Binûn

Bakara Suresi — 12. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَدْ يُدْرِكُ الْمُتَأَنِّى بَعْضَ حَاجَتِهِ … وَقَدْ يَكُونُ مَعَ الْمُسْتَعجِلِ الزَّلَلُ

«Ağır ve temkinli davranan kişi bazen ihtiyacının bir kısmına ulaşır … Aceleci olanın yanında ise çoğu zaman hata bulunur.»

لأجل المتأنى فِي يَوْمَيْنِ بعد يوم النحر يوم القرّ وهو اليوم الذي يسميه أهل مكة يوم الرؤوس، واليوم بعده ينفر إذا فرغ من رمى الجمار كما يفعل الناس اليوم وهو مذهب الشافعي ويروى عن قتادة. وعند أبى حنيفة وأصحابه ينفر قبل طلوع الفجر وَمَنْ تَأَخَّرَ حتى رمى في اليوم الثالث. والرمي في اليوم الثالث يجوز تقديمه على الزوال عند أبى حنيفة. وعند الشافعي

[«el-Müsta‘cil» kelimesinin getirilmesi,] «el-müteannî» (ağır ve temkinli davranan) [ifadesi] sebebiyledir. { فِي يَوْمَيْنِ } “İki günde” [ifadesi], kurban kesim gününden sonraki iki gün [içindedir]; yani Yevm-i Karr -ki bu Mekke ehlinin Yevmü'r-Ruûs (Başlar Günü) adını verdikleri gündür- ve ondan sonraki gün[dür]. Kişi, bugün insanların yaptığı gibi cemreleri taşlamayı bitirdiğinde [Mina'dan] ayrılır. Bu, Şâfiî'nin mezhebidir ve Katâde'den de rivayet edilmiştir. Ebû Hanîfe ve ashabına göre ise fecir doğmadan önce [Mina'dan] ayrılır. { وَمَنْ تَأَخَّرَ } “Kim de geride kalırsa” [bu], üçüncü günde de taş atıncaya kadar [kalmasıdır]. Üçüncü günde taş atmayı zeval vaktinden önceye almak, Ebû Hanîfe'ye göre caizdir. Şâfiî'ye göre ise

لا يجوز. فإن قلت: كيف قال فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ عند التعجل والتأخر جميعاً؟ قلت: دلالة على أنّ التعجل والتأخر مخير فيهما، كأنه قيل: فتعجلوا أو تأخروا. فإن قلت: أليس التأخر بأفضل؟

bu caiz değildir. Eğer: «Hem acele etmekte hem de geride kalmakta nasıl { فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } buyuruldu?» dersen, derim ki: Bu, acele etmek ile geride kalmak arasında muhayyer olunduğuna bir delalettir; sanki: «İster acele edin, ister geride kalın» denilmiştir. Eğer: «Geride kalmak daha faziletli değil midir?» dersen,

قلت: بلى، ويجوز أن يقع التخيير بين الفاضل والأفضل كما خير المسافر بين الصوم والإفطار وإن كان الصوم أفضل وقيل: إنّ أهل الجاهلية كانوا فريقين: منهم من جعل المتعجل آثما، ومنهم من جعل المتأخر آثما فورد القرآن بنفي المأثم عنهما جميعاً لِمَنِ اتَّقى أى ذلك التخيير.

derim ki: Evet öyledir. Fakat faziletli olan ile daha faziletli olan arasında muhayyerlik caizdir; nitekim oruç tutmak daha faziletli olduğu halde yolcu oruç tutmakla iftar etmek arasında muhayyer bırakılmıştır. Şöyle de denilmiştir: Cahiliye ehli iki fırkaydı; onlardan kimi acele edeni günahkâr sayar, kimi de geride kalanı günahkâr sayardı. Bunun üzerine Kur'an her ikisinden de günahı nefyederek indi. { لِمَنِ اتَّقى } yani bu muhayyerlik,

ونفى الإثم عن المتعجل والمتأخر لأجل الحاج المتقى: لئلا يتخالج في قلبه شيء منهما فيحسب أنّ أحدهما يرهق صاحبه آثام في الإقدام عليه، لأنّ ذا التقوى حذر متحرّز من كل ما يريبه، ولأنه هو الحاج على الحقيقة عند اللَّه. ثم قال وَاتَّقُوا اللَّهَ ليعبأ بكم. ويجوز أن يراد ذلك الذي مرّ ذكره من أحكام الحج وغيره لمن اتقى، لأنه هو المنتفع به دون من سواه، كقوله: (ذلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ) .

acele edenden ve geride kalandan günahın kaldırılması, takva sahibi hacı içindir: Ta ki kalbinde bunlardan birine dair bir şüphe uyanıp da birine kalkışmanın sahibini günaha sokacağını sanmasın. Çünkü takva sahibi, kendisini şüpheye düşüren her şeyden sakınan ve çekinendir; ayrıca Allah katında gerçek anlamda hacı olan da odur. Sonra: { وَاتَّقُوا اللَّهَ } «Allah'tan sakının» buyurdu ki size değer versin. Hac ve diğer hususlara dair daha önce zikredilen bu hükümlerin, başkası değil sadece kendisi faydalanacağı için takva sahibine yönelik olduğu anlamı da kastedilmiş olabilir; nitekim: { ذلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ } “Bu, Allah'ın rızasını dileyenler için daha hayırlıdır” buyurulmuştur.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٠٤ الى ٢٠٦]

[Bakara Suresi (2) : Âyetler 204'ten 206'ya]

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى ما فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ (٢٠٤) وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْفَسادَ (٢٠٥) وَإِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهادُ (٢٠٦)

{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى ما فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ (٢٠٤) وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْفَسادَ (٢٠٥) وَإِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهادُ (٢٠٦) } “İnsanlardan öylesi vardır ki, dünya hayatına dair sözü senin hoşuna gider; hatta kalbindekine Allah'ı şahit tutar. Halbuki o, düşmanların en yamanıdır. O, dönüp gittiğinde (yahut iş başına geçtiğinde) yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya, ekini ve nesli helak etmeye çalışır. Allah ise fesadı sevmez. Ona: «Allah'tan kork!» denildiği zaman gururu onu günaha sürükler. Artık ona cehennem yeter; o ne kötü bir yataktır!”

مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ أى يروقك ويعظم في قلبك. ومنه: الشيء العجيب الذي يعظم في النفس.

{ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ } yani sözü hoşuna gider ve kalbinde büyür. Nefiste büyüyen şeye «acayip şey» denmesi de bundandır.

وهو الأخنس بن شريق كان رجلا حلو المنطق، إذا لقى رسول اللَّه ﷺ ألان له القول وادعى أنه يحبه وأنه مسلم وقال: يعلم اللَّه أنى صادق. وقيل: هو عامّ في المنافقين، كانت تحلولي ألسنتهم، وقلوبهم أمرّ من الصبر، فإن قلت: بم يتعلق قوله فِي الْحَياةِ الدُّنْيا؟ قلت:

O, el-Ahnes b. Şerîk'tir. Tatlı dilli bir adamdı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile karşılaştığında ona yumuşak söz söyler, onu sevdiğini ve Müslüman olduğunu iddia eder ve: "Allah biliyor ki ben doğru sözlüyüm" derdi. [Bu ifadenin], dilleri tatlılaşan fakat kalpleri sabır otundan daha acı olan münafıklar hakkında genel olduğu da söylenmiştir. Şayet: "O'nun { فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } sözü neye müteallıktır (bağlıdır)?" dersen, şöyle derim:

بالقول، أى يعجبك ما يقوله في معنى الدنيا لأنّ ادّعاءه المحبة بالباطل يطلب به حظا من حظوظ الدنيا ولا يريد به الآخرة، كما تراد بالإيمان الحقيقي والمحبة الصادقة للرسول: فكلامه إذاً في الدنيا لا في الآخرة. ويجوز أن يتعلق بيعجبك، أى قوله حلو فصيح في الدنيا فهو يعجبك، ولا يعجبك في الآخرة لما يرهقه في الموقف من الحبسة واللكنة، أو لأنه لا يؤذن له في الكلام فلا يتكلم حتى يعجبك كلامه وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى ما فِي قَلْبِهِ أى يحلف ويقول: اللَّه شاهد على ما في قلبي من محبتك ومن الإسلام. وقرئ: ويشهد اللَّه. وفي مصحف أبىّ: ويستشهد اللَّه: وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ وهو شديد الجدال والعداوة للمسلمين. وقيل: كان بينه وبين ثقيف خصومة فبيتهم ليلا وأهلك مواشيهم وأحرق زروعهم. والخصام: المخاصمة. وإضافة الألدّ بمعنى في، كقولهم: ثبت الغدر. أو جعل الخصام ألدّ على المبالغة. وقيل الخصام: جمع خصم، كصعب وصعاب، بمعنى وهو أشد الخصوم خصومة وَإِذا تَوَلَّى عنك وذهب بعد إلانة القول وإحلاء المنطق سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها كما فعل بثقيف. وقيل (وَإِذا تَوَلَّى) وإذا كان واليا فعل ما يفعله ولاة السوء من الفساد في الأرض بإهلاك الحرث والنسل. وقيل: يظهر الظلم حتى يمنع اللَّه بشؤم ظلمه القطر فيهلك الحرث والنسل. وقرئ: ويهلك الحرث والنسل، على أن الفعل للحرث والنسل. والرفع للعطف على سعى. وقرأ الحسن بفتح اللام، وهي لغة. نحو: أبى يأبى. وروى عنه: ويهلك، على البناء للمفعول أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ من قولك: أخذته بكذا، إذا حملته عليه وألزمته إياه، أى حملته العزة التي فيه وحمية الجاهلية على الإثم الذي ينهى عنه، وألزمته ارتكابه، وأن لا يخلى عنه ضرارا ولجاجا. أو على ردّ قول الواعظ.

Söze bağlıdır; yani onun dünya anlamında söylediği söz senin hoşuna gider; zira onun bâtıl yere sevgiyi iddia etmesiyle dünya menfaatlerinden bir pay elde etmeyi amaçlamakta, gerçek iman ve Peygamber'e olan samimi sevgi ile ahiret kastedildiği gibi ahireti istememektedir: O halde onun sözü ahirette değil, dünyadadır. { يُعْجِبُكَ } fiiline bağlı olması da caizdir; yani onun sözü dünyada tatlı ve fasîhtir, dolayısıyla senin hoşuna gider; ahirette ise mahşer yerinde tutulacağı dil tutukluğu ve kekemelik sebebiyle yahut kendisine konuşma izni verilmeyeceğinden dolayı konuşamayacağı için hoşuna gitmeyecektir. { وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى ما فِي قَلْبِهِ } yani yemin edip: «Kalbimdeki sana olan sevgiye ve İslâm'a Allah şahittir» der. «Ve yeşhedullâhu» (Allah şahitlik eder) şeklinde de okunmuştur. Übeyy'in mushafında ise «ve yesteşhidullâhe» (Allah'ı şahit tutmak ister) şeklindedir. { وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ } yani Müslümanlara karşı mücadelesi ve düşmanlığı pek şiddetlidir. Şöyle de denilmiştir: Sakîf ile arasında bir husumet vardı; geceleyin onlara baskın yaptı, hayvanlarını helak etti ve ekinlerini yaktı. el-Hısâm (الخصام): Çekişme, husumet demektir. «el-Eledd» kelimesinin «el-hısâm»a tamlanan yapılması «fî» (içinde) anlamındadır; nitekim Arapların «Sebete'l-gadr» (vefasızlıkta sabit) demeleri böyledir. Yahut mübalağa yoluyla husumetin kendisi eledd (pek yaman) kılınmıştır. el-Hısâm'ın, sa'b ve sı'âb kelimelerinde olduğu gibi «hasım» kelimesinin çoğulu olduğu ve «düşmanların düşmanlıkça en şiddetlisi» anlamına geldiği de söylenmiştir. { وَإِذا تَوَلَّى } sözü yumuşattıktan ve dilini tatlılaştırdıktan sonra senden ayrılıp gittiğinde, { سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها } Sakîf'e yaptığı gibi [yeryüzünde fesat çıkarmaya çalışır]. Şöyle de denilmiştir: { وَإِذا تَوَلَّى } iş başına geçip vali/yönetici olduğunda, kötü yöneticilerin yaptığı gibi ekini ve nesli helak ederek yeryüzünde bozgunculuk çıkarır. Bir görüşe göre de: Zulmü aşikâr eder, neticede Allah onun zulmünün uğursuzluğu sebebiyle yağmuru keser ve böylece ekin ile nesil helak olur. Fiilin ekine ve nesle isnat edilmesiyle «ve yehliku'l-harsu ve'n-neslu» şeklinde de okunmuştur. Ref' hali { سَعى } fiiline atıf sebebiyledir. Hasan [el-Basrî] lâm harfinin fethiyle okumuştur ki bu, «ebâ / ye'bâ» misali bir lehçedir. Ondan meçhul bina ile «ve yuhleku» şeklinde de rivayet edilmiştir. { أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ } «Onu şuna sevk etti ve ona mecbur bıraktı» anlamındaki «Ahaztühû bi kezâ» sözünden gelir; yani içindeki gurur ve cahiliye taassubu onu, kendisinden nehyedildiği günaha sevk etti, onu işlemeye, inat ve muhalefet olsun diye ondan vazgeçmemeye zorladı. Yahut vaaz edenin sözünü reddetmeye sevk etti.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٠٧]

[Bakara Suresi (2) : Âyet 207]

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ (٢٠٧)

{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ (٢٠٧) } “İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın rızasını kazanmak için nefsini satar (feda eder). Allah ise kullarına çok şefkatlidir.”

يَشْرِي نَفْسَهُ يبيعها أى يبذلها في الجهاد. وقيل: يأمر بالمعروف وينهى عن المنكر حتى يقتل، وقيل: نزلت في صهيب بن سنان: أراده المشركون على ترك الإسلام وقتلوا نفرا كانوا معه، فقال لهم: أنا شيخ كبير، إن كنت معكم لم أنفعكم وإن كنت عليكم لم أضرّكم، فخلوني وما أنا عليه وخذوا مالى. فقبلوا منه ماله وأتى المدينة وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ حيث كلفهم الجهاد فعرضهم لثواب الشهداء.

{ يَشْرِي نَفْسَهُ } onu satar, yani cihatta onu feda eder. Şöyle de denilmiştir: Öldürülünceye kadar iyiliği emreder ve kötülükten nehyeder. Suheyb b. Sinân hakkında indiği de söylenmiştir: Müşrikler onun İslâm'ı terk etmesini istediler ve beraberindeki birkaç kişiyi öldürdüler. Bunun üzerine o müşriklere: «Ben yaşlı bir ihtiyarım; sizinle olsam size bir faydam dokunmaz, size karşı olsam size bir zararım dokunmaz. Beni benimsediğim dinle baş başa bırakın ve malımı alın» dedi. Onlar da malını kabul ettiler ve o da Medine'ye geldi. { وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ } zira onlara cihadı yüklemiş ve onları şehitlerin sevabına muhatap kılmıştır.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٠٨ الى ٢٠٩]

[Bakara Suresi (2) : Âyetler 208'den 209'a]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٢٠٨) فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٠٩)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Ey iman edenler! Hep birden barışa (İslâm'a) girin ve şeytanın adımlarına uymayın. Şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır.” (208) { فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Eğer size apaçık deliller geldikten sonra haktan kayıp tökezlerseniz, bilin ki şüphesiz Allah, Azîz'dir (üstün kudret sahibidir), Hakîm'dir (hüküm ve hikmet sahibidir).” (209)

السلم) بكسر السين وفتحها. وقرأ الأعمش بفتح السين واللام، وهو: الاستسلام والطاعة، أى استسلموا للَّه وأطيعوه كَافَّةً لا يخرج أحد منكم يده عن طاعته. وقيل هو الإسلام. والخطاب لأهل الكتاب لأنهم آمنوا بنبيهم وكتابهم، أو للمنافقين لأنهم آمنوا بألسنتهم.

{ السِّلم } sîn harfinin kesresiyle ve fethasıyla okunur. el-A'meş ise sîn ve lâm harflerinin fethasıyla okumuştur; o da: Teslimiyet ve itaattir. Yani Allah'a teslim olun ve O'na itaat edin; { كَافَّةً } hiçbiriniz O'nun itaatinden el çekmesin. İslâm olduğu da söylenmiştir. Hitap Ehl-i Kitab'adır; çünkü onlar peygamberlerine ve kitaplarına iman etmişlerdi; yahut dilleriyle iman ettikleri için münafıklaradır.

ويجوز أن يكون كافة حالا من السلم، لأنها تؤنث كما تؤنث الحرب. قال:

{ كَافَّةً } lafzının { السِّلم } kelimesinden hâl olması da caizdir; zira bu kelime, harp kelimesi gibi müennes kılınır. Şair şöyle demiştir:

السِّلْمُ تَأْخُذُ مِنْهَا مَا رَضِيتَ بِهِ … وَالْحَرْبُ يَكْفِيكَ مِنْ أَنْفَاسِهَا جُرَعُ

«Barıştan razı olduğun kadarı sana kâfidir … Savaştan ise sana soluklarından birkaç yudum yeter.»

على أنّ المؤمنين أمروا بأن يدخلوا في الطاعات كلها. وأن لا يدخلوا في طاعة دون طاعة. أو في شعب الإسلام وشرائعه كلها، وأن لا يُخلوا بشيء منها. وعن عبد اللَّه بن سلام أنه استأذن رسول اللَّه

[Bu takdir], müminlerin taatlerin tamamına girmeleri, bir taate girip diğerini bırakmamaları ya da İslâm'ın bütün şubelerine ve şeriatlarına [birden] girmeleri ve bunlardan hiçbirini aksatmamaları emredildiği [esasına dayanır]. Abdullah b. Selâm'dan rivayet edildiğine göre o, Resûlullah

صلى اللَّه عليه وسلم أن يقيم على السبت وأن يقرأ من التوراة في صلاته من الليل وكافة من الكف، كأنهم كفوا أن يخرج منهم أحد باجتماعهم فَإِنْ زَلَلْتُمْ عن الدخول في السلم مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ أى الحج والشواهد على أنّ ما دعيتم إلى الدخول فيه هو الحق فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غالب لا يعجزه الانتقام منكم حَكِيمٌ لا ينتقم إلا بحق. وروى أنّ قارئا قرأ غفور رحيم، فسمعه أعرابى فأنكره ولم يقرأ القرآن وقال: إن كان هذا كلام اللَّه فلا يقول كذا الحكيم، لا يذكر الغفران عند الزلل، لأنه إغراء عليه. وقرأ أبو السمال: زللتم بكسر اللام وهما لغتان، نحو: ظللت وظللت.

sallallâhu aleyhi ve sellem'den cumartesi gününe bağlı kalmak ve gece namazında Tevrat'tan okumak için izin istemişti. Kâffeh (كافة) kelimesi «kef» (alıkoymak) kökünden gelir; sanki onlar bir araya gelmeleriyle içlerinden birinin dışarı çıkmasını engellemiş gibi olurlar. { فَإِنْ زَلَلْتُمْ } eğer İslâm'a girmekten saparsanız, { مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ } yani girmeye davet edildiğiniz şeyin hak olduğuna dair hüccetler ve deliller geldikten sonra, { فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ } galiptir, sizden intikam almaktan aciz kalmaz; { حَكِيمٌ } ancak hak ile intikam alır. Rivayet edildiğine göre bir okuyucu [bu ayetin sonunu] «Gafûrun Rahîm» şeklinde okumuş, bunu duyan bir bedevi ise Kur'an okumamış olmasına rağmen bu okuyuşu yadırgamış ve: «Eğer bu Allah'ın kelâmı ise, Hakîm olan zat böyle söylemez; sapma anında mağfireti zikretmez, zira bu günaha teşvik etmektir» demiştir. Ebü's-Semmâl lâmın kesresiyle «zeleltüm» okumuştur; bunlar «zaliltü ve zaleltü» gibi iki ayrı lehçedir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢١٠]

[Bakara Suresi (2) : Âyet 210]

هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَالْمَلائِكَةُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٢١٠)

{ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَالْمَلائِكَةُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٢١٠) } “Onlar, buluttan gölgeler içinde Allah'ın (azabının) ve meleklerin kendilerine gelmesini ve işin bitirilmesini mi bekliyorlar? Bütün işler yalnızca Allah'a döndürülür.”

إتيان اللَّه إتيان أمره وبأسه كقوله: َوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ)

Allah'ın gelmesi; O'nun emrinin ve azabının gelmesidir, nitekim: { أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ } “Yahut Rabbinin emri gelsin”

، (جاءَهُمْ بَأْسُنا) ويجوز أن يكون المأتى به محذوفا، بمعنى أن يأتيهم اللَّه ببأسه أو بنقمته للدلالة عليه بقوله: (فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ) . فِي ظُلَلٍ جمع ظلة وهي ما أظلك. وقرئ: ظلال وهي جمع ظلة، كقلة وقلال أو جمع ظل. وقرئ وَالْمَلائِكَةُ بالرفع كقوله: (هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ) وبالجر عطف على ظلل أو على الغمام. فإن قلت: لِمَ يأتيهم العذاب في الغمام؟ قلت: لأنّ الغمام مظنة الرحمة، فإذا نزل منه العذاب كان الأمر أفظع وأهول، لأن الشر إذا جاء من حيث لا يحتسب كان أغم، كما أن الخير إذا جاء من حيث لا يحتسب كان أسرّ، فكيف إذا جاء الشر من حيث يحتسب الخير، ولذلك كانت الصاعقة من العذاب المستفظع لمجيئها من حيث يتوقع الغيث. ومن ثمة اشتد على المتفكرين في

[veya] { جاءَهُمْ بَأْسُنا } “Azabımız onlara geldi” [ayetindeki gibidir]. Beraberinde gelinen şeyin (mef'ûlün) hazfedilmiş olması da caizdir; bu durumda [ifade], Yüce Allah'ın { فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ } “Şüphesiz Allah Azîz'dir” buyruğunun buna delalet etmesi sebebiyle, "Allah'ın onlara azabıyla veya intikamıyla gelmesi" manasındadır. { فِي ظُلَلٍ } [ifadesindeki] zulel (ظُلَل), zulle (ظُلَّة) kelimesinin çoğuludur; bu da senin üzerine gölge yapan her şeydir. [Bu kelime] kıllet (قِلَّة) ve kılâl (قِلَال) örneğinde olduğu gibi zulle (ظُلَّة) kelimesinin çoğulu veya zıll (ظِلّ) kelimesinin çoğulu olarak zılâl (ظِلَال) şeklinde de okunmuştur. { وَالْمَلائِكَةُ } kelimesi, { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ } “Onlar ancak meleklerin kendilerine gelmesini mi bekliyorlar?” ayetindeki gibi merfû (ötreli) olarak okunduğu gibi; zulel (ظُلَل) yahut el-gamâm (الْغَمَام) kelimesine atıfla mecrûr (esreli) olarak da okunmuştur. Eğer: "Azap onlara niçin bulut içinde geliyor?" dersen, derim ki: Çünkü bulut rahmetin umulduğu yerdir; azap ondan indiğinde ise durum çok daha korkunç ve dehşet verici olur. Zira şer umulmadık yerden geldiğinde daha büyük keder verir; nitekim hayır da umulmadık yerden geldiğinde daha çok sevindirir. Hayrın beklendiği bir yerden şerrin gelmesi ise [kederi] katbekat artırır! İşte bu sebeple yıldırım, yağmurun beklendiği yerden gelmesi dolayısıyla son derece korkunç azap türlerinden biri olmuştur. Bundan ötürüdür ki...

كتاب اللَّه قوله تعالى: (وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ ما لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ) . (وَقُضِيَ الْأَمْرُ) وأتم أمر إهلاكهم وتدميرهم وفرغ منه. وقرأ معاذ بن جبل رضى اللَّه عنه: وقضاء الأمر، على المصدر المرفوع عطفا على الملائكة. وقرئ: ترجِع، وترجَع، على البناء للفاعل والمفعول بالتأنيث والتذكير فيهما.

Allah'ın kitabını tefekkür edenlere Yüce Allah'ın şu buyruğu pek ağır gelmiştir: { وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ ما لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ } “Ve Allah tarafından, hiç hesaba katmadıkları şeyler karşılarına çıkıvermiştir”. { وَقُضِيَ الْأَمْرُ } onların helak ve imha edilmeleri işi tamamlanmış ve bitirilmiştir. Muâz b. Cebel radıyallâhu anh, melekler kelimesine atfedilen merfû bir masdar olarak «ve kadâü'l-emri» şeklinde okumuştur. Her iki okuyuşta da müennes ve müzekker olarak fail ve mef'ul kalıbında «terci'u» ve «turce'u» şeklinde okunmuştur.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢١١]

[Bakara Suresi (2) : Âyet 211]

سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ كَمْ آتَيْناهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (٢١١)

{ سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ كَمْ آتَيْناهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (٢١١) } “İsrailoğullarına sor, onlara nice apaçık ayetler verdik. Kim Allah'ın nimetini kendisine geldikten sonra değiştirirse, şüphesiz Allah'ın cezası pek çetindir.”

سَلْ أمر للرسول ﵊ أو لكل أحد. وهذا السؤال سؤال تقريع كما تسئل الكفرة يوم القيامة كَمْ آتَيْناهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ على أيدى أنبيائهم وهي معجزاتهم، أو من آية في الكتب شاهدة على صحة دين الإسلام، ونِعْمَةَ اللَّهِ آياته، وهي أجل نعمة من اللَّه، لأنها أسباب الهدى والنجاة من الضلالة. وتبديلهم إياها: أن اللَّه أظهرها لتكون أسباب هداهم، فجعلوها أسباب ضلالتهم. كقوله: (فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ) أو حرفوا آيات الكتب الدالة على دين محمد ﷺ. فإن قلت: كم استفهامية أم خبرية؟ قلت: تحتمل الأمرين.

{ سَلْ } Peygamber aleyhisselâm'a yahut herkese yönelik bir emirdir. Bu soru, kıyamet gününde kâfirlere sorulduğu gibi bir azarlama ve kınama sorusudur. { كَمْ آتَيْناهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ } peygamberlerinin ellerinde apaçık olan mucizelerden veya kitaplarda İslâm dininin doğruluğuna şahitlik eden nice ayetlerden kaç tanesini verdik. { نِعْمَةَ اللَّهِ } O'nun ayetleridir ki Allah'ın en yüce nimetidir; çünkü hidayetin ve sapıklıktan kurtuluşun vesileleridir. Onların bu nimeti değiştirmesi ise: Allah onları hidayet vesileleri olsun diye izhar etmişken, onların bunları sapıklık vesilesi yapmalarıdır; nitekim: { فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ } “Onların pisliklerine pislik katmıştır” buyurulmuştur; yahut Muhammed ﷺ'in dinine delalet eden kitaplardaki ayetleri tahrif etmişlerdir. Eğer: «'Kem' istifhamiye (soru) midir yoksa haberiyye (çokluk bildiren) midir?» dersen, derim ki: İki ihtimali de taşır.

ومعنى الاستفهام فيها للتقرير. فإن قلت: ما معنى مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُ. قلت: معناه من بعد ما تمكن من معرفتها أو عرفها، كقوله: ثم يحرفونه من بعد ما عقلوه؟ لأنه إذا لم يتمكن من معرفتها أو لم يعرفها، فكأنها غائبة عنه: وقرئ: وَمَنْ يُبَدِّلْ بالتخفيف.

Buradaki soru anlamı ikrar (kabul ettirme) içindir. Eğer: «{ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُ } ifadesinin anlamı nedir?» dersen, derim ki: Onu bilmeye imkân bulduktan yahut onu bildikten sonra demektir; nitekim: «Onu akıl edip anladıktan sonra tahrif ederler» buyruğundaki gibidir. Çünkü onu bilmeye imkân bulamamışsa veya onu bilmemişse, o ayet sanki onun için hiç gelmemiş gibidir. { وَمَنْ يُبَدِّلْ } kelimesi şeddesiz (tehfîf ile) olarak da okunmuştur.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢١٢]

[Bakara Suresi (2) : Âyet 212]

زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٢١٢)

{ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٢١٢) } “İnkâr edenlere dünya hayatı süslü gösterildi. Onlar iman edenlerle alay ederler. Halbuki sakınanlar, kıyamet gününde onların üstündedir. Allah dilediğine hesapsız rızık verir.”

المزين هو الشيطان زين لهم الدنيا وحسنها في أعينهم بوساوسه وحببها إليهم فلا يريدون غيرها.

Süsleyen şeytandır; vesveseleriyle dünyayı onlara süslemiş, gözlerinde güzel göstermiş ve onu kendilerine sevdirtmiştir; öyle ki artık ondan başkasını istemezler.

ويجوز أن يكون اللَّه قد زينها لهم بأن خذلهم حتى استحسنوها وأحبوها، أو جعل إمهال المزين له تزيينا، ويدل عليه قراءة من قرأ (زين الذين كفروا الحياة الدنيا) على البناء للفاعل وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا

Allah’ın, onları yardımsız bırakarak (hızlân) dünyayı güzel bulup sevecekleri hale getirmesi suretiyle süslemiş olması veya [asıl] süsleyene mühlet vermesini bir süsleme kılması da caizdir. [Fiili] etken (malûm) çatı ile (زَيَّنَ الَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا) şeklinde okuyanın kıraati de buna delalet eder. { وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenlerle alay ederler.”

كانت الكفرة يسخرون من المؤمنين الذين لا حظ لهم من الدنيا كابن مسعود وعمار وصهيب وغيرهم، أى لا يريدون غيرها. وهم يسخرون ممن لا حظ له فيها، أو ممن يطلب غيرها وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ لأنهم في عليين من السماء، وهم في سجين من الأرض أو حالهم عالية لحالهم لأنهم في كرامة وهم في هوان. أو هم عالون عليهم متطاولون يضحكون منهم كما يتطاول هؤلاء عليهم في الدنيا ويرون الفضل لهم عليهم، (فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ) . وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ بغير تقدير، يعنى أنه يوسع على من توجب الحكمة التوسعة عليه كما وسع على قارون وغيره، فهذه التوسعة عليكم من جهة اللَّه لما فيها من الحكمة وهي استدراجكم بالنعمة. ولو كانت كرامة لكان أولياؤه المؤمنون أحق بها منكم. فإن قلت: لم قال: (مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا) ثم قال: (وَالَّذِينَ اتَّقَوْا) ؟ قلت: ليريك أنه لا يسعد عنده إلا المؤمن المتقى، وليكون بعثا للمؤمنين على التقوى إذا سمعوا ذلك.

Kâfirler; İbn Mes'ûd, Ammâr, Suheyb ve benzeri dünyadan nasibi olmayan müminlerle alay ederlerdi; yani kâfirler dünyadan başkasını istemezler. Onlar dünyadan nasibi olmayanlarla veya dünyadan başkasını talep edenlerle alay ederler. { وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } Çünkü onlar semanın İlliyyîn'indedir, kâfirler ise arzın Siccîn'indedir; yahut onların konumu kâfirlerin konumundan üstündür, çünkü müminler ikram içindedir, kâfirler ise zillet içindedir. Yahut kâfirlerin dünyada kendilerini onlardan üstün görüp üstünlüğün kendilerinde olduğunu sandıkları gibi, müminler onlardan üstün olup onlarla eğlenir ve onlara gülerler: { فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ } “İşte bugün de iman edenler kâfirlere gülerler”. { وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ } yani ölçüsüzce verir; hikmetin kendisine genişlik vermeyi gerektirdiği kimseye, Kârûn ve başkalarına genişlik verdiği gibi genişlik verir. Allah tarafından size olan bu genişlik, içinde barındırdığı hikmetten ötürüdür ki o da sizi nimetle derece derece helake yaklaştırmaktır (istidraçtır). Şayet bu bir ikram olsaydı, O'nun mümin veli kulları buna sizden daha layık olurdu. Eğer: «Niçin önce { مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } deyip ardından { وَالَّذِينَ اتَّقَوْا } buyurdu?» dersen, derim ki: O'nun katında ancak takva sahibi müminin mesut olacağını sana göstermek ve bunu işittiklerinde müminleri takvaya sevk etmek içindir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢١٣]

[Bakara Suresi (2) : Âyet 213]

كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلاَّ الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢١٣)

{ كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلاَّ الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢١٣) } “İnsanlar tek bir ümmet idi. Allah peygamberleri müjdeciler ve uyarıcılar olarak gönderdi; insanların ihtilaf ettikleri hususlarda aralarında hüküm versin diye onlarla birlikte hak olan Kitab'ı indirdi. Halbuki onda, kendilerine apaçık deliller geldikten sonra, aralarındaki çekememezlik ve azgınlık yüzünden ancak kendilerine kitap verilenler ihtilafa düştü. Bunun üzerine Allah, iman edenleri, hakkında ihtilaf ettikleri gerçeğe kendi izniyle iletti. Allah dilediğini dosdoğru yola iletir.”

كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً متفقين على دين الإسلام فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ يريد: فاختلفوا فبعث اللَّه. وإنما حذف لدلالة قوله: (لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ) عليه. وفي قراءة عبد اللَّه: كان الناس أمّة واحدة فاختلفوا فبعث اللَّه. والدليل عليه قوله عز وعلا (وَما كانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً فَاخْتَلَفُوا)

{ كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً } “İnsanlar tek bir ümmet idi”, yani İslâm dini üzere ittifak etmişlerdi. { فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ } “Bunun üzerine Allah peygamberleri gönderdi”, [Cenâb-ı Hak burada]: «İhtilafa düştüler de Allah peygamberleri gönderdi» demek istemektedir. [«İhtilafa düştüler» ifadesi], { لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ } “İnsanların aralarında ihtilaf ettikleri hususlarda hüküm vermesi için” kavlinin ona delalet etmesinden ötürü hazfedilmiştir. Abdullah [İbn Mes‘ûd]’un kıraatinde: «İnsanlar tek bir ümmet idi, ardından ihtilafa düştüler; bunun üzerine Allah peygamberleri gönderdi» şeklindedir. Buna delil ise Azîz ve Teâlâ olan [Allah]’ın: { وَما كانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً فَاخْتَلَفُوا } “İnsanlar tek bir ümmetten başka bir şey değillerdi, sonradan ihtilafa düştüler” kavlidir.

وقيل: كان الناس أمة واحدة كفاراً، فبعث اللَّه النبيين، فاختلفوا عليهم. والأوّل الوجه. فإن قلت: متى كان الناس أمة واحدة متفقين على الحق؟ قلت: عن ابن عباس رضى اللَّه عنهما: أنه كان بين آدم وبين نوح عشرة قرون على شريعة من الحق فاختلفوا.

Şöyle de denilmiştir: İnsanlar kâfirler olarak tek bir ümmet idi; Allah peygamberleri gönderdi de onlar peygamberlere karşı ihtilafa düştüler. Fakat birinci görüş en uygun olanıdır. Eğer: «İnsanlar ne zaman hak üzere ittifak etmiş tek bir ümmetti?» dersen, derim ki: İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre, Âdem ile Nûh arasında haktan bir şeriat üzere geçen on asır vardı, sonra ihtilafa düştüler.

وقيل: هم نوح ومن كان معه في السفينة وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ يريد الجنس، أو مع كل واحد منهم كتابه لِيَحْكُمَ اللَّه، أو الكتاب، أو النبىّ المنزل عليه فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ في الحق ودين الإسلام الذي اختلفوا فيه بعد الاتفاق وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ في الحق إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ إلا الذين أوتوا الكتاب المنزل لإزالة الاختلاف، أى ازدادوا في الاختلاف لما أنزل عليهم الكتاب، وجعلوا نزول الكتاب سببا في شدّة الاختلاف واستحكامه بَغْياً بَيْنَهُمْ حسداً بينهم وظلما لحرصهم على الدنيا وقلة إنصاف منهم. ومِنَ الْحَقِّ بيان لما اختلفوا فيه، أى فهدى اللَّه الذين آمنوا للحق الذي اختلف فيه من اختلف.

Onların Nûh ve gemide onunla birlikte bulunanlar olduğu da söylenmiştir. { وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ } cins ismini veya her biriyle birlikte kendi kitabını kastetmektedir. { لِيَحْكُمَ } Allah'ın yahut Kitab'ın veya kendisine kitap indirilen peygamberin hükmetmesi için; { فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ } ittifaktan sonra hakkında ihtilafa düştükleri hakta ve İslâm dininde. { وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ } hak hususunda, { إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ } ancak ihtilafı ortadan kaldırmak üzere kendilerine indirilen Kitap verilenler ihtilaf etti; yani kendilerine Kitap indirilince ihtilaflarını daha da artırdılar ve Kitab'ın indirilmesini ihtilafın şiddetlenmesine ve pekişmesine sebep kıldılar. { بَغْياً بَيْنَهُمْ } dünyaya olan hırsları ve insafsızlıkları sebebiyle aralarındaki haset ve zulümden ötürü [böyle yaptılar]. { مِنَ الْحَقِّ } ise hakkında ihtilaf ettikleri şeyin beyanıdır; yani Allah, iman edenleri ihtilaf edenlerin hakkında ayrılığa düştükleri gerçeğe iletti.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢١٤]

[Bakara Suresi (2) : Âyet 214]

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ (٢١٤)

{ أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ (٢١٤) } “Yoksa siz, sizden önce gelip geçenlerin hâli başınıza gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız? Onlara öyle yoksulluk ve darlık dokundu ve öyle sarsıldılar ki, nihayet peygamber ve onunla birlikte iman edenler: «Allah'ın yardımı ne zaman?» diyecek duruma geldiler. İyi bilin ki, Allah'ın yardımı şüphesiz pek yakındır.”

أَمْ منقطعة، ومعنى الهمزة فيها للتقرير وإنكار الحسبان واستبعاده. ولما ذكر ما كانت عليه الأمم من الاختلاف على النبيين بعد مجيء البينات- تشجيعاً لرسول اللَّه ﷺ والمؤمنين على الثبات والصبر مع الذين اختلفوا عليه من المشركين وأهل الكتاب وإنكارهم لآياته وعداوتهم له- قال لهم على طريقة الالتفات التي هي أبلغ: أم حسبتم وَلَمَّا فيها معنى التوقع، وهي في النفي نظيرة «قد» في الإثبات. والمعنى أن إتيان ذلك متوقع منتظر مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا حالهم التي هي مثل في الشدّة. ومَسَّتْهُمُ بيان للمثل وهو استئناف، كأن قائلا قال:

{ أَمْ } münkatiadır; buradaki hemze anlamı ikrar, sanıyı inkâr ve bunu uzak görme içindir. Müşriklerden ve Ehl-i Kitab'dan kendisine muhalefet edenlerin, ayetlerini inkâr etmeleri ve kendisine düşmanlık göstermeleri karşısında Resûlullah ﷺ ile müminleri sebat ve sabra teşvik etmek amacıyla, apaçık deliller geldikten sonra geçmiş ümmetlerin peygamberlere karşı düştükleri ihtilafı zikredince, daha beliğ olan iltifat üslubuyla onlara: «Yoksa sandınız mı?» buyurdu. { وَلَمَّا } ifadesinde bir beklenti anlamı vardır; bu edat olumsuzlukta, olumlu cümledeki «kad» edatının dengidir. Anlamı şudur: Bunun başa gelmesi beklenen ve umulan bir şeydir. { مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا } şiddet ve zorlukta darb-ı mesel olan durumlarıdır. { مَسَّتْهُمُ } bu meselin açıklaması olup istînâfiyedir (yeni bir başlangıçtır); sanki birisi şöyle demiştir:

كيف كان ذلك المثل؟ فقيل: مستهم البأساء وَزُلْزِلُوا وأزعجوا إزعاجا شديداً شبيها بالزلزلة بما أصابهم من الأهوال والأفزاع حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ إلى الغاية التي قال الرسول ومن معه فيها مَتى نَصْرُ اللَّهِ أى بلغ بهم الضجر ولم يبق لهم صبر حتى قالوا ذلك. ومعناه طلب الصبر وتمنيه، واستطالة زمان الشهدة. وفي هذه الغاية دليل على تناهى الأمر في الشدة وتماديه في العظم، لأنّ الرسل لا يقادر قدر ثباتهم واصطبارهم وضبطهم لأنفسهم، فإذا لم يبق لهم صبر حتى ضجوا كان

"Bu hâl nasıldı?" [diye sorulursa], şöyle denildi: { مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ } [Onlara öyle yoksulluk ve sıkıntı dokundu]. { وَزُلْزِلُوا } Başlarına gelen dehşet ve korkular sebebiyle depreme benzer şekilde şiddetle sarsıldılar. { حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ } Peygamber'in ve beraberindekilerin { مَتَى نَصْرُ اللَّهِ } “Allah'ın yardımı ne zaman?” dedikleri nihai noktaya kadar [bu sürdü]. Yani bıkkınlık ve tahammülsüzlükleri son haddine vardı, sabırları kalmadı da bunu söylediler. Bunun anlamı, sabrı/yardımı arzu edip temenni etmek ve sıkıntı süresini uzun bulmaktır. Bu nihai sınırda, işin şiddet bakımından zirveye ulaştığına ve dehşetinin had safhaya vardığına dair bir delil vardır; zira peygamberlerin sebatlarının, sabırlarının ve kendilerine hâkim oluşlarının derecesi takdir dahi edilemez. Dolayısıyla onların dahi sabırları tükenip feryat edecek dereceye vardıklarında...

ذلك الغاية في الشدة التي لا مطمح وراءها أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ على إرادة القول، يعنى فقيل لهم ذلك إجابة لهم إلى طلبتهم من عاجل النصر. وقرئ (حتى يقول) بالنصب على إضمار أن ومعنى الاستقبال لأنّ «أن» علم له. وبالرفع على أنه في معنى الحال، كقولك: شربت الإبل حتى يجيء البعير يجرّ بطنه، إلا أنها حال ماضية محكية.

bu artık ötesi bulunmayan şiddetin son noktası demektir. { أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ } sözün takdiri iledir; yani ivedi yardım taleplerine bir cevap olarak onlara böyle denildi. «Hattâ yekûle» gizli bir «en» ile nasb üzere ve gelecek zaman anlamıyla okunmuştur; zira «en» bunun işaretidir. Hâl (şimdiki zaman) anlamında olarak ref' ile de okunmuştur; nitekim senin «Şeribeti'l-ibilü hattâ yecîü'l-be'îru yecürru batnehû» (Develer öyle su içti ki artık deve karnını sürüyerek gelir) demen gibidir; şu kadar var ki bu, hikâye edilen geçmiş bir hâldir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢١٥]

[Bakara Suresi (2) : Âyet 215]

يَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٢١٥)

{ يَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٢١٥) } “Sana ne infak edeceklerini soruyorlar. De ki: «Hayır olarak harcadığınız şey ana-baba, akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolda kalmışlar içindir. Hayır olarak ne yaparsanız, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir.»”

فإن قلت: كيف طابق الجواب السؤال في قوله: قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ وهم قد سألوا عن بيان ما ينفقون وأجيبوا ببيان المصرف؟ قلت: قد تضمن قوله ما أنفقتم مِنْ خَيْرٍ بيان ما ينفقونه وهو كل خير، وبنى الكلام على ما هو أهم وهو بيان المصرف لأنّ النفقة لا يعتد بها إلا أن تقع موقعها. قال الشاعر:

Eğer: «Onlar ne infak edeceklerinin beyanını sormuşken, kendilerine infakın verileceği yerlerin beyanıyla cevap verildiğine göre { قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ } buyruğundaki cevap soruya nasıl uygun düşmüştür?» dersen, derim ki: { ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ } buyruğu infak edecekleri şeyin beyanını içermektedir ki o da her türlü hayırdır; söz ise daha mühim olan harcama yerinin beyanı üzerine bina edilmiştir, zira infak ancak yerine ulaştığı takdirde muteber olur. Şair şöyle demiştir:

إنَّ الصَّنِيعَةَ لَا تَكُونُ صَنِيعَةً … حَتَّى يُصَابَ بهَا طَرِيقُ الْمصنَعِ

«İyilik, yapılacağı doğru yer bulunmadıkça … Gerçek bir iyilik sayılmaz.»

وعن ابن عباس رضى اللَّه عنهما: أنه جاء عمرو بن الجموح وهو شيخ هِمّ وله مال عظيم فقال:

İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre: Amr b. el-Cemûh pir-i fani bir ihtiyar olup büyük bir servete sahipti; geldi ve:

ماذا ننفق من أموالنا؟ وأين نضعها؟ فنزلت. وعن السدى: هي منسوخة بفرض الزكاة. وعن الحسن: هي في التطوّع.

«Mallarımızdan neyi infak edelim ve nereye harcayalım?» dedi; bunun üzerine bu ayet indi. es-Süddî'den rivayet edildiğine göre bu ayet zekâtın farz kılınmasıyla neshedilmiştir. Hasan'dan ise nafile infak hakkında olduğu rivayet edilmiştir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢١٦]

[Bakara Suresi (2) : Âyet 216]

كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٢١٦)

{ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٢١٦) } “Savaş, hoşunuza gitmediği halde size farz kılındı. Olur ki, bir şeyden hoşlanmazsınız da o sizin için hayırlı olur. Ve olur ki, bir şeyi seversiniz de o sizin için şer olur. Allah bilir, siz bilmezsiniz.”

وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ من الكراهة بدليل قوله وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً ثم إما أن يكون بمعنى الكراهة على وضع المصدر موضع الوصف مبالغة، كقولها:

{ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ } { وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً } buyruğunun delaletiyle kerâhettendir (hoşlanmamaktandır). Sonra bu kelime mübalağa amacıyla mastarın sıfat yerine konulması kabilinden ya kerâhet (hoşlanılmayan şey) anlamındadır; nitekim [şair] kadının şöyle dediği gibi:

فَإنَّمَا هِىَ إقْبَالٌ وَإدْبَارُ

«Zira o, ancak bir öne atılış ve bir geri çekiliştir.»

كأنه في نفسه لفرط كراهتهم له. وإما أن يكون فعلا بمعنى مفعول كالخبز بمعنى المخبوز، أى وهو مكروه لكم. وقرأ السلمى- بالفتح- على أن يكون بمعنى المضموم، كالضعف والضعف، ويجوز أن يكون بمعنى الإكراه على طريق المجاز، كأنهم أكرهوا عليه لشدة كراهتهم له ومشقته عليهم. ومنه قوله تعالى: (حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهاً وَوَضَعَتْهُ كُرْهاً) ، وعلى قوله تعالى: (وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً) جميع ما كلفوه، فإن النفوس تكرهه وتنفر عنه وتحب خلافه وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما يصلحكم وما هو خير لكم وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ذلك.

Sanki ondan aşırı derecede hoşlanmamaları sebebiyle [bizzat hoşnutsuzluğun kendisi] gibidir. Yahut fı'l vezninde olup mef'ûl anlamındadır; tıpkı el-habz kelimesinin el-mahbûz (pişirilmiş ekmek) anlamında olması gibi; yani «o sizin için mekruhtur (hoşlanılmayan bir şeydir)». es-Sülemî, dammeli olanla aynı anlamda olmak üzere fetha ile [kerh olarak] okumuştur; tıpkı da'f ve du'f kelimelerinde olduğu gibi. Mecaz yoluyla ikrah (zorlama) anlamında olması da caizdir; sanki savaştan aşırı hoşnutsuzlukları ve kendilerine ağır gelmesi sebebiyle ona zorlanmışlar gibidir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهاً وَوَضَعَتْهُ كُرْهاً } “Annesi onu güçlükle taşıdı ve güçlükle doğurdu”. Yüce Allah'ın: { وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً } buyruğu ise kendilerine yüklenen mükellefiyetlerin tamamı hakkındadır; zira nefisler bundan hoşlanmaz, uzaklaşır ve aksini sever. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ } sizin için neyin maslahat olduğunu ve neyin hayır getireceğini, { وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ } bunu bilmezsiniz.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢١٧ الى ٢١٨]

[Bakara Suresi (2) : Âyetler 217-218]

يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢١٧) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢١٨)

{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢١٧) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢١٨) } “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: «Onda savaşmak büyük [bir günahtır]. Allah yolundan alıkoymak, O'nu ve Mescid-i Haram'ı inkâr etmek ve halkını oradan çıkarmak ise Allah katında daha büyüktür. Fitne de öldürmekten daha büyüktür.» Eğer güçleri yeterse, sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmaya devam ederler. Sizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse, işte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiştir. Ve işte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır. Şüphesiz iman edenler, hicret edenler ve Allah yolunda cihad edenler; işte onlar Allah'ın rahmetini umarlar. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

بعث رسول اللَّه ﷺ عبد اللَّه بن جحش على سرية في جمادى الآخرة»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Cemâziyelâhir ayında Abdullah b. Cahş'ı bir seriyyenin başında gönderdi»

قبل قتال بدر بشهرين ليترصد عيراً لقريش فيها عمرو بن عبد اللَّه الحضرمي وثلاثة معه، فقتلوه وأسروا اثنين واستاقوا العير وفيها من تجارة الطائف، وكان ذلك أول يوم من رجب وهم يظنونه من جمادى الآخرة، فقالت قريش: قد استحل محمد الشهر الحرام شهرا يأمن فيه الخائف ويبذعرّ فيه الناس إلى معايشهم فوقف رسول اللَّه ﷺ العير، وعظم ذلك على أصحاب السرية وقالوا: ما نبرح حتى تنزل توبتنا، وردّ رسول اللَّه ﷺ العير والأسارى، وعن ابن عباس رضى اللَّه عنه: لما نزلت أخذ رسول اللَّه ﷺ الغنيمة. والمعنى: يسألك الكفار أو المسلمون عن القتال في الشهر الحرام. وقِتالٍ فِيهِ بدل الاشتمال من الشهر. وفي

[Bu görev], Bedir Savaşı'ndan iki ay önce, Kureyş'e ait ve içinde Amr b. Abdillâh el-Hadramî ile beraberindeki üç kişinin bulunduğu bir kervanı gözetlemek içindi. Onu öldürdüler, iki kişiyi esir aldılar ve içinde Tâif ticareti [malları] bulunan kervanı sürüp getirdiler. Bu [olay], onlar Cemâziyelâhir ayından zannederlerken Receb ayının ilk gününde gerçekleşmişti. Bunun üzerine Kureyş: "Muhammed, korkan kimsenin güvende olduğu ve insanların maişetleri için [etrafa] dağıldığı haram ayı helal saydı!" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kervanı [ve ganimetleri] bekletti. Bu durum seriyyede bulunanlara çok ağır geldi ve: "Tevbemiz [kabul edildiğine dair vahiy] ininceye kadar [olduğumuz yerden] ayrılmayacağız" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kervanı ve esirleri [sahiplerine] geri verdi. İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan [rivayet edildiğine göre ise]: [Bu ayet] indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ganimeti aldı. [Ayetteki] anlam şudur: Kâfirler veya Müslümanlar sana haram ayda savaşmaktan soruyorlar. { قِتالٍ فِيهِ } "kıtâlin fîhi" [ifadesi], { الشَّهْرِ } "eş-şehr" [kelimesinden] bedel-i iştimaldir. Ve

قراءة عبد اللَّه: عن قتال فيه، على تكرير العامل، كقوله: (لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ) وقرأ عكرمة: قتل فيه قل قتل فيه كبير، أى إثم كبير. وعن عطاء: أنه سئل عن القتال في الشهر الحرام؟

Abdullah'ın kıraatinde: Âmilin tekrar edilmesi üzere «An kıtâlin fîhi» şeklindedir; tıpkı Yüce Allah'ın: { لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ } “Onlardan iman eden zayıf bırakılmış kimselere” buyruğunda olduğu gibi. İkrime ise: «Katlün fîhi kul katlün fîhi kebîr» şeklinde okumuştur; yani büyük bir günahtır. Atâ'dan rivayet edildiğine göre, kendisine haram ayda savaşmaktan sorulmuş,

فحلف باللَّه ما يحل للناس أن يغزوا في الحرم ولا في الشهر الحرام إلا أن يقاتلوا فيه، وما نسخت.

o da Allah'a yemin ederek, kendileriyle savaşılmadıkça insanların Harem'de de haram ayda da savaşmasının helal olmadığını ve bunun neshedilmediğini söylemiştir.

وأكثر الأقاويل على أنها منسوخة بقوله: (فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ) . وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مبتدأ وأكبر خبره، يعنى وكبائر قريش من صدّهم عن سبيل اللَّه وعن المسجد الحرام، وكفرهم باللَّه وإخراج أهل المسجد الحرام وهم رسول اللَّه والمؤمنون أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ مما فعلته السرية من القتال في الشهر الحرام على سبيل الخطأ والبناء على الظن وَالْفِتْنَةُ الإخراج أو الشرك. والمسجد الحرام: عطف على سبيل اللَّه، ولا يجوز أن يعطف على الهاء في: (بِهِ) . وَلا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ إخبار عن دوام عداوة الكفار للمسلمين وأنهم لا ينفكون عنها حتى يردّوهم عن دينهم، وحتى معناها التعليل كقولك: فلان يعبد اللَّه حتى يدخل الجنة، أى يقاتلونكم كى يردّوكم. وإِنِ اسْتَطاعُوا استبعاد لاستطاعتهم كقول الرجل لعدوّه: إن ظفرت بى فلا تبق علىَّ. وهو واثق بأنه لا يظفر به وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ ومن يرجع عن دينه إلى دينهم ويطاوعهم على ردّه إليه فَيَمُتْ على الردّة فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ لما يفوتهم بإحداث الردة مما للمسلمين في الدنيا من ثمرات الإسلام، وباستدامتها والموت عليها من ثواب الآخرة. وبها احتج الشافعي على أن الردّة لا تحبط الأعمال حتى يموت عليها. وعند أبى حنيفة أنها تحبطها وإن رجع مسلماً. إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هاجَرُوا روى أن عبد اللَّه بن جحش وأصحابه حين قتلوا الحضرمي، ظنّ قوم أنهم إن سلموا من الإثم فليس لهم أجر، فنزلت أُولئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ وعن قتادة: هؤلاء خيار هذه الأمّة، ثم جعلهم اللَّه أهل رجاء كما تسمعون. وإنه من رجا طلب، ومن خاف هرب.

Görüşlerin çoğuna göre ise bu ayet, { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” buyruğuyla neshedilmiştir. { وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } mübteda (özne), { أَكْبَرُ } ise haberdir (yüklem); yani Kureyş'in Allah yolundan ve Mescid-i Haram'dan alıkoymak, Allah'ı inkâr etmek ve Mescid-i Haram'ın ehlini -ki onlar Resûlullah ile müminlerdir- oradan çıkarmak gibi büyük günahları; seriyyenin yanılarak ve zanna dayanarak haram ayda savaşmasından { أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ } Allah katında daha büyüktür. { وَالْفِتْنَةُ } ise [Mekke'den] çıkarmak veya şirk koşmaktır. «el-Mescidi'l-harâm» ifadesi «Sebîlillâh» üzerine matuftur; { بِهِ } lafzındaki zamire (hâ) atfedilmesi ise caiz değildir. { وَلا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ } kâfirlerin Müslümanlara olan düşmanlığının sürekliliğini ve onları dinlerinden döndürünceye kadar bundan vazgeçmeyeceklerini haber vermektedir. Buradaki «hattâ» tıpkı senin: «Filan kimse cennete girsin diye Allah'a ibadet eder» demen gibi ta'lîl (gerekçe) anlamındadır; yani sizi döndürmek için sizinle savaşırlar. { إِنِ اسْتَطاعُوا } onların güç yetirebilmelerini uzak görmektir; tıpkı bir adamın düşmanına, kendisini alt edemeyeceğine güvendiği halde: «Eğer beni alt edersen bana acıma!» demesi gibidir. { وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ } sizden kim dininden onların dinine döner ve onu geri çevirmeleri hususunda onlara uyarsa, { فَيَمُتْ } riddet (dinden dönme) üzere ölürse, { فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } riddet etmeleri sebebiyle dünyada Müslümanlar için olan İslam'ın semerelerinden, bunu sürdürüp bu hal üzere ölmeleri sebebiyle de ahiret sevabından mahrum kalacakları için amelleri boşa gitmiştir. Şâfiî, dinden dönmenin o hal üzere ölmedikçe amelleri boşa çıkarmayacağına bu ayetle delil getirmiştir. Ebû Hanîfe'ye göre ise kişi Müslüman olarak dönse bile riddet amelleri boşa çıkarır. { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هاجَرُوا } Rivayet edildiğine göre Abdullah b. Cahş ve arkadaşları Hadramî'yi öldürdüklerinde, bir topluluk onların günahtan kurtulsalar bile bir ecirlerinin olmayacağını zannetmişti; bunun üzerine { أُولئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ } ayeti indi. Katâde'den rivayet edildiğine göre: Bunlar bu ümmetin hayırlılarıdır, sonra Allah işittiğiniz üzere onları recâ (ümit) ehli kılmıştır. Şüphesiz ümit eden arar, korkan ise kaçar.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢١٩ الى ٢٢٠]

[Bakara Suresi (2) : Âyetler 219-220]

يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما وَيَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢١٩) فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٢٠)

{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما وَيَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢١٩) فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٢٠) } “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar. De ki: «Onlarda hem büyük bir günah hem de insanlar için bazı menfaatler vardır. Günahları ise menfaatlerinden daha büyüktür.» Yine sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: «İhtiyaçtan fazlasını.» Allah size ayetleri böylece açıklar ki düşünesiniz; dünya ve ahiret hakkında. Bir de sana yetimleri soruyorlar. De ki: «Onların durumlarını düzeltmek hayırlıdır. Eğer onlarla bir arada yaşarsanız, artık onlar sizin kardeşlerinizdir. Allah bozanı düzeltenden ayırmasını bilir. Allah dileseydi sizi elbette zora sokardı. Şüphesiz Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.»”

نزلت في الخمر أربع آيات نزلت بمكة : (وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً)

İçki hakkında dört ayet inmiştir. [Bunlardan ilki] Mekke'de inen: { وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً } “Hurma ağaçlarının ve üzüm bağlarının meyvelerinden de hem bir sarhoşluk verici [içki] elde edersiniz...” [ayetidir].

فكان المسلمون يشربونها وهي لهم حلال. ثم إن عمر ومعاذاً ونفراً من الصحابة قالوا يا رسول اللَّه، أفتنا في الخمر فإنها مذهبة للعقل مسلبة للمال، فنزلت: (فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ) فشربها قوم وتركها آخرون. ثم دعا عبد الرحمن بن عوف ناساً منهم فشربوا وسكروا فأمّ بعضهم فقرأ: قل يا أيها الكافرون أعبد ما تعبدون فنزلت: «لا تقربوا الصلاة وأنتم سكارى» فقل من يشربها. ثم دعا عتبان بن مالك قوما فيهم سعد بن أبى وقاص فلما سكروا افتخروا وتناشدوا حتى أنشد سعد شعراً فيه هجاء الأنصار فضربه أنصارى بلحى بعير فشجه موضحة، فشكا إلى رسول اللَّه ﷺ. فقال عمر: اللهم بين لنا في الخمر بيانا شافيا، فنزلت (إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ) إلى قوله (فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ) فقال عمر رضى اللَّه عنه: انتهينا يا رب . وعن علىّ رضى اللَّه عنه: لو وقعت قطرة في بئر فبنيت مكانها منارة لم أؤذن عليها ولو وقعت في بحر ثم جف ونبت فيه الكلأ

Müslümanlar helal olduğu [dönemde] onu içiyorlardı. Sonra Ömer, Muâz ve sahâbeden bir grup: "Ey Allah'ın Resûlü! İçki hakkında bize fetva ver; çünkü o aklı gideriyor, malı çekip alıyor" dediler. Bunun üzerine { فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ } “Onlarda hem büyük bir günah hem de insanlar için bazı menfaatler vardır” [ayeti] indi. Bunun üzerine bir grup onu içti, diğerleri ise terk etti. Sonra Abdurrahman b. Avf onlardan birtakım kimseleri davet etti; içtiler ve sarhoş oldular. İçlerinden biri onlara imam oldu ve { قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ ۝ أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ } [şeklinde yanlış] okudu. Bunun üzerine { لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى } “Sarhoşken namaza yaklaşmayın” [ayeti] indi ve onu içenler azaldı. Ardından İtbân b. Mâlik, aralarında Sa'd b. Ebî Vakkâs'ın da bulunduğu bir topluluğu davet etti. Sarhoş olduklarında övünmeye ve karşılıklı şiir okumaya başladılar; nihayet Sa'd, içinde Ensâr'ın hicvi bulunan bir şiir okudu. Bunun üzerine Ensârî bir zat bir devenin çene kemiğiyle ona vurup kemiğe kadar varacak şekilde başını yardı (mûdıha). [Sa'd] durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet etti. Ömer: "Allahım! İçki hususunda bize şifa verici (kesin ve tatmin edici) açık bir beyanda bulun" dedi. Bunun üzerine { إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ } [ayetinden] { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “Artık vazgeçtiniz değil mi?” kavline kadar [olan ayetler] indi. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh: "Vazgeçtik ya Rabbi!" dedi. Ali radıyallâhu anh'tan [şöyle rivayet edilmiştir]: «[İçkiden] bir kuyuya bir damla düşse, sonra onun yerine bir minare inşa edilse, üzerinde ezan okumam. Bir denize düşse, sonra [o deniz] kurusa ve orada ot bitse...»

لم أرعه. وعن ابن عمر رضى اللَّه عنهما: لو أدخلت أصبعى فيه لم تتبعني . وهذا هو الإيمان حقاً، وهم الذين اتقوا اللَّه حق تقاته. والخمر: ما غلى واشتدّ وقذف بالزبد من عصير العنب، وهو حرام، وكذلك نقيع الزبيب أو التمر الذي لم يطبخ، فإن طبخ حتى ذهب ثلثاه ثم غلى واشتدّ ذهب خبثه ونصيب الشيطان، وحلّ شربه ما دون السكر إذا لم يقصد بشربه اللهو والطرب عند أبى حنيفة. وعن بعض أصحابه: لأن أقول مراراً هو حلال، أحبّ إلىّ من أن أقول مرة هو حرام، ولأن أخرّ من السماء فأتقطع قطعاً أحبّ إلىّ من أن أتناول منه قطرة. وعند أكثر الفقهاء هو حرام كالخمر، وكذلك كل ما أسكر من كل شراب. وسميت خمراً لتغطيتها العقل والتمييز كما سميت سكراً لأنها تسكرهما، أى تحجزهما، وكأنها سميت بالمصدر من «خمره خمراً» إذا ستره للمبالغة. والميسر: القمار، مصدر من يسر، كالموعد والمرجع من فعلهما. يقال: يسرته، إذا قمرته، واشتقاقه من اليسر، لأنه أخذ مال الرجل بيسر وسهولة من غير كد ولا تعب، أو من اليسار.

hayvanlarımı orada otlatmam.» İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan ise şöyle rivayet edilmiştir: «Parmağımı içine soksam, [o parmağım artık] bana tabi olmaz.» İşte gerçek iman budur ve onlar Allah'tan hakkıyla sakınanlardır. Hamr (خمر) (içki): Üzüm suyundan kaynayıp sertleşen ve köpük atan şeydir ve haramdır. Aynı şekilde pişirilmemiş kuru üzüm veya hurma şırası da böyledir. Şayet üçte ikisi gidinceye kadar pişirilir, sonra kaynar ve sertleşirse, Ebû Hanîfe'ye göre onun pisliği ve şeytanın hissesi gitmiş olur; sarhoşluk vermeyecek kadarı eğlence ve neşe amacıyla içilmemek kaydıyla helal olur. Bazı ashabından şöyle rivayet edilmiştir: «Onun hakkında defalarca helaldir demem, bir defa haramdır dememden bana daha sevimlidir; gökten düşüp parça parça olmam ise ondan bir damla tatmamdan bana daha sevimlidir.» Fakihlerin çoğuna göre ise o da hamr gibi haramdır; aynı şekilde her içeceğin sarhoşluk veren her miktarı da haramdır. Hamr (içki), aklı ve temyizi örttüğü için bu adla anılmıştır; nitekim aklı ve temyizi engellediği/kapattığı için ona sekr de denilmiştir; sanki mübalağa için «hamerahû hamren» (onu tamamen örttü) fiilinin mastarıyla isimlendirilmiş gibidir. Meysir (ميسر) ise kumardır; «yasara» fiilinden gelen bir mastardır, tıpkı fiillerinden gelen mev'id ve merci' kelimeleri gibi. Birini kumarda yendiğinde «yesartehû» denir. Türetilişi ise yüsrden (kolaylıktan) gelir; çünkü kişinin malı meşakkatsiz ve zahmetsiz bir şekilde, kolaylıkla alınır; yahut yesârdan (zenginlikten) gelir,

لأنه سلب يساره. وعن ابن عباس رضى اللَّه عنهما: كان الرجل في الجاهلية يخاطر على أهله وماله قال:

çünkü onun zenginliğini çekip almaktadır. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre: Cahiliye döneminde kişi ailesi ve malı üzerine kumar oynardı. [Şair] şöyle demiştir:

أقُولُ لَهُمْ بِالشِّعْبِ إذْ يَيْسِرُونَنِى

«Onlar benim üzerime kumar oynarlarken dağ geçidinde kendilerine derim ki:»

أى يفعلون بى ما يفعل الياسرون بالميسور. فإن قلت: كيف صفة الميسر؟ قلت: كانت لهم عشرة أقداح، وهي: الأزلام والأقلام، والفذ، والتوأم، والرقيب، والحلس، والنافس، والمسبل، والمعلى والمنيح والسفيح، والوغد. لكل واحد منها نصيب معلوم من جزور ينحرونها ويجزءونها عشرة أجزاء. وقيل: ثمانية وعشرين إلا لثلاثة، وهي المنيح والسفيح والوغد. ولبعضهم:

Yani kumarbazların kumar oynanan kişiye yaptıklarını bana yapıyorlar. Eğer: «Kumarın niteliği nasıldı?» dersen, derim ki: Onların on tane oku vardı; bunlar: ezlâm, aklâm, fezz, tev'em, rakîb, hıllıs, nâfis, müsbil, muallâ, menîh, sefîh ve vağddır. Boğazladıkları ve on parçaya ayırdıkları bir devenin her bir ok için belirlenmiş bir hissesi vardı. Yirmi sekiz parçaya ayrıldığı da söylenmiştir; menîh, sefîh ve vağd olmak üzere üçü müstesnadır [bunların hissesi yoktur]. Bir şair şöyle der:

لِىَ فِى الدُّنْيَا سِهَامٌ … لَيْسَ فِيهِنَّ رَبِيحُ

«Dünyada payıma düşen oklar vardır ki … İçlerinde kazandıran hiçbir ok yoktur.»

وَأسَامِيهِنَّ وَغْدٌ … وَسَفِيحٌ وَمنِيحُ

«[O okların] adları ise vağd, sefîh ve menîhtir.»

للفذ سهم، وللتوأم سهمان، وللرقيب ثلاثة، وللحلس أربعة، وللنافس خمسة، وللمسبل ستة وللمعلى سبعة يجعلونها في الربابة وهي خريطة، ويضعونها على يدي عدل، ثم يجلجلها ويدخل يده فيخرج باسم رجل رجل قدحا منها. فمن خرج له قدح من ذوات الأنصباء أخذ النصيب الموسوم به ذلك القدح. ومن خرج له قدح مما لا نصيب له لم يأخذ شيئا وغرم ثمن الجزور كله. وكانوا يدفعون تلك الأنصباء إلى الفقراء ولا يأكلون منها. ويفتخرون بذلك ويذمون من لم يدخل فيه، ويسمونه البرم. وفي حكم الميسر: أنواع القمار، من النرد والشطرنج وغيرهما. وعن النبي ﷺ: «إياكم وهاتين اللعبتين المشئومتين فإنهما من ميسر العجم » وعن علىّ رضى اللَّه عنه: أنّ النرد والشطرنج من الميسر . وعن ابن سيرين: كل شيء فيه خطر فهو من الميسر.

Fezz için bir hisse, tev'em için iki hisse, rakîb için üç, hıllıs için dört, nâfis için beş, müsbil için altı ve muallâ için yedi hisse vardı. Bunları ribâbe denen bir torbaya koyar ve adil bir kimsenin ellerine bırakırlardı; o da torbayı çalkalar, elini daldırıp her adamın adına birer ok çekerdi. Kime hisseli oklardan biri çıkarsa, o okun belirlediği hisseyi alırdı. Kime de hissesi olmayan bir ok çıkarsa hiçbir şey alamaz ve devenin bütün bedelini öderdi. Bu hisseleri fakirlere verir, kendileri yemezlerdi. Bununla övünürler ve bu oyuna katılmayanı kınar, ona «el-Beram» adını verirlerdi. Tavla, satranç ve diğerleri gibi kumar türleri de meysir hükmündedir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Şu iki uğursuz oyundan sakının, zira onlar Acemlerin kumarındandır.» Ali radıyallâhu anh'tan: «Tavla ve satranç kumardandır» rivayeti nakledilmiştir. İbn Sîrîn'den de: «İçinde risk bulunan her şey kumardandır» dediği rivayet edilmiştir.

والمعنى: يسألونك عما في تعاطيهما، بدليل قوله تعالى قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ، وَإِثْمُهُما وعقاب الإثم في تعاطيهما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما وهو الالتذاذ بشرب الخمر والقمار، والطرب فيهما، والتوصل بهما إلى مصادقات الفتيان ومعاشراتهم، والنيل من مطاعمهم ومشاربهم وأعطياتهم، وسلب الأموال بالقمار، والافتخار على الأبرام . وقرئ: إثم كثير- بالثاء- وفي قراءة أبىّ: وإثمهما أقرب. ومعنى الكثرة: أن أصحاب الشرب والقمار يقترفون فيهما الآثام من وجوه كثيرة الْعَفْوَ نقيض الجهد وهو أن ينفق ما لا يبلغ إنفاقه منه الجهد واستفراغ الوسع، قال:

Anlamı şudur: Yüce Allah'ın { قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ } buyruğunun delaletiyle, sana onları kullanmanın hükmünü soruyorlar. { وَإِثْمُهُما } onları kullanmaktaki günahın cezası, { أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما } menfaatlerinden daha büyüktür. Menfaat ise içki içmekten ve kumardan lezzet almak, onlarla neşelenmek, onlar vasıtasıyla cömert gençlerle dostluk ve ahbaplık kurmak, onların yiyecek, içecek ve ihsanlarına nail olmak, kumar yoluyla malları çekip almak ve cimrilere karşı övünmektir. «İsmün kesîrün» (peltek se ile) şeklinde de okunmuştur. Übeyy'in kıraatinde ise: «Ve ismühümâ akrabu» şeklindedir. Çokluğun anlamı: İçki ve kumar ehlinin bu ikisinde pek çok yönden günah işlemesidir. el-Afv (الْعَفْوَ): Zahmetin zıddıdır; o da harcanması kişiyi zorluğa sokmayacak ve gücünü tüketmeyecek olandır. [Şair] şöyle demiştir:

خُذِى الْعَفْوَ مِنِّى تَسْتَدِيمِى مَوَدَّتِى

«Benden fazlalığı/kolay olanı al ki sevgimi daim kılasın.»

ويقال للأرض السهلة: العفو. وقرئ بالرفع والنصب. وعن النبي ﷺ، أنّ رجلا أتاه ببيضة من ذهب أصابها في بعض المغازي فقال: خذها منى صدقة، فأعرض عنه رسول اللَّه صلى

Düz ve engebesiz araziye de el-afv (العفو) denir. [Bu kelime] ref (ötre) ve nasb (üstün) ile de okunmuştur. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [rivayet edildiğine göre], bir adam bazı gazvelerde elde ettiği yumurta büyüklüğünde bir altınla ona gelip: «Bunu benden sadaka olarak al» dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ondan

اللَّه عليه وسلم فأتاه من الجانب الأيمن فقال مثله فأعرض عنه، ثم أتاه من الجانب الأيسر فأعرض عنه فقال: هاتها مغضبا، فأخذها فخذفه بها خذفا لو أصابه لشجه أو عقره، ثم قال: «يجيء أحدكم بماله كله يتصدّق به ويجلس يتكفف الناس! إنما الصدقة عن ظهر غنى » فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ إمّا أن يتعلق بتتفكرون، فيكون المعنى: لعلكم تتفكرون فيما يتعلق بالدارين فتأخذون بما هو أصلح لكم كما بينت لكم أنّ العفو أصلح من الجهد في النفقة، وتتفكرون في الدارين فتؤثرون أبقاهما وأكثرهما منافع. ويجوز أن يكون إشارة إلى قوله: (وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما) لتتفكروا في عقاب الإثم في الآخرة والنفع في الدنيا. حتى لا تختاروا النفع العاجل على النجاة من العقاب العظيم. وإمّا أن يتعلق بيبين على معنى: يبين لكم الآيات في أمر الدارين وفيما يتعلق بهما لعلكم تتفكرون، لما نزلت (إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً) اعتزلوا اليتامى وتحاموهم وتركوا مخالطتهم والقيام بأموالهم والاهتمام بمصالحهم، فشق ذلك عليهم وكاد يوقعهم في الحرج، فقيل إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ أى مداخلتهم على وجه الإصلاح لهم ولأموالهم خير من مجانبتهم وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ وتعاشروهم ولم تجانبوهم (فهم) فَإِخْوانُكُمْ في الدين، ومن حق الأخ أن يخالط أخاه، وقد حملت المخالطة على المصاهرة وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ أى لا يخفى على اللَّه من داخلهم بإفساد وإصلاح فيجازيه على حسب مداخلته، فاحذروه ولا تتحروا غير الإصلاح وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ لحملكم على العنت وهو المشقة وأحرجكم فلم يطلق لكم مداخلتهم. وقرأ طاوس: قل إصلاح إليهم. ومعناه إيصال الصلاح وقرئ: لعنتكم، بطرح الهمزة وإلقاء حركتها على اللام، وكذلك (فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ) . إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غالب يقدر على أن يعنت عباده ويحرجهم ولكنه حَكِيمٌ لا يكلف إلا ما تتسع فيه طاقتهم.

aleyhi ve sellem ondan yüz çevirdi. Adam sağ tarafından geldi ve aynı şeyi söyledi; [ondan yine] yüz çevirdi. Sonra sol tarafından geldi, yine yüz çevirdi ve öfkelenerek: «Ver onu!» dedi; onu alıp adama öyle bir fırlattı ki şayet isabet etseydi başını yarar veya onu sakatlardı. Sonra şöyle buyurdu: «Biriniz bütün malını getirip sadaka olarak veriyor, sonra da oturup insanlara el açıyor! Sadaka ancak zenginlikten arta kalandır.» { فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } ifadesi ya «tetafekkerûn» (düşünesiniz) fiiline taalluk eder; bu durumda anlam şöyle olur: İki yurdu ilgilendiren hususlarda düşünesiniz de, infakta fazlalığın zorluktan daha uygun olduğunu size açıkladığım gibi sizin için en uygun olanı tutasınız; iki yurt hakkında düşünüp daha kalıcı ve menfaati daha çok olanı tercih edesiniz. Ahiretteki günahın cezasını ve dünyadaki menfaati düşünesiniz diye; geçici menfaati büyük azaptan kurtuluşa tercih etmeyesiniz diye { وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما } buyruğuna işaret olması da caizdir. Yahut düşünesiniz diye dünya ve ahiret işinde ve her ikisini ilgilendiren hususlarda size ayetleri açıklar anlamında «yübeyyinu» fiiline taalluk eder. { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً } “Yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler” ayeti inince, yetimlerden uzak durdular, onlardan çekindiler, onlarla bir arada yaşamayı, mallarını çekip çevirmeyi ve işleriyle ilgilenmeyi bıraktılar; bu durum onlara ağır geldi ve neredeyse sıkıntıya düşeceklerdi. Bunun üzerine: { إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ } denildi; yani kendilerine ve mallarına ıslah maksadıyla onlara karışmak, onlardan uzak durmaktan daha hayırlıdır. { وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ } onlarla bir arada yaşar ve onlardan uzak durmazsanız, [onlar] { فَإِخْوانُكُمْ } dinde kardeşlerinizdir; kardeşin hakkı ise kardeşiyle bir arada olmaktır. Buradaki karışma evlilik olarak da yorumlanmıştır. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ } Yani onların arasına fesat için giren ile ıslah için gireni Allah çok iyi bilir de girişine göre ona karşılığını verir; öyleyse O'ndan sakının ve ıslahtan başkasına yönelmeyin. { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ } sizi zorluğa ve meşakkate sürükler, darlığa sokar ve onlarla bir arada yaşamanıza izin vermezdi. Tâvûs: «Kul ıslâhun ileyhim» şeklinde okumuştur; bunun anlamı iyiliği ulaştırmaktır. Hemzenin hazfedilip harekesinin lâma verilmesiyle «Le'aneteküm» şeklinde de okunmuştur; nitekim { فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } lafzında da böyledir. { إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ } kullarını zora koşmaya ve darlığa düşürmeye gücü yeten mutlak galiptir, lâkin { حَكِيمٌ } ancak güçlerinin yeteceği şeyleri teklif eden hikmet sahibidir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٢١]

[Bakara Suresi (2) : Âyet 221]

وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ أُولئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَيُبَيِّنُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٢٢١)

{ وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ أُولئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَيُبَيِّنُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “İman etmedikçe müşrik kadınlarla evlenmeyin. Mümin bir cariye, hoşunuza gitse bile müşrik bir kadından kesinlikle daha hayırlıdır. İman etmedikçe müşrik erkekleri [mümin kadınlarla] evlendirmeyin. Mümin bir köle, hoşunuza gitse bile müşrik bir erkekten kesinlikle daha hayırlıdır. Onlar ateşe çağırırlar; Allah ise kendi izniyle cennete ve bağışlanmaya çağırır. O, düşünüp öğüt alsınlar diye ayetlerini insanlara açıklar.” (221)

وَلا تَنْكِحُوا وقرئ بضم التاء، أى لا تتزوّجوهنّ أو لا تزوّجوهن. والْمُشْرِكاتِ الحربيات، والآية ثابتة. وقيل المشركات الحربيات والكتابيات جميعاً، لأن أهل الكتاب من أهل الشرك، لقوله تعالى: (وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ، وَقالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ) إلى قوله تعالى: (سُبْحانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ) ، وهي منسوخة بقوله تعالى: (وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ) . وسورة المائدة كلها ثابتة لم ينسخ منها شيء قط، وهو قول ابن عباس والأوزاعى.

{ وَلا تَنْكِحُوا } Tâ harfinin dammesiyle [lâ tünkihû] de okunmuştur; yani onlarla evlenmeyin veya [kadınlarınızı] onlarla evlendirmeyin. { الْمُشْرِكاتِ } savaşçı kâfir kadınlardır ve ayet muhkemdir. Müşrik kadınların hem savaşçı kâfirleri hem de Ehl-i Kitap kadınlarını kapsadığı da söylenmiştir; çünkü Yüce Allah'ın: { وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ، وَقالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ } “Yahudiler «Üzeyir Allah'ın oğludur» dediler, Hıristiyanlar da «Mesih Allah'ın oğludur» dediler” ayetinden { سُبْحانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir” buyruğuna kadar olan delaletle Ehl-i Kitap da şirk ehlindendir; ve bu ayet Yüce Allah'ın: { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden iffetli kadınlar da [size helal kılındı]” buyruğuyla neshedilmiştir. Mâide suresinin tamamı ise muhkemdir, ondan hiçbir şey asla neshedilmemiştir; bu görüş İbn Abbas ve Evzâî'nin kavlidir.

وروى أنّ رسول اللَّه ﷺ بعث مرثد بن أبى مرثد الغنوي إلى مكة ليخرج منها ناسا من المسلمين وكان يهوى امرأة في الجاهلية اسمها عناق، فأتته وقالت: ألا نخلو؟ فقال:

Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mersed b. Ebî Mersed el-Ganevî'yi, Mekke'deki bazı Müslümanları oradan çıkarması için göndermişti; Cahiliye döneminde Inâk adında bir kadına âşıktı; kadın yanına gelip: «Baş başa kalalım mı?» dedi. Mersed:

ويحك! إن الإسلام قد حال بيننا. فقالت: فهل لك أن تتزوّج بى؟ قال: نعم، ولكن أرجع إلى رسول اللَّه ﷺ فاستأمره، فاستأمره فنزلت وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ ولامرأة مؤمنة حرّة كانت أو مملوكة، وكذلك (وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ) لأنّ الناس كلهم عبيد اللَّه وإماؤه وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ ولو كان الحال أنّ المشركة تعجبكم وتحبونها، فإنّ المؤمنة خير منها مع ذلك أُولئِكَ إشارة إلى المشركات والمشركين، أى يدعون إلى الكفر فحقهم أن لا يوالوا ولا يصاهروا ولا يكون بينهم وبين المؤمنين إلا المناصبة والقتال وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى الْجَنَّةِ يعنى وأولياء اللَّه وهم المؤمنون يدعون إلى الجنة وَالْمَغْفِرَةِ وما يوصل إليهما فهم الذين تجب موالاتهم ومصاهرتهم، وأن يؤثروا على غيرهم بِإِذْنِهِ بتيسير اللَّه وتوفيقه للعمل الذي تستحق به الجنة والمغفرة. وقرأ الحسن: والمغفرة بإذنه- بالرفع- أى والمغفرة حاصلة بتيسيره.

«Yazıklar olsun sana! İslam bizim aramıza girmiştir» dedi. Kadın: «O halde benimle evlenir misin?» deyince, «Evet, ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e dönüp ona danışayım» dedi ve gidip danıştı. Bunun üzerine { وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ } ayeti indi. İster hür ister cariye olsun mümin bir kadın [daha hayırlıdır]; aynı şekilde { وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ } buyruğu da böyledir; çünkü insanların hepsi Allah'ın kulları ve cariyeleridir. { وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ } Müşrik kadın hoşunuza gitse ve onu sevseniz bile, mümin kadın bununla beraber ondan daha hayırlıdır. { أُولئِكَ } Müşrik kadınlara ve müşrik erkeklere işarettir; yani onlar küfre çağırırlar, dolayısıyla onların hakkı dost edinilmemek, dünür olunmamak ve müminlerle aralarında düşmanlık ve savaştan başka bir şey olmamaktır. { وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى الْجَنَّةِ } Yani Allah'ın dostları olan müminler cennete, { وَالْمَغْفِرَةِ } ve mağfirete ulaştıracak şeylere çağırırlar; işte dost edinilmeleri, dünür olunmaları ve başkalarına tercih edilmeleri gerekenler onlardır. { بِإِذْنِهِ } Allah'ın cenneti ve mağfireti hak ettiren amele muvaffak kılması ve kolaylaştırması iledir. Hasan ise «Ve'l-mağfiratü bi-iznihî» şeklinde ref' ile okumuştur; yani mağfiret O'nun kolaylaştırmasıyla hâsıl olur.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٢٢ الى ٢٢٣]

[Bakara Suresi (2) : Âyetler 222-223]

وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذىً فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ فَإِذا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ (٢٢٢) نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (٢٢٣)

{ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذىً فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ فَإِذا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ } “Sana kadınların ay halini soruyorlar. De ki: O bir ezadır (rahatsızlık ve kirliliktir). Bu sebeple ay halinde olan kadınlardan uzak durun ve temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın. İyice temizlendikleri zaman ise Allah'ın size emrettiği yerden onlara yaklaşın. Şüphesiz Allah çokça tövbe edenleri sever, tertemiz olanları da sever.” (222) { نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } “Kadınlarınız sizin için bir tarladır; öyleyse tarlanıza dilediğiniz gibi varın. Kendiniz için önceden [güzel ameller] hazırlayın. Allah'tan sakının ve bilesiniz ki muhakkak O'na kavuşacaksınız. Müminleri müjdele!” (223)

الْمَحِيضِ مصدر. يقال: حاضت محيضا، كقولك: جاء مجيئا وبات مبيتا قُلْ هُوَ أَذىً أى الحيض شيء يستقذر ويؤذى من يقربه نفرة منه وكراهة له فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فاجتنبوهنّ يعنى فاجتنبوا مجامعتهنّ. روى أنّ أهل الجاهلية كانوا إذا حاضت المرأة لم يؤاكلوها ولم يشاربوها ولم يجالسوها على فرش ولم يساكنوها في بيت كفعل اليهود والمجوس، فلما نزلت أخذ المسلمون بظاهر اعتزالهنّ فأخرجوهنّ من بيوتهم، فقال ناس من الأعراب: يا رسول اللَّه البرد شديد والثياب قليلة، فإن آثرناهن بالثياب هلك سائر أهل البيت وإن استأثرنا بها هلكت الحيض: فقال ﵊: إنما أمرتم أن تعتزلوا مجامعتهنّ إذا حضن، ولم يأمركم بإخراجهنّ من البيوت كفعل الأعاجم . وقيل: إنّ النصارى كانوا يجامعونهنّ ولا يبالون بالحيض، واليهود كانوا يعتزلونهنّ في كل شيء، فأمر اللَّه بالاقتصاد بين الأمرين، وبين الفقهاء خلاف في الاعتزال، فأبو حنيفة وأبو يوسف يوجبان اعتزال ما اشتمل عليه الإزار، ومحمد بن الحسن لا يوجب إلا اعتزال الفرج، وروى محمد حديث عائشة رضى اللَّه عنها: أنّ عبد اللَّه بن عمر سألها: هل يباشر الرجل امرأته وهي حائض؟ فقالت: تشدّ إزارها على سفلتها، ثم ليباشرها إن شاء . وما روى زيد بن أسلم أنّ رجلا سأل النبىّ ﷺ: ما يحلّ لي من امرأتى وهي حائض؟ قال: لتشدّ عليها إزارها ثم شأنك بأعلاها ، ثم قال: وهذا قول أبى حنيفة.

el-Mahîz (الْمَحِيضِ) mastardır. Tıpkı «câe mecîen» ve «bâte mebîten» demen gibi «hâdat mahîdan» denir. { قُلْ هُوَ أَذىً } Yani hayız pis sayılan bir şeydir; iğrenme ve hoşlanmama sebebiyle ona yaklaşana eza verir. { فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ } Onlardan uzak durun, yani cinsel ilişkiden uzak durun. Rivayet edildiğine göre Cahiliye ehli, kadın hayız gördüğünde -Yahudiler ve Mecusilerin yaptığı gibi- onunla birlikte yiyip içmez, aynı yatakta oturmaz ve aynı evde barınmazlardı. Bu ayet inince Müslümanlar zahiri uzaklaşmayı esas alıp kadınları evlerinden çıkardılar. Bunun üzerine bedevilerden bazıları: «Ey Allah'ın Resûlü, soğuk şiddetli ve elbiseler az; şayet elbiseleri onlara tahsis edersek ev halkının geri kalanı helak olur, kendimize ayırırsak hayızlı kadınlar helak olur» dediler. Bunun üzerine aleyhisselâm: «Siz ancak hayız gördüklerinde onlarla cinsel ilişkiden uzak durmakla emrolundunuz; yabancıların yaptığı gibi onları evlerden çıkarmakla emrolunmadınız» buyurdu. Hıristiyanların hayza aldırış etmeksizin onlarla cinsel ilişkide bulundukları, Yahudilerin ise her hususta onlardan uzak durdukları; Allah'ın ise bu iki durum arasında dengeli ve orta yolu emrettiği söylenmiştir. Fakihler arasında bu uzak durmanın sınırı hususunda ihtilaf vardır: Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf izarın örttüğü bölgeden uzak durmayı vacip görürken, Muhammed b. el-Hasan sadece fercden uzak durmayı vacip görmektedir. Muhammed, Âişe radıyallâhu anhâ'nın şu hadisini rivayet etmiştir: Abdullah b. Ömer ona: «Kişi hayızlı iken karısıyla mübaşerette bulunabilir mi?» diye sormuş, o da: «Kadın izarını alt tarafına sıkıca bağlar, sonra dilerse onunla mübaşerette bulunur» demiştir. Zeyd b. Eslem'den rivayet edildiğine göre bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Kadınım hayızlı iken bana ondan ne helal olur?» diye sormuş, o da: «İzarını üzerine sıkıca bağlasın, sonra üst tarafı sana aittir» buyurmuştur; sonra [Muhammed] «Bu, Ebû Hanîfe'nin görüşüdür» demiştir.

وقد جاء ما هو أرخص من هذا عن عائشة رضى اللَّه عنها أنها قالت: يجتنب شعار الدم وله ما سوى ذلك . وقرئ (يطهرن) بالتشديد، أى يتطهرن، بدليل قوله فَإِذا تَطَهَّرْنَ وقرأ عبد اللَّه:

Âişe radıyallâhu anhâ'dan bundan daha ruhsatlı olanı da rivayet edilmiştir; o şöyle demiştir: «Kan yerinden kaçınır, bunun dışındaki yerler ise ona helaldir.» { يَطْهُرْنَ } şedde ile [yettahherne] yani temizleninceye kadar şeklinde okunmuştur; nitekim { فَإِذا تَطَهَّرْنَ } buyruğu buna delildir. Abdullah ise:

حتى يتطهرن. ويطهرن بالتخفيف. والتطهر: الاغتسال. والطهر: انقطاع دم الحيض. وكلتا

{ حَتَّى يَتَطَهَّرْنَ } [temizleninceye kadar] şeklinde [okumuştur]. { يَطْهُرْنَ } ise tahfîf ile (şeddesiz) okunmuştur. Tetahhur (التطهر), gusletmek (boy abdesti almak); tuhr (الطهر) ise hayız kanının kesilmesidir. Ve her iki

القراءتين مما يجب العمل به، فذهب أبو حنيفة إلى أن له أن يقربها في أكثر الحيض بعد انقطاع الدم وإن لم تغتسل، وفي أقل الحيض لا يقربها حتى تغتسل أو يمضى عليها وقت صلاة. وذهب الشافعي إلى أنه لا يقربها حتى تطهر وتطهر، فتجمع بين الأمرين، وهو قول واضح. ويعضده قوله: (فَإِذا تَطَهَّرْنَ) . مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ من المأتى الذي أمركم اللَّه به وحلله لكم وهو القبل إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ مما عسى يندر منهم من ارتكاب ما نهوا عنه من ذلك وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ المتنزهين عن الفواحش. أو إنّ اللَّه يحبّ التوّابين الذين يطهرون أنفسهم بطهرة التوبة من كل ذنب، ويحب المتطهرين من جميع الأقذار: كمجامعة الحائض والطاهر قبل الغسل، وإتيان ما ليس بمباح، وغير ذلك حَرْثٌ لَكُمْ مواضع الحرث لكم. وهذا مجاز، شبهن بالمحارث تشبيها لما يلقى في أرحامهن من النطف التي منها النسل بالبذور. وقوله فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ تمثيل، أى فأتوهن كما تأتون أراضيكم التي تريدون أن تحرثوها من أى جهة شئتم، لا تحظر عليكم جهة دون جهة، والمعنى: جامعوهن من أى شق أدرتم بعد أن يكون المأتى واحداً وهو موضع الحرث. وقوله: (هُوَ أَذىً، فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ) ، (مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ) ، (فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ) من الكنايات اللطيفة والتعريضات المستحسنة. وهذه وأشباهها في كلام اللَّه آداب حسنة على المؤمنين أن يتعلموها ويتأدّبوا بها ويتكلفوا مثلها في محاورتهم ومكاتبتهم. وروى أن اليهود كانوا يقولون: من جامع امرأته وهي مجبية من دبرها في قبلها كان ولدها أحول، فذكر ذلك لرسول اللَّه ﷺ: فقال كذبت اليهود ونزلت. وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ ما يجب تقديمه من الأعمال الصالحة وما هو خلاف ما نهيتكم عنه. وقيل: هو طلب الولد، وقيل: التسمية على الوطء وَاتَّقُوا اللَّهَ فلا تجترئوا على المناهي وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ فتزوّدوا ما لا تفتضحون به وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ المستوجبين للمدح والتعظيم بترك القبائح وفعل الحسنات. فإن قلت: ما موقع قوله: (نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ) مما قبله؟ قلت: موقعه موقع البيان والتوضيح لقوله: (فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ) يعنى أنّ المأتى الذي أمركم اللَّه به هو مكان الحرث، ترجمة له وتفسيراً، أو إزالة للشبهة، ودلالة على أنّ الغرض الأصيل في الإتيان هو طلب النسل لا قضاء الشهوة. فلا تأتوهنّ إلا من المأتى الذي يتعلق به هذا الغرض. فإن قلت: ما بال (يَسْئَلُونَكَ) جاء بغير واو ثلاث مرات، ثم مع الواو ثلاثاً؟

Her iki kıraat de kendisiyle amel edilmesi gereken [okuyuşlar]dandır. Ebû Hanîfe, hayzın en uzun süresinde kan kesildikten sonra kadın yıkanmasa dahi erkeğin ona yaklaşabileceği, hayzın en kısa süresinde ise yıkanmadıkça yahut üzerinden bir namaz vakti geçmedikçe ona yaklaşamayacağı görüşüne varmıştır. Şâfiî ise [kadın] hem temizleninceye (kan kesilinceye) hem de yıkanıncaya kadar ona yaklaşamayacağı, böylece iki hususu birleştireceği görüşüne varmıştır ki bu gayet açık bir görüştür. { فَإِذا تَطَهَّرْنَ } “Temizlendikleri vakit” buyruğu da bunu desteklemektedir. { مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ } “Allah'ın size emrettiği yerden”, yani Allah'ın size emrettiği ve sizin için helal kıldığı yaklaşma yerinden [yaklaşın] ki o da ön taraftır (ferctir). { إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ } “Şüphesiz Allah çokça tövbe edenleri sever”, yani kendilerine yasaklanan bu şeyleri işlemeleri nadiren de olsa vuku bulduğunda bundan tövbe edenleri [sever]; { وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ } “ve temizlenenleri sever”, yani çirkin işlerden (fahşâdan) uzak duranları [sever]. Yahut şüphesiz Allah, tövbenin temizliğiyle kendilerini her günahtan arındıran tövbekârları sever; hayızlıyla veya yıkanmadan önce temizlenmiş kadınla cinsel ilişkide bulunmak, mubah olmayan yere yaklaşmak ve bunun dışındaki bütün pisliklerden temizlenenleri de sever. { حَرْثٌ لَكُمْ } “sizin için bir ekim yeridir (tarladır)”, yani sizin için ekim yerleridir. Bu bir mecazdır; kadınların rahimlerine bırakılan ve neslin kendisinden meydana geldiği nutfeler tohumlara benzetilerek [kadınlar] ekim yerlerine (tarlalara) benzetilmiştir. { فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ } “Öyleyse ekim yerinize dilediğiniz şekilde gelin” buyruğu ise bir temsildir. Yani, ekmek istediğiniz arazilerinize dilediğiniz yönden geldiğiniz gibi onlara da öyle gelin; size bir yön yasaklanıp diğeri serbest kılınmış değildir. Manası şudur: Yaklaşma yeri tek bir yer, yani ekim yeri (döl yatağı) olduktan sonra dilediğiniz taraftan ve şekilde onlarla cinsel ilişkide bulunun. { هُوَ أَذىً، فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ } “O bir eziyettir; bu yüzden kadınlardan uzak durun”, { مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ } “Allah'ın size emrettiği yerden” ve { فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ } “Öyleyse ekim yerinize dilediğiniz şekilde gelin” buyrukları zarif kinayelerden ve güzel üstü kapalı anlatımlardandır (tarizlerdendir). Allah'ın kelamındaki bu ve benzeri ifadeler, müminlerin öğrenmesi, bunlarla edeplenmesi ve kendi konuşma ile yazışmalarında benzerlerini benimsemesi gereken güzel edeplerdir. Rivayet edildiğine göre Yahudiler: «Bir kimse karısıyla arkasından [yaklaşarak] önünden cinsel ilişkide bulunursa çocuğu şaşı olur» diyorlardı. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e zikredilince: «Yahudiler yalan söyledi» buyurdu ve [bu ayet] nazil oldu. { وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ } “Kendiniz için önceden [güzel ameller] hazırlayın”, yani salih amellerden ve size yasakladığım şeylerin aksinden önceden yapılması gerekenleri yapın. Bunun çocuk istemek olduğu da söylenmiştir; cinsel ilişki esnasında besmele çekmek olduğu da söylenmiştir. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “ve Allah'tan sakının”, yani yasaklara cüret etmeyin; { وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ } “ve O'na kavuşacağınızı bilin”, dolayısıyla [O'nun huzurunda] rezil olmayacağınız azıklar edinin. { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminleri müjdele”, yani çirkinlikleri terk edip iyilikleri işleyerek övgü ve tazimi hak edenleri [müjdele]. Eğer: “{ نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ } “Kadınlarınız sizin için bir ekim yeridir” buyruğunun kendisinden önceki kısımla irtibatı ve konumu nedir?” dersen, derim ki: Bunun konumu, { فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ } “Onlara Allah'ın size emrettiği yerden yaklaşın” buyruğunun beyanı ve açıklaması konumundadır. Yani, Allah'ın size emrettiği yaklaşma yeri ekim yeridir; bu onun bir izahı ve tefsiridir yahut şüphenin giderilmesidir ve yaklaşmadaki asıl amacın şehveti gidermek değil nesil istemek olduğuna bir delalettir. Dolayısıyla onlara ancak bu amacın taalluk ettiği yaklaşma yerinden yaklaşın. Eğer: “{ يَسْئَلُونَكَ } [ifadesi] ne oldu da üç defa vavsız, ardından üç defa vav ile geldi?” [dersen],

قلت: كان سؤالهم عن تلك الحوادث الأول وقع في أحوال متفرّقة، فلم يؤت بحرف العطف لأنّ كل واحد من السؤالات سؤال مبتدأ. وسألوا عن الحوادث الأخر في وقت واحد، فجيء بحرف الجمع لذلك، كأنه قيل: يجمعون لك بين السؤال عن الخمر والميسر، والسؤال عن الإنفاق، والسؤال عن كذا وكذا.

derim ki: Onların ilk hadiseler hakkındaki soruları ayrı ayrı durumlarda vuku bulmuştu; bu yüzden atıf harfi getirilmedi, zira soruların her biri müstakil bir sorudur. Sonraki hadiseleri ise tek bir vakitte sordular; bu sebeple toplama harfi getirildi, sanki şöyle denilmiş gibidir: Sana içki ve kumar hakkındaki soru ile infak hakkındaki soruyu ve falan falan hakkındaki soruyu bir arada soruyorlar.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٢٤ الى ٢٢٥]

[Bakara Suresi (2) : Âyetler 224-225]

وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٢٤) لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٢٥)

{ وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٢٤) لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٢٥) } “İyilik etmeniz, sakınmanız ve insanların arasını düzeltmeniz için Allah'ı yeminlerinize engel yapmayın. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. Allah sizi yeminlerinizdeki boş sözlerden dolayı sorumlu tutmaz; lâkin kalplerinizin kazandığı şeylerden dolayı sizi sorumlu tutar. Allah çok bağışlayandır, çok halimdir.”

العرضة: فعلة بمعنى مفعول، كالقبضة والغرفة، وهي اسم ما تعرضه دون الشيء من عرض العود على الإناء فيعترض دونه ويصير حاجزاً ومانعاً منه. تقول: فلان عرضة دون الخير. والعرضة أيضاً: المعرض للأمر. قال:

el-Urzah (العرضة): kabzah ve gurfeh gibi mef'ûl anlamında fı'leh veznindedir; o da ağacın kaba enine konulup ona engel olması ve araya girip set çekmesi gibi, bir şeyin önüne diktiğin nesnenin adıdır. «Filan kimse hayrın önünde bir engeldir (urzah)» dersin. el-Urzah aynı zamanda bir işe maruz kılınan şeydir. [Şair] şöyle demiştir:

فَلَا تَجْعَلُونِى عُرْضَةً لِلَّوَائِمِ

«Beni kınayanların hedefine koymayın.»

ومعنى الآية على الأولى: أنّ الرجل كان يحلف على بعض الخيرات، من صلة رحم، أو إصلاح ذات بين، أو إحسان إلى أحد، أو عبادة، ثم يقول: أخاف اللَّه أن أحنث في يمينى، فيترك البرّ إرادة البرّ في يمينه، فقيل لهم: وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ أى حاجزاً لما حلفتم عليه.

Ayetin birinci anlama göre manası şudur: Kişi akraba ziyareti, insanların arasını düzeltmek, birine iyilik etmek veya bir ibadet gibi hayırlı işlerden biri üzerine yemin eder, sonra da: «Yeminimi bozmaktan ötürü Allah'tan korkarım» der; böylece yeminine sadık kalma arzusuyla iyiliği terk ederdi. Onlara: { وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ } yani üzerine yemin ettiğiniz şeylere bir engel kılmayın denildi.

وسمى المحلوف عليه يميناً لتلبسه باليمين، كما قال النبي ﷺ لعبد الرحمن بن سمرة: «إذا حلفت على يمين فرأيت غيرها خيراً منها فأت الذي هو خير وكفر عن يمينك» أى على شيء مما يحلف عليه. وقوله: أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا عطف بيان لأيمانكم، أى للأمور المحلوف عليها التي هي البر والتقوى والإصلاح بين الناس. فإن قلت: بم تعلقت اللام في لأيمانكم؟ قلت:

Üzerine yemin edilen şey, yeminle irtibatlandığı için yemin olarak isimlendirilmiştir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Abdurrahman b. Semüre'ye şöyle buyurmuştur: «Bir yemine yemin eder de başkasını ondan daha hayırlı görürsen, hayırlı olanı yap ve yeminin için kefaret ver»; yani üzerine yemin edilen şeylerden biri üzerine [yemin edersen]. { أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا } buyruğu «eymâniküm» lafzının atf-ı beyanıdır; yani iyilik, takva ve insanların arasını düzeltmek olan üzerine yemin edilmiş hususların [atf-ı beyanıdır]. Eğer: «Lâ harfi { لأيمانكم } lafzında neye taalluk etmektedir?» dersen, derim ki:

بالفعل، أى ولا تجعلوا اللَّه لأيمانكم برزخاً وحجازاً. ويجوز أن يتعلق ب: (عُرْضَةً) لما فيها

Fiile [taalluk eder]; yani yeminleriniz için Allah'ı bir engel ve perde kılmayın. [İçerdiği anlamdan] ötürü { عُرْضَةً } lafzına taalluk etmesi de caizdir.

من معنى الاعتراض، بمعنى لا تجعلوه شيئا يعترض البر، من اعترضني كذا. ويجوز أن يكون اللام للتعليل، ويتعلق أن تبروا بالفعل أو بالعرضة، أى ولا تجعلوا اللَّه لأجل أيمانكم به عرضة لأن تبروا. ومعناها على الأخرى: ولا تجعلوا اللَّه معرضاً لأيمانكم فتبتذلوه بكثرة الحلف به، ولذلك ذم من أنزل فيه (وَلا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ) بأشنع المذامّ وجعل الحلاف مقدّمتها. وأن تبروا علة للنهى، أى إرادة أن تبروا وتتقوا وتصلحوا، لأن الحلاف مجترئ على اللَّه، غير معظم له، فلا يكون براً متقياً، ولا يثق به الناس فلا يدخلونه في وساطاتهم وإصلاح ذات بينهم. اللغو:

itiraz (engel olma) anlamından ötürü «bana şöyle bir şey arız oldu/engel oldu» ifadesinden hareketle «iyiliğin önüne geçen bir engel kılmayın» anlamında { عُرْضَةً } lafzına taalluk etmesi de caizdir. Lâm harfinin ta'lîl (gerekçe) için olması ve «en teberrû» ifadesinin fiile yahut el-urzah lafzına taalluk etmesi de caizdir; yani O'na ettiğiniz yeminler sebebiyle Allah'ı iyilik yapmanıza bir engel kılmayın. Diğer anlama göre ise manası: Allah'ı yeminlerinize hedef kılmayın, O'nunla çokça yemin ederek adını basite almayın; bu sebepledir ki hakkında { وَلا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ } “Yemin edip duran, aşağılık kimseye uyma” ayeti inen kimse en çirkin yergilerle yerilmiş ve çok yemin edicilik bu yergilerin başına konulmuştur. «En teberrû» ise nehyin illetidir; yani iyilik yapmanız, sakınmanız ve ıslah etmeniz muradıyla [böyle yapmayın]; zira çok yemin eden kimse Allah'a karşı cüretkârdır, O'na tazim göstermez; dolayısıyla iyi ve takvalı olamaz, insanlar da ona güvenmezler ve onu arabuluculuklarına ve aralarını düzeltmeye dahil etmezler. Lağv (اللغو):

الساقط الذي لا يعتد به من كلام وغيره. ولذلك قيل لما لا يعتد به في الدية من أولاد الإبل «لغو» واللغو من اليمين: الساقط الذي لا يعتدّ به في الأيمان، وهو الذي لا عقد معه. والدليل عليه (وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ) ، (بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ) واختلف الفقهاء فيه، فعند أبى حنيفة وأصحابه هو أن يحلف على الشيء يظنه على ما حلف عليه، ثم يظهر خلافه. وعند الشافعي: هو قول العرب: لا واللَّه، وبلى واللَّه، بما يؤكدون به كلامهم ولا يخطر ببالهم الحلف. ولو قيل لواحد منهم:

Sözden ve diğer şeylerden hükümsüz olan, hesaba katılmayan şeydir. Bu sebeple diyette hesaba katılmayan deve yavrularına «lağv» denilmiştir. Yemindeki lağv ise: Yeminlerde hesaba katılmayan hükümsüz yemindir ki o da kalbin akdi (bağlanması) olmaksızın yapılandır. Bunun delili: { وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ } “Fakat sizi sımsıkı bağladığınız yeminlerden sorumlu tutar” ve { بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ } “Kalplerinizin kazandığı şeylerden” buyruklarıdır. Fakihler bu hususta ihtilaf etmişlerdir: Ebû Hanîfe ve ashabına göre lağv, kişinin bir şey hakkında yemin ettiği gibi olduğunu zannederek yemin etmesi, sonra aksinin ortaya çıkmasıdır. Şâfiî'ye göre ise Arapların sözlerini pekiştirmek için kullandıkları ve akıllarına yemin etmek gelmeyen «Lâ vallâhi» (Hayır vallahi) ve «Belâ vallâhi» (Evet vallahi) sözleridir. Şayet onlardan birine:

سمعتك اليوم تحلف في المسجد الحرام لأنكر ذلك، ولعله قال: لا واللَّه ألف مرة. وفيه معنيان:

«Bugün seni Mescid-i Haram'da yemin ederken duydum» dense bunu inkâr eder; oysa belki bin defa «Lâ vallâhi» demiştir. Ayette iki anlam vardır:

أحدهما (لا يُؤاخِذُكُمُ) أى لا يعاقبكم بلغو اليمين الذي يحلفه أحدكم بالظن، ولكن يعاقبكم بما كسبت قلوبكم، أى اقترفته من إثم القصد إلى الكذب في اليمين، وهو أن يحلف على ما يعلم أنه خلاف ما يقوله وهي اليمين الغموس. والثاني (لا يُؤاخِذُكُمُ) أى لا يلزمكم الكفارة بلغو اليمين الذي لا قصد معه، ولكن يلزمكم الكفارة بما كسبت قلوبكم، أى بما نوت قلوبكم وقصدت من الأيمان، ولم يكن كسب اللسان وحده وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ حيث لم يؤاخذكم باللغو في أيمانكم.

Birincisi: { لا يُؤاخِذُكُمُ } yani birinizin zanna dayanarak ettiği lağv yemin sebebiyle sizi cezalandırmaz; lâkin kalplerinizin kazandığı, yani yeminde kasten yalana yönelme günahını işlediği şeyden ötürü sizi cezalandırır ki bu da kişinin söylediğinin hilafı olduğunu bildiği bir şey üzerine yemin etmesidir; bu ise yemîn-i gamûstur (daldıran yemin). İkincisi: { لا يُؤاخِذُكُمُ } yani kasıtsız yapılan lağv yemini sebebiyle size kefaret yüklemez; lâkin kalplerinizin kazandığı, yani sadece dilin telaffuzu olmayıp kalplerinizin niyet edip kastettiği yeminler sebebiyle size kefaret yükler. { وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ } Yeminlerinizdeki lağv sebebiyle sizi sorumlu tutmadığı için [bağışlayıcı ve halimdir].