرَةٌ وعفو عن السائل إذا وجد منه ما يثقل على المسئول أو نيل مغفرة من اللَّه بسبب الرد الجميل، أو عفو من جهة السائل لأنه إذا ردّه ردّا جميلا عذره خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُها أَذىً وصح الإخبار عن المبتدإ النكرة لاختصاصه بالصفة وَاللَّهُ غَنِيٌّ لا حاجة به إلى منفق يمنّ ويؤذى حَلِيمٌ عن معاجلته بالعقوبة، وهذا سخط منه ووعيد له، ثم بالغ في ذلك بما أتبعه كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ أى لا تبطلوا صدقاتكم بالمنّ والأذى كابطال المنافق الذي ينفق ماله رِئاءَ النَّاسِ لا يريد بإنفاقه رضاء اللَّه ولا ثواب الآخرة فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوانٍ مثله ونفقته التي لا ينتفع بها البتة بصفوان بحجر أملس عليه تراب. وقرأ سعيد بن المسيب: صفوان بوزن كروان فَأَصابَهُ وابِلٌ مطر عظيم القطر فَتَرَكَهُ صَلْداً أجرد نقيا من التراب الذي كان عليه. ومنه صلد جبين الأصلع إذا برق لا يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا كقوله: (فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً) ويجوز أن تكون الكاف في محل النصب على الحال: أى لا تبطلوا صدقاتكم مماثلين الذي ينفق. فإن قلت: كيف قال: (لا يَقْدِرُونَ) بعد قوله: (كَالَّذِي يُنْفِقُ) ؟ قلت: أراد بالذي ينفق الجنس أو الفريق الذي ينفق، ولأن «من» و «الذي» يتعاقبان، فكأنه قيل: كمن ينفق.

«Güzel bir söz», tatlı dille geri çevirmektir. «Ve bağışlama», kendisinden istenen kişiye ağır gelecek bir tutum sergilediğinde isteyeni hoş görmektir; yahut tatlı dille geri çevirme sebebiyle Allah'tan bir mağfirete nail olmaktır; yahut isteyen tarafından bir bağışlamadır, zira kendisi güzel bir dille geri çevrildiğinde onu mazur görür. «Arkasından eza gelen bir sadakadan daha hayırlıdır»; nekire mübtedadan haber verilmesi sıfatla tahsis edildiği için sahih olmuştur. «Allah zengindir», başa kakan ve eziyet eden bir infak sahibine ihtiyacı yoktur; «halîmdir», onu cezalandırmakta acele etmez; bu O'ndan bir gazap ve bir tehdittir. Ardından gelen ifadelerle bu hususu daha da pekiştirmiştir: «Malını infak eden kimse gibi», yani başa kakmak ve eziyet etmek suretiyle sadakalarınızı, «insanlara gösteriş olsun diye» malını harcayan, infakıyla Allah'ın rızasını ve ahiret sevabını murat etmeyen münafığın boşa çıkarması gibi boşa çıkarmayın. «Böylesinin durumu, düz bir kayanın durumu gibidir»; onun ve asla fayda vermeyen infakının durumu, üzerinde toprak bulunan düz ve kaygan bir kayaya benzer. Said b. el-Müseyyeb «safavân» şeklinde «kerevân» vezninde okumuştur. «Ona şiddetli bir yağmur isabet etti», yani iri taneli bol bir yağmur yağdı «ve onu çıplak bıraktı», üzerinde bulunan topraktan arındırıp cascavlak bıraktı. Saçı dökülen kimsenin alnı parıldadığında kullanılan «salide cebînu'l-asla'» ifadesi de bundandır. «Kazandıklarından hiçbir şeyi elde tutmaya güçleri yetmez», tıpkı «Onu saçılmış toz zerreleri kıldık» kavlinde olduğu gibi. Kâf harfinin hal olarak nasb mahallinde olması da caizdir; yani infak eden o kimseye benzeyerek sadakalarınızı boşa çıkarmayın demektir. Şayet: «“İnfak eden kimse gibi” kavlinden sonra nasıl “güçleri yetmez” [şeklinde çoğul] demiştir?» dersen; derim ki: İnfak eden ile cinsi yahut infak edenler topluluğunu kastetmiştir; ayrıca «men» ile «ellezî» birbirinin yerine kullanılabildiğinden, sanki «infak eden kimseler gibi» denilmiş gibidir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٦٥]

[Bakara Suresi (2), Ayet 265]

وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصابَها وابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَها ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْها وابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٦٥)

{ وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصابَها وابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَها ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْها وابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٦٥) } “Mallarını Allah'ın rızasını kazanmak ve kendilerinden [bir fedakârlık olarak inançlarını] kökleştirmek için harcayanların durumu ise, yüksekçe bir tepede bulunan, bol yağmur aldığında ürününü iki kat veren bir bahçenin durumu gibidir. Ona bol yağmur düşmese bile bir çisenti [yeter]. Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”

وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ وليثبتوا منها ببذل المال الذي هو شقيق الروح. وبذله أشق شيء على النفس على سائر العبادات الشاقة وعلى الإيمان لأن النفس إذا ريضت بالتحامل عليها وتكليفها ما يصعب عليها ذلت خاضعة لصاحبها وقل طمعها في اتباعه لشهواتها، وبالعكس، فكان إنفاق المال تثبيتا لها على الإيمان واليقين. ويجوز أن يراد: وتصديقا للإسلام، وتحقيقا للجزاء من أصل أنفسهم لأنه إذا أنفق المسلم ماله في سبيل اللَّه، علم أن تصديقه وإيمانه بالثواب من أصل نفسه ومن إخلاص قلبه. «ومن» على التفسير الأوّل للتبعيض، مثلها في قولهم: هز من عطفه، وحرك من نشاطه. وعلى الثاني لابتداء الغاية، كقوله تعالى: (حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ) . ويحتمل أن يكون المعنى: وتثبيتا من أنفسهم عند المؤمنين أنها صادقة الإيمان مخلصة فيه. وتعضده قراءة مجاهد: وتبيينا من أنفسهم. فإن قلت: فما معنى التبعيض؟ قلت: معناه أن من بذل ماله لوجه اللَّه فقد ثبت بعض نفسه، ومن بذل ماله وروحه معا فهو الذي ثبتها كلها (وَتُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ) والمعنى: ومثل نفقة هؤلاء في زكاتها عند اللَّه كَمَثَلِ جَنَّةٍ وهي البستان بِرَبْوَةٍ بمكان مرتفع. وخصها لأن الشجر فيها أزكى وأحسن ثمراً أَصابَها وابِلٌ مطر عظيم القطر فَآتَتْ أُكُلَها ثمرتها ضِعْفَيْنِ مثلي ما كانت تثمر بسبب الوابل فَإِنْ لَمْ يُصِبْها وابِلٌ فَطَلٌّ فمطر صغير القطر يكفيها لكرم منبتها. أو مثل حالهم عند اللَّه بالجنة على الربوة، ونفقتهم الكثيرة والقليلة بالوابل والطلّ، وكما أن كل واحد من المطرين يضعف أكل الجنة، فكذلك نفقتهم كثيرة كانت أو قليلة- بعد أن يطلب بها وجه اللَّه ويبذل فيها الوسع- زاكية عند اللَّه، زائدة في زلفاهم وحسن حالهم عنده. وقرئ: كمثل حبة، وبربوة- بالحركات الثلاث- وأكلها بضمتين.

«Ve kendilerinden [inançlarını] kökleştirmek için», yani canın ikizi olan malı feda etmek suretiyle nefislerini diğer meşakkatli ibadetler ve iman üzerinde sabit kılsınlar diye [harcarlar]. Zira malı feda etmek nefse en ağır gelen şeydir; çünkü nefis üzerine gidilip zorlanarak terbiye edildiğinde sahibine boyun eğer ve sahibinin kendi arzularına uyması hususundaki tamahı azalır; aksi halde ise karar kılmaz. Dolayısıyla mal infak etmek, nefsi iman ve yakîn üzere sabit kılmaktır. Şöyle kastedilmiş olması da caizdir: İslam'ı tasdik etmek ve mükâfatı bizzat kendi öz canlarından hakikat olarak bilmektir; zira Müslüman malını Allah yolunda infak ettiğinde, onun sevabı tasdiki ve imanı bizzat kendi özünden ve kalbinin ihlasındandır. «Min» edatı birinci tefsire göre teb'îz (kısmîlik) içindir; tıpkı: «Omuzunun bir kısmını sarstı, şevkinden bir parça harekete geçirdi» sözlerinde olduğu gibi. İkinci tefsire göre ise gaye başlangıcı (ibtidâ-i gâye) içindir; nitekim Yüce Allah'ın: «Kendi nefislerinden kaynaklanan bir haset sebebiyle» kavlinde de böyledir. Mananın şöyle olması da muhtemeldir: Müminler katında nefislerinin imanda sadık ve samimi olduğunu tescil ve teyit etmek içindir. Mücahid'in «ve tebyînen min enfüsihim (kendilerinden bir açıklık getirmek üzere)» kıraati de bunu destekler. Şayet: «Peki teb'îzin manası nedir?» dersen; derim ki: Manası şudur: Kim malını Allah rızası için verirse nefsinden bir parçayı sebat ettirmiş olur; kim de malını ve canını birlikte verirse işte nefsini bütünüyle sebat ettiren odur: «Allah yolunda mallarınızla ve canlarınızla cihad edersiniz». Ayetin manası: Bunların infakının Allah katındaki bereket ve temizliği «bir bahçenin durumu gibidir», yani bostan gibidir; «yüksekçe bir tepede bulunan»; orayı tahsis etmiştir çünkü oradaki ağaçlar daha verimli ve meyveleri daha güzeldir. «Ona bol yağmur düştü», iri taneli şiddetli bir yağmur isabet etti «de ürününü», meyvesini «iki kat verdi», bol yağmur sebebiyle normalde verdiğinin iki mislini verdi. «Ona bol yağmur düşmese bile bir çisenti», yani toprağının bereketinden ötürü ona ince taneli hafif bir yağmur bile yeter. Yahut onların Allah katındaki durumları tepedeki bahçeye, çok ve az infakları ise bol yağmura ve çisentiyere benzetilmiştir; nitekim her iki yağmur da bahçenin ürününü kat kat artırdığı gibi, onların infakı da -Allah rızası gözetilip bütün güç sarf edildikten sonra- ister çok ister az olsun, Allah katında bereketlidir, O'na olan yakınlıklarını ve O'nun katındaki güzel hallerini artırıcıdır. «Bir tohumun durumu gibi» şeklinde, ayrıca «rabve» kelimesi üç hareke ile [rabve, ribve, rubve] ve «ükülühâ» iki zamme ile de okunmuştur.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٦٦]

[Bakara Suresi (2), Ayet 266]

أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ لَهُ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ وَأَصابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفاءُ فَأَصابَها إِعْصارٌ فِيهِ نارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢٦٦)

{ أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ لَهُ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ وَأَصابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفاءُ فَأَصابَها إِعْصارٌ فِيهِ نارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢٦٦) } “Sizden biri arzu eder mi ki, altından ırmaklar akan, içinde kendisi için her türlü meyveden bulunan, hurmalık ve üzümlüklerden oluşan bir bahçesi olsun da, tam kendisine ihtiyarlık çökmüş ve henüz güçsüz çocukları varken, o bahçeye içinde ateş bulunan bir kasırga isabet edip yanıversin? Düşünesiniz diye Allah size ayetleri işte böyle açıklamaktadır.”

الهمزة في أَيَوَدُّ للإنكار. وقرئ: له جنات، وذرية ضعاف. والإعصار: الريح التي تستدير في الأرض، ثم تسطع نحو السماء كالعمود. وهذا مثل لمن يعمل الأعمال الحسنة لا يبتغى بها وجه اللَّه. فإذا كان يوم القيامة وجدها محبطة، فيتحسر عند ذلك حسرة من كانت له جنة من أبهى الجنان وأجمعها للثمار فبلغ الكبر، وله أولاد ضعاف والجنة معاشهم ومنتعشهم، فهلكت

«Arzu eder mi» ifadesindeki hemze inkâr (reddetme) içindir. «Onun bahçeleri olsun» ve «zayıf çocuklar» şeklinde de okunmuştur. İ'sâr (kasırga): Yeryüzünde dönerek yükselen ve bir sütun gibi göğe doğru dikilen rüzgârdır. Bu, güzel ameller işleyip de bununla Allah'ın rızasını gözetmeyen kimsenin misalidir. Kıyamet günü geldiğinde amellerini boşa çıkmış bulur; işte o anda, bahçelerin en güzeline ve meyveleri en bol olanına sahipken ihtiyarlık çağına ulaşmış, kendisinin zayıf ve bakıma muhtaç çocukları bulunan, geçimleri ve dirilişleri sadece bu bahçeye bağlı olan ve bahçesi

بالصاعقة. وعن عمر رضى اللَّه عنه أنه سأل عنها الصحابة فقالوا: اللَّه أعلم، فغضب وقال: قولوا نعلم أو لا نعلم، فقال ابن عباس رضى اللَّه عنه: في نفسي منها شيء يا أمير المؤمنين . قال: قل يا ابن أخى ولا تحقر نفسك. قال: ضربت مثلا لعمل. قال: لأى عمل؟ قال: لرجل غنى يعمل الحسنات، ثم بعث اللَّه له الشيطان فعمل بالمعاصي حتى أغرق أعماله كلها . وعن الحسن رضى اللَّه عنه: هذا مثلٌ قلّ واللَّه من يعقله من الناس: شيخ كبير ضعف جسمه وكثر صبيانه أفقر ما كان إلى جنته، وإن أحدكم واللَّه أفقر ما يكون إلى عمله إذا انقطعت عنه الدنيا. فإن قلت: كيف قال (جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ) ثم قال: (لَهُ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ) قلت: النخيل والأعناب لما كانا أكرم الشجر وأكثرها منافع، خصهما بالذكر، وجعل الجنة منهما- وإن كانت محتوية على سائر الأشجار- تغليباً لهما على غيرهما، ثم أردفهما ذكر كل الثمرات. ويجوز أن يريد بالثمرات المنافع التي كانت تحصل له فيها كقوله: (وَكانَ لَهُ ثَمَرٌ) بعد قوله: (جَنَّتَيْنِ مِنْ أَعْنابٍ وَحَفَفْناهُما بِنَخْلٍ) . فإن قلت: علام عطف قوله وَأَصابَهُ الْكِبَرُ؟ قلت: الواو للحال لا للعطف. ومعناه أن تكون له جنة وقد أصابه الكبر. وقيل يقال: وددت أن يكون كذا ووددت لو كان كذا، فحمل العطف على المعنى، كأنه قيل: أيودّ أحدكم لو كانت له جنة وأصابه الكبر.

yıldırımla helak olan kimsenin duyduğu gibi büyük bir pişmanlık ve hasret duyar. Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o, sahabeye bu ayeti sormuş, onlar: «Allah en iyi bilendir» deyince öfkelenip: «Biliyoruz veya bilmiyoruz deyin!» demiştir. Bunun üzerine İbn Abbas radıyallâhu anh: «Ey Müminlerin Emiri! Benim zihnimde buna dair bir şey var» dedi. Ömer: «Söyle ey kardeşimin oğlu, kendini küçük görme!» dedi. İbn Abbas: «Bir amel için misal getirilmiştir» dedi. Ömer: «Hangi amel için?» diye sordu. O da: «Güzel ameller işleyen zengin bir adam için; sonra Allah ona şeytanı musallat etmiş, o da günahlar işleyerek bütün amellerini mahvetmiştir» dedi. Hasan radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: «İnsanlardan bunu idrak eden vallahi ne kadar da azdır: Vücudu zayıflamış, çoluk çocuğu çoğalmış ve bahçesine en muhtaç olduğu bir anda bulunan yaşlı bir ihtiyar... Allah'a yemin olsun ki dünyası elinden çıktığı zaman sizden birinizin ameline olan ihtiyacı bundan çok daha fazladır.» Şayet: «Nasıl “hurmalık ve üzümlüklerden oluşan bir bahçe” dedikten sonra “içinde kendisi için her türlü meyveden bulunan” demiştir?» dersen; derim ki: Hurma ve üzüm ağaçların en kıymetlisi ve faydası en çok olanı olduğu için onları özellikle zikretmiş ve -diğer bütün ağaçları da ihtiva etmesine rağmen- bahçeyi onlara nispet ederek diğerlerine galip kılmıştır; ardından da bütün meyveleri zikretmiştir. Meyveler ile, «üzüm bağlarından iki bahçe ve etraflarını hurmalarla çevirmiştik» kavlinden sonra «onun başka ürünleri de vardı» buyrulduğu gibi, orada elde ettiği menfaatleri kastetmiş olması da caizdir. Şayet: «“Ve kendisine ihtiyarlık çöktü” kavli nereye matuftur?» dersen; derim ki: Vav harfi atıf için değil, hal içindir. Manası: Kendisine ihtiyarlık çökmüş bir halde bir bahçesi olsun [arzu eder mi?] demektir. Şöyle denildiği de nakledilmiştir: «Şöyle olmasını temenni ettim» ve «keşke şöyle olsaydı diye temenni ettim» ifadelerine binaen atıf manaya hamledilmiştir; sanki: «Sizden biri keşke bir bahçesi olsa ve kendisine de ihtiyarlık çökse diye arzu eder mi?» denilmiş gibidir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٦٧]

[Bakara Suresi (2), Ayet 267]