[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٢٦ الى ٢٢٨]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 226-228]
لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فاؤُ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٢٦) وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٢٧) وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ ما خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٢٨)
{ لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فاؤُ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için dört ay bekleme süresi vardır. Eğer [bu süre içinde eşlerine] dönerlerse, şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (226) { وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Eğer boşamaya kesin karar verirlerse, şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (227) { وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ ما خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç kur' (âdet veya temizlik süresi) beklerler. Eğer Allah'a ve ahiret gününe inanıyorlarsa, Allah'ın kendi rahimlerinde yarattığını gizlemeleri kendilerine helal olmaz. Kocaları barışmak isterlerse, bu süre içinde onları geri almaya daha çok hak sahibidirler. Erkeklerin kadınlar üzerindeki meşru hakları gibi, kadınların da onlar üzerinde benzer hakları vardır. Ancak erkekler onlar üzerinde bir dereceye sahiptirler. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (228)
قرأ عبد اللَّه: آلوا من نسائهم. وقرأ ابن عباس: يقسمون من نسائهم: فإن قلت: كيف عدى بمن، وهو معدى بعلى؟ قلت: قد ضمن في هذا القسم المخصوص معنى البعد، فكأنه قيل: يبعدون
Abdullah [b. Mes'ûd] { آلوا من نسائهم } şeklinde okumuştur. İbn Abbâs ise { يقسمون من نسائهم } şeklinde okumuştur. Eğer dersen ki: "[İlâ fiili] «alâ» (على) ile geçişli kılındığı halde burada nasıl «min» (من) ile geçişli kılınmıştır?" Derim ki: Bu özel yeminde uzaklaşma anlamı tazammun edilmiştir (içerilmiştir); sanki şöyle denilmiştir: Kadınlarından...
من نسائهم مؤلين أو مقسمين. ويجوز أن يراد لهم مِنْ نِسائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ كقوله:
...ilâ veya yemin ederek uzaklaşırlar. Şairin: "Senden benim üzerime şu kadar vardır (لي منك كذا)" sözünde olduğu gibi, { لَهُمْ مِنْ نِسائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ } [Kadınlarından ötürü dört ay bekleme süresi vardır] anlamının kastedilmiş olması da caizdir.
لي منك كذا. والإيلاء من المرأة أن يقول: واللَّه لا أقربك أربعة أشهر فصاعداً على التقليد بالأشهر. أو لا أقربك على الإطلاق. ولا يكون في مادون أربعة أشهر، إلا ما يحكى عن إبراهيم النخعي. وحكم ذلك: أنه إذا فاء إليها في المدة بالوطء إن أمكنه أو بالقول إن عجز: صح الفيء، وحنث القادر، ولزمته كفارة اليمين، ولا كفارة على العاجز. وإن مضت الأربعة بانت بتطليقة عند أبى حنيفة. وعند الشافعي: لا يصح الإيلاء إلا في أكثر من أربعة أشهر ثم يوقف المولى، فإما أن يفيء وإما أن يطلق وإن أبى طلق عليه الحاكم. ومعنى قوله فَإِنْ فاؤُ فإن فاءوا في الأشهر، بدليل قراءة عبد اللَّه: فإن فاءوا فيهن فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ يغفر للمولين ما عسى يقدمون عليه من طلب ضرار النساء بالإيلاء وهو الغالب، وإن كان يجوز أن يكون على رضا منهن إشفاقاً منهن على الولد من الغيل ، أو لبعض الأسباب لأجل الفيئة التي هي مثل التوبة وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ فتربصوا إلى مُضىِّ المدة فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ وعيد على إصرارهم وتركهم الفيئة، وعلى قول الشافعي ﵀ معناه: فإن فاءوا، وإن عزموا بعد مضى المدة. فإن قلت: كيف موقع الفاء إذا كانت الفيئة قبل انتهاء مدّة التربص؟ قلت: موقع صحيح لأن قوله: (فَإِنْ فاؤُ) ، (وَإِنْ عَزَمُوا) تفصيل لقوله: (لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ)
"...senden benim üzerime şu kadar vardır (لي منك كذا)." Kadına ilâ yapmak ise kişinin: "Vallahi dört ay veya daha fazla sana yaklaşmayacağım" diyerek aylarla sınırlandırması veya "Sana asla yaklaşmayacağım" diyerek mutlak bırakmasıdır. Dört aydan daha az bir sürede ilâ gerçekleşmez; İbrâhim en-Nehaî'den nakledilen görüş müstesnadır. Bunun hükmü şudur: Şayet kişi bu süre içinde güç yetirebiliyorsa cima ile, aciz ise söz ile kadına dönerse (fey'), dönüşü sahih olur, güç yetiren kimse yeminini bozmuş (hânis) olur ve ona yemin kefareti gerekir; aciz olana ise kefaret yoktur. Dört ay geçerse Ebû Hanîfe'ye göre kadın bir talakla bâin olur. Şâfiî'ye göre ise ilâ ancak dört aydan fazla bir süre için sahih olur, ardından ilâ yapan koca durdurulur; ya [eşine] döner ya da boşar; şayet kaçınırsa hâkim onun yerine boşar. { فَإِنْ فاؤُ } “Eğer dönerlerse” buyruğunun anlamı; Abdullah'ın: "Eğer o aylar içinde dönerlerse (فإن فاءوا فيهن)" kıraatinin delaletiyle o aylar içinde dönerlerse [demektir]. { فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” [yani] ilâ yapanların kadınlara zarar verme maksadıyla giriştikleri -ki غالب olan budur; gerçi emzirme döneminde çocuğa şefkatten ötürü veya başka sebeplerle kadınların rızasıyla olması da caizdir- bu fiili, tövbe hükmünde olan dönüşleri (fey') sebebiyle bağışlar. { وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ } “Eğer boşamaya azmederlerse” [yani] sürenin geçmesini beklerlerse, { فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” [buyruğu], onların [ayrılıkta] ısrar etmelerine ve dönmeyi terk etmelerine yönelik bir tehdittir. Şâfiî rahimehullâh'ın kavline göre ise anlamı: Süre geçtikten sonra dönerlerse veya azmederlerse [demektir]. Eğer dersen ki: "Dönüş bekleme süresinin bitiminden önce olduğunda fâ (ف) harfinin konumu nasıl olur?" Derim ki: Konumu doğrudur; çünkü { فَإِنْ فاؤُ } ve { وَإِنْ عَزَمُوا } buyrukları, { لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ } sözünün tafsilatıdır.
والتفصيل
Ayrıntılı açıklama (tafsîl)
يعقب المفصل، كما تقول: أنا نزيلكم هذا الشهر، فإن أحمدتكم أقمت عندكم إلى آخره، وإلا لم أقم إلا ريثما أتحوّل. فإن قلت: ما تقول في قوله: (فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ) وعزمهم الطلاق بما يعلم ولا يسمع؟ قلت: الغالب أن العازم للطلاق وترك الفيئة والضرار، لا يخلو من مقاولة ودمدمة ولا بد له من أن يحدّث نفسه ويناجيها بذلك، وذلك حديث لا يسمعه إلا اللَّه كما يسمع وسوسة الشيطان وَالْمُطَلَّقاتُ أراد المدخول بهن من ذوات الأقراء. فإن قلت: كيف جازت إرادتهن خاصة واللفظ يقتضى العموم؟ قلت: بل اللفظ مطلق في تناول الجنس صالح لكله وبعضه، فجاء في أحد ما يصلح له كالاسم المشترك. فإن قلت: فما معنى الإخبار عنهن بالتربص؟ قلت: هو خبر في معنى الأمر. وأصل الكلام: وليتربص المطلقات، وإخراج الأمر في صورة الخبر تأكيد للأمر، وإشعار بأنه مما يجب أن يتلقى بالمسارعة إلى امتثاله، فكأنهن امتثلن الأمر بالتربص، فهو يخبر عنه موجوداً. ونحوه قولهم في الدعاء: رحمك اللَّه، أخرج في صورة الخبر ثقة بالاستجابة، كأنما وجدت الرحمة فهو يخبر عنها، وبناؤه على المبتدأ مما زاده أيضاً فضل تأكيد. ولو قيل:
Mufassalı takip eder; nitekim senin: "Bu ay sizin misafirinizim; şayet sizden hoşnut kalırsam ay sonuna kadar yanınızda kalırım, yoksa taşınacak kadar bir süreden fazla kalmam" demen gibidir. Eğer dersen ki: "Boşamaya azmetmeleri bilinen fakat işitilmeyen bir şey olduğu halde { فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } buyruğu hakkında ne dersin?" Derim ki: Boşamaya, dönmeyi terk etmeye ve zarar vermeye azmeden kimse çoğunlukla söz söylemekten ve homurdanmaktan geri durmaz; ayrıca kendi kendine bunu konuşması ve fısıldaması kaçınılmazdır. Bu ise şeytanın vesvesesini işittiği gibi ancak Allah'ın işitebileceği bir fısıltıdır. { وَالْمُطَلَّقاتُ } [ayetinde], kendileriyle zifafa girilmiş hayız gören kadınlar kastedilmiştir. Eğer dersen ki: "Lafız umum ifade ettiği halde özellikle onların kastedilmesi nasıl caiz olmuştur?" Derim ki: Bilakis lafız, cinsi kapsamada mutlak olup tamamına da bir kısmına da uygundur; dolayısıyla müşterek isim gibi uygun olduğu şeylerden birinde kullanılmıştır. Eğer dersen ki: "Onların beklemesini haber vermenin anlamı nedir?" Derim ki: Bu, emir anlamında bir haberdir. Sözün aslı: "Boşanmış kadınlar beklesinler (ve'l-yeterebbas el-mutallakât)" şeklindedir. Emrin haber kipiyle verilmesi, emri tekit etmek ve onun derhal yerine getirilmesi gereken bir husus olduğunu bildirmek içindir; sanki kadınlar bekleme emrini yerine getirmişler de Allah da bunu gerçekleşmiş olarak haber vermektedir. Nitekim duada söylenen "Rahimekellâh (Allah sana merhamet etsin)" sözü de böyledir; icabete güven sebebiyle haber suretinde çıkarılmıştır, sanki rahmet gerçekleşmiş de onu haber veriyormuş gibidir. Cümlenin mübteda üzerine kurulması da ona ayrıca fazladan bir tekit kazandırmıştır. Şayet:
ويتربص المطلقات، لم يكن بتلك الوكادة. فإن قلت: هلا قيل: يتربصن ثلاثة قروء، كما قيل
[şayet «وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ» (Boşanmış kadınlar beklerler) yerine] «وَيَتَرَبَّصُ الْمُطَلَّقَاتُ» (ve boşanmış kadınlar bekler) [şeklinde fiil cümlesi olarak gelseydi], bu derece kuvvetli bir tekit ifade etmezdi. Eğer dersen ki: "[Daha önce]
تربص أربعة أشهر؟ وما معنى ذكر الأنفس؟ قلت: في ذكر الأنفس تهييج لهن على التربص وزيادة بعث، لأن فيه ما يستنكفن منه فيحملهن على أن يتربصن، وذلك أن أنفس النساء طوامح إلى الرجال، فأمرن أن يقمعن أنفسهن ويغلبنها على الطموح ويجبرنها على التربص. والقروء: جمع قرء أو قرء، وهو الحيض، بدليل قوله ﵊: «دعى الصلاة أيام أقرائك» وقوله: «طلاق الأمة تطليقتان، وعدتها حيضتان» ولم يقل طهران. وقوله تعالى وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاثَةُ أَشْهُرٍ فأقام الأشهر مقام الحيض دون الأطهار. ولأن الغرض الأصيل في العدة استبراء الرحم، والحيض هو الذي تستبرأ به الأرحام دون الطهر، ولذلك كان الاستبراء من الأمة بالحيضة. ويقال: أقرأت المرأة، إذا حاضت.
"...dört ay beklemek dendiği gibi [neden 'üç kur' beklerler' denmedi]? Peki nefislerin zikredilmesinin anlamı nedir?" Derim ki: Nefislerin zikredilmesinde, onları beklemeye teşvik ve kuvvetli bir sevk vardır; çünkü bunda çekinecekleri bir şey vardır ki bu da onları beklemeye sevk eder. Zira kadınların nefisleri erkeklere meyillidir; bu sebeple nefislerini dizginlemeleri, bu meyle galip gelmeleri ve nefislerini beklemeye mecbur etmeleri emredilmiştir. el-Kurû' (القروء) kelimesi kur' (قرء) veya kar'ın çoğuludur ve hayız demektir; nitekim Peygamber aleyhisselâm'ın: «Hayız günlerinde namazı bırak» ve: «Cariyenin talakı iki talak, iddeti de iki hayızdır» hadisleri buna delildir; iki temizlik dememiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاثَةُ أَشْهُرٍ } “Kadınlarınızdan âdetten kesilenlerin iddetinde şüpheye düşerseniz, onların iddeti üç aydır” buyruğunda da ayları temizliklerin değil, hayızların yerine koymuştur. Çünkü iddetteki asıl gaye rahmin beraatidir (temizliğidir); rahimlerin temizliği ise temizlik haliyle değil hayız ile anlaşılır. Bu sebeple cariyenin istibrâsı bir hayızla olur. Kadın âdet gördüğünde: "Akra'ati'l-mer'etü (أقرأت المرأة)" denir.
وامرأة مقرئ. وقال أبو عمرو بن العلاء: دفع فلان جاريته إلى فلانة تقرئها، أى تمسكها عندها حتى تحيض للاستبراء. فإن قلت: فما تقول: في قوله تعالى: فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ والطلاق الشرعي، إنما هو في الطهر؟ قلت: معناه: مستقبلات لعدتهن، كما تقول: لقيته لثلاث بقين من الشهر، تريد مستقبلا لثلاث، وعدتهنّ الحيض الثلاث. فإن قلت: فما تقول في قول الأعشى:
Âdet gören kadına da "İmraetün mukri'un (امرأة مقرئ)" denir. Ebû Amr b. el-Alâ şöyle demiştir: "Falan adam cariyesini istibrâ için âdet görünceye kadar yanında tutsun diye falan kadına verdi (تقرئها)." Eğer dersen ki: "Allah Teâlâ'nın: { فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ } [Onları iddetlerine doğru boşayın] buyruğu hakkında ne dersin? Oysa şer'î talak ancak temizlik vaktinde olur?" Derim ki: Anlamı: "İddetlerini karşılayacak şekilde [temizlik halinde]" demektir; nitekim senin: "Aydan geriye üç gün kala onunla karşılaştım (لقيته لثلاث بقين من الشهر)" demen gibi ki geriye kalan üç günü karşılayacak şekilde demektir; onların iddeti ise üç hayızdır. Eğer dersen ki: "A'şâ'nın şu beyti hakkında ne dersin:
لِمَا ضَاعَ فِيهَا مِنْ قُرُوءِ نِسَائِكَا؟
"Kadınlarının kurû'undan (iddet/âdet sürelerinden) onda zayi olan şeyler sebebiyle mi?"
قلت: أراد: لما ضاع فيها من عدّة نسائك، لشهرة القروء عندهم في الاعتداد بهن، أى من مدّة طويلة كالمدة التي تعتد فيها النساء، استطال مدة غيبته عن أهله كل عام لاقتحامه في الحروب والغارات. وأنه تمرّ على نسائه مدة كمدة العدة ضائعة لا يضاجعن فيها، أو أراد من أوقات نسائك،
Derim ki: [Şair] 'kadınlarının iddetinden onda zayi olan şeyler sebebiyle' [demeyi] kastetmiştir; çünkü kurû' kelimesi onlarda kadınların iddet beklemesi anlamında meşhurdur. Yani 'kadınların iddet beklediği süre gibi uzun bir süreden dolayı' [demektir]. [Şair muhatabının] her yıl savaşlara ve baskınlara dalıp gitmesi yüzünden ailesinden uzak kaldığı süreyi uzun bulmuş; kadınlarının üzerinden iddet süresi gibi kendileriyle cinsel birliktelik kurulmaksızın zayi olan bir sürenin geçmesini [kınamıştır]. Yahut [şair] 'kadınlarının vakitlerinden [zayi olan şeyler sebebiyle]' [demeyi] kastetmiştir;
فإنّ القرء والقارئ جاءا في معنى الوقت، ولم يرد لا حيضاً ولا طهراً. فإن قلت: فعلام انتصب (ثَلاثَةَ قُرُوءٍ) ؟ قلت: على أنه مفعول به كقولك: المحتكر يتربص الغلاء، أى يتربصن مضىّ ثلاثة قروء، أو على أنه ظرف، أى يتربصن مدة ثلاثة قروء. فإن قلت: لم جاء المميز على جمع الكثرة دون القلة التي هي الأقراء؟ قلت: يتسعون في ذلك فيستعملون كل واحد من الجمعين مكان الآخر لاشتراكهما في الجمعية. ألا ترى إلى قوله: (بِأَنْفُسِهِنَّ) وما هي إلا نفوس كثيرة، ولعل القروء كانت أكثر استعمالا في جمع قرء من الأقراء، فأوثر عليه تنزيلا لقليل الاستعمال منزلة المهمل، فيكون مثل قولهم: ثلاثة شسوع. وقرأ الزهري: ثلاثة قرو، بغير همزة. ما خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ من الولد أو من دم الحيض. وذلك إذا أرادت المرأة فراق زوجها فكتمت حملها لئلا ينتظر بطلاقها أن تضع، ولئلا يشفق على الولد فيترك تسريحها، أو كتمت حيضها وقالت وهي حائض: قد طهرت، استعجالا للطلاق. ويجوز أن يراد اللاتي يبغين إسقاط ما في بطونهن من الأجنة فلا يعترفن به ويجحدنه لذلك، فجعل كتمان ما في أرحامهن كناية عن إسقاطه إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ تعظيم لفعلهن، وأن من آمن باللَّه وبعقابه لا يجترئ على مثله من العظائم. والبعولة: جمع بعل، والتاء لاحقة لتأنيث الجمع كما في الحزونة والسهولة. ويجوز أن يراد بالبعولة المصدر من قولك: بعل حسن البعولة، يعنى: وأهل بعولتهن أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ برجعتهن. وفي قراءة أبىّ: بردّتهن فِي ذلِكَ في مدة ذلك التربص. فإن قلت: كيف جُعلوا أحق بالرجعة، كأن للنساء حقاً فيها؟ قلت: المعنى أنّ الرجل إن أراد الرجعة وأبتها المرأة وجب إيثار قوله على قولها وكان هو أحق منها، إلا أن لها حقاً في الرجعة إِنْ أَرادُوا بالرجعة إِصْلاحاً لما بينهم وبينهن وإحساناً إليهن ولم يريدوا مضارّتهنّ وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ ويجب لهنّ من الحق على الرجال مثل الذي يجب لهم عليهنّ بِالْمَعْرُوفِ بالوجه الذي لا ينكر في الشرع وعادات الناس فلا يكلفنهم ما ليس لهنّ ولا يكلفونهنّ ما ليس لهم ولا يعنف أحد الزوجين صاحبه. والمراد بالمماثلة مماثلة الواجب الواجب في كونه حسنة، لا في جنس الفعل، فلا يجب عليه إذا غسلت ثيابه أو خبزت له أن يفعل نحو ذلك، ولكن يقابله بما يليق بالرجال دَرَجَةٌ زيادة في الحق وفضيلة. قيل المرأة تنال من اللذة ما ينال الرجل، وله الفضيلة بقيامه عليها وإنفاقه في مصالحها.
zira kur' ve kāri' kelimeleri vakit anlamında da gelmiştir; ne hayzı ne de tuhru (temizliği) kastetmemiştir. Eğer dersen ki: "{ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ } neye göre mansub kılınmıştır?" Derim ki: Tıpkı "Karaborsacı pahalılığı bekler (المحتكر يتربص الغلاء)" sözündeki gibi mef'ûlün bih olarak mansubdur; yani üç kur'un geçmesini beklerler; yahut zarf olarak mansubdur, yani üç kur' süresince beklerler. Eğer dersen ki: "Mümeyyiz (sayılan), azlık çoğulu olan 'akrâ'' yerine neden çokluk çoğulu olan 'kurû'' şeklinde gelmiştir?" Derim ki: Bu hususta genişlik tanırlar; çoğullukta ortak olmaları sebebiyle iki çoğuldan birini diğerinin yerine kullanırlar. Görmez misin O'nun: { بِأَنْفُسِهِنَّ } buyruğunu; oysa bunlar pek çok nefistir. Belki de kurû', kur' kelimesinin çoğulunda akrâ'dan daha çok kullanılıyordu; bu yüzden az kullanılanı mühmel (kullanılmayan) konumuna indirgeyerek onu tercih etmiştir; nitekim onların: "Üç ayakkabı bağı (ثلاثة شسوع)" demeleri gibidir. Zührî hemzesiz olarak { ثلاثة قرو } şeklinde okumuştur. { ما خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ } Çocuktan yahut hayız kanından [yarattığını]. Bu da kadının kocasından ayrılmak istediğinde, boşanmak için doğumu beklemesin ve çocuğa acıyıp da boşamaktan vazgeçmesin diye hamileliğini gizlemesi yahut boşanmada acele etmek için hayzını gizleyip hayızlı iken "Temizlendim" demesi durumudur. Karınlarındaki ceninleri düşürmek isteyip bu yüzden onu kabul etmeyip inkâr eden kadınların kastedilmiş olması da caizdir; böylece rahimlerindekini gizlemek onu düşürmekten kinaye kılınmıştır. { إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } Onların bu fiillerinin vahametini ve Allah'a ve O'nun cezalandırmasına inanan bir kimsenin böyle büyük günahlara cüret edemeyeceğini vurgulamaktır. Büûle (البعولة); ba'l (بعل - koca) kelimesinin çoğuludur; tâ (ة) harfi, hazûnet (حزونة) ve sehûlet (سهولة) kelimelerinde olduğu gibi cem'in müennesliği için eklenmiştir. Büûle ile "ba'lün hasenü'l-büûle (kocalığı güzel koca)" sözündeki gibi masdarın kastedilmiş olması ve [takdirin] "kocalık sahipleri" şeklinde olması da caizdir. { أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ } Onları geri döndürmeye (ric'ate) [daha çok hak sahibidirler]. Übeyy kıraatinde: { بردّتهن } şeklindedir. { فِي ذلِكَ } Bu bekleme süresi içinde. Eğer dersen ki: "Sanki kadınların da bunda bir hakkı varmış gibi erkekler geri almaya nasıl 'daha hak sahibi' (ehakk) kılınmıştır?" Derim ki: Anlam şudur: Şayet erkek geri dönmeyi ister de kadın buna yanaşmazsa, erkeğin sözünü kadının sözüne tercih etmek vaciptir ve o, kadından daha hak sahibidir; meğerki kadının da ric'atte bir hakkı olsun. { إِنْ أَرادُوا } [Erkekler] geri dönüş ile { إِصْلاحاً } aralarını düzeltmeyi ve onlara iyilik yapmayı murad ederler, onlara zarar vermeyi kastetmezlerse. { وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ } Erkeklerin kadınlar üzerindeki vacip olan hakları gibi, kadınlar için de erkekler üzerinde haklar vaciptir. { بِالْمَعْرُوفِ } Şeriatta ve insanların örfünde çirkin görülmeyen bir şekilde [olmalıdır]; öyle ki kadınlar erkeklere hakları olmayan şeyi yüklemesinler, erkekler de kadınlara hakları olmayan şeyi yüklemesinler ve eşlerden biri diğerine baskı yapmasın. Benzerlikten kasıt; yapılan işin cinsinde değil, vacip olanın iyilik olması yönünden vacip olana benzerliğidir; binaenaleyh kadın onun elbiselerini yıkadığında veya ona ekmek pişirdiğinde erkeğin de benzerini yapması gerekmez; ancak erkeklere yakışır şeylerle buna karşılık verir. { دَرَجَةٌ } Hakta fazlalık ve üstünlüktür. Denildi ki: Kadın erkekten aldığı zevki alır; erkeğin üstünlüğü ise kadını gözetmesi ve onun maslahatlarına harcama yapması iledir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٢٩ الى ٢٣٠]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 229-230]
الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلاَّ أَنْ يَخافا أَلاَّ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٢٩) فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَها فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُها لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٢٣٠)
{ الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلاَّ أَنْ يَخافا أَلاَّ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Boşama iki defadır. Bundan sonrası ya iyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir. Kadınlara verdiklerinizden bir şeyi geri almanız size helal olmaz; meğerki her ikisi de Allah'ın sınırlarını ayakta tutamamaktan korksunlar. Eğer siz de onların Allah'ın sınırlarını ayakta tutamayacaklarından korkarsanız, kadının [boşanmak için] fidyeden verdiği şeyde ikisine de bir günah yoktur. Bunlar Allah'ın sınırlarıdır, onları aşmayın. Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.” (229) { فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَها فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُها لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “Eğer [erkek] onu [üçüncü defa] boşarsa, artık kadın başka bir eşle evlenmedikçe ona helal olmaz. Eğer o [ikinci eş de] onu boşarsa, Allah'ın sınırlarını ayakta tutacaklarına inanırlarsa [eski karı-kocanın] birbirlerine dönmelerinde bir günah yoktur. İşte bunlar, bilen bir topluluk için Allah'ın açıkladığı sınırlardır.” (230)
الطَّلاقُ بمعنى التطليق كالسلام بمعنى التسليم، أى التطليق الشرعي تطليقة بعد تطليقة على التفريق دون الجمع والإرسال دفعة واحدة، ولم يرد بالمرتين التثنية ولكن التكرير، كقوله: (ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ) أى كرّة بعد كرّة، لا كرّتين اثنتين. ونحو ذلك من التثانى التي يراد بها التكرير قولهم: لبيك وسعديك وحنانيك وهذاذيك ودواليك. وقوله تعالى فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ تخيير لهم بعد أن علمهم كيف يطلقون، بين أن يمسكوا النساء بحسن العشرة والقيام بمواجبهنّ، وبين أن يسرحوهنّ السراح الجميل الذي علمهم. وقيل: معناه الطلاق الرجعى مرّتان، لأنه لا رجعة بعد الثلاث، فإمساك بمعروف أى برجعة، أو تسريح بإحسان أى بأن لا يراجعها حتى تبين بالعدّة، أو بأن لا يراجعها مراجعة يريد بها تطويل العدة عليها وضرارها.
{ الطَّلاقُ }, teslîm anlamındaki selâm gibi tatlîk (boşama) anlamındadır; yani şer'î boşama, tek seferde toplu ve birden salıvermekle değil, ayrı ayrı olmak üzere bir talakın ardından diğer talaktır. «Merreteyn» ile ikilik değil, tekrar kastedilmiştir; tıpkı: { ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ } “Sonra gözünü tekrar tekrar çevir” buyruğunda olduğu gibi yani iki defa değil, defalarca demektir. Tekrar kastıyla kullanılan ikil formundaki ifadelerden biri de: Lebbeyk, sa'deyk, hanâneynik, hezâzeyk ve devâleyk sözleridir. Allah Teâlâ'nın: { فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } buyruğu, onlara nasıl boşayacaklarını öğrettikten sonra, kadınları güzel geçimle ve haklarını yerine getirerek tutmak ile kendilerine öğrettiği güzel bir şekilde salıvermek arasında onları muhayyer bırakmasıdır. Denildi ki: Bunun anlamı rı'cî talakın iki defa olduğudur; çünkü üçten sonra dönüş yoktur. { فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ } yani ric'atle tutmak; { أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } yani iddetle bâin oluncaya kadar ona dönmemek yahut iddetini uzatmayı ve ona zarar vermeyi murad eden bir dönüş yapmamaktır.
وقيل: بأن يطلقها الثالثة في الطهر الثالث. وروى أنّ سائلا سأل رسول اللَّه ﷺ:
Denildi ki: Üçüncü temizlikte onu üçüncü defa boşamasıdır. Rivayet edildi ki bir soran Resûlullah ﷺ'e:
أين الثالثة؟ فقال ﵊: «أو تسريح بإحسان» وعند أبى حنيفة وأصحابه: الجمع بين التطليقتين والثلاث بدعة، والسنة أن لا يوقع عليها إلا واحدة في طهر لم يجامعها فيه، لما روى في حديث ابن عمر أنّ رسول اللَّه ﷺ قال له: «إنما السنة أن تستقبل الطهر استقبالا فتطلقها لكل قرء تطليقة » وعند الشافعي. لا بأس بإرسال الثلاث، لحديث العجلاني الذي
[Üçüncü [boşama] nerede?] diye sordu. Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm: «أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ» «Yahut güzellikle serbest bırakmaktır» buyurdu. Ebû Hanîfe ve ashabına göre iki veya üç talakı bir arada toplamak bidattir; sünnet olan ise kendisiyle cinsel ilişkide bulunmadığı bir temizlik döneminde kadına sadece bir talak vaki kılmasıdır. Zira İbn Ömer hadisinde rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurmuştur: «إِنَّمَا السُّنَّةُ أَنْ تَسْتَقْبِلَ الطُّهْرَ اسْتِقْبَالًا فَتُطَلِّقَهَا لِكُلِّ قُرْءٍ تَطْلِيقَةً» «Sünnet olan ancak temizlik vaktini karşılayarak gözetmen ve her temizlik dönemi için onu bir talakla boşamandır.» Şâfiî'ye göre ise [aynı anda] üç talakı birden salıvermekte bir sakınca yoktur; zira el-Aclânî hadisinde o kimse...
لا عن امرأته فطلقها ثلاثاً بين يدي رسول اللَّه ﷺ فلم ينكر عليه . روى أنّ جميلة بنت عبد اللَّه بن أبىّ كانت تحت ثابت بن قيس بن شماس وكانت تبغضه وهو يحبها. فأتت رسول اللَّه ﷺ فقالت: يا رسول اللَّه، لا أنا ولا ثابت، لا يجمع رأسى ورأسه شيء، واللَّه ما أعيب عليه في دين ولا خلق، ولكنى أكره الكفر في الإسلام، ما أطيقه بغضاً، إنى رفعت جانب الخباء فرأيته أقبل في عدّة فإذا هو أشدهم سواداً وأقصرهم قامة وأقبحهم وجهاً. فنزلت، وكان قد أصدقها حديقة فاختلعت منه بها وهو أوّل خلع كان في الإسلام . فإن قلت: لمن الخطاب في قوله وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا؟ إن قلت للأزواج لم يطابقه قوله: (فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ) وإن قلت للأئمة والحكام فهؤلاء ليسوا بآخذين منهن ولا بمؤتيهن؟ قلت:
...karısıyla mülâane yapmış, sonra da Resûlullah ﷺ'in huzurunda onu üç talakla boşamış, Resûlullah ﷺ de bunu inkâr etmemiştir. Rivayet edildiğine göre Cemîle bint Abdillâh b. Übey, Sâbit b. Kays b. Şemmâs'ın nikâhı altındaydı; kadın ondan nefret ediyor, o ise kadını seviyordu. Resûlullah ﷺ'e gelip şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Ne ben ne Sâbit; benim başımla onun başını hiçbir şey bir araya getiremez. Vallahi onun ne dininde ne de ahlakında bir kusur buluyorum; lâkin ben İslâm'da küfre düşmekten [nankörlük etmekten] korkuyorum, nefretimden ona dayanamıyorum. Çadırın kenarını kaldırdım, bir grup içinde geldiğini gördüm; meğer aralarında teni en siyah olan, boyu en kısa olan ve yüzü en çirkin olan o imiş." Bunun üzerine ayet indi; Sâbit ona bir bahçeyi mehir olarak vermişti, kadın da o bahçe karşılığında ondan muhâlea yaptı (boşandı). Bu, İslâm'daki ilk hul' idi. Eğer dersen ki: "{ وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا } [Size helal olmaz] buyruğundaki hitap kime yöneliktir? Şayet kocalara dersen, { فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ } buyruğu buna uymaz; şayet yöneticilere ve hâkimlere dersen, onlar da kadınlardan alan veya onlara veren kimseler değillerdir?" Derim ki:
يجوز الأمران جميعاً: أن يكون أوّل الخطاب للأزواج، وآخره للأئمة والحكام، ونحو ذلك غير عزيز في القرآن وغيره، وأن يكون الخطاب كله للأئمة والحكام، لأنهم الذين يأمرون بالأخذ والإيتاء عند الترافع إليهم، فكأنهم الآخذون والمؤتون مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ مما أعطيتموهنّ من الصدقات إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ إلا أن يخاف الزوجان ترك إقامة حدود اللَّه فيما يلزمهما من مواجب الزوجية، لما يحدث من نشوز المرأة وسوء خلقها فَلا جُناحَ عَلَيْهِما
Her iki durum da caizdir: [Birincisi], hitabın başının kocalara, sonunun ise imamlara (devlet yöneticilerine) ve hâkimlere yönelik olmasıdır ki bunun benzeri Kur'an'da ve diğer [Arap kelamın]da az değildir (nadir değildir). [İkincisi], hitabın tamamının imamlara ve hâkimlere yönelik olmasıdır. Çünkü kendilerine dava götürüldüğünde almayı ve vermeyi emredenler onlardır; dolayısıyla sanki alan ve verenler bizzat kendileridir. { مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ } “Onlara verdiklerinizden” yani mehir olarak kendilerine verdiğiniz şeylerden... { إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ } “[Karı kocanın] Allah’ın sınırlarını ikame edememekten korkmaları müstesnadır” yani kadının nüşûzu (serkeşliği) ve kötü ahlakı sebebiyle ortaya çıkan durumlardan ötürü, eşlerin evliliğin gereklerinden üzerlerine düşen hususlarda Allah'ın sınırlarını gözetmeyi terk etmekten korkmaları hali müstesnadır. { فَلا جُناحَ عَلَيْهِما } “[Bu durumda] ikisine de hiçbir günah yoktur...”
فلا جناح على الرجل فيما أخذ ولا عليها فيما أعطت فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ فيما فدت به نفسها واختلعت به من بذل ما أوتيت من المهر. والخلع بالزيادة على المهر مكروه وهو جائز في الحكم. وروى أن امرأة نشزت على زوجها فرفعت إلى عمر رضى اللَّه عنه، فأباتها في بيت الزبل ثلاث ليال ثم دعاها فقال: كيف وجدت مبيتك؟ قالت: ما بت منذ كنت عنده أقرّ لعيني منهن. فقال لزوجها: اخلعها ولو بقرطها . قال قتادة: يعنى بمالها كله، هذا إذا كان النشوز منها، فإن كان منه كره له أن يأخذ منها شيئا. وقرئ إلا أن يخافا، على البناء للمفعول وإبدال أن لا يقيما من ألف الضمير، وهو من بدل الاشتمال كقولك: خيف زيد تركه إقامة حدود اللَّه. ونحوه (وَأَسَرُّوا النَّجْوَى الَّذِينَ ظَلَمُوا) ويعضده قراءة عبد اللَّه (إلا أن تخافوا) وفي قراءة أبىّ: إلا أن يظنا. ويجوز أن يكون الخوف بمعنى الظن. يقولون: أخاف أن يكون كذا، وأفرق أن يكون، يريدون أظن فَإِنْ طَلَّقَها الطلاق المذكور الموصوف بالتكرار في قوله تعالى: (الطَّلاقُ مَرَّتانِ) واستوفى نصابه. أو فإن طلقها مرة ثالثة بعد المرّتين فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ من بعد ذلك التطليق حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ حتى تتزوّج غيره، والنكاح يسند إلى المرأة كما يسند إلى الرجل كما التزوج.
...erkeğin aldığında da kadının verdiğinde de bir günah yoktur. { فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ } Kendisine verilmiş olan mehri vererek kendisini feda ettiği ve hul' yaptığı şeyde [bir günah yoktur]. Mehirden fazlası karşılığında hul' yapmak mekruhtur, ancak hüküm bakımından caizdir. Rivayet edildiğine göre bir kadın kocasına itaatsizlik etti ve durum Ömer radıyallâhu anh'a intikal ettirildi. Ömer kadını çöplük bir evde üç gece yatırdı, sonra onu çağırıp: "Gecelediğin yeri nasıl buldun?" diye sordu. Kadın: "Onun yanında olduğumdan beri gözümü bunlar kadar aydınlatan bir gece geçirmedim" dedi. Bunun üzerine Ömer kocasına: "Küpeleri karşılığında bile olsa onu boşa (hul' yap)" dedi. Katâde: "Yani bütün malı karşılığında" demiştir. Bu, itaatsizlik kadından kaynaklandığı takdirdedir; şayet erkekten kaynaklanıyorsa erkeğin kadından bir şey alması mekruh olur. Meçhul bina ile ve «en lâ yukīmâ» ifadesi elif zamirinden bedel yapılarak { إِلَّا أَنْ يُخَافَا } şeklinde de okunmuştur ki bu, senin: "Zeyd'in Allah'ın sınırlarını ikame etmeyi terk etmesinden korkuldu (خيف زيد تركه إقامة حدود اللَّه)" demen gibi bedel-i iştimaldir. { وَأَسَرُّوا النَّجْوَى الَّذِينَ ظَلَمُوا } ayeti de böyledir. Abdullah'ın { إلا أن تخافوا } kıraati de bunu desteklemektedir. Übey'in kıraatinde ise: { إلا أن يظنا } şeklindedir. Havf (korku) kelimesinin zan (şüphe/tahmin) anlamında olması da caizdir. Araplar "Böyle olmasından korkuyorum (أخاف أن يكون كذا)" ve "Böyle olmasından çekiniyorum (أفرق أن يكون)" derler ve "Zannediyorum" anlamını kastederler. { فَإِنْ طَلَّقَها } Şayet kadın Allah Teâlâ'nın: { الطَّلاقُ مَرَّتانِ } “Boşanma iki defadır” buyruğunda zikredilen ve tekrarla vasfedilen talakla boşar ve sayısını tamamlarsa; yahut iki defadan sonra onu üçüncü kez boşarsa, { فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ } bu boşamadan sonra ona helal olmaz, { حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ } başka bir koca ile evleninceye kadar. Nikâh, evlenmek (tezvvüc) gibi erkeğe isnat edildiği gibi kadına da isnat edilir.
ويقال: فلانة ناكح في بنى فلان. وقد تعلق من اقتصر على العقد في التحليل بظاهره وهو سعيد ابن المسيب. والذي عليه الجمهور أنه لا بد من الإصابة، لما روى عروة عن عائشة رضى اللَّه عنها أنّ امرأة رفاعة جاءت إلى النبي ﷺ فقالت: إن رفاعة طلقني فبت طلاقى وإن عبد الرحمن بن الزبير تزوّجنى، وإنما معه مثل هدبة الثوب وإنه طلقني قبل أن يمسني، فقال رسول اللَّه ﷺ: أتريدين أن ترجعى إلى رفاعة؟ لا، حتى تذوقي عُسيلته ويذوق عُسيلتك . وروى أنها لبثت ما شاء اللَّه، ثم رجعت فقالت: إنه كان قد مسنى، فقال لها:
Nitekim: "Falan kadın falan oğullarından biriyle nikâhlandı (nâkihun)" denir. Helal kılmada sırf akitle yetinen kimse ayetin zahirine tutunmuştur ki o da Saîd b. el-Müseyyeb'dir. Cumhurun benimsediği görüşe göre ise zifaf (ilişki) şarttır; zira Urve'nin Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiğine göre Rifâa'nın karısı Peygamber ﷺ'e gelip şöyle demiştir: "Rifâa beni boşadı ve talakımı kesinleştirdi (bette talâkī); sonra benimle Abdurrahman b. ez-Zübeyr evlendi, fakat onun yanındaki ancak elbise püskülü gibidir ve bana dokunmadan önce beni boşadı." Bunun üzerine Resûlullah ﷺ: «Rifâa'ya dönmek mi istiyorsun? Hayır, sen onun balcığından tatmadıkça, o da senin balcığından tatmadıkça [dönemezsin]» buyurmuştur. Rivayet edildiğine göre kadın Allah'ın dilediği kadar bir süre bekledi, sonra geri gelip: "O bana dokunmuştu" dedi. Bunun üzerine Resûlullah ona:
كذبت في قولك الأوّل، فلن أصدّقك في الآخر، فلبثت حتى قبض رسول اللَّه ﷺ فأتت أبا بكر رضى اللَّه عنه فقالت: أأرجع إلى زوجي الأوّل، فقال: قد عهدت رسول اللَّه ﷺ حين قال لك ما قال، فلا ترجعى إليه، فلما قبض أبو بكر رضى اللَّه عنه قالت مثله لعمر رضى اللَّه عنه فقال: إن أتيتينى بعد مرّتك هذه لأرجمنك، فمنعها. فإن قلت:
[Resûlullah ﷺ buyurdu ki: «...İlk sözünde yalan söyledin, artık sonrakinde sana inanmam!»] Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edene kadar bekledi. Ardından Ebû Bekir radıyallâhu anh'a gelip: "İlk kocama dönebilir miyim?" dedi. Ebû Bekir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sana söylediklerini biliyorum; ona asla dönme!" dedi. Ebû Bekir radıyallâhu anh vefat edince Ömer radıyallâhu anh'a da aynı şeyi söyledi. Bunun üzerine Ömer: "Bu seferden sonra bana bir daha gelirsen seni mutlaka taşlayarak cezalandırırım (recm ederim)!" diyerek kadını engelledi. Eğer:
فما تقول في النكاح المعقود بشرط التحليل؟ قلت: ذهب سفيان والأوزاعى وأبو عبيد ومالك وغيرهم إلى أنه غير جائز، وهو جائز عند أبى حنيفة مع الكراهة. وعنه أنهما إن أضمرا التحليل ولم يصرحا به فلا كراهة. وعن النبي ﷺ: أنه لعن المحلل والمحلل له . وعن عمر رضى اللَّه عنه: لا أوتى بمحلل ولا محلل له إلا رجمتهما . وعن عثمان رضى اللَّه عنه: لا إلا نكاح رغبة غير مدالسة . فَإِنْ طَلَّقَها الزوج الثاني. أَنْ يَتَراجَعا أن يرجع كل واحد منهما إلى صاحبه بالزواج إِنْ ظَنَّا إن كان في ظنهما أنهما يقيمان حقوق الزوجية. ولم يقل: إن علما أنهما يقيمان، لأنّ اليقين مغيب عنهما لا يعلمه إلا اللَّه ﷿. ومن فسر الظن هاهنا بالعلم فقد وهم من طريق اللفظ والمعنى، لأنك لا تقول: علمت أن يقوم زيد، ولكن: علمت أنه يقوم، ولأنّ الإنسان لا يعلم ما في الغد، وإنما يظن ظنا.
"Hulle (tahlîl) şartıyla akdedilen nikâh hakkında ne dersin?" Derim ki: Süfyân, Evzâî, Ebû Ubeyd, Mâlik ve başkaları bunun caiz olmadığı görüşüne varmışlardır. Ebû Hanîfe'ye göre ise kerahetle birlikte caizdir. Ondan nakledildiğine göre hulleyi içlerinde gizler de açıkça söylemezlerse kerahet de yoktur. Peygamber ﷺ'den rivayet edildiğine göre o, hulle yapana ve yaptıran kimseye lanet etmiştir. Ömer radıyallâhu anh'tan: "Bana bir hulle yapan ve yaptıran getirilirse onları mutlaka recmederim" dediği nakledilmiştir. Osman radıyallâhu anh'tan da: "Hile olmaksızın, sırf rağbet ve arzu ile yapılan nikâh müstesnadır" dediği rivayet edilmiştir. { فَإِنْ طَلَّقَها } İkinci koca [boşarsa]. { أَنْ يَتَراجَعا } Her ikisinin de evlilikle birbirine dönmesinde [sakınca yoktur], { إِنْ ظَنَّا } şayet evlilik haklarını yerine getireceklerini zannederlerse. "Yerine getireceklerini bilirlerse" dememiştir; çünkü kesin bilgi (yakîn) onlara gaybdır, onu ancak Azîz ve Celîl olan Allah bilir. Buradaki zannı ilimle (kesin bilgiyle) tefsir eden kimse, hem lafız hem de mana yönünden vehme düşmüştür; zira sen: "Alimtü en yekûme Zeydün" demezsin, bilakis "Alimtü ennehû yekûmü" dersin; ayrıca insan yarın ne olacağını bilemez, ancak zanda bulunur.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٣١ الى ٢٣٢]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 231-232]
وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٣١) وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ إِذا تَراضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكُمْ أَزْكى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٢٣٢)
{ وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٣١) وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ إِذا تَراضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكُمْ أَزْكى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٢٣٢) } “Kadınları boşadığınız ve onlar da bekleme sürelerinin sonuna vardıkları zaman, onları ya güzellikle tutun ya da güzellikle bırakın. Onları haklarına tecavüz etmek amacıyla zarar vermek için tutmayın. Kim bunu yaparsa şüphesiz kendine zulmetmiş olur. Allah'ın ayetlerini eğlenceye almayın. Allah'ın üzerinizdeki nimetini, size öğüt vermek için indirdiği Kitap'ı ve hikmeti hatırlayın. Allah'tan sakının ve bilin ki şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (231) Kadınları boşadığınız ve onlar da bekleme sürelerinin sonuna vardıkları zaman, aralarında maruf (örfe uygun) şekilde anlaştıkları takdirde, onların kocalarıyla evlenmelerine engel olmayın. İşte bununla, içinizden Allah'a ve ahiret gününe inanan kimselere öğüt verilir. Bu, sizin için daha nezih ve daha temizdir. Allah bilir, siz ise bilmezsiniz. (232)”
فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ أى آخر عدتهن وشارفن منتهاها. والأجل يقع على المدّة كلها، وعلى آخرها، يقال لعمر الإنسان: أجل، وللموت الذي ينتهى به: أجل، وكذلك الغاية والأمد، يقول النحويون «من» لابتداء الغاية، و «إلى» لانتهاء الغاية. وقال:
{ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ } İddetlerinin sonuna geldiklerinde ve bitimine yaklaştıklarında [demektir]. Ecel (أجل); sürenin tamamı için de sonu için de kullanılır. İnsanın ömrüne "ecel" dendiği gibi onunla sona eren ölüme de "ecel" denir. Gāye (nihayet) ve emed (süre) kelimeleri de böyledir. Nahivciler «min» (من) başlangıç gayesi için, «ilâ» (إلى) ise bitiş gayesi içindir derler. Şair şöyle demiştir:
كُلُّ حَىٍ مُسْتَكْمِلٌ مُدَّةَ الْعُمْرِ … وَمُودٍ إذَا انْتَهَى أمَدُهْ
"Her canlı ömür süresini tamamlar... Ve süresi bittiğinde helak olup gider."
ويتسع في البلوغ أيضاً فيقال: بلغ البلد إذا شارفه وداناه. ويقال: قد وصلت، ولم يصل وإنما شارف، ولأنه قد علم أنّ الإمساك بعد تقضى الأجل لا وجه له، لأنها بعد تقضيه غير زوجة له في غير عدّة منه، فلا سبيل له عليها فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ فإما أن يراجعها من غير طلب ضرار بالمراجعة أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وإما أن يخليها حتى تنقضي عدّتها وتبين من غير ضرار وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً كان الرجل يطلق المرأة ويتركها حتى يقرب انقضاء عدتها، ثم يراجعها لا عن حاجة، ولكن ليطوّل العدة عليها، فهو الإمساك ضراراً لِتَعْتَدُوا لتظلموهنّ. وقيل:
Bulûğ (ulaşma) kelimesinde de genişlik yapılır; nitekim bir kimse şehre yaklaşıp iyice yanaştığında "Şehre ulaştı" denir. Kişi henüz varmayıp sadece yaklaşmışken "Ulaştım" denir. Ayrıca bilinmektedir ki ecel bittikten sonra tutmanın bir anlamı yoktur; çünkü ecel bittikten sonra kadın onun eşi olmaktan çıkar ve onun iddetinde değildir, dolayısıyla onun kadın üzerinde bir yetkisi kalmaz. { فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ } Ya dönmek suretiyle zarar vermeyi kastetmeksizin ona döner, { أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ } yahut iddeti bitip zarar görmeden bâin oluncaya kadar onu serbest bırakır. { وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً } Erkek kadını boşar ve iddetinin bitimine yaklaşıncaya kadar onu bırakırdı; sonra bir ihtiyacı olmaksızın, sırf iddetini uzatmak için ona dönerdi; işte zarar vermek kastıyla tutmak budur. { لِتَعْتَدُوا } Onlara zulmetmek için [bunu yapmayın]. Denildi ki:
لتلجئوهن إلى الافتداء فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ بتعريضها لعقاب اللَّه وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً أى جدّوا في الأخذ بها والعمل بما فيها، وارعوها حق رعايتها، وإلا فقد اتخذتموها هزواً ولعباً.
Onları fidyeye (hul'a) mecbur etmek için [bunu yapmayın]. { فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ } Nefsini Allah'ın azabına maruz bırakarak [kendine zulmetmiştir]. { وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً } Yani onlara sımsıkı sarılın, içindekilerle amel edin ve haklarını layıkıyla gözetin; aksi takdirde onları alay ve oyun edinmiş olursunuz.
ويقال لمن لم يجدّ في الأمر: إنما أنت لاعب وهازئ. ويقال: كن يهودياً وإلا فلا تلعب بالتوراة.
Bir işte ciddiyet göstermeyen kimseye: "Sen ancak oyun oynuyor ve alay ediyorsun" denir. Yine: "Ya Yahudi ol ya da Tevrat'la oynama" denir.
وقيل: كان الرجل يطلق ويعتق ويتزوّج ويقول: كنت لاعباً. وعن النبي ﷺ:
Denildi ki: Kişi boşar, azat eder, evlenir ve sonra "Şaka yapıyordum" derdi. Peygamber ﷺ'den şöyle rivayet edilmiştir:
«ثلاث جدّهن جدّ وهزلهن جدّ: الطلاق والنكاح والرجعة وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ بالإسلام وبنبوّة محمد ﷺ وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ من القرآن والسنة وذكرها مقابلتها بالشكر والقيام بحقها يَعِظُكُمْ بِهِ بما أنزل عليكم فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ إما أن يخاطب به الأزواج الذين يعضلون نساءهم بعد انقضاء العدة ظلماً وقسراً، ولحمية الجاهلية لا يتركونهنّ يتزوّجن من شئن من الأزواج. والمعنى: أن ينكحن أزواجهن الذين يرغبن فيهم ويصلحون لهنّ، وإما أن يخاطب به الأولياء في عضلهنّ أن يرجعن إلى أزواجهنّ.
«Üç şey vardır ki ciddileri de ciddidir, şakaları da ciddidir: Talak, nikâh ve ric'at (boşanmadan dönmek)». { وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } İslâm ve Muhammed ﷺ'in nübüvveti ile [üzerinizdeki Allah'ın nimetini anın]. { وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ } Kur'an ve Sünnet'ten [indirdiklerini de anın]; bunların anılması ise şükürle karşılanmaları ve hakkıyla yerine getirilmeleridir. { يَعِظُكُمْ بِهِ } Size indirdiği şeylerle size öğüt verir. { فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ } [buyruğuyla] ya iddet bittikten sonra kadınlarına zulüm ve zorbalıkla baskı yapan ve cahiliye taassubu sebebiyle diledikleri kocalarla evlenmelerine izin vermeyen kocalara hitap edilmektedir -ki anlamı: Arzu ettikleri ve kendilerine denk olan kocalarıyla nikâhlanmalarıdır-; ya da eski kocalarına dönmelerine engel olmaları hususunda velilere hitap edilmektedir.
روى أنها نزلت في معقل بن يسار حين عضل أخته أن ترجع إلى الزوج الأوّل. وقيل: في جابر
Rivayet edildiğine göre bu [ayet], kız kardeşinin ilk kocasına dönmesine engel olduğu (adl yaptığı) zaman Ma‘kıl b. Yesâr hakkında inmiştir. [Bir rivayette de] Câbir...
ابن عبد اللَّه حين عضل بنت عم له. والوجه أن يكون خطاباً للناس، أى لا يوجد فيما بينكم عضل، لأنه إذا وجد بينهم وهم راضون كانوا في حكم العاضلين. والعضل: الحبس والتضييق. ومنه:
...b. Abdillâh hakkında amcasının kızına engel olduğu zaman indiği de söylenmiştir. Uygun olan, bunun insanlara yönelik bir hitap olmasıdır; yani aranızda bir engelleme (adl) bulunmasın; çünkü aralarında bulunup da buna rıza gösterirlerse engel olanların hükmünde olurlar. Adl (العضل): hapsetmek ve sıkıştırmaktır. Nitekim:
عضلت الدجاجة إذا نشب بيضها فلم نخرج. وأنشد لابن هرمة:
Tavuğun yumurtası sıkışıp çıkmadığında "Adaleti'd-deccâcetü (عضلت الدجاجة)" denir. İbn Herme'nin şu beyti okunmuştur:
وَإنَّ قَصَائِدِى لَكَ فَاصْطَنِعْنِى … عَقَائِلُ قَدْ عَضُلْنَ عَنِ النِّكَاحِ
"Benim sana olan kasidelerim -öyleyse beni gözet-, evlenmekten alıkonulmuş soylu kadınlar gibidir."
وبلوغ الأجل على الحقيقة. وعن الشافعي ﵀: دلّ سياق الكلامين على افتراق البلوغين إِذا تَراضَوْا إذا تراضى الخطاب والنساء بِالْمَعْرُوفِ بما يحسن بالدين والمروءة من الشرائط وقيل: بمهر المثل. ومن مذهب أبى حنيفة ﵀ أنها إذا زوجت نفسها بأقل من مهر مثلها فللأولياء أن يعترضوا. فإن قلت: لمن الخطاب في قوله ذلِكَ يُوعَظُ بِهِ؟ قلت: يجوز أن يكون لرسول اللَّه ﷺ ولكل أحد. ونحوه (ذلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَطْهَرُ) . أَزْكى لَكُمْ وَأَطْهَرُ من أدناس الآثام: وقيل (أَزْكى لَكُمْ وَأَطْهَرُ) أفضل وأطيب وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما في ذلك من الزكاء والطهر وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ) ، أو واللَّه يعلم ما تستصلحون به من الأحكام والشرائع وأنتم تجهلونه.
Burada ecele ulaşmak hakiki anlamındadır. Şâfiî rahimehullâh'tan rivayet edildiğine göre: İki ifadenin akışı, bu iki ulaşmanın (bulûğ) farklılığına delalet etmiştir. { إِذا تَراضَوْا } Dünürler ve kadınlar anlaştıkları zaman. { بِالْمَعْرُوفِ } Dinde ve mürüvvette güzel sayılan şartlarla [anlaştıklarında]; mehr-i misil ile [anlaştıklarında] da denilmiştir. Ebû Hanîfe rahimehullâh'ın mezhebine göre, kadın kendisini mehr-i mislinden daha aza evlendirirse velilerin itiraz etme hakkı vardır. Eğer dersen ki: "{ ذلِكَ يُوعَظُ بِهِ } buyruğundaki hitap kime yöneliktir?" Derim ki: Resûlullah ﷺ'e ve her bir mükellefe olması caizdir. { ذلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَطْهَرُ } buyruğu da böyledir. { أَزْكى لَكُمْ وَأَطْهَرُ } Günah kirlerinden [daha temizdir]; { أَزْكى لَكُمْ وَأَطْهَرُ } ifadesinin "daha faziletli ve daha hoştur" anlamına geldiği de söylenmiştir. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ } Bunda ne derece temizlik ve arınma olduğunu [Allah bilir], { وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ } yahut Allah sizin hangi hükümler ve şeriatlerle ıslah olacağınızı bilir, siz ise bilmezsiniz.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣٣]
[Bakara Suresi (2), Ayet 233]
وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلاَّ وُسْعَها لا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ فَإِنْ أَرادا فِصالاً عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِذا سَلَّمْتُمْ ما آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٣)
{ وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلاَّ وُسْعَها لا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ فَإِنْ أَرادا فِصالاً عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِذا سَلَّمْتُمْ ما آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse için anneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler. Onların (annelerin) yiyeceği ve giyeceği meşru ölçüler içinde çocuğun babasına aittir. Hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlası yüklenmez. Ne bir anne çocuğu yüzünden ne de bir baba çocuğu sebebiyle zarara sokulmasın. Mirasçıya da bunun aynısı düşer. Eğer [anne-baba] kendi aralarında karşılıklı rıza ve istişare ile sütten kesmek isterlerse, ikisine de bir günah yoktur. Şayet çocuklarınızı [sütanneye] emzirtmek isterseniz, vereceğiniz ücreti meşru ölçüler içinde teslim ettiğiniz takdirde size bir günah yoktur. Allah'tan sakının ve bilin ki şüphesiz Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” (233)
يُرْضِعْنَ مثل يتربصن في أنه خبر في معنى الأمر المؤكد كامِلَيْنِ توكيد كقوله: (تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ) لأنه مما يتسامح فيه فتقول: أقمت عند فلان حولين، ولم تستكملهما. وقرأ ابن عباس رضى اللَّه عنهما: أن يكمل الرضاعة: وقرئ الرِّضاعة. بكسر الراء. والرضعة. وأن تتم الرضاعة وأن يتم الرضاعة، برفع الفعل تشبيهاً ل «أن» ب «ما» لتأخيهما في التأويل. فإن قلت: كيف
{ يُرْضِعْنَ } [ifadesi], tekitli emir anlamında bir haber cümlesi olması bakımından { يَتَرَبَّصْنَ } gibidir. { كامِلَيْنِ } [kelimesi] ise, Allah Teâlâ'nın: { تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ } “İşte bu, tam on [gündür]” buyruğunda olduğu gibi bir tekittir (pekiştirmedir). Zira bu, [kullanımda] müsamaha gösterilen (yaklaşık olarak söylenen) şeylerdendir; nitekim [tamamlamadığın halde]: “Falanın yanında iki yıl kaldım” dersin, oysa o iki yılı tam tamamlamamışsındır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: { أَنْ يُكْمِلَ الرَّضَاعَةَ } şeklinde okumuştur. Ayrıca râ harfinin kesresiyle { الرِّضَاعَةَ }, { الرَّضْعَةَ }, tevil bakımından kardeş (benzer) olmaları sebebiyle «أن» edatının «ما» edatına benzetilmesi neticesinde fiilin merfû okunmasıyla { وَأَنْ تَتِمُّ الرَّضَاعَةُ } ve { وَأَنْ يَتِمُّ الرَّضَاعَةُ } şeklinde de okunmuştur. Şayet: “Nasıl...” dersen,
اتصل قوله لِمَنْ أَرادَ بما قبله؟ قلت: هو بيان لمن توجه إليه الحكم، كقوله تعالى: (هَيْتَ لَكَ) لك بيان للمهيت به، أى هذا الحكم لمن أراد إتمام الرضاع. وعن قتادة: حولين كاملين، ثم أنزل اللَّه اليسر والتخفيف فقال لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ أراد أنه يجوز النقصان، وعن الحسن:
"{ لِمَنْ أَرادَ } ifadesi kendisinden öncesine nasıl bağlanmıştır?" Derim ki: Hükmün kime yöneldiğinin beyanıdır; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { هَيْتَ لَكَ } buyruğunda olduğu gibi; { لك } çağrılan kimsenin beyanıdır; yani bu hüküm emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse içindir. Katâde'den rivayet edildiğine göre: [Önce] { حولين كاملين } [tam iki yıl], sonra Allah kolaylık ve hafifletme indirerek { لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ } buyurmuştur; [sürede] eksiltmenin caiz olduğunu murad etmiştir. Hasan'dan ise:
ليس ذلك بوقت لا ينقص منه بعد أن لا يكون في الفطام ضرر. وقيل: اللام متعلقة بيرضعن، كما تقول: أرضعت فلانة لفلان ولده، أى يرضعن حولين لمن أراد أن يتمّ الرضاعة من الآباء، لأنّ الأب يجب عليه إرضاع الولد دون الأم، وعليه أن يتخذ له ظئراً إلا إذا تطوعت الأم بإرضاعه، وهي مندوبة إلى ذلك ولا تجبر عليه. ولا يجوز استئجار الأم عند أبى حنيفة ﵀ ما دامت زوجة أو معتدة من نكاح. وعند الشافعي يجوز. فإذا انقضت عدّتها جاز بالاتفاق. فان قلت:
"Sütten kesmede bir zarar olmamak şartıyla bu, eksiltilemeyecek bir vakit değildir" dediği nakledilmiştir. Denildi ki: Lâm harfi { يُرْضِعْنَ } fiiline müteallıktır; nitekim senin: "Falan kadın falan adam için çocuğunu emzirdi" demen gibidir; yani babalardan emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse için [anneler] iki yıl emzirirler; çünkü çocuğu emzirmek anneye değil babaya vaciptir; annesi gönüllü olarak emzirmedikçe baba ona bir sütanne tutmak zorundadır. Anne buna teşvik edilmiştir ancak zorlanamaz. Ebû Hanîfe rahimehullâh'a göre anne evli kaldığı veya nikahtan iddet beklediği sürece [emzirme için] ücretle tutulması caiz değildir. Şâfiî'ye göre ise caizdir. İddeti bittiğinde ise ittifakla caizdir. Eğer dersen ki:
فما بال الوالدات مأمورات بأن يرضعن أولادهنّ؟ قلت: إما أن يكون أمراً على وجه الندب، وإما على وجه الوجوب إذا لم يقبل الصبى إلا ثدي أمه، أو لم توجد له ظئر، أو كان الأب عاجزاً عن الاستئجار. وقيل: أراد الوالدات المطلقات، وإيجاب النفقة والكسوة لأجل الرضاع وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ وعلى الذي يولد له وهو الوالد. و (لَهُ) في محل الرفع على الفاعلية، نحو (عَلَيْهِمْ) في: (الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ) فإن قلت لم قيل (الْمَوْلُودِ) له دون الوالد. قلت: ليعلم أنّ الوالدات إنما ولدن لهم، لأن الأولاد للآباء، ولذلك ينسبون إليهم لا إلى الأمهات. وأنشد للمأمون بن الرشيد:
"O halde anneler neden çocuklarını emzirmekle emrolunmuşlardır?" Derim ki: Bu emir ya mendubiyet kabilindendir ya da çocuk annesinin memesinden başkasını kabul etmediğinde, sütanne bulunamadığında yahut baba ücret ödemekten aciz olduğunda vücub kabilindendir. Boşanmış annelerin kastedildiği ve nafaka ile giyeceğin emzirme sebebiyle vacip kılındığı da söylenmiştir. { وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ } Kendisi için çocuk doğurulan yani babanın üzerinedir. { لَهُ }, { الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ } ayetindeki { عَلَيْهِمْ } gibi fail olarak ref mahallindedir. Eğer dersen ki: "Neden el-vâlid (baba) denmeyip de el-mevlûdü leh (kendisi için doğurulan) denilmiştir?" Derim ki: Annelerin çocuklar için ancak babalara doğurdukları bilinsin diyedir; zira çocuklar babalara aittir ve bu yüzden annelere değil babalara nispet edilirler. Me'mûn b. er-Reşîd'in şu beyti inşad edilmiştir:
فَإنَما أُمَّهَاتُ النَّاسِ أوْعِيَةٌ … مُسْتَوْدَعَاتٌ وَلِلآبَاءِ أبْنَاءُ
"İnsanların anneleri ancak birer kaptır, kendilerine emanet bırakılan... Çocuklar ise babalara aittir."
فكان عليهم أن يرزقوهن ويكسوهن إذا أرضعن ولدهم، كالأظآر. ألا ترى أنه ذكره باسم الوالد حيث لم يكن هذا المعنى، وهو قوله تعالى: (وَاخْشَوْا يَوْماً لا يَجْزِي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَلا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَيْئاً) ، بِالْمَعْرُوفِ تفسيره ما يعقبه، وهو أن لا يكلف واحد منهما ما ليس في وسعه ولا يتضارّا. وقرئ (لا تكلف) بفتح التاء و (لا نكلف) بالنون. وقرئ: لا تُضَارَّ بالرفع على
Bu yüzden, tıpkı sütanneler gibi, kendi çocuklarını emzirdiklerinde onların rızıklarını ve giyimlerini sağlamak babaların üzerine [bir borç] olmuştur. Görmez misin ki bu anlam bulunmadığında [Allah Teâlâ] onu 'vâlid' (baba) ismiyle zikretmiştir; bu da Yüce Allah'ın şu kavlidir: { وَاخْشَوْا يَوْمًا لَا يَجْزِي وَالِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَلَا مَوْلُودٌ هُوَ جَازٍ عَنْ وَالِدِهِ شَيْئًا } “Ve hiçbir babanın evlâdı adına bir şey ödeyemeyeceği, hiçbir evlâdın da babası adına bir şey ödeyemeyeceği o günden sakının!” { بِالْمَعْرُوفِ } [Örfe uygun olarak ifadesinin] tefsiri, ardı sıra gelen kısımdır; o da ikisinden hiçbirine gücünün yetmeyeceği bir şeyin yüklenmemesi ve birbirlerine zarar vermemeleridir. [Bu fiil] te'nin fethasıyla { لَا تُكَلَّفُ } [lâ tükellefü] ve nûn ile { لَا نُكَلِّفُ } [lâ nükellifü] şeklinde de okunmuştur. { لَا تُضَارُّ } şeklinde [haber cümlesi olarak] ref ile...
الإخبار، وهو يحتمل البناء للفاعل والمفعول، وأن يكون الأصل: تضارر بكسر الراء، وتضارر بفتحها. وقرأ (لا تُضَارَّ) بالفتح أكثر القراء. وقرأ الحسن بالكسر على النهى، وهو محتمل للبناءين أيضاً. ويبين ذلك أنه قرئ لا تضارَرْ، ولا تضارِرْ، بالجزم وفتح الراء الأولى وكسرها.
...ifade etmek üzere ref ile de okunmuştur; hem etken (mâruf) hem edilgen (meçhul) bina ihtimali taşır; aslı râ harfinin kesresiyle "tudâriru" veya fethasıyla "tudâraru"dur. Kurrânın çoğu { لا تُضَارَّ } şeklinde fetha ile okumuştur. Hasan ise nehiy kabilinden kesre ile okumuştur; bu da her iki bina ihtimalini taşır. Bunu, cezimle ve ilk râ harfinin fethası ve kesresiyle { لا تُضارَرْ } ve { لا تُضارِرْ } şeklinde okunmuş olması açıklar.
وقرأ أبو جعفر: لا تضارّ، بالسكون مع التشديد على نية الوقف. وعن الأعرج (لا تضارْ) بالسكون والتخفيف، وهو من ضاره يصيره. ونوى الوقف كما نواه أبو جعفر، أو اختلس الضمة فظنه الراوي سكونا. وعن كاتب عمر بن الخطاب: لا تضرر. والمعنى: لا تضارّ والدة زوجها بسبب ولدها، وهو أن تعنف به وتطلب منه ما ليس بعدل من الرزق والكسوة، وأن تشغل قلبه بالتفريط في شأن الولد، وأن تقول بعد ما ألفها الصبى: اطلب له ظئراً، وما أشبه ذلك ولا يضارّ مولود له امرأته بسبب ولده، بأن يمنعها شيئا مما وجب عليه من رزقها وكسوتها ولا يأخذه منها وهي تريد إرضاعه، ولا يكرهها على الإرضاع. وكذلك إذا كان مبنياً للمفعول فهو نهى عن أن يلحق بها الضرار من قبل الزوج، وعن أن يلحق بها الضرار بالزوج من قبلها بسبب الولد: ويجوز أن يكون (تُضَارَّ) بمعنى تضر، وأن تكون الباء من صلته، أى لا تضرّ والدة بولدها، فلا تسيء غذاءه وتعهده، ولا تفرط فيما ينبغي له، ولا تدفعه إلى الأب بعد ما ألفها. ولا يضرّ الوالد به بأن ينتزعه من يدها أو يقصر في حقها فتقصر هي في حق الولد. فان قلت: كيف قيل بولدها وبولده؟ قلت: لما نهيت المرأة عن المضارة أضيف إليها الولد استعطافا لها عليه وأنه ليس بأجنبىّ منها، فمن حقها أن تشفق عليه وكذلك الوالد وَعَلَى الْوارِثِ عطف على قوله وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ، وما بينهما تفسير للمعروف معترض بين المعطوف والمعطوف عليه. فكان المعنى: وعلى وارث المولود له مثل ما وجب عليه من الرزق والكسوة، أى إن مات المولود له لزم من يرثه أن يقوم مقامه في أن يرزقها ويكسوها بالشريطة التي ذكرت من المعروف وتجنب الضرار. وقيل: هو وارث الصبى الذي لو مات الصبى ورثه. واختلفوا، فعند ابن أبى ليلى كل من ورثه، وعند أبى حنيفة من كان ذا رحم محرم منه. وعند الشافعي: لا نفقة فيما عدا الولاد. وقيل من ورثه من عصبته مثل الجد والأخ وابن الأخ والعم وابن العمّ. وقيل: المراد وارث الأب وهو الصبى نفسه، وأنه إن مات أبوه وورثه وجبت عليه أجرة رضاعه في ماله إن كان له مال، فإن لم يكن له مال أجبرت الأم على إرضاعه.
Ebû Ca'fer, vakıf niyetiyle şedde ile sükûn üzere { لا تُضارّْ } şeklinde okumuştur. A'rac'dan ise sükûn ve şeddesiz olarak { لا تُضارْ } şeklinde nakledilmiştir ki bu, muzarisi "yasîru" olan "dârehu" fiilindendir; Ebû Ca'fer'in niyet ettiği gibi vakıf niyet etmiştir yahut zamme harekesini ihtilâs etmiştir (hızlıca geçmiştir) de ravi onu sükûn zannetmiştir. Ömer b. el-Hattâb'ın katibinden: { لا تُضرَرْ } şeklinde rivayet edilmiştir. Anlamı: Hiçbir anne çocuğu sebebiyle kocasına zarar vermesin; yani ona sert davranmasın, ondan adalete uygun olmayan rızık ve giyecek talep etmesin, çocuğun durumunu ihmal ederek kocasının kalbini meşgul etmesin ve çocuk kendisine alıştıktan sonra: "Ona sütanne bul" ve benzeri sözler söylemesin. Kendisi için çocuk doğurulan baba da çocuğu sebebiyle karısına zarar vermesin; şöyle ki vacip olan rızkından ve giyeceğinden bir şeyi ondan esirgemesin, kadın emzirmek isterken çocuğu onun elinden almasın ve onu emzirmeye zorlamasın. Aynı şekilde meçhul bina olduğunda ise: Anneye koca tarafından bir zarar verilmesi ve kadının çocuğu sebebiyle kocaya bir zarar ulaştırması yasaklanmıştır. { تُضَارَّ } fiilinin "tadurru" (zarar verir) anlamında olması ve bâ (ب) harfinin onun sılası olması da caizdir; yani hiçbir anne çocuğuna zarar vermesin; onun beslenmesini ve bakımını kötüleştirmesin, ona gereken hususlarda ihmalkâr davranmasın ve çocuk kendisine alıştıktan sonra onu babasına fırlatıp atmasın. Baba da çocuğu annesinin elinden çekip alarak veya kadının hakkında kusur edip onun da çocuğun hakkında kusur etmesine yol açarak çocuğa zarar vermesin. Eğer dersen ki: "Neden 'çocuğu yüzünden' (bi-veledihâ) ve 'çocuğu sebebiyle' (bi-veledihî) denilmiştir?" Derim ki: Kadın zarara uğratmaktan nehyedildiğinde, çocuğa merhamet etsin ve onun kendisine bir yabancı olmadığını bilsin diye çocuk kadına izafe edilmiştir; zira ona şefkat göstermek kadının hakkıdır; baba da böyledir. { وَعَلَى الْوارِثِ } ifadesi, { وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ } sözüne matuftur; aralarındaki ifade ise ma'rûf kelimesinin tefsiri olup matuf ile matufun aleyh arasına giren itiraziyye cümlesidir. Buna göre anlam: Kendisi için çocuk doğurulan kimseye vacip olan rızık ve giyeceğin benzeri onun mirasçısına da vaciptir; yani şayet baba ölürse, zikredilen ma'rûf ölçüsü ve zarardan kaçınma şartıyla kadına rızık ve giyecek sağlama hususunda onun yerine geçmek mirasçısına gerekir. Denildi ki: Bu, çocuk öldüğü takdirde ona mirasçı olacak kimsedir. İhtilaf etmişlerdir: İbn Ebî Leylâ'ya göre ona mirasçı olan herkestir; Ebû Hanîfe'ye göre ise onun mahrem akrabası olan kimsedir. Şâfiî'ye göre ise usûl-fürû (velâd) dışındakilere nafaka yoktur. Çocuğun dede, erkek kardeş, erkek kardeşin oğlu, amca ve amcaoğlu gibi asabeden olan mirasçıları olduğu da söylenmiştir. Kastın babanın mirasçısı yani çocuğun bizzat kendisi olduğu da söylenmiştir; şöyle ki babası ölür ve çocuk ona mirasçı olursa, şayet malı varsa emzirme ücreti çocuğun kendi malından vacip olur; malı yoksa anne emzirmeye zorlanır.
وقيل (عَلَى الْوارِثِ) على الباقي من الأبوين من قوله: «واجعله الوارث منا» فَإِنْ أَرادا فِصالًا صادراً عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما في ذلك، زادا على الحولين أو نقصا، وهذه توسعة بعد التحديد. وقيل: هو في غاية الحولين لا يتجاوز، وإنما اعتبر تراضيهما
Şöyle de denilmiştir: { عَلَى الْوارِثِ } “vârise de [aynısı düşer]” [ifadesi], « واجعله الوارث منا » «Onu bizden geriye kalan vâris kıl» [hadisindeki kullanımdan mülhemle], anne-babadan hayatta kalan üzerine [demektir]. { فَإِنْ أَرادا فِصالًا } “Eğer [anne ve baba] sütten kesmek isterlerse”, yani { عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ } “birbirleriyle rızalaşarak ve danışarak” gerçekleşen [bir sütten kesmeyi isterlerse], { فَلا جُناحَ عَلَيْهِما } “onlar için hiçbir günah yoktur”; ister iki yılı artırsınlar ister eksiltsinler bunda kendilerine bir vebal yoktur. Bu, [süreyi iki yıl olarak] belirlemenin ardından gelen bir genişletmedir. Bunun, iki yılın son sınırı olduğu ve aşılamayacağı; sütten kesmede aralarındaki rızanın ve danışmanın muteber kılınmasının ise...
في الفصال وتشاورهما: أمّا الأب فلا كلام فيه، وأمّا الأمّ فلأنها أحق بالتربية وهي أعلم بحال الصبى. وقرئ (فإن أراد) . استرضع: منقول من أرضع. يقال: أرضعت المرأة الصبى، واسترضعتها الصبى، لتعديه إلى مفعولين، كما تقول: أنجح الحاجة، واستنجحته الحاجة. والمعنى:
şundandır: Babaya gelince bu konuda söze hacet yoktur; anneye gelince ise o terbiyeye daha layıktır ve çocuğun durumunu daha iyi bilir. { فإن أراد } şeklinde de okunmuştur. İsterda'a (استرضع - sütanne istedi); erda'a (أرضع) fiilinden türetilmiştir. İki mef'ûle geçişli olması bakımından: "Kadın çocuğu emzirdi (أرضعت المرأة الصبى)" ve "Ondan çocuğu emzirmesini istedi (استرضعتها الصبى)" denir; nitekim senin: "İhtiyacı giderdi (أنجح الحاجة)" ve "Ondan ihtiyacını gidermesini istedi (استنجحته الحاجة)" demen gibidir. Anlam şudur:
أن تسترضعوا المراضع أولادكم، فحذف أحد المفعولين للاستغناء عنه، كما تقول: استنجحت الحاجة ولا تذكر من استنجحته، وكذلك حكم كل مفعولين لم يكن أحدهما عبارة عن الأوّل إِذا سَلَّمْتُمْ إلى المراضع ما آتَيْتُمْ ما أردتم إيتاءه، كقوله تعالى: (إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ) وقرئ: ما أتيتم، من أتى إليه إحساناً إذا فعله. ومنه قوله تعالى: (إِنَّهُ كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا) أى مفعولا. وروى شيبان عن عاصم: ما أوتيتم، أى ما آتاكم اللَّه وأقدركم عليه من الأجرة، ونحوه (وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ) وليس التسليم بشرط للجواز والصحة، وإنما هو ندب إلى الأولى. ويجوز أن يكون بعثاً على أن يكون الشيء الذي تعطاه المرضع من أهنى ما يكون، لتكون طيبة النفس راضية، فيعود ذلك إصلاحاً لشأن الصبى واحتياطاً في أمره، فأمرنا بإيتائه ناجزاً يداً بيد، كأنه قيل: إذا أدّيتم إليهن يداً بيد ما أعطيتموهن بِالْمَعْرُوفِ متعلق بسلمتم، أمروا أن يكونوا عند تسليم الأجرة مستبشرى الوجوه، ناطقين بالقول الجميل، مطيبين لأنفس المراضع بما أمكن، حتى يؤمن تفريطهن بقطع معاذيرهن.
Çocuklarınızı emzirmelerini sütannelerden istemenizdir; burada ihtiyaç kalmadığı için iki mef'ûlden biri hazfedilmiştir; nitekim senin ihtiyacını giderdiğin kimseyi anmaksızın: "İhtiyacı giderilmesini istedim (استنجحت الحاجة)" demen gibidir. Biri diğerinin aynısı olmayan her iki mef'ûlün hükmü de böyledir. { إِذا سَلَّمْتُمْ } Sütannelere teslim ettiğiniz zaman, { ما آتَيْتُمْ } vermeyi dilediğiniz şeyi; bu, Allah Teâlâ'nın: { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ } “Namaza kalktığınız zaman” sözü gibidir. Bir iyiliği yaptığı zaman söylenen "Ona iyilik yaptı (أتى إليه إحساناً)" ifadesinden hareketle { ما أتيتم } şeklinde de okunmuştur. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا } “Şüphesiz O'nun vaadi gerçekleşecektir (yapılacaktır)” ayeti de bu kabildendir. Şeybân, Âsım'dan: { ما أوتيتم } şeklinde rivayet etmiştir ki bu, "Allah'ın size verdiği ve sizi ücret olarak ödemeye güç yetirdiği şey" demektir; { وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ } “Sizi üzerinde tasarrufa yetkili kıldığı şeylerden infak edin” ayeti de bunun gibidir. Teslim etmek [emzirmenin] cevazı ve sıhhati için bir şart değildir, bilakis bu sadece evlâ olana bir teşviktir. Bunun, sütanneye verilecek şeyin en hoş ve gönül alıcı cinsten olmasına, böylece kadının gönül hoşluğu ve rıza içinde bulunmasına, bunun da çocuğun durumunun ıslahına ve onun işinde bir ihtiyat olmasına yönelik bir teşvik olması da caizdir. Bu yüzden bize ücreti peşin olarak, elden ele vermemiz emredilmiştir; sanki: "Onlara verdiğiniz şeyi elden ele ödediğiniz zaman" denilmek istenmiştir. { بِالْمَعْرُوفِ } ifadesi { سلمتم } fiiline müteallıktır. Ücreti teslim ederken güler yüzlü olmaları, güzel sözler söylemeleri ve imkân nispetinde sütannelerin gönüllerini hoş tutmaları emredilmiştir; ta ki mazeretleri ortadan kaldırılarak onların kusur ve ihmalkârlık yapmalarının önüne geçilsin.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٣٤ الى ٢٣٥]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 234-235]
وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٣٤) وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلكِنْ لا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلاَّ أَنْ تَقُولُوا قَوْلاً مَعْرُوفاً وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٣٥)
{ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٣٤) } “İçinizden ölüp de geride eşler bırakanların [geride bıraktığı] kadınları, kendi kendilerine dört ay on gün beklerler. Sürelerini tamamladıklarında, meşru ölçüler içinde kendi haklarında yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” { وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلكِنْ لا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلاَّ أَنْ تَقُولُوا قَوْلاً مَعْرُوفاً وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٣٥) } “Böyle kadınlara evlenme isteğinizi üstü kapalı çıtlatmanızda veya içinizde saklamanızda size bir günah yoktur. Allah, onları anacağınızı bilmiştir. Fakat meşru bir söz söylemeniz dışında, onlarla gizlice sözleşmeyin. Farz olan bekleme süresi sona erinceye kadar nikâh akdine kalkışmayın. Bilin ki Allah, içinizde olanı bilir; bu yüzden O'ndan sakının ve yine bilin ki Allah çok bağışlayandır, halîmdir (hemen cezalandırmaz).”
وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ على تقدير حذف المضاف، أراد: وأزواج الذين يتوفون منكم يتربصن. وقيل: معناه يتربصن بعدهم، كقولهم: السمن منوان بدرهم. وقرئ: يَتوفون بفتح الياء
{ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ } [ifadesi], muzâfın hazfedildiği takdiri üzeredir; yani "İçinizden vefat edenlerin eşleri beklerler (وَأَزْوَاجُ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ يَتَرَبَّصْنَ)" kastedilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı "onlardan sonra beklerler" demektir; nitekim [Arapların]: "Yağın iki mennâsı bir dirhemedir (السمن منوان بدرهم)" sözü gibidir. [Kelime], yâ harfinin fethasıyla "yeteveffevne (يَتَوَفَّوْنَ)" şeklinde de okunmuştur.
أى يستوفون آجالهم، وهي قراءة على رضى اللَّه عنه. والذي يحكى أن أبا الأسود الدؤلي كان يمشى خلف جنازة، فقال له رجل: من المتوفى- بكسر الفاء، فقال اللَّه تعالى. وكان أحد الأسباب الباعثة لعلى رضى اللَّه عنه على أن أمره بأن يضع كتابا في النحو، تناقضه هذه القراءة يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً يعتددن هذه المدّة وهي أربعة أشهر وعشرة أيام، وقيل عشراً ذهابا إلى الليالي والأيام داخلة معها، ولا تراهم قط يستعملون التذكير فيه ذاهبين إلى الأيام.
Yani ecellerini tamamlarlar; bu, Ali radıyallâhu anh'ın kıraatidir. Anlatıldığına göre Ebü'l-Esved ed-Düelî bir cenazenin arkasından yürüyordu, bir adam ona: "Müteveffâ (ölen) kim?" diye fâ harfinin kesrasıyla (yani vefat ettiren kim anlamında) sordu; o da: "Allah Teâlâ'dır" dedi. Ali radıyallâhu anh'ı nahiv ilmine dair bir kitap yazmasını emretmeye sevk eden sebeplerden biri de bu kıraatin hilafına olan bu durumdu. { يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً } Bu müddeti iddet olarak beklerler ki o da dört ay on gündür. Geceler kastedilerek { عشراً } dendiği ve gündüzlerin de bunlara dâhil olduğu söylenmiştir; gündüzleri kastederek bu ifadede müzekker lafzı kullandıklarını asla göremezsin.
تقول: صمت عشراً ، ولو ذكرت خرجت من كلامهم. ومن البين فيه قوله تعالى: (إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً) ثم (إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً) فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فإذا انقضت عدّتهن فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ أيها الأئمة وجماعة المسلمين فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ من التعرّض للخطاب بِالْمَعْرُوفِ بالوجه الذي لا ينكره الشرع. والمعنى أنهن لو فعلن ما هو منكر كان على الأئمة أن يكفوهنّ.
"On gün oruç tuttum (صمت عشراً)" dersin; şayet müzekker yapsaydın onların fasih kelamından çıkmış olurdun. Bu hususta Allah Teâlâ'nın şu sözü gayet açıktır: { إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً } “Sadece on [gün] kaldınız”, sonra da { إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً } “Sadece bir gün kaldınız”. { فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ } İddetleri sona erdiği zaman, { فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ } ey idareciler ve Müslümanlar topluluğu, size bir günah yoktur; { فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ } evlilik taleplerine muhatap olma gibi durumlardan, { بِالْمَعْرُوفِ } şeriatın hoş karşılayacağı bir tarzda [yaptıklarından dolayı]. Anlamı şudur: Şayet onlar meşru olmayan münker bir şey yapsalardı, idarecilerin onları engellemesi gerekirdi.
وإن فرّطوا كان عليهم الجناح فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ هو أن يقول لها إنك لجميلة أو صالحة أو نافقة ومن غرضي أن أتزوّج، وعسى اللَّه أن ييسر لي امرأة صالحة، ونحو ذلك من الكلام الموهم أنه يريد نكاحها حتى تحبس نفسها عليه إن رغبت فيه، ولا يصرح بالنكاح، فلا يقول: إنى أريد أن أنكحك، أو أتزوجك، أو أخطبك. وروى ابن المبارك عن عبد اللَّه بن سليمان عن خالته قالت:
Eğer ihmal ederlerse günah onların üzerine olur. { فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ } ifadesi, erkeğin kadına: "Sen gerçekten güzelsin", "Sâliha bir kadınsın", "Aranan birisin", "Benim niyetim evlenmektir", "Umulur ki Allah bana saliha bir eş nasip eder" ve benzeri, şayet kadın da onu isterse kendisini ona saklasın diye onunla evlenmek istediği hissini veren sözler söylemesidir; ancak evliliği açıkça zikretmez; dolayısıyla "Seninle nikâhlanmak istiyorum", "Seninle evlenmek istiyorum" veya "Seni istemeye geldim" demez. İbnü'l-Mübârek, Abdullah b. Süleyman'dan, o da teyzesinden şöyle rivayet etmiştir:
دخل علىَّ أبو جعفر محمد بن على وأنا في عدتي فقال: قد علمت قرابتي من رسول اللَّه ﷺ وحق جدّى علىّ وقدمي في الإسلام، فقلت: غفر اللَّه لك! أتخطبنى في عدّتى وأنت يؤخذ عنك؟ فقال: أو قد فعلت! إنما أخبرتك بقرابتي من رسول اللَّه ﷺ وموضعى، قد دخل رسول اللَّه ﷺ على أم سلمة وكانت عند ابن عمها أبى سلمة فتوفى عنها، فلم يزل يذكر لها منزلته من اللَّه وهو متحامل على يده حتى أثر الحصير في يده من شدّة تحامله عليها، فما كانت تلك خطبة . فإن قلت: أى فرق بين الكناية والتعريض؟ قلت:
Teyzesi dedi ki: İddetim içindeyken Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali yanıma girdi ve şöyle dedi: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan yakınlığımı, dedemin benim üzerimdeki hakkını ve İslâm'daki önceliğimi pekâlâ bilirsin." Ben de: "Allah seni bağışlasın! Kendisinden ilim öğrenilen bir kimse olduğun halde beni iddetim içinde mi istiyorsun?" dedim. Bunun üzerine: "Ben öyle mi yaptım?! Ben sana sadece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yakınlığımı ve makamımı haber verdim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, amcasının oğlu Ebû Seleme'nin vefatıyla dul kalan Ümmü Seleme'nin yanına girmiş ve eline dayanmış bir vaziyette Allah katındaki makamını ona anlatıp durmuştu, öyle ki elini dayamasının şiddetinden hasır elinde iz bırakmıştı; oysa bu bir evlilik teklifi değildi" dedi. Eğer dersen ki: Kinaye ile ta'riz (üstü kapalı söz) arasındaki fark nedir? Derim ki:
الكناية أن تذكر الشيء بغير لفظه الموضوع له، كقولك: طويل النجاد والحمائل لطول القامة
Kinaye; bir şeyi, onun için konulmuş olan lafzın dışında bir lafızla zikretmendir. Nitekim boy uzunluğu [olan kimse] için "kılıç bağı ve kın askısı uzundur (طويل النجاد والحمائل)" demen gibi.
وكثير الرماد للمضياف. والتعريض أن تذكر شيأ تدل به على شيء لم تذكره، كما يقول المحتاج للمحتاج إليه: جئتك لأسلم عليك، ولأنظر إلى وجهك الكريم. ولذلك قالوا:
ve misafirperver kimse için "Külü çoktur (كثير الرماد)" demen gibi. Ta'riz (ima/üstü kapalı anlatım) ise, zikretmediğin bir şeye delalet etsin diye bir şeyi zikretmendir; nitekim ihtiyaç sahibinin ihtiyacını görecek kimseye: "Sana selam vermek ve o kerim yüzüne bakmak için geldim" demesi gibidir. Bundan dolayı şöyle demişlerdir:
وَحَسْبُكَ بِالتَّسلِيمِ مِنِّى تَقَاضِيَا
"Benim selam vermem, sana borcu hatırlatıp isteme olarak yeter!"
وكأنه إمالة الكلام إلى عرض يدل على الغرض ويسمى التلويح لأنه يلوح منه ما يريده أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ أو سترتم وأضمرتم في قلوبكم فلم تذكروه بألسنتكم لا معرّضين ولا مصرحين عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ لا محالة ولا تنفكون عن النطق برغبتكم فيهنّ ولا تصبرون عنه، وفيه طرف من التوبيخ كقوله: (عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ) . فإن قلت: أين المستدرك بقوله وَلكِنْ لا تُواعِدُوهُنَّ؟ قلت: هو محذوف لدلالة ستذكرونهنّ عليه، تقديره: علم اللَّه أنكم ستذكرونهنّ فاذكروهنّ، ولكن لا تواعدوهنّ سراً. والسر وقع كناية عن النكاح الذي هو الوطء، لأنه مما يسرّ. قال الأعشى:
Sanki sözü asıl maksada delalet eden bir tarafa yöneltmektir. Buna telvih (ima etme) de denir; zira kastettiği şey ondan sezilir. { أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ } Ya da içinizde gizleyip kalplerinizde sakladığınız, ne üstü kapalı ne de açıkça dillerinizle anmadığınız şeyler. { عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ } Muhakkak onları anacağınızı, onlara olan arzunuzu dile getirmekten geri duramayacağınızı ve buna sabredemeyeceğinizi [Allah bilmiştir]. Bunda, Allah Teâlâ'nın: { عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ } “Allah, nefislerinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi” sözündeki gibi hafif bir kınama payı vardır. Şayet: "{ وَلكِنْ لا تُواعِدُوهُنَّ } sözündeki istidrak edilen (düzeltilen) ifade nerede?" dersen, derim ki: "{ ستذكرونهن } ifadesinin ona delalet etmesinden dolayı o mahzuftur; takdiri şöyledir: 'Allah onları anacağınızı bildi, öyleyse onları anın; lâkin onlarla gizlice sözleşmeyin.'" Buradaki "sır (سِرًّا)" kelimesi, gizlenen şeylerden olduğu için cinsel ilişki manasındaki nikâhtan kinaye kılınmıştır. el-A'şâ şöyle demiştir:
وَلَا تَقْرَبَنْ مِنْ جَارَةٍ إنَّ سِرَّهَا … عَلَيْكَ حَرَامٌ فَانْكِحَنْ أوْ تَأَبَّدَا
"Komşu kadına asla yaklaşma, zira onunla gizli ilişki sana haramdır; ya [meşruca] nikâhlan yahut ebediyen uzak dur!"
ثم عبر به عن النكاح الذي هو العقد لأنه سبب فيه كما فعل بالنكاح إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً
Sonra onunla (cinsel ilişki manasındaki sır lafzıyla), ona bir sebep teşkil ettiği için bizzat akit olan nikâh kastedilmiştir; tıpkı nikâh kelimesinde de böyle yapıldığı gibi. { إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً } “Meşru bir söz söylemeniz müstesnadır.”
وهو أن تعرّضوا ولا تصرحوا. فإن قلت: بم يتعلق حرف الاستثناء؟ قلت: بلا تواعدوهنّ، أى لا تواعدوهنّ مواعدة قط إلا مواعدة معروفة غير منكرة. أى لا تواعدوهنّ إلا بأن تقولوا، أى لا تواعدوهنّ إلا بالتعريض. ولا يجوز أن يكون استثناء منقطعا من (سِرًّا) لأدائه إلى قولك لا تواعدوهنّ إلا التعريض. وقيل معناه: لا تواعدوهن جماعا، وهو أن يقول لها إن نكحتك كان كيت وكيت، يريد ما يجرى بينهما تحت اللحاف. إلا أن تقولوا قولا معروفا يعنى من غير رفث ولا إفحاش في الكلام. وقيل لا تواعدوهن سراً: أى في السر على أنّ المواعدة في السرّ عبارة عن المواعدة بما يستهجن، لأن مسارّتهنّ في الغالب بما يستحيا من المجاهرة به. وعن ابن عباس رضى اللَّه عنهما (إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً) ، هو أن يتواثقا أن لا تتزوّج غيره وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ من عزم الأمر وعزم عليه، وذكر العزم مبالغة في النهى عن عقدة النكاح في العدّة، لأن العزم على الفعل يتقدّمه، فإذا نهى عنه كان عن الفعل أنهى ومعناه:
O da açıkça söylemeyip üstü kapalı çıtlatmanızdır. Eğer dersen ki: İstisna harfi nereye müteallıktır? Derim ki: { لا تواعدوهن } ifadesine müteallıktır; yani meşru ve münker olmayan bir sözleşme dışında onlarla asla hiçbir sözleşme yapmayın. Yani üstü kapalı ima etmek dışında onlara hiçbir söz vermeyin. Bunun { سِرًّا } lafzından munkatı bir istisna olması caiz değildir; zira bu, "Onlara üstü kapalı ima etmek dışında hiçbir söz vermeyin" şeklindeki bir söze varır. Bunun anlamının: "Onlarla cima sözleşmesi yapmayın" olduğu da söylenmiştir; bu da erkeğin kadına: "Seninle evlenirsem şöyle şöyle olur" diyerek yorgan altında aralarında geçecek şeyleri kastetmesidir. { إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً } Yani sözde müstehcenlik ve çirkinlik olmaksızın. { لا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا } sözünün: "Gizlide sözleşmeyin" manasına geldiği de söylenmiştir; gizlide sözleşmek çirkin sayılan şeyleri vaatleşmekten ibarettir, zira onlarla gizlice fısıldaşmak çoğunlukla açığa vurulmasından hayâ edilen şeyler hakkında olur. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan: { إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً } ifadesinin, erkeğin kendisinden başkasıyla evlenmeyeceğine dair kadından söz alması olduğu nakledilmiştir. { وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ } ifadesi "azeme'l-emre (işe kesin karar verdi)" ve "azeme aleyhi (ona azmetti)" kullanımlarındandır. Azmin zikredilmesi, iddet süresi içinde nikâh akdini yasaklamada mübalağa içindir; zira eyleme azmetmek eylemden önce gelir; dolayısıyla azim yasaklanınca, eylemin bizzat kendisi evleviyetle yasaklanmış olur. Anlamı şudur:
ولا تعزموا عَقد عُقدة النكاح. وقيل: معناه ولا تقطعوا عقدة النكاح: وحقيقة العزم: القطع، بدليل قوله ﵇ «لا صيام لمن لم يعزم الصيام من الليل» وروى «لمن لم يبيت الصيام » حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ يعنى ما كتب وما فرض من العدّة يَعْلَمُ ما فِي أَنْفُسِكُمْ من العزم على ما لا يجوز فَاحْذَرُوهُ ولا تعزموا عليه. غَفُورٌ حَلِيمٌ لا يعاجلكم بالعقوبة.
"Nikâh akdini bağlamaya kesin karar vermeyin." Bunun anlamının: "Nikâh bağını kesinleştirmeyin" olduğu da söylenmiştir. Azmin hakikati kesin kesmektir; nitekim Peygamber aleyhisselâm'ın: «Geceleyin oruca kesin niyet etmeyenin orucu yoktur» sözü buna delildir; bir rivayette de: «Oruca geceden karar vermeyenin » şeklinde gelmiştir. { حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ } Yani farz kılınan ve yazılan iddet süresi sona erinceye kadar. { يَعْلَمُ ما فِي أَنْفُسِكُمْ } Caiz olmayan şeylere azmetmekten içinizde sakladığınızı bilir, { فَاحْذَرُوهُ } bu yüzden O'ndan sakının ve buna azmetmeyin. { غَفُورٌ حَلِيمٌ } Cezayı vermekte acele etmez.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٣٦ الى ٢٣٧]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 236-237]
لا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ ما لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ (٢٣٦) وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ ما فَرَضْتُمْ إِلاَّ أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٧)
{ لا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ ما لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ (٢٣٦) } “Kadınlara dokunmadan veya onlar için bir mehir belirlemeden onları boşarsanız size bir günah yoktur. Eli geniş olan kendi gücüne göre, darlıkta olan da kendi gücüne göre meşru bir şekilde onları faydalandırsın (müt'a versin); bu, iyilik edenler üzerine bir haktır.” { وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ ما فَرَضْتُمْ إِلاَّ أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٧) } “Eğer onlara bir mehir belirlediğiniz halde kendilerine dokunmadan onları boşarsanız, belirlediğinizin yarısı onlarındır. Ancak kadınların vazgeçmesi veya nikâh bağı elinde bulunanın vazgeçmesi müstesnadır. Sizin vazgeçmeniz takvaya daha yakındır. Aranızdaki lütuf ve fazileti unutmayın. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”
لا جُناحَ عَلَيْكُمْ لا تبعة عليكم من إيجاب مهر إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ ما لَمْ تَمَسُّوهُنَّ ما لم تجامعوهنّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً إلا أن تفرضوا لهن فريضة، أو حتى تفرضوا، وفرض الفريضة: تسمية المهر. وذلك أن المطلقة غير المدخول بها إن سمى لها مهر فلها نصف المسمى، وإن لم يسم لها فليس لها نصف مهر المثل ولكن المتعة. والدليل على أن الجناح تبعة المهر قوله:
{ لا جُناحَ عَلَيْكُمْ } { Size bir günah yoktur }, yani mehir vacip olması bakımından üzerinize bir vebal ve sorumluluk yoktur. { إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ ما لَمْ تَمَسُّوهُنَّ } { Kadınları kendilerine dokunmadığınız }, yani cinsel ilişkide bulunmadığınız { أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً } { veya onlar için bir mehir belirlemediğiniz sürece [boşarsanız] }. [Buradaki «ev» (أَوْ) edatı] "onlara bir mehir belirlemeniz müstesna" ya da "onlara bir mehir belirleyinceye kadar" anlamındadır. Mehrin farz kılınması (farz-ı ferîza); mehrin miktarının belirlenip isimlendirilmesidir. Zira kendisiyle zifafa girilmeden boşanan kadına eğer mehir belirlenmişse, belirlenen mehrin yarısı verilir; şayet ona bir mehir belirlenmemişse, emsal mehrin yarısını değil, müt'a alır. Buradaki günahın (cünâh) mehir sorumluluğu olduğuna delil, [Cenâb-ı Hakk'ın] şu sözüdür:
(وإن طلقتموهن) إلى قوله: (فَنِصْفُ ما فَرَضْتُمْ) فقوله: فنصف ما فرضتم: إثبات للجناح المنفي ثمة، والمتعة درع وملحفة وخمار على حسب الحال عند أبى حنيفة، إلا أن يكون مهر مثلها أقل من ذلك. فلها الأقل من نصف مهر المثل ومن المتعة، ولا ينقص من خمسة دراهم لأن أقل المهر عشرة دراهم فلا ينقص من نصفها. والْمُوسِعِ الذي له سعة. والْمُقْتِرِ الضيق الحال. وَقَدَّرَهُ مقداره الذي يطيقه، لأنّ ما يطيقه هو الذي يختص به. وقرئ بفتح الدال. والقدْر والقدَر لغتان. وعن النبي ﷺ أنه قال لرجل من الأنصار تزوج امرأة ولم يسم لها مهراً، ثم طلقها قبل أنّ يمسها: «أمتعتها» ؟ قال: لم يكن عندي شيء. قال:
{ وإن طلقتموهن } ayetinden { فَنِصْفُ ما فَرَضْتُمْ } sözüne kadar olan kısımdır. Zira O'nun: "Belirlediğinizin yarısı" sözü, orada nefyedilen sorumluluğun ispatıdır. Ebû Hanîfe'ye göre müt'a; hâle uygun olarak bir entari, bir çarşaf ve bir başörtüsüdür; meğerki kadının emsal mehri bundan daha az olsun; bu takdirde emsal mehrin yarısı ile müt'adan hangisi daha az ise kadın onu alır; bu da beş dirhemden az olamaz; zira mehrin en azı on dirhemdir ve onun yarısından aşağı düşülemez. { الْمُوسِعِ } Mali durumu geniş olan kimsedir. { الْمُقْتِرِ } İse hâli dar olan kimsedir. { وَقَدَّرَهُ } Gücünün yettiği miktardır, zira güç yetirdiği şey ona mahsustur. Dâl harfinin fethasıyla da okunmuştur. Kadr (قَدْر) ve kader (قَدَر) iki ayrı lehçedir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre, bir kadınla evlenip ona mehir belirlemeyen, ardından da ona dokunmadan boşayan Ensar'dan bir adama: «Ona müt'a (bir hediye) verdin mi?» diye sordu. Adam: "Yanımda hiçbir şey yoktu" deyince, şöyle buyurdu:
«متعها بقلنسوتك » . وعند أصحابنا لا تجب المتعة إلا لهذه وحدها، وتستحب لسائر المطلقات ولا تجب. مَتاعاً تأكيد لمتعوهن، بمعنى تمتيعاً بِالْمَعْرُوفِ بالوجه الذي يحسن في الشرع والمروءة حَقًّا صفة لمتاعا، أى متاعا واجبا عليهم. أو حق ذلك حقاً عَلَى الْمُحْسِنِينَ على الذين يحسنون إلى المطلقات بالتمتيع، وسماهم قبل الفعل محسنين كما قال ﷺ «من قتل قتيلا فله سلبه » إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ يريد المطلقات. فإن قلت:
«Ona takkeni müt'a olarak ver ». Bizim mezhep arkadaşlarımıza göre müt'a yalnızca bu durumdaki kadına vaciptir; diğer boşanmış kadınlara ise müstehaptır, vacip değildir. { مَتاعاً } kelimesi faydalandırmak (temtî') anlamında { متعوهن } fiilinin tekit edici mastarıdır. { بِالْمَعْرُوفِ } Şeriatta ve mürüvvete göre güzel olan bir tarzda. { حَقًّا } kelimesi { متاعا } kelimesinin sıfatıdır; yani üzerlerine vacip olan bir müt'adır; yahut bu hak olmak suretiyle hak olmuştur. { عَلَى الْمُحْسِنِينَ } Müt'a vermek suretiyle boşanmış kadınlara iyilik edenlerin üzerine. Fiilden önce onları muhsinler (iyilik edenler) olarak isimlendirmiştir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Kim bir düşmanı öldürürse onun eşyası (selebi) kendisinindir » buyurması gibidir. { إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ } Boşanmış kadınları kastetmektedir. Eğer dersen ki:
أى فرق بين قولك: الرجال يعفون. والنساء يعفون؟ قلت: الواو في الأوّل ضميرهم، والنون علم الرفع. والواو في الثاني لام الفعل والنون ضميرهنّ، والفعل مبنى لا أثر في لفظه للعامل وهو في محل النصب «ويعفو: عطف على محله. والَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ الولىّ
«Erkekler affediyorlar (er-ricâlü ya‘fûne)» ve «Kadınlar affediyorlar (en-nisâü ya‘fûne)» sözlerin arasında ne fark vardır? dersen, şöyle derim: Birincisindeki vâv (و) onların zamiridir [cemi müzekker zamiri], nûn (ن) ise ref alametidir. İkincisindeki vâv (و) ise fiilin lâmı [kök harfi], nûn (ن) ise kadınların zamiridir [cemi müennes nûnu]; fiil mebnîdir, amilin lafzında hiçbir tesiri yoktur ve fiil nasb mahallindedir. { وَيَعْفُوَ } ise onun mahalline matuftur. { الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ } “Nikâh bağı elinde olan” ise velidir.
يعنى إلا أن تعفو المطلقات عن أزواجهن فلا يطالبنهم بنصف المهر، وتقول المرأة: ما رآني ولا خدمته ولا استمتع بى فكيف آخذ منه شيئا، أو يعفو الولىّ الذي يلي عقد نكاحهن، وهو مذهب الشافعي. وقيل هو الزوج، وعفوه أن يسوق إليها المهر كاملا، وهو مذهب أبى حنيفة والأوّل ظاهر الصحة. وتسمية الزيادة على الحق عفواً فيها نظر، إلا أن يقال كان الغالب عندهم أن يسوق إليها المهر عند التزوّج، فإذا طلقها استحقّ أن يطالبها بنصف ما ساق إليها، فإذا ترك المطالبة فقد عفا عنها. أو سماه عفواً على طريق المشاكلة. وعن جبير بن مطعم أنه تزوج امرأة وطلقها قبل أن يدخل بها فأكمل لها الصداق وقال: أنا أحق بالعفو. وعنه أنه دخل على سعد بن أبى وقاص فعرض عليه بنتاً له فتزوّجها، فلما خرج طلقها وبعث إليها بالصداق كاملا، فقيل له: لم تزوّجتها؟ فقال: عرضها علىّ فكرهت ردّه، قيل: فلم بعثت بالصداق؟ قال: فأين الفضل؟ والْفَضْلَ التفضل. أى ولا تنسوا أن يتفضل بعضكم على بعض وتتمرؤا ولا تستقصوا: وقرأ الحسن: أن يعفو الذي، بسكون الواو. وإسكان الواو والياء في موضع النصب تشبيه لهما بالألف لأنهما أختاها. وقرأ أبو نهيك: وأن يعفو، بالياء. وقرئ: ولا تنسو الفضل، بكسر الواو.
Yani boşanmış kadınların kocalarını affetmeleri, dolayısıyla onlardan mehrin yarısını talep etmemeleri müstesnadır. Kadın: "Beni görmedi, ona hizmet etmedim ve benden yararlanmadı; öyleyse ondan nasıl bir şey alayım?" der. Yahut onların nikâh akdini üstlenen velinin affetmesi [müstesnadır]. Bu, Şâfiî'nin mezhebidir. Bir görüşe göre ise o [nikâh bağı elinde olan], kocadır; onun affı da kadına mehrin tamamını ödemesidir. Bu da Ebû Hanîfe'nin mezhebidir. Birinci görüşün sıhhati açıktır. Hak edilenden fazlasını vermeyi 'af' olarak isimlendirmekte ise [eleştiriye açık] bir yön vardır; meğerki onlarda evlilik esnasında mehrin kadına peşin verilmesinin yaygın olduğu, dolayısıyla onu boşadığında kadından ödediği mehrin yarısını talep etmeye hak kazandığı, bu talepten vazgeçtiğinde ise onu affetmiş olduğu söylensin. Yahut [Allah Teâlâ] bunu müşâkele yoluyla 'af' olarak isimlendirmiştir. Cübeyr b. Mut'ım'dan rivayet edildiğine göre o, bir kadınla evlenmiş, zifaftan önce onu boşamış ve mehrini ona tam olarak verip: "Affetmeye ben daha layığım" demiştir. Yine ondan rivayet edildiğine göre, Sa'd b. Ebî Vakkas'ın yanına girmişti. Sa'd ona bir kızını teklif etti, o da kızıyla evlendi. Dışarı çıkınca onu boşadı ve mehrin tamamını ona gönderdi. Kendisine: "Onunla niçin evlendin?" denilince: "Bana teklif etti, onu geri çevirmekten hoşlanmadım" dedi. "Peki mehrin tamamını niye gönderdin?" denilince: "O halde fazilet ve lütuf nerede kaldı?" dedi. { والْفَضْلَ } kelimesi faziletli davranmak (tefaddul) anlamındadır. Yani birbirinize lütufta bulunmayı, mürüvvetli davranmayı ve hakkınızı son kuruşuna kadar kovalamamayı unutmayın. Hasan [el-Basrî], vâvın sükûnu ile { أن يعفو الذي } şeklinde okumuştur. Nasb konumunda vâv ve yânın sâkin kılınması, onun iki kız kardeşi olmaları hasebiyle elife benzetilmesinden ötürüdür. Ebû Nehîk ise [vâv yerine] yâ ile { وأن يعفي } şeklinde okumuştur. Vâvın kesresiyle { ولا تنسو الفضل } şeklinde de okunmuştur.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٣٨ الى ٢٣٩]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 238-239]
حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ (٢٣٨) فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالاً أَوْ رُكْباناً فَإِذا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَما عَلَّمَكُمْ ما لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (٢٣٩)
{ حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ (٢٣٨) } “Namazlara ve orta namaza devam edin; gönülden boyun eğerek Allah'ın huzurunda durun.” { فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالاً أَوْ رُكْباناً فَإِذا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَما عَلَّمَكُمْ ما لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (٢٣٩) } “Eğer [bir tehlikeden] korkarsanız yaya yahut binekli olarak [kılın]. Güvene kavuştuğunuzda ise, bilmediğiniz şeyleri size öğrettiği gibi Allah'ı anın.”
الصَّلاةِ الْوُسْطى أى الوسطى بين الصلوات، أو الفضلى، من قولهم للأفضل: الأوسط.
{ الصَّلاةِ الْوُسْطى } Yani namazların ortasındaki namaz veya en faziletlisidir; nitekim en faziletli kimse için: "el-Evsat (orta/en seçkin)" derler.
وإنما أفردت وعطفت على الصلاة لانفرادها بالفضل وهي صلاة العصر. وعن النبىّ ﷺ أنه قال يوم الأحزاب «شغلونا عن الصلاة الوسطى صلاة العصر ملأ اللَّه بيوتهم ناراً » وقال ﵇ «إنها الصلاة التي شغل عنها سليمان بن داود حتى توارت بالحجاب» وعن حفصة أنها قالت لمن كتب لها المصحف: إذا بلغت هذه الآية فلا تكتبها حتى أمليها عليك كما سمعت رسول اللَّه ﷺ يقرؤها، فأملت عليه: والصلاة الوسطى صلاة العصر وروى عن عائشة وابن عباس رضى اللَّه عنهم: والصلاة الوسطى وصلاة العصر بالواو.
[Orta namazın] ayrıca ve tekil olarak zikredilip namazların üzerine atfedilmesi, faziletteki benzersizliğinden ötürüdür; o da ikindi namazıdır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ahzâb günü: «Bizi orta namazdan, ikindi namazından alıkoydular; Allah onların evlerini ateşle doldursun!» buyurduğu rivayet edilmiştir. Yine [Peygamber] aleyhisselâm: «O, Süleyman b. Dâvûd'un [güneş] perdenin ardına gizleninceye kadar kendisinden alıkonulduğu namazdır» buyurmuştur. Hafsa [radıyallâhu anhâ]'dan da kendisi için mushaf yazan kimseye şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Bu ayete ulaştığında, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in okuduğunu işittiğim şekilde ben sana yazdırıncaya kadar onu yazma." Bunun üzerine ona: "ve orta namaz olan ikindi namazı" şeklinde yazdırmıştır. Âişe ve İbn Abbâs radıyallâhu anhüm'den ise [arada] vâv harfiyle "ve orta namaz ve ikindi namazı" şeklinde rivayet edilmiştir.
فعلى هذه القراءة يكون التخصيص لصلاتين: إحداهما الصلاة الوسطى، إمّا الظهر، وإمّا الفجر وإمّا المغرب، على اختلاف الروايات فيها، والثانية: العصر، وقيل: فضلها لما في وقتها من اشتغال الناس بتجاراتهم ومعايشهم. وعن ابن عمر رضى اللَّه عنهما: هي صلاة الظهر ، لأنها في وسط النهار، وكان رسول اللَّه ﷺ يصليها بالهاجرة، ولم تكن صلاة أشدّ على أصحابه منها. وعن مجاهد: هي الفجر لأنها بين صلاتي النهار وصلاتي الليل. وعن قبيصة بن ذؤيب: هي المغرب، لأنها وتر النهار ولا تنقص في السفر من الثلاث : وقرأ عبد اللَّه: وعلى الصلاة الوسطى: وقرأت عائشة رضى اللَّه عنها (والصلاة الوسطى) بالنصب على المدح والاختصاص. وقرأ نافع: الوصطى، بالصاد وَقُومُوا لِلَّهِ في الصلاة قانِتِينَ ذاكرين للَّه في قيامكم. والقنوت: أن تذكر اللَّه قائما: وعن عكرمة: كانوا يتكلمون في الصلاة فنهوا. وعن مجاهد: هو الركود وكف الأيدى والبصر. وروى أنهم كانوا إذا قام أحدهم إلى الصلاة هاب الرحمن أن يمدّ بصره أو يلتفت، أو يقلب الحصا، أو يحدّث نفسه بشيء من أمور الدنيا فَإِنْ خِفْتُمْ فإن كان بكم خوف من عدوّ أو غيره فَرِجالًا فصلوا راجلين، وهو جمع راجل كقائم وقيام، أو رجل. يقال: رجل رجل، أى راجل. وقرئ: فرجالا.
Bu kıraate göre tahsis iki namaza raci olur: Biri orta namazdır ki bu, hakkındaki rivayetlerin ihtilafına göre ya öğle, ya sabah ya da akşam namazıdır; ikincisi ise ikindi namazıdır. Onun fazileti, vaktinde insanların ticaretleri ve geçimleriyle meşgul olmalarından ötürüdür denilmiştir. İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o öğle namazıdır; zira o günün ortasındadır ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu günün en sıcak vaktinde kılardı ve ashabına ondan daha ağır gelen bir namaz yoktu. Mücâhid'den rivayetle: O sabah namazıdır, çünkü gündüzün iki namazı ile gecenin iki namazı arasındadır. Kabîsa b. Züeyb'den rivayetle: O akşam namazıdır; çünkü gündüzün vitridir ve seferde üç rekâttan aşağı düşmez. Abdullah: { وعلى الصلاة الوسطى } şeklinde okumuştur. Âişe radıyallâhu anhâ övgü ve ihtisas üzerine mensub olarak { والصلاة الوسطى } şeklinde okumuştur. Nâfi ise sâd harfiyle { الوصطى } şeklinde okumuştur. { وَقُومُوا لِلَّهِ } Namazda Allah için durun; { قانِتِينَ } kıyamınızda Allah'ı zikrediciler olarak. Kunut: Ayakta iken Allah'ı zikretmendir. İkrime'den: Namazda konuşurlardı, bundan menedildiler. Mücâhid'den: O, hareketsiz durmak, elleri ve gözleri sakınmaktır. Rivayet edildiğine göre onlardan biri namaza kalktığında Rahman'ın heybetinden gözünü gezdirmekten, sağa sola bakmaktan, çakıl taşlarıyla oynamaktan yahut nefsinde dünyalık bir şey geçirmekten çekinirdi. { فَإِنْ خِفْتُمْ } Düşmandan veya başka bir şeyden bir korkunuz olursa, { فَرِجالًا } yaya olarak kılın; bu, kāim (ayakta duran) kelimesinin kıyâm şeklinde çoğul yapılması gibi râcil (yaya) kelimesinin çoğuludur yahut racül kelimesinin çoğuludur. "Adam yayadır (رجل رجل)" yani yayadır denir. { فرجالا } şeklinde de okunmuştur;
بضم الراء، ورجالا. بالتشديد، ورجلا. وعند أبى حنيفة ﵀: لا يصلون في حال المشي والمسايفة ما لم يمكن الوقوف: وعند الشافعي ﵀: يصلون في كل حال، والراكب يومئ ويسقط عنه التوجه إلى القبلة فَإِذا أَمِنْتُمْ فإذا زال خوفكم فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَما عَلَّمَكُمْ ما لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ من صلاة الأمن، أو فإذا أمنتم فاشكروا اللَّه على الأمن، واذكروه بالعبادة، كما أحسن إليكم بما علمكم من الشرائع، وكيف تصلون في حال الخوف وفي حال الأمن.
râ harfinin zammesiyle { رُجالاً }, şedde ile { رِجّالاً } ve { رَجْلاً } şeklinde de okunmuştur. Ebû Hanîfe rahimehullâh'a göre durmak mümkün olduğu müddetçe yürüme ve kılıçlaşma hâlinde namaz kılmazlar. Şâfiî rahimehullâh'a göre ise her hâlükârda kılarlar; binekli olan îmâ eder ve kıbleye yönelme şartı ondan düşer. { فَإِذا أَمِنْتُمْ } Korkunuz zail olduğunda, { فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَما عَلَّمَكُمْ ما لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ } güven namazı ile [O'nu anın]; yahut güvende olduğunuzda güvenliğe kavuştuğunuz için Allah'a şükredin ve şeriatlardan size öğrettiği, korku ve güven hâllerinde nasıl namaz kılacağınız hususunda size ihsanda bulunduğu gibi O'nu ibadetle zikredin.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٤٠]
[Bakara Suresi (2), Ayet 240]
وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِي ما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٤٠)
{ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِي ما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “İçinizden vefat edip geride eşler bırakanlar, eşlerinin [evlerinden] çıkarılmaksızın bir yıla kadar geçimlerinin sağlanmasını vasiyet etsinler. Şayet kendileri çıkarlarsa, meşru çerçevede kendi haklarında yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur. Allah Azîz'dir (mutlak güç sahibidir), Hakîm'dir (hüküm ve hikmet sahibidir).” (240)
تقديره فيمن قرأ وصية بالرفع: ووصية الذين يتوفون، أو وحكم الذين يتوفون وصية لأزواجهم، أو والذين يتوفون أهل وصية لأزواجهم. وفيمن قرأ بالنصب: والذين يتوفون يوصون وصية، كقولك: إنما أنت سير البريد، بإضمار تسير. أو والزم الذين يتوفون وصية. وتدل عليه قراءة عبد اللَّه: كتب عليكم الوصية لأزواجكم متاعا إلى الحول، مكان قوله وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ وقرأ أبىّ: متاع لأزواجهم متاعا. وروى عنه: فمتاع لأزواجهم. ومتاعا نضب بالوصية، إلا إذا أضمرت يوصون، فإنه نصب بالفعل. وعلى قراءة أبىّ متاعا نصب بمتاع، لأنه في معنى التمتيع كقولك: الحمد للَّه حمد الشاكرين، وأعجبنى ضرب لك زيداً ضربا شديداً. وغَيْرَ إِخْراجٍ مصدر مؤكد، كقولك:
{ وصية } kelimesini merfû okuyanlara göre takdiri: "Vefat edenlerin vasiyeti eşlerinedir" yahut "Vefat edenlerin hükmü eşlerine vasiyettir" ya da "Vefat edenler eşlerine vasiyet ehlidir" şeklindedir. Mansub okuyanlara göre ise: "Tesîru (yürüyorsun)" fiilini gizleyerek senin: "Sen ancak postacının yürüyüşü gibisin (إنما أنت سير البريد)" demen gibi: "Vefat edenler bir vasiyette bulunurlar" takdirindedir; yahut: "Vefat edenlere bir vasiyeti gerekli kıl" takdirindedir. Abdullah'ın: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ } ayetinin yerine geçen: { كتب عليكم الوصية لأزواجكم متاعا إلى الحول } “Eşleriniz için bir yıla kadar geçim vasiyeti üzerinize yazıldı” kıraati buna delildir. Übey ise: { متاع لأزواجهم متاعا } şeklinde okumuştur; ondan { فمتاع لأزواجهم } şeklinde de rivayet edilmiştir. { متاعا } kelimesi vasiyet ile mansub olmuştur; ancak "yûsûne (vasiyet ederler)" fiilini takdir ettiğinde o fiille mansub olur. Übey'in kıraatine göre ise { متاعا } kelimesi { متاع } lafzı ile mansub olmuştur; çünkü senin: "Şükredenlerin hamdiyle Allah'a hamdolsun (الحمد للَّه حمد الشاكرين)" ve "Zeyd'e şiddetli bir vuruşla vurman hoşuma gitti (أعجبنى ضرب لك زيداً ضربا شديداً)" demen gibi temtî' (faydalandırma) manasındadır. { غَيْرَ إِخْراجٍ } İfadesi tekit edici bir mastardır; nitekim senin:
هذا القول غير ما تقول. أو بدل من متاعاً. أو حال من الأزواج، أى غير مخرجات. والمعنى أن حق الذين يتوفون عن أزواجهم أن يوصوا قبل أن يحتضروا بأن تمتع أزواجهم بعدهم حولا كاملا، أى ينفق عليهنّ من تركته ولا يخرجن من مساكنهن، وكان ذلك في أول الإسلام، ثم نسخت المدة بقوله: (أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً) وقيل: نسخ ما زاد منه على هذا المقدار، ونسخت النفقة بالإرث الذي هو الربع والثمن. واختلف في السكنى، فعند أبى حنيفة وأصحابه: لا سكنى لهن فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ من التزين والتعرض للخطاب مِنْ مَعْرُوفٍ مما ليس بمنكر شرعاً. فإن قلت: كيف نسخت الآية المتقدمة المتأخرة؟ قلت: قد تكون الآية متقدّمة في التلاوة وهي متأخرة في التنزيل، كقوله تعالى: (سَيَقُولُ السُّفَهاءُ) مع قوله: (قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ) .
"Bu söz senin söylediğinden başkadır (هذا القول غير ما تقول)" demen gibidir; yahut { متاعا } kelimesinden bedeldir veya eşlerin hâlidir; yani "çıkarılmaksızın" demektir. Anlamı şudur: Eşlerini geride bırakıp vefat edenlerin üzerine düşen hak, can çekişmeden önce eşlerinin kendilerinden sonra tam bir yıl boyunca faydalandırılmasını, yani terekesinden onlara nafaka verilmesini ve evlerinden çıkarılmamasını vasiyet etmeleridir. Bu hüküm İslâm'ın ilk dönemindeydi, daha sonra bu süre { أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً } “Dört ay on gün” ayetiyle neshedildi. Bu miktarı aşan kısmın neshedildiği ve nafakanın da dörtte bir ve sekizde bir olan miras payı ile neshedildiği söylenmiştir. Barınma (süknâ) hakkında ise ihtilaf edilmiştir: Ebû Hanîfe ve arkadaşlarına göre onlara barınma hakkı yoktur. { فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ } Süslenmek ve evlilik taleplerine muhatap olmak gibi durumlardan, { مِنْ مَعْرُوفٍ } şeran münker olmayan şeylerden [yaptıklarından dolayı]. Şayet: "Önceki ayet sonraki ayeti nasıl neshetti?" dersen, derim ki: Bir ayet tilavette önde olduğu halde nüzulde sonra olabilir; tıpkı Allah Teâlâ'nın { قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ } “Yüzünü göğe çevirip durduğunu görüyoruz” ayetiyle beraber { سَيَقُولُ السُّفَهاءُ } “İnsanlardan birtakım beyinsizler diyecekler ki” ayetinde olduğu gibi.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٤١ الى ٢٤٢]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 241-242]
وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (٢٤١) كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٢٤٢)
{ وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (٢٤١) كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٢٤٢) } “Boşanmış kadınların meşru ölçülerde müt'a (faydalanacakları bir geçimlik) hakkı vardır; bu, takva sahipleri üzerine bir borçtur. Düşünesiniz diye Allah size ayetlerini işte böyle açıklamaktadır.”
وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ عم المطلقات بإيجاب المتعة لهن بعد ما أوجبها لواحدة منهن وهي المطلقة غير المدخول بها، وقال حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ كما قال ثمة: حقاً على المحسنين. وعن سعيد بن جبير وأبى العاليه والزهري: أنها واجبة لكل مطلقة. وقيل قد تناولت التمتيع الواجب والمستحب جميعاً. وقيل: المراد بالمتاع نفقة العدة.
{ وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ } Müt'ayı boşanmış kadınlardan birine, yani kendisiyle zifaf gerçekleşmemiş boşanmış kadına vacip kıldıktan sonra, bütün boşanmış kadınları müt'ayı vacip kılma kapsamına aldı. Orada "Muhsinler üzerine bir hak olarak" dediği gibi burada da: { حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ } “Takva sahipleri üzerine bir hak olarak” buyurdu. Saîd b. Cübeyr, Ebü'l-Âliye ve Zührî'den nakledildiğine göre müt'a her boşanmış kadın için vaciptir. Bunun hem vacip hem de müstehap olan faydalandırmayı (müt'ayı) kapsadığı da söylenmiştir. Müt'adan kastın iddet nafakası olduğu da söylenmiştir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٤٣ الى ٢٤٤]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 243-244]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْياهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ (٢٤٣) وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٤٤)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْياهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ (٢٤٣) } “Ölüm korkusuyla yurtlarından çıkan binlerce kişiyi görmedin mi? Allah onlara 'Ölün!' dedi, sonra da onları diriltti. Şüphesiz Allah insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat insanların çoğu şükretmezler.” { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٤٤) } “Allah yolunda savaşın ve bilin ki Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
أَلَمْ تَرَ تقرير لمن سمع بقصتهم من أهل الكتاب وأخبار الأوّلين، وتعجيب من شأنهم. ويجوز أن يخاطب به من لم ير ولم يسمع، لأنّ هذا الكلام جرى مجرى المثل في معنى التعجيب. روى أنّ أهل داوردان قرية قبل واسط وقع فيهم الطاعون فخرجوا هاربين، فأماتهم اللَّه ثم أحياهم ليعتبروا ويعلموا أنه لا مفرّ من حكم اللَّه وقضائه. وقيل: مرّ عليهم حزقيل بعد زمان طويل وقد عريت عظامهم وتفرّقت أوصالهم فلوى شدقه وأصابعه تعجبا مما رأى، فأوحى إليه: ناد فيهم أن قوموا بإذن اللَّه، فنادى، فنظر إليهم قياما يقولون: سبحانك اللهم وبحمدك لا إله إلا أنت. وقيل: هم قوم من بنى إسرائيل دعاهم ملكهم إلى الجهاد فهربوا حذراً من الموت، فأماتهم اللَّه ثمانية أيام ثم أحياهم وَهُمْ أُلُوفٌ فيه دليل على الألوف الكثيرة. واختلف في ذلك، فقيل عشرة، وقيل ثلاثون، وقيل سبعون. ومن بدع التفاسير (أُلُوفٌ) متألفون، جمع آلف كقاعد وقعود. فإن قلت: ما معنى قوله فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا؟ قلت:
{ أَلَمْ تَرَ } Ehl-i Kitap'tan ve öncekilerin haberlerinden onların kıssasını işiten kimseye yönelik bir ikrar ve onların durumuna karşı bir hayret ifadesidir. Bu sözün, görmemiş ve işitmemiş kimseye hitaben söylenmesi de caizdir; çünkü bu kelam, hayret bildirme manasında bir mesel yerine geçmiştir. Rivayet edildiğine göre Vâsıt'tan önce bir köy olan Dâverdan halkı arasına veba girdi, onlar da kaçarak çıktılar; ibret alsınlar ve Allah'ın hükmünden ve takdirinden kaçış olmadığını bilsinler diye Allah onları öldürdü, sonra da diriltti. Şöyle de denildi: Uzun bir zaman sonra Hazkīl onların yanına uğradı; kemikleri soyulmuş ve eklemleri dağılmıştı, gördüğü şey karşısında hayretle avurdunu ve parmaklarını büktü. Bunun üzerine ona: "Aralarında 'Allah'ın izniyle ayağa kalkın' diye seslen" diye vahyedildi; o da seslendi, bir de baktı ki onlar ayakta duruyor ve: "Sübhâneke Allāhümme ve bi-hamdik, lâ ilâhe illâ ente (Seni tenzih ederiz Allahım, sana hamdederiz, senden başka ilah yoktur)" diyorlardı. Şöyle de denildi: Onlar İsrailoğullarından bir topluluktu; kralları onları cihada çağırdı, onlar da ölüm korkusuyla kaçtılar; bunun üzerine Allah onları sekiz gün ölü bıraktı, sonra da diriltti. { وَهُمْ أُلُوفٌ } İfadesinde pek çok binler olduğuna dair delil vardır. Bu hususta ihtilaf edilmiş; on bin, otuz bin veya yetmiş bin oldukları söylenmiştir. Bid'at tefsirlerden biri de, kāid ve kuûd gibi âlif kelimesinin çoğulu olarak { أُلُوفٌ } kelimesine "birbirine kaynaşmış/bağlı kimseler" anlamı verilmesidir. Şayet: "Allah'ın { فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا } sözünün anlamı nedir?" dersen, derim ki:
معناه فأماتهم، وإنما جيء به على هذه العبارة للدلالة على أنهم ماتوا ميتة رجل واحد بأمر اللَّه ومشيئته، وتلك ميتة خارجة عن العادة، كأنهم أمروا بشيء فامتثلوه امتثالا من غير إباء ولا توقف، كقوله تعالى: (إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ) وهذا تشجيع للمسلمين على الجهاد والتعرض للشهادة، وأنّ الموت إذا لم يكن منه بدٌّ ولم ينفع منه مفر، فأولى أن يكون في سبيل اللَّه لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ حيث يبصرهم ما يعتبرون به ويستبصرون، كما بصر أولئك، وكما بصركم باقتصاص خبرهم. أو لذو فضل على الناس حيث أحيى أولئك ليعتبروا فيفوزوا، ولو شاء لتركهم موتى إلى يوم البعث. والدليل على أنه ساق هذه القصة بعثاً على الجهاد: ما أتبعه من الأمر بالقتال في سبيل اللَّه وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ يسمع ما يقوله المتخلفون والسابقون عَلِيمٌ بما يضمرونه وهو من وراء الجزاء.
Anlamı: "Onları öldürdü" demektir. Bu ibare ile getirilmesi, onların Allah'ın emri ve dilemesiyle tek bir adamın ölümü gibi öldüklerine delalet etmesi içindir; bu ise alışılagelmişin dışında bir ölümdür; sanki kendilerine bir şey emredilmiş de onlar hiçbir direnme ve duraksama göstermeksizin bu emre derhal boyun eğmiş gibidirler; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Bir şeyi dilediğinde O'nun buyruğu, sadece ona 'Ol!' demektir; o da hemen oluverir” sözü gibidir. Bu, Müslümanları cihada ve şehadete talip olmaya teşviktir; mademki ölümden kaçış yoktur ve kaçmak bir fayda vermemektedir, o halde ölümün Allah yolunda olması en evlâ olanıdır. { لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ } Tıpkı onları basiretli kıldığı ve kıssalarını anlatmak suretiyle sizi basiretli kıldığı gibi, ibret alacakları ve basiret sahibi olacakları şeyleri insanlara gösterdiğinden dolayı [Allah lütuf sahibidir]. Yahut ibret alıp kurtulsunlar diye onları dirilttiğinden dolayı insanlara karşı lütuf sahibidir; dileseydi onları yeniden dirilme gününe kadar ölü bırakırdı. Bu kıssayı cihada teşvik etmek için zikrettiğinin delili, hemen ardından Allah yolunda savaşmayı emretmesidir. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ } Geri kalanların ve öne geçenlerin söylediklerini işitendir. { عَلِيمٌ } İçlerinde gizledikleri şeyleri bilendir ve karşılığını fazlasıyla verecektir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٤٥]
[Bakara Suresi (2), Ayet 245]
مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٤٥)
{ مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٤٥) } “Kimdir o kimse ki Allah'a güzel bir borç versin de Allah da bunu ona kat kat fazlasıyla artırsın? Allah daraltır da genişletir de. Ve ancak O'na döndürüleceksiniz.”
إقراض اللَّه: مثل لتقديم العمل الذي يطلب به ثوابه. والقرض الحسن: إما المجاهدة في نفسها،
Allah'a borç vermek: Sevabı talep edilen ameli takdim etmek için bir temsildir. Güzel borç (el-Karzu'l-Hasen) ise: Ya bizzat cihadın kendisidir,
وإما النفقة في سبيل اللَّه أَضْعافاً كَثِيرَةً قيل: الواحد بسبعمائة. وعن السدى: كثيرة لا يعلم كنهها إلا اللَّه وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ يوسع على عباده ويقتر، فلا تبخلوا عليه بما وسع عليكم لا يبدلكم الضيقة بالسعة وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ فيجازيكم على ما قدّمتم.
yahut Allah yolunda infak etmektir. { أَضْعافاً كَثِيرَةً } Bire yedi yüz olduğu söylenmiştir. Süddî'den rivayetle: Mahiyetini ancak Allah'ın bileceği çokluktadır. { وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ } Kullarına [rızkı] genişletir ve daraltır; o halde O'nun size genişlettiği şeylerde O'na karşı cimrilik etmeyin ki darlığı genişliğin yerine geçirmesin. { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } Böylece takdim ettiğiniz şeylerin karşılığını size verir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٤٦]
[Bakara Suresi (2), Ayet 246]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلاَّ تُقاتِلُوا قالُوا وَما لَنا أَلاَّ نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَأَبْنائِنا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٢٤٦)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلاَّ تُقاتِلُوا قالُوا وَما لَنا أَلاَّ نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَأَبْنائِنا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٢٤٦) } “Musa'dan sonra İsrailoğullarının ileri gelenlerini görmedin mi? Hani peygamberlerine: 'Bize bir hükümdar gönder de Allah yolunda savaşalım' demişlerdi. [Peygamberleri]: 'Ya üzerinize savaş farz kılındığında savaşmayacak olursanız?' dedi. Onlar: 'Yurtlarımızdan ve çocuklarımızdan uzaklaştırılmış olduğumuz halde Allah yolunda niçin savaşmayalım?' dediler. Fakat üzerlerine savaş farz kılınınca, içlerinden pek azı müstesna, yüz çevirdiler. Allah zalimleri hakkıyla bilendir.”
لِنَبِيٍّ لَهُمُ هو يوشع أو شمعون أو اشمويل ابْعَثْ لَنا مَلِكاً أنهض للقتال معنا أميراً نصدر في تدبير الحرب عن رأيه وننتهي إلى أمره، طلبوا من نبيهم نحو ما كان يفعل رسول اللَّه ﷺ من التأمير على الجيوش التي كان يجهزها، ومن أمرهم بطاعته وامتثال أوامره.
{ لِنَبِيٍّ لَهُمُ } O peygamber Yûşa', Şem'ûn veya İşmoil'dir. { ابْعَثْ لَنا مَلِكاً } Savaş idaresinde onun fikrine başvuracağımız ve emrine uyacağımız bir komutanı bizimle beraber savaşması için görevlendir. Peygamberlerinden, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in donattığı ordulara komutan tayin etmesi ve onlara o komutana itaat edip emirlerine uymalarını emretmesi gibi bir şey talep ettiler.
وروى أنه أمر الناس إذا سافروا أن يجعلوا أحدهم أميراً عليهم نُقاتِلْ قرئ بالنون والجزم على الجواب. وبالنون والرفع على أنه حال، أى ابعثه لنا مقدّرين القتال. أو استئناف كأنه قال لهم: ما تصنعون بالملك؟ فقالوا: نقاتل. وقرئ: يقاتل بالياء والجزم على الجواب، وبالرفع على أنه صفة لملكا. وخبر عسيتم أَلَّا تُقاتِلُوا والشرط فاصل بينهما. والمعنى: هل قاربتم أن لا تقاتلوا؟ يعنى هل الأمر كما أتوقعه أنكم لا تقاتلون؟ أراد أن يقول: عسيتم أن لا تقاتلوا، بمعنى أتوقع جبنكم عن القتال، فأدخل هل مستفهماً عما هو متوقع عنده ومظنون. وأراد بالاستفهام التقرير، وتثبيت أنّ المتوقع كائن، وأنه صائب في توقعه ، كقوله تعالى: (هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ) معناه التقرير. وقرئ (عسيتم) بكسر السين وهي ضعيفة وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ وأىّ داع لنا إلى ترك القتال، وأى غرض لنا فيه وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَأَبْنائِنا وذلك أنّ قوم جالوت كانوا يسكنون ساحل بحر الروم بين مصر وفلسطين، فأسروا من أبناء ملوكهم أربعمائة وأربعين إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ قيل كان القليل منهم ثلاثمائة وثلاثة عشر على عدد أهل بدر وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ وعيد لهم على ظلمهم في القعود عن القتال وترك الجهاد.
[Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in] insanlara, yolculuğa çıktıklarında içlerinden birini kendilerine emir tayin etmelerini emrettiği rivayet edilmiştir. { نُقاتِلْ } [kelimesi], [talebin] cevabı olarak nûn harfiyle ve meczûm [nukâtil] şeklinde okunmuştur. Nûn ile merfû [nukâtilu] olarak da hâl konumunda okunmuştur; yani "Biz savaşı göze almış kimseler iken onu bize gönder" demektir. Yahut isti'nâf (yeni bir cümle başlangıcı) da olabilir; sanki onlara "Hükümdarı ne yapacaksınız?" diye sormuş, onlar da "Savaşacağız!" demişler gibidir. Yâ harfiyle ve [talebin] cevabı olarak meczûm [yukâtil], merfû [yukâtilu] olarak da { مَلِكاً } kelimesinin sıfatı şeklinde okunmuştur. { عَسَيْتُمْ } fiilinin haberi { أَلَّا تُقاتِلُوا } ifadesidir; şart cümlesi ise ikisinin arasına giren bir fasıladır. Anlamı şudur: "Savaşmamaya yaklaşmış olabilir misiniz?" Yani: "Durum tam da benim beklediğim gibi, savaşmayacak olmanız mıdır?" [Peygamber], "Savaştan korkup geri durmanızı bekliyorum" anlamında "عسيتم أن لا تقاتلوا" demek istemiş; katında beklenen ve zannedilen bu durumu sormak üzere [başına] "هل" [soru edatını] getirmiştir. Bu soru ile takrîri (muhataba onaylatmayı), beklenen şeyin vuku bulacağını ve kendisinin beklentisinde isabetli olduğunu pekiştirmeyi murat etmiştir; nitekim Yüce Allah'ın: { هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ } “İnsanın üzerinden ... geçmedi mi?” ayetinin anlamı da takrirdir (onaylatmadır). { عَسَيْتُمْ } kelimesi sîn harfinin kesresiyle [asîtüm] şeklinde de okunmuştur ki bu zayıf [bir kıraat]tir. { وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ } [ifadesi], "Savaşı terk etmemiz için ne gibi bir gerekçemiz, bunda ne tür bir amacımız olabilir?" demektir. { وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَأَبْنائِنا } Bunun sebebi şudur: Câlût'un kavmi Mısır ile Filistin arasında Akdeniz kıyısında yaşıyordu; [İsrailoğulları'nın] hükümdar çocuklarından dört yüz kırkını esir almışlardı. { إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ } [ayetinde geçen] bu az kimselerin, Bedir ehlinin sayısı kadar, yani üç yüz on üç kişi olduğu söylenmiştir. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } Savaştan geri kalmak ve cihadı terk etmek suretiyle işledikleri zulüm sebebiyle onlara yönelik bir tehdittir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٤٧]
[Bakara Suresi (2), Ayet 247]
وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً قالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ قالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٢٤٧)
{ وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً قالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ قالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٢٤٧) } “Peygamberleri onlara: 'Allah, Tâlût'u size hükümdar olarak gönderdi' dedi. Onlar: 'O bize nasıl hükümdar olabilir ki? Biz hükümdarlığa ondan daha layığız; üstelik ona bolca mal da verilmemiştir' dediler. [Peygamberleri]: 'Şüphesiz Allah onu sizin üzerinize seçti, ilim ve beden bakımından ona üstün bir güç verdi. Allah mülkünü dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir' dedi.”