Binûn

Bakara Suresi — 11. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ذكر أوّلا أنه هدى، ثم ذكر أنه بينات من جملة ما هدى به اللَّه، وفرق به بين الحق والباطل من وحيه وكتبه السماوية الهادية الفارقة بين الهدى والضلال فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ فمن كان

İlk olarak onun bir hidayet rehberi olduğunu zikretti; ardından da Allah'ın kendisiyle doğru yola ilettiği, vahyinden ve doğru yol ile sapkınlığı birbirinden ayıran, hidayet verici semavi kitaplarından hak ile bâtılın arasını ayıran kesin deliller (beyyinât) cümlesinden olduğunu zikretti. { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } “İçinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun” [ayetine gelince]; kim...

شاهداً، أى حاضراً مقيما غير مسافر في الشهر، فليصم فيه ولا يفطر. والشهر: منصوب على الظرف وكذلك الهاء في: (فَلْيَصُمْهُ) ولا يكون مفعولا به كقولك: شهدت الجمعة، لأن المقيم والمسافر كلاهما شاهدان للشهر يُرِيدُ اللَّهُ أن ييسر عليكم ولا يعسر، وقد نفى عنكم الحرج في الدين، وأمركم بالحنيفية السمحة التي لا إصر فيها، وجملة ذلك ما رخص لكم فيه من إباحة الفطر في السفر والمرض. ومن الناس من فرض الفطر على المريض والمسافر، حتى زعم أنّ من صام منهما فعليه الإعادة. وقرئ: اليسر، والعسر- بضمتين. الفعل المعلل محذوف مدلول عليه بما سبق تقديره وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى ما هَداكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ شرع ذلك يعنى جملة ما ذكر من أمر الشاهد بصوم الشهر وأمر المرخص له بمراعاة عدة ما أفطر فيه ومن الترخيص في إباحة الفطر، فقوله: (لِتُكْمِلُوا) علة الأمر بمراعاة العدّة (وَلِتُكَبِّرُوا) علة ما علم من كيفية القضاء والخروج عن عهدة الفطر (وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) علة الترخيص والتيسير، وهذا نوع من اللف لطيف المسلك لا يكاد يهتدى إلى تبينه إلا النقاب المحدث من علماء البيان. وإنما عدّى فعل التكبير بحرف الاستعلاء لكونه مضمنا معنى الحمد، كأنه قيل: ولتكبروا اللَّه حامدين على ما هداكم.

şâhid, yani ay içinde mukim olup hazır bulunur ve yolcu olmazsa, onda oruç tutsun ve iftar etmesin. eş-Şehr (الشَّهْرَ) kelimesi zarf olarak mansubdur; aynı şekilde { فَلْيَصُمْهُ } lafzındaki zamir de böyledir. Tıpkı «Cumaya katıldım» demen gibi mef'ûlun bih olmaz; zira hem mukim hem de yolcu olan kimse aya şâhid olmuş [ulaşmış] kimselerdir. { يُرِيدُ اللَّهُ } [yani] Allah size kolaylık diler, zorluk dilemez. Nitekim dinde sizin üzerinizden zorluğu kaldırmış ve size içinde hiçbir ağırlık bulunmayan hoşgörülü hanîfliği emretmiştir. Bütün bunlar, seferde ve hastalıkta iftar etmenin mubah kılınması hususunda size tanıdığı ruhsatlardandır. İnsanlardan bazısı hasta ve yolcuya iftar etmeyi farz kılmış, hatta ikisinden biri oruç tutarsa onun kaza etmesi gerektiğini ileri sürmüştür. el-Yusr ve el-usr (الْيُسْرَ وَالْعُسْرَ) kelimeleri iki zamme ile [el-yüsur ve el-usur şeklinde] de okunmuştur. Gerekçelendirilen fiil mahzuftur ve önceden geçen ifadeler ona delalet etmektedir. Takdiri ise şöyledir: { وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى ما هَداكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “...sayıyı tamamlamanız, size doğru yolu gösterdiğinden dolayı Allah'ı tekbir etmeniz [yüceltmeniz] ve şükretmeniz için [bunu meşru kıldı].” [Yani] bunu meşru kıldı; zikredilenlerin tamamını, yani aya erişene o ayı oruçla geçirmesini emretmesini, ruhsat tanınana iftar ettiği günlerin sayısını gözetmesini emretmesini ve iftarın mubah kılınmasındaki ruhsatı [meşru kıldı]. Dolayısıyla O'nun: { لِتُكْمِلُوا } “sayıyı tamamlamanız için” buyruğu sayıyı gözetme emrinin illetidir. { وَلِتُكَبِّرُوا } “tekbir etmeniz için” buyruğu, kazanın keyfiyetinden ve iftar sorumluluğundan kurtulmaktan öğrenilen şeyin illetidir. { وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “şükredesiniz diye” buyruğu ise ruhsatın ve kolaylaştırmanın illetidir. Bu, beliğ üsluplu, ince bir leff [u neşr] türüdür ki bunun beyanına ancak beyan âlimlerinin son derece mahir ve dirayetli olanları muttali olabilir. Tekbir fiili, hamd manasını içerdiği için istila harfi [alâ (على)] ile müteaddi kılınmıştır; sanki «Size hidayet ettiğine hamd ediciler olarak Allah'ı tekbir edesiniz» denilmiş gibidir.

ومعنى (وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ) وإرادة أن تشكروا. وقرئ (ولتكملوا) بالتشديد. فإن قلت: هل يصح أن يكون (وَلِتُكْمِلُوا) معطوفا على علة مقدرة، كأنه قيل لتعملوا ما تعلمون، ولتكملوا العدة.

{ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } ifadesinin manası: Şükretmenizi irade ettiği için demektir. { وَلِتُكْمِلُوا } kelimesi şeddeli olarak [veli-tükemmilû şeklinde] de okunmuştur. Şayet: «{ وَلِتُكْمِلُوا } lafzının takdir edilen bir illete matuf olması sahih midir? Sanki 'Bildiğinizle amel edesiniz ve sayıyı tamamlayasınız diye' denilmiş gibi» dersen,

أو على اليسر، كأنه قيل: يريد اللَّه بكم اليسر، ويريد بكم لتكملوا، كقوله: (يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا) ؟ قلت:

yahut tıpkı: { يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا } buyruğunda olduğu gibi, sanki «Allah sizin için kolaylık diler ve sayıyı tamamlamanızı diler» denilmişçesine el-Yusr (الْيُسْرَ) kelimesine matuf olması [sahih midir]?» dersen, derim ki:

لا يبعد ذلك والأوّل أوجه. فإن قلت: ما المراد بالتكبير؟ قلت: تعظيم اللَّه والثناء عليه. وقيل:

Bu uzak bir ihtimal değildir, ancak birincisi daha uygundur. Şayet: «Tekbir ile kastedilen nedir?» dersen, derim ki: Allah'ı tazim etmek ve O'na senada bulunmaktır. Şöyle de denilmiştir:

هو تكبير يوم الفطر. وقيل: هو التكبير عند الإهلال .

O, Ramazan bayramı gününün tekbiridir. Şöyle de denilmiştir: O, hilal görüldüğünde getirilen tekbirdir.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٨٦]

[Bakara Suresi (2) : Ayet 186]

وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ (١٨٦)

{ وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ (١٨٦) } “Kullarım sana beni sorduklarında [bilsinler ki] şüphesiz ben yakınım. Bana dua ettiği zaman dua edenin dileğine karşılık veririm. O halde onlar da benim davetime icabet etsinler ve bana inansınlar ki doğru yolu bulabilsinler.”

فَإِنِّي قَرِيبٌ تمثيل لحاله في سهولة إجابته لمن دعاه وسرعة إنجاحه حاجة من سأله بحال من قرب مكانه، فإذا دعى أسرعت تلبيته، ونحوه (وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ) وقوله ﵊: «هو بينكم وبين أعناق رواحلكم » وروى أنّ أعرابيا قال لرسول اللَّه

{ فَإِنِّي قَرِيبٌ } “Şüphesiz ben yakınım” [ifadesi], O'nun kendisine dua edene icabet etmesindeki kolaylık ve kendisinden dileyenin ihtiyacını çabucak yerine getirmesi hususundaki halinin, mekânı yakın olup da çağrıldığında hemen icabet eden kimsenin haline benzetilmesidir (temsildir). { وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ } “Biz ona şah damarından daha yakınız” ayeti ile Peygamber aleyhisselâm'ın: « هو بينكم وبين أعناق رواحلكم » «O, sizinle bineklerinizin boyunları arasındadır.» hadisi de bu kabildendir. Rivayet edildiğine göre bir bedevî Resûlullah

صلى اللَّه عليه وسلم: أقريب ربنا فنناجيه، أم بعيد فنناديه ؟ فنزلت. فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي إذا دعوتهم للإيمان والطاعة، كما أنى أجيبهم إذا دعوني لحوائجهم. وقرئ يرشدون ويرشدون، بفتح الشين وكسرها.

sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Rabbimiz yakın mıdır ki O'na fısıltıyla yalvaralım, yoksa uzak mıdır ki O'na seslenelim?» dedi; bunun üzerine bu ayet indi. { فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي } Ben onları ihtiyaçları için bana dua ettiklerinde cevaplandırdığım gibi, onlar da ben onları imana ve itaate çağırdığımda bana icabet etsinler. Yerşüdûn (يَرْشُدُونَ) kelimesi şın harfinin fethası ve kesresiyle [yerşedûn ve yerşidûn şeklinde] de okunmuştur.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٨٧]

[Bakara Suresi (2) : Ayet 187]

أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا ما كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٨٧)

{ أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا ما كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٨٧) } “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak [cinsel ilişki] size helal kılındı. Onlar sizin için bir örtü, siz de onlar için bir örtüsünüz. Allah sizin kendinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi de tövbenizi kabul edip sizi bağışladı. Artık şimdi onlara yaklaşın ve Allah'ın sizin için takdir ettiğini talep edin. Fecirden beyaz iplik siyah iplikten sizin için ayırt edilinceye kadar yiyin için. Sonra orucu geceye kadar tamamlayın. Mescitlerde itikafta bulunduğunuz sırada onlara yaklaşmayın. Bunlar Allah'ın koyduğu sınırlardır, sakın onlara yaklaşmayın! İşte Allah, sakınsınlar diye ayetlerini insanlara böyle açıklar.”

كان الرجل إذا أمسى حل له الأكل والشرب والجماع إلى أن يصلى العشاء الآخرة أو يرقد، فإذا صلاها أو رقد ولم يفطر حرم عليه الطعام والشراب والنساء إلى القابلة، ثم إنّ عمر رضى اللَّه عنه واقع أهله بعد صلاة العشاء الآخرة، فلما اغتسل أخذ يبكى ويلوم نفسه، فأتى النبي ﷺ وقال: يا رسول اللَّه، إنى أعتذر إلى اللَّه وإليك من نفسي هذه الخاطئة وأخبره بما فعل، فقال ﵊: ما كنت جديرا بذلك يا عمر . فقام رجال فاعترفوا بما كانوا صنعوا بعد العشاء، فنزلت. وقرئ: أحل لكم ليلة الصيام الرفث، أى أحل اللَّه. وقرأ عبد اللَّه:

Kişi akşamladığı vakit yatsı namazını kılıncaya veya uyuyuncaya kadar yeme, içme ve cinsel ilişki kendisine helal idi. Yatsı namazını kıldığı veya iftar etmeksizin uyuduğu takdirde ise ertesi akşama kadar yemek, içmek ve kadınlara yaklaşmak kendisine haram olurdu. Sonra Ömer radıyallâhu anh yatsı namazından sonra hanımıyla cinsel ilişkide bulundu. Gusledince ağlamaya ve kendini kınamaya başladı. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelip: "Ey Allah'ın Resulü! Bu günahkâr nefsim adına Allah'tan ve senden af diliyorum" dedi ve yaptığını haber verdi. Bunun üzerine [Resûlullah] aleyhisselâm: «Sana bu yakışmazdı ey Ömer!» buyurdu. Bir grup adam da kalkıp yatsıdan sonra yapmış olduklarını itiraf ettiler. Bunun üzerine [bu ayet] indi. [Bir kıraatte de] { أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ } “Oruç gecesinde refes (kadınlara yaklaşmak) size helal kılındı” [yani] “Allah helal kıldı” [anlamında malum fiil olarak] { أَحَلَّ } şeklinde okunmuştur. Abdullah [b. Mes'ûd] ise:

الرفوث، وهو الإفصاح بما يجب أن يكنى عنه، كلفظ النيك، وقد أرفث الرجل. وعن ابن عباس رضى اللَّه عنه أنه أنشد وهو محرم:

er-Rufûs (الرَّفُوثُ) şeklinde [okumuştur]. O, cinsel ilişki lafzı gibi üstü kapalı söylenmesi gereken şeyleri açıkça ifade etmektir; nitekim [Arapçada] erfese'r-racul (أَرْفَثَ الرَّجُلُ) denir. İbn Abbas radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o ihramlı iken şu beyti okumuştur:

وَهُنَّ يَمْشِينَ بِنَا هَمِيسَا … إنْ تَصْدُقِ الطَّيْرُ نَنِكْ لَمِيسَا

«Ve o [kadın]lar gizli adımlarla yanımızdan yürüyüp geçerler... Kuşlar doğru söylerse Lemis ile cima ederiz»

فقيل له: أرفثت؟ فقال: إنما الرفث ما كان عند النساء . وقال اللَّه تعالى: فلا رفث ولا فسوق، فكنى به عن الجماع، لأنه لا يكاد يخلو من شيء من ذلك. فإن قلت: لم كنى عنه هاهنا بلفظ الرفث الدال على معنى القبح بخلاف قوله: (وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ) ، (فَلَمَّا تَغَشَّاها) ، (بَاشِرُوهُنَّ) ، (أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ) ، (دَخَلْتُمْ بِهِنَّ) ، (فَأْتُوا حَرْثَكُمْ) ، (مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ) ، (فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ) ، (وَلا تَقْرَبُوهُنَّ) ؟ قلت: استهجانا لما وجد منهم قبل الإباحة، كما سماه اختيانا لأنفسهم. فإن قلت: لم عدى الرفث بإلى؟ قلت: لتضمينه معنى الإفضاء. لما كان الرجل والمرأة يعتنقان ويشتمل كل واحد منهما على صاحبه في عناقه، شبه باللباس المشتمل عليه. قال الجعدي:

Kendisine: «Refeste mi bulundun?» denilince: «Refes ancak kadınların yanında olandır» demiştir. Allah Teâlâ: { فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ } “...artık refes (kadına yaklaşmak) ve günah işlemek yoktur...” buyurarak bununla cinsel ilişkiyi kinaye etmiştir; zira o bu kabilden şeylerden neredeyse uzak kalmaz. Şayet: «{ وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ } “Oysa birbirinize karışıp kaynaşmıştınız”, { فَلَمَّا تَغَشَّاها } “Onu örtüp bürüyünce”, { بَاشِرُوهُنَّ } “Onlara yaklaşın”, { أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ } “Yahut kadınlara dokunmuşsanız”, { دَخَلْتُمْ بِهِنَّ } “Kendileriyle gerdeğe girdiğiniz”, { فَأْتُوا حَرْثَكُمْ } “Tarlanıza varın”, { مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ } “Kendilerine dokunmadan önce”, { فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ } “Onlardan yararlanmanıza karşılık”, { وَلا تَقْرَبُوهُنَّ } “Onlara yaklaşmayın” buyruklarının aksine, burada çirkinlik manasına delalet eden refes (الرَّفَثُ) lafzıyla neden kinaye yapılmıştır?» dersen, derim ki: Helal kılınmadan önce onlardan meydana gelen fiili çirkin göstermek içindir; nitekim bunu kendilerine hıyanet etmeleri olarak isimlendirmiştir. Şayet: «Refes lafzı neden ilâ (إِلَى) harf-i ceri ile geçişli kılınmıştır?» dersen, derim ki: İfza (birbirine karışıp açılma) manasını tazammun ettiği içindir. Erkek ve kadın kucaklaşıp sarıldıklarında her biri eşini bütünüyle bürüdüğü için, bedeni bürüyen elbiseye benzetilmiştir. el-Ca'dî şöyle demiştir:

إذَا مَا الضَّجِيعُ ثَنَى عِطْفَهَا … تَثَنَّتْ فَكَانَتْ عَليْهِ لِبَاسَا

«Yatak arkadaşı onun yanını çevirdiği zaman... Bükülürdü de ona bir elbise olurdu»

فإن قلت: ما موقع قوله: (هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ) ؟ قلت: هو استئناف كالبيان لسبب الإحلال، وهو أنه إذا كانت بينكم وبينهنّ مثل هذه المخالطة والملابسة قلّ صبركم عنهنّ وصعب عليكم اجتنابهنّ، فلذلك رخص لكم في مباشرتهنّ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ تظلمونها وتنقصونها حظها من الخير. والاختيان من الخيانة، كالاكتساب من الكسب فيه زيادة وشدة فَتابَ عَلَيْكُمْ حين تبتم مما ارتكبتم من المحظور وَابْتَغُوا ما كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ واطلبوا ما قسم اللَّه لكم وأثبت في اللوح من الولد بالمباشرة، أى لا تباشروا لقضاء الشهوة وحدها ولكن لابتغاء ما وضع اللَّه له النكاح من التناسل.

Şayet: «{ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ } “Onlar sizin için birer örtüdür...” [ifadesinin] yeri (cümledeki konumu) nedir?» dersen, şöyle derim: Bu, helal kılmanın gerekçesine yönelik bir açıklama mahiyetinde olan bir istînâftır (yeni başlangıç cümlesidir). O da şudur: Sizinle onlar arasında böylesi bir içli dışlı olma ve kaynaşma varken, onlardan [uzak durmaya dair] sabrınız azalır ve onlardan sakınmanız size zor gelir; işte bu sebeple onlarla cinsî münasebette bulunmanıza ruhsat verilmiştir. { تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ } “...kendinize hıyanet ediyordunuz...” [ifadesi], ona (kendinize) zulmediyor ve onun hayırdan olan payını eksiltiyordunuz [demektir]. İhtiyân (اِخْتِيَان) kelimesi hıyânetten türemiştir; tıpkı iktisâbın kesbten türemesi gibi, onda da bir fazlalık ve şiddet manası vardır. { فَتَابَ عَلَيْكُمْ } “...bunun üzerine [Allah] tövbenizi kabul etti...” [ifadesi], işlediğiniz yasaktan ötürü tövbe ettiğiniz vakit [anlamındadır]. { وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “...ve Allah’ın sizin için yazdığını arayın...” [ifadesi], cinsî münasebet yoluyla Allah’ın sizin için taksim ettiği ve Levh[-i Mahfûz]’da tesbit ettiği çocuğu talep edin [demektir]. Yani sadece şehveti tatmin etmek için münasebette bulunmayın; bilakis Allah’ın nikâhı kendisi için meşru kıldığı neslin devamı gayesini aramak amacıyla [münasebette bulunun].

وقيل: هو نهى عن العزل لأنه في الحرائر. وقيل: وابتغوا المحل الذي كتبه اللَّه لكم وحلله دون ما لم يكتب لكم من المحل المحرّم. وعن قتادة: وابتغوا ما كتب اللَّه لكم من الإباحة بعد الحظر.

Şöyle de denilmiştir: Bu azli yasaklamaktır, zira [hüküm] hür kadınlar hakkındadır. Şöyle de denilmiştir: Allah'ın size yazdığı ve helal kıldığı mahalli arayın; size yazmadığı haram mahalleri değil. Katâde'den şöyle rivayet edilmiştir: Yasaklamadan sonra Allah'ın sizin için yazdığı mubahlığı arayın.

وقرأ ابن عباس (واتبعوا) وقرأ الأعمش (وأتوا) وقيل معناه: واطلبوا ليلة القدر وما كتب اللَّه لكم من الثواب إن أصبتموها وقمتموها، وهو قريب من بدع التفاسير الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ هو أوّل ما يبدو من الفجر المعترض في الأفق كالخيط الممدود. والْخَيْطِ الْأَسْوَدِ ما يمتدّ معه من غبش الليل، شبها بخيطين أبيض وأسود. قال أبو داود :

İbn Abbas [vettabi'û (واتبعوا) anlamında] «ve-ttebi'û», el-A'meş ise «ve'tû (وأتوا)» şeklinde okumuştur. Şöyle de denilmiştir: Manası, Kadir gecesini ve şayet ona kavuşup onu ihya ederseniz Allah'ın sizin için yazdığı sevabı arayın demektir; bu ise bidat tefsirlere yakındır. { الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ } [ifadesi] fecrin ufukta uzanmış bir iplik gibi enine ilk beliren kısmıdır. { الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ } ise onunla birlikte uzanan gecenin karanlığıdır; bunlar beyaz ve siyah iki ipliğe benzetilmiştir. Ebû Dâvûd şöyle demiştir:

فَلَمَّا أضَاءَتْ لَنَا سَدْفَةٌ … وَلَاحَ مِنَ الصُّبْحِ خَيْطٌ أنَارَا

«Bize gecenin karanlığı aydınlanınca... Sabahın nur saçan bir ipliği beliriverdi»

وقوله مِنَ الْفَجْرِ بيان للخيط الأبيض، واكتفى به عن بيان الخيط الأسود. لأنّ بيان أحدهما بيان للثاني. ويجوز أن تكون «من» للتبعيض: لأنه بعض الفجر وأوّله. فإن قلت: أهذا من باب الاستعارة أم من باب التشبيه؟ قلت: قوله: (مِنَ الْفَجْرِ) أخرجه من باب الاستعارة، كما أن قولك: رأيت أسداً مجاز. فإذا زدت «من فلان» رجع تشبيها. فإن قلت: فلم زيد (مِنَ الْفَجْرِ) حتى كان تشبيها؟ وهلا اقتصر به على الاستعارة التي هي أبلغ من التشبيه وأدخل في الفصاحة؟

{ مِنَ الْفَجْرِ } buyruğu beyaz ipliğin beyanıdır; bu beyan siyah ipliği beyan etmekten müstağni kılmıştır, zira birinin beyanı diğerinin de beyanıdır. 'Min' (مِنْ) edatının teb'îz (kısmilik) için olması da caizdir; çünkü o fecrin bir parçası ve ilk kısmıdır. Şayet: «Bu istiare kabilinden midir yoksa teşbih kabilinden midir?» dersen, derim ki: { مِنَ الْفَجْرِ } buyruğu onu istiare kabilinden çıkarmıştır; nitekim senin «Bir aslan gördüm» sözün mecazdır, fakat «filancadan bir aslan» diye eklediğinde teşbihe döner. Şayet: «Neden { مِنَ الْفَجْرِ } ifadesi eklenip teşbih kılındı da teşbihten daha beliğ ve fesahate daha dahil olan istiare ile yetinilmedi?» dersen,

قلت: لأن من شرط المستعار أن يدل عليه الحال أو الكلام، ولو لم يذكر (مِنَ الْفَجْرِ) لم يعلم أن الخيطين مستعاران، فزيد (مِنَ الْفَجْرِ) فكان تشبيها بليغا وخرج من أن يكون استعارة.

derim ki: Çünkü müsteârın (ödünç alınan lafzın) şartlarından biri, hâlin veya kelâmın ona delalet etmesidir. Şayet { مِنَ الْفَجْرِ } zikredilmeseydi, iki ipliğin müsteâr olduğu bilinemezdi; bu yüzden { مِنَ الْفَجْرِ } ziyade kılındı ve beliğ bir teşbih olup istiare olmaktan çıktı.

فإن قلت: فكيف التبس على عدىّ بن حاتم مع هذا البيان حتى قال: عمدت إلى عقالين أبيض وأسود فجعلتهما تحت وسادتي فكنت أقوم من الليل فأنظر إليهما فلا يتبين لي الأبيض من الأسود، فلما أصبحت غدوت إلى رسول اللَّه ﷺ فأخبرته، فضحك وقال:

Şayet: «Peki, bu beyana rağmen Adiyy b. Hâtim'e bu durum nasıl kapalı kaldı ki şöyle dedi: Biri beyaz diğeri siyah iki bağ aldım, onları yastığımın altına koydum. Gece kalkıp onlara bakıyordum; beyaz olan siyahtan ayırt edilmiyordu. Sabah olunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip durumu anlattım. Güldü ve şöyle buyurdu:

«إن كان وسادك لعريضا» ، وروى: «إنك لعريض القفا» إنما ذاك بياض النهار وسواد الليل» ؟ قلت: غفل عن البيان، ولذلك عرّض رسول اللَّه ﷺ قفاه، لأنه مما يستدل به على بلاهة الرجل وقلة فطنته. وأنشدتنى بعض البدويات لبدوى:

«Yastığın gerçekten pek genişmiş!» -bir rivayette: «Gerçekten sen kalın enseliymişsin!»- «O [iki iplik], yalnızca gündüzün aydınlığı ile gecenin karanlığıdır»?» Derim ki: [Adiyy], yapılan açıklamadan gaflet etti (dikkatinden kaçırdı). Bu sebeple Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, onun ensesinin kalınlığına işaret buyurdu; zira bu durum, kişinin saflığına ve anlayış kıtlığına delil sayılan vasıflardandır. Bedevî kadınlardan biri bana bir bedevî hakkında şu beyti okumuştu:

عَرِيضُ القَفَا مِيزَانُهُ فِى شِمَالِهِ … قَدِ انْحَصَّ مِنْ حَسْبِ القَرَارِيِط شَارِبُهْ

«Ensesi kalın, terazisi sol elindedir... Kırıkları [kıratları] hesaplamaktan bıyığı dökülmüştür»

فإن قلت: فما تقول فيما روى عن سهل بن سعد الساعدي : أنها نزلت ولم ينزل (مِنَ الْفَجْرِ) فكان رجال إذا أرادوا الصوم ربط أحدهم في رجله الخيط الأبيض والخيط الأسود، فلا يزال يأكل ويشرب حتى يتبينا له، فنزل بعد ذلك (مِنَ الْفَجْرِ) فعلموا أنه إنما يعنى بذلك الليل والنهار؟ وكيف جاز تأخير البيان وهو يشبه العبث، حيث لا يفهم منه المراد، إذ ليس باستعارة لفقد الدلالة، ولا بتشبيه قبل ذكر الفجر، فلا يفهم منه إذن إلا الحقيقة وهي غير مرادة؟ قلت: أما من لم يجوّز تأخير البيان- وهم أكثر الفقهاء والمتكلمين، وهو مذهب أبى علىّ وأبى هاشم- فلم يصح عندهم هذا الحديث. وأما من يجوّزه فيقول: ليس بعبث. لأن المخاطب يستفيد منه وجوب الخطاب ويعزم على فعله إذا استوضح المراد منه ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ قالوا: فيه دليل على جواز النية بالنهار في صوم رمضان، وعلى جواز تأخير الغسل إلى الفجر، وعلى نفى صوم الوصال عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ معتكفون فيها.

Şayet: «Sehl b. Sa'd es-Sâidî'den rivayet edilen şu hadis hakkında ne dersin: 'Ayet indi, fakat { مِنَ الْفَجْرِ } inmemişti. Adamlar oruç tutmak istediklerinde içlerinden biri ayağına beyaz ve siyah iplik bağlar, ikisi birbirinden ayırt edilinceye kadar yemeye ve içmeye devam ederdi. Bundan sonra { مِنَ الْفَجْرِ } kısmı indi de bununla gece ile gündüzün kastedildiğini anladılar.' Beyanın tehir edilmesi nasıl caiz olabilir? Zira bu durum abese benzer; çünkü kastedilen mana anlaşılamaz. Zira delalet bulunmadığı için istiare değildir, fecir zikredilmeden önce teşbih de değildir; dolayısıyla bu durumda ancak kastedilmeyen hakiki mana anlaşılır?» dersen, derim ki: Beyanın tehirini caiz görmeyenlere gelince —ki bunlar fakihlerin ve kelamcıların çoğunluğudur ve Ebû Ali ile Ebû Hâşim'in mezhebidir— bu hadis onların nezdinde sahih değildir. Bunu caiz görenler ise şöyle derler: Abes değildir; çünkü muhatap bundan hitabın vücubunu istifade eder ve kastedilen açıklığa kavuştuğunda onu yapmaya azmeder. { ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ } [Âlimler] dediler ki: Bunda Ramazan orucunda gündüz niyet etmenin caiz olduğuna, guslü fecir vaktine kadar tehir etmenin caiz olduğuna ve visal orucunun nefyedildiğine delil vardır. { عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ } mescitlerde itikafa çekilenlerdir.

والاعتكاف أن يحبس نفسه في المسجد يتعبد فيه. والمراد بالمباشرة الجماع لما تقدم من قوله (أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ) ، (فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ) وقيل معناه: ولا تلامسوهنّ بشهوة، والجماع يفسد الاعتكاف، وكذلك إذا لمس أو قبل فأنزل. وعن قتادة كان الرجل إذا اعتكف خرج فباشر امرأته ثم رجع إلى المسجد، فنهاهم اللَّه عن ذلك. وقالوا: فيه دليل على أن الاعتكاف لا يكون إلا في مسجد، وأنه لا يختص به مسجد دون مسجد. وقيل:

İtikaf, kişinin ibadet etmek amacıyla kendini mescide hapsetmesidir. Mübaşeret ile kastedilen ise, daha önce geçen: { أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ } ve { فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ } buyruklarından ötürü cinsel ilişkidir. Şöyle de denilmiştir: Manası, şehvetle onlara dokunmayın demektir. Cinsel ilişki itikafı bozar; aynı şekilde dokunup veya öpüp meni gelirse de bozulur. Katâde'den rivayet edildiğine göre bir kimse itikafa girdiğinde çıkar, hanımıyla mübaşerette bulunur, sonra mescide dönerdi; Allah onları bundan nehyetti. [Âlimler] dediler ki: Bunda itikafın ancak mescitte olacağına ve hiçbir mescidin diğerine tahsis edilemeyeceğine delil vardır. Şöyle de denilmiştir:

لا يجوز إلا في مسجد نبىّ وهو أحد المساجد الثلاثة. وقيل: في مسجد جامع. والعامة على

ancak bir peygamber mescidinde caiz olacağı [görüşündedirler] ki bu da üç mescitten biridir. [Bir görüşe göre de] cuma kılınan büyük bir camide (mescid-i câmi') [olmalıdır] denilmiştir. Âlimlerin geneli ise

أنه في مسجد جماعة. وقرأ مجاهد: في المسجد تِلْكَ الأحكام التي ذكرت حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها فلا تغشوها فإن قلت: كيف قيل فَلا تَقْرَبُوها مع قوله: (فَلا تَعْتَدُوها وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ) ؟ قلت: من كان في طاعة اللَّه والعمل بشرائعه فهو متصرف في حيز الحق فنهى أن يتعداه لأن من تعداه وقع في حيز الباطل ثم بولغ في ذلك فنهى أن يقرب الحد الذي هو الحاجز بين حيزى الحق والباطل لئلا يدانى الباطل، وأن يكون في الواسطة متباعداً عن الطرف فضلا عن أن يتخطاه، كما قال رسول اللَّه ﷺ «إنّ لكل ملك حمى، وحمى اللَّه محارمه فمن رتع حول الحمى يوشك أن يقع فيه»

cemaatle namaz kılınan mescitte olacağı görüşündedir. Mücâhid: «Mescitte» [tekil olarak] okumuştur. { تِلْكَ } [yani] zikredilen bu hükümler, { حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها } [yani] Allah'ın sınırlarıdır, sakın onları çiğnemeyin. Şayet: «{ فَلا تَعْتَدُوها وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ } “Onları aşmayın; kim Allah'ın sınırlarını aşarsa...” buyruğu varken, nasıl { فَلا تَقْرَبُوها } “onlara yaklaşmayın” denilmiştir?» dersen, derim ki: Allah'a itaatte bulunan ve O'nun şeriatıyla amel eden kimse hak dairesinde tasarrufta bulunmaktadır; bu daireyi aşması yasaklanmıştır, zira onu aşan kimse batıl dairesine düşer. Sonra bu hususta mübalağa yapılarak hak ile batıl daireleri arasındaki engel olan sınıra batıla yaklaşmasın diye yaklaşması dahi yasaklanmış, sınırı aşması şöyle dursun kenardan uzaklaşıp ortada yer alması emredilmiştir; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz her hükümdarın bir koruluğu vardır; Allah'ın koruluğu ise haram kıldığı şeylerdir. Kim koruluğun etrafında otlarsa çok geçmeden içine düşebilir «٢»».

» فالرتع حول الحمى وقربان حيزه واحد. ويجوز أن يريد بحدود اللَّه محارمه ومناهيه خصوصا، لقوله: (وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ) وهي حدود لا تقرب.

Koruluğun etrafında otlamak ile sınırına yaklaşmak aynı şeydir. Allah'ın sınırları ile özellikle haram kıldığı ve yasakladığı şeyleri kastetmiş olması da caizdir; zira: { وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ } buyurmuştur ki bunlar yaklaşılmaması gereken sınırlardır.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٨٨]

[Bakara Suresi (2) : Ayet 188]

وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ وَتُدْلُوا بِها إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقاً مِنْ أَمْوالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٨٨)

{ وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ وَتُدْلُوا بِها إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقاً مِنْ أَمْوالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٨٨) } “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin ve insanların mallarından bir kısmını bile bile günah ile yemek için onu hâkimlere aktarmayın [rüşvet olarak vermeyin].”

ولا يأكل بعضكم مال بعض بِالْباطِلِ بالوجه الذي لم يبحه اللَّه ولم يشرعه. ولا تُدْلُوا بِها ولا تلقوا أمرها والحكومة فيها إلى الحكام لِتَأْكُلُوا بالتحاكم فَرِيقاً طائفة مِنْ أَمْوالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ بشهادة الزور، أو باليمين الكاذبة، أو بالصلح، مع العلم بأن المقضى له ظالم.

Birbirinizin mallarını { بِالْباطِلِ } Allah'ın mubah kılmadığı ve meşru kılmadığı yolla yemeyin. { وَلا تُدْلُوا بِها } Malların davasını ve hükmünü hâkimlere aktarmayın; { لِتَأْكُلُوا } muhakeme yoluyla yemek için, { فَرِيقاً } bir kısmını, { مِنْ أَمْوالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ } yalan şahitlikle, yalan yeminle veya lehine hüküm verilen kimsenin zalim olduğu bilinmesine rağmen yapılan sulh ile [yemeyin].

وعن النبي ﷺ أنه قال للخصمين. «إنما أنا بشر وأنتم تختصمون إلىّ، ولعلّ بعضكم ألحن بحجته من بعض فأقضى له على نحو ما أسمع منه، فمن قضيت له بشيء من حق أخيه فلا يأخذنّ منه شيئا، فإن ما أقضى له قطعة من نار» فبكيا وقال كل واحد منهما: حقي لصاحبي. فقال «اذهبا فتوخيا، ثم استهمل، ثم ليحلل كل واحد منكما صاحبه» وقيل (وَتُدْلُوا بِها) وتلقوا بعضها إلى حكام السوء على وجه الرشوة. وتدلوا: مجزوم داخل في حكم النهى، أو منصوب بإضمار أن، كقوله: (وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ) . وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أنكم على الباطل، وارتكاب المعصية مع العلم بقبحها أقبح، وصاحبه أحق بالتوبيخ.

Hz. Peygamber’den (sallallâhu aleyhi ve sellem), davalaşan iki kişiye şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Ben ancak bir beşerim ve siz bana davalarınızı getiriyorsunuz. Olabilir ki biriniz delilini diğerinden daha güzel dile getirir de ben de kendisinden işittiğime göre onun lehine hükmederim. Dolayısıyla her kime kardeşinin hakkından bir şeyi hükmetmişsem, ondan kesinlikle hiçbir şey almasın; zira ona hükmettiğim şey ancak bir ateş parçasıdır.» Bunun üzerine her ikisi de ağladı ve her biri: “Benim hakkım arkadaşımın olsun” dedi. [Hz. Peygamber de] şöyle buyurdu: «Gidin, [hakkı] araştırıp belirleyin, sonra kura çekin, ardından da her biriniz arkadaşıyla helalleşsin.» Şöyle de denilmiştir: { وَتُدْلُوا بِها } [ifadesinin anlamı;] mallarınızın bir kısmını rüşvet olarak kötü yöneticilere/hâkimlere aktarmanızdır. { وتدلوا } [fiili], nehiy (yasaklama) hükmüne dâhil olarak meczûmdur ya da { وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ } “[Bile bile] hakkı gizlemeyin” ayetinde olduğu gibi gizli bir “en” (أن) ile mansûbtur. { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Bile bile” [ifadesi], haksız ve batıl üzere olduğunuzu [bilmenizdir]. Çirkinliği bilinerek işlenen günah daha çirkindir ve faili azarlanıp kınanmaya daha layıktır.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٨٩]

[Bakara Suresi (2) : Ayet 189]

يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٨٩)

{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٨٩) } “Sana hilalleri soruyorlar. De ki: Onlar, insanlar ve hac için vakit ölçüleridir. İyilik, evlere arkalarından girmeniz değildir; lakin asıl iyilik, [kötülükten] sakınan kimsenin tutumudur. Evlere kapılarından girin ve Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz.”

وروى أن معاذ بن جبل وثعلبة بن غنم الأنصارى قالا: يا رسول اللَّه، ما بال الهلال يبدو دقيقا مثل الخيط ثم يزيد حتى يمتلئ ويستوي، ثم لا يزال ينقص حتى يعود كما بدا لا يكون على حالة واحدة؟ فنزلت مَواقِيتُ معالم يوقت بها الناس مزارعهم ومتاجرهم ومحال ديونهم وصومهم وفطرهم وعدد نسائهم وأيام حيضهنّ ومدد حملهنّ وغير ذلك، ومعالم للحج يعرف بها وقته. كان ناس من الأنصار إذا أحرموا لم يدخل أحد منهم حائطا ولا داراً ولا فسطاطا من باب، فإذا كان من أهل المدر نقب نقبا في ظهر بيته منه يدخل ويخرج، أو يتخذ سلما يصعد فيه وإن كان من أهل الوبر خرج من خلف الخباء فقيل لهم: لَيْسَ الْبِرُّ بتحرّجكم من دخول الباب وَلكِنَّ الْبِرَّ برّ مَنِ اتَّقى ما حرّم اللَّه. فإن قلت: ما وجه اتصاله بما قبله ؟ قلت: كأنه قيل لهم عند سؤالهم عن الأهلة وعن الحكمة في نقصانها- وتمامها معلوم-: أنّ كل ما يفعله اللَّه ﷿ لا يكون إلا حكمة بالغة ومصلحة لعباده، فدعوا السؤال عنه وانظروا في واحدة تفعلونها أنتم مما ليس من البر في شيء وأنتم تحسبونها برّا. ويجوز أن يجرى ذلك على طريق الاستطراد لما ذكر أنها مواقيت للحج، لأنه كان من أفعالهم في الحج. ويحتمل أن يكون هذا لتعكيسهم في سؤالهم، وأن مثلهم فيه كمثل من يترك باب البيت ويدخله من ظهره. والمعنى: ليس البر وما ينبغي أن تكونوا عليه بأن تعكسوا في مسائلكم، ولكن البرّ برّ من اتقى ذلك وتجنبه

Rivayet edildiğine göre Muâz b. Cebel ve Sa'lebe b. Ganem el-Ensârî şöyle demişlerdir: “Ey Allah'ın Resûlü! Hilâle ne oluyor da iplik gibi incecik doğuyor, sonra dolup tam yuvarlak oluncaya kadar büyüyor, ardından da ilk başladığı hale dönünceye kadar eksilmeye devam edip tek bir hal üzere kalmıyor?” Bunun üzerine [bu ayet] indi. { مَواقِيتُ } “Vakit ölçüleridir”; insanların ekinlerini, ticaretlerini, borç vadelerini, oruçlarını, iftarlarını, kadınlarının iddetlerini, hayız günlerini, hamilelik sürelerini ve benzeri durumları kendisiyle vakitlendirdikleri/belirledikleri işaretlerdir; haccın vaktinin kendisiyle bilindiği işaretlerdir. Ensardan bazı kimseler ihrama girdiklerinde hiçbirisi bir bahçeye, bir eve veya bir çadıra kapısından girmezdi; eğer yerleşik halktan (kerpiç evlerde yaşayanlardan) ise evinin arkasında bir delik açar, oradan girip çıkar yahut tırmandığı bir merdiven edinirdi; şayet göçebe halktan (kıl çadırlarda yaşayanlardan) ise çadırın arkasından çıkardı. Onlara şöyle denildi: { لَيْسَ الْبِرُّ } “İyilik”, kapıdan girmekten çekinmeniz değildir; { وَلكِنَّ الْبِرَّ } “lakin asıl iyilik”, Allah'ın haram kıldığı şeylerden sakınan kimsenin [iyiliğidir]. Eğer: “[Bu cümlenin] öncesiyle irtibat yönü nedir?” dersen, derim ki: Sanki onlara hilaller hakkında ve —tamamlanması [zaten] bilindiği halde— küçülmesindeki hikmet hususunda soru sorduklarında şöyle denilmiştir: “Şüphesiz Azîz ve Celîl olan Allah'ın yaptığı her şey mutlaka üstün bir hikmet ve kulları için bir maslahattır; dolayısıyla bunu sormayı bırakın da iyilikle hiçbir alakası olmadığı halde iyilik zannettiğiniz, bizzat yaptığınız bir duruma bakın!” Bunun, hilallerin hac için vakit ölçüleri olduğu zikredildiğinde istıtrâd (konu dışına geçiş) yoluyla cereyan etmesi de caizdir; zira bu [kapılardan girmeme adeti], onların hac esnasındaki fiillerindendi. Bunun, onların sorularındaki terslikten dolayı olması ve bu konudaki hallerinin, evin kapısını bırakıp arkasından giren kimsenin durumuna benzemesi de muhtemeldir. Mana şudur: İyilik ve üzerinde bulunmanız gereken tutum, meselelerinizde ters hareket etmeniz değildir; asıl iyilik, bundan sakınan ve kaçınan kimsenin iyiliğidir

ولم يجسر على مثله. ثم قال وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها أى وباشروا الأمور من وجوهها التي يجب أن تباشر عليها ولا تعكسوا. والمراد وجوب توطين النفوس وربط القلوب على أن جميع أفعال اللَّه حكمة وصواب، من غير اختلاج شبهة ولا اعتراض شك في ذلك حتى لا يسأل عنه لما في السؤال من الابهام بمقارفة الشك (لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ) .

ve benzerine cüret etmeyen kimsenin iyiliğidir. Sonra: { وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها } buyurdu; yani işlere yapılması gereken doğru yollarından girişin ve terslik yapmayın. Buradaki maksat, zihinlerin ve kalplerin Allah'ın bütün fiillerinin bir şüphe karışmaksızın ve bir tereddüt olmaksızın hikmet ve doğruluk olduğuna bağlanması gerektiğidir; ta ki soru sormakta şüpheye düşme vehmi bulunduğu için bu sorulmasın: { لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ } “O, yaptığından sorumlu tutulmaz; onlar ise sorguya çekileceklerdir.”

[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٩٠ الى ١٩٣]

[Bakara Suresi (2) : Ayetler 190 - 193]

وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (١٩٠) وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ (١٩١) فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٢) وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوانَ إِلاَّ عَلَى الظَّالِمِينَ (١٩٣)

{ وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (١٩٠) وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ (١٩١) فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٢) وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوانَ إِلاَّ عَلَى الظَّالِمِينَ (١٩٣) } “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın ve aşırı gitmeyin [haddi aşmayın]. Şüphesiz Allah haddi aşanları sevmez. Onları yakaladığınız yerde öldürün ve sizi çıkardıkları yerden siz de onları çıkarın. Fitne, öldürmekten daha beterdir. Onlar Mescid-i Haram'da sizinle savaşmadıkça siz de orada onlarla savaşmayın. Şayet sizinle savaşırlarsa onları öldürün; kâfirlerin cezası işte böyledir. Eğer vazgeçerlerse şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Fitne kalmayıncaya ve din yalnız Allah'ın oluncaya kadar onlarla savaşın. Eğer vazgeçerlerse artık zalimlerden başkasına düşmanlık yoktur.”

المقاتلة في سبيل اللَّه: هو الجهاد لإعلاء كلمة اللَّه وإعزاز الدين الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ الذين يناجزونكم القتال دون المحاجزين. وعلى هذا يكون منسوخا بقوله: (وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً) . وعن الربيع بن أنس رضى اللَّه عنه: هي أول آية نزلت في القتال بالمدينة فكان رسول اللَّه صلى اللَّه تعالى عليه وعلى آله وسلم يقاتل من قاتل ويكف عمن كف.

Allah yolunda savaşmak: Allah'ın kelimesini yüceltmek ve dini aziz kılmak için yapılan cihattır. { الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ } savaştan geri duranlar değil, sizinle bilfiil savaşanlardır. Bu takdire göre bu ayet: { وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً } “Müşriklerle topyekûn savaşın” buyruğu ile mensuhtur. er-Rebî' b. Enes radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre bu, Medine'de savaş hakkında inen ilk ayettir; Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve alâ âlihî ve sellem kendisiyle savaşanla savaşır, savaşmaktan geri durandan ise el çekerdi.

أو الذين يناصبونكم القتال دون من ليس من أهل المناصبة من الشيوخ والصبيان الرهبان والنساء. أو الكفرة كلهم لأنهم جميعا مضادّون للمسلمين قاصدون لمقاتلتهم، فهم في حكم المقاتلة، قاتلوا أو لم يقاتلوا. وقيل: لما صدّ المشركون رسول اللَّه صلى اللَّه تعالى عليه وعلى آله وسلم عام الحديبية وصالحوه على أن يرجع من قابل فيخلوا له مكة ثلاثة أيام فرجع لعمرة القضاء، خاف المسلمون أن لا يفي لهم قريش ويصدّوهم ويقاتلوهم في الحرم وفي الشهر الحرام وكرهوا ذلك نزلت وأطلق لهم قتال الذين يقاتلونهم منهم في الحرم والشهر الحرام، ورفع عنهم الجناح في ذلك وَلا تَعْتَدُوا بابتداء القتال أو بقتال من نهيتم عن قتاله من النساء والشيوخ والصبيان والذين بينكم وبينهم عهد أو بالمثلة أو بالمفاجأة من غير دعوة حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ

Ya da yaşlılar, çocuklar, rahipler ve kadınlar gibi savaş ehli olmayan kimseler hariç, sizinle savaş halinde olanlardır. Yahut kâfirlerin tamamıdır; çünkü onların hepsi Müslümanlara düşmandır ve onlarla savaşmayı amaçlamaktadırlar; dolayısıyla bilfiil savaşsalar da savaşmasalar da savaşanlar hükmündedirler. Şöyle de denilmiştir: Müşrikler Hudeybiye yılında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i [Kâbe'yi ziyaretten] alıkoyup ertesi yıl geri gelmesi ve Mekke'yi kendisi için üç gün boşaltmaları şartıyla onunla sulh yaptıklarında ve [Resûlullah da] Umretü'l-kazâ için döndüğünde, Müslümanlar Kureyş'in ahde vefa göstermemesinden, kendilerini engelleyip Harem bölgesinde ve haram ayda kendileriyle savaşmasından endişe ettiler ve bunu hoş görmediler. Bunun üzerine [bu ayet] indi; Harem'de ve haram ayda onlardan kendileriyle savaşan kimselerle savaşmalarına izin verildi ve bu husustaki sorumluluk kendilerinden kaldırıldı. { وَلا تَعْتَدُوا } savaşı [ilk] başlatan olmakla yahut öldürülmeleri yasaklanan kadınlar, yaşlılar, çocuklar ve aranızda antlaşma bulunanları öldürmekle veya müsle (cesede işkence) yapmakla yahut [İslam'a] davet etmeksizin ansızın baskın düzenlemek suretiyle [haddi aşmayın]. { حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ }

حيث وجدتموهم في حل أو حرم. والثقف وجود على وجه الأخذ والغلبة. ومنه: رجل ثقف، سريع الأخذ لأقرانه. قال:

İster helal [Harem dışı] bölgede ister Harem bölgesinde olsun, onları nerede bulursanız [öldürün]. es-Sekf (الثَّقْفُ), yakalama ve galip gelme suretiyle bulmaktır. Buradan hareketle akranlarını çabuk alt eden kimseye «raculün sekıf (رَجُلٌ ثَقِفٌ)» denir. Şair şöyle demiştir:

فَإمَّا تَثْقَفُونِى فَاقْتُلُونِى … فَمَنْ أثْقَفْ فَلَيْسَ إلَى خُلُودِ

«Beni yakalarsanız öldürün beni... Zira kimi yakalarsam o da ebedi kalacak değildir»

مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ أى من مكة وقد فعل رسول اللَّه ﷺ بمن لم يسلم منهم يوم الفتح وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ أى المحنة والبلاء الذي ينزل بالإنسان يتعذب به أشد عليه من القتل. وقيل لبعض الحكماء: ما أشد من الموت؟ قال: الذي يتمنى فيه الموت، جعل الإخراج من الوطن من الفتن والمحن التي يتمنى عندها الموت. ومنه قول القائل:

{ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ } yani Mekke'den; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fetih günü onlardan İslam'a girmeyenlere böyle yapmıştır. { وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ } yani insanın başına gelen ve onunla azap çektiği mihnet ve bela, ona öldürülmekten daha ağırdır. Bazı hikmet ehline: «Ölümden daha şiddetli olan nedir?» diye sorulmuş; o da: «Uğrunda ölümün temenni edildiği şeydir» demiştir. Vatandan çıkarılmayı, yanında ölümün temenni edildiği fitne ve mihnetlerden kılmıştır. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

لَقَتْلٌ بِحَدِّ السَّيْفِ أَهْوَنُ مَوْقِعاً … عَلى النَّفْسِ مِنْ قَتْلٍ بحَدِّ فِرَاقِ

«Kılıcın keskinliğiyle öldürülmek, nefse ayrılığın keskinliğiyle öldürülmekten daha hafif gelir»

وقيل (الْفِتْنَةُ) عذاب الآخرة (ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ) وقيل: الشرك أعظم من القتل في الحرم، وذلك أنهم كانوا يستعظمون القتل في الحرم ويعيبون به المسلمين، فقيل: والشرك الذي هم عليه أشد وأعظم مما يستعظمونه. ويجوز أن يراد: وفتنتهم إياكم بصدّكم عن المسجد الحرام أشد من قتلكم إياهم في الحرم، أو من قتلهم إياكم إن قتلوكم فلا تبالوا بقتالهم. وقرئ: ولا تقتلوهم حتى يقتلوكم، فإن قتلوكم: جعل وقوع القتل في بعضهم كوقوعه فيهم. يقال: قتلتنا بنو فلان. وقال: فإن تقتلونا نقتلكم فَإِنِ انْتَهَوْا عن الشرك والقتال، كقوله: (إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ) .

Şöyle de denilmiştir: { الْفِتْنَةُ } ahiret azabıdır; { ذُوقُوا فِتْنَتَكُمْ } “Fitnenizi (azabınızı) tadın!” buyruğunda olduğu gibi. Şöyle de denilmiştir: Şirk, Harem'de adam öldürmekten daha büyüktür; bu da şöyledir: Onlar Harem'de adam öldürmeyi büyük bir günah sayıyor ve bununla Müslümanları ayıplıyorlardı. Bunun üzerine: Onların üzerinde bulunduğu şirk, büyük saydıkları şeyden daha şiddetli ve daha büyüktür denildi. Şunun kastedilmiş olması da caizdir: Onların sizi Mescid-i Haram'dan alıkoyarak fitneye düşürmeleri, sizin onları Harem'de öldürmenizden yahut onların sizi öldürmelerinden daha şiddetlidir; dolayısıyla onlarla savaşmaktan çekinmeyin. «Onlar sizi öldürmedikçe siz onları öldürmeyin, şayet sizi öldürürlerse...» şeklinde de okunmuştur: Bir kısmının öldürülmesini hepsinin öldürülmesi gibi kılmıştır. [Arapçada] «Filanoğulları bizi öldürdü» denir; şair de: «Bizi öldürürseniz sizi öldürürüz» demiştir. { فَإِنِ انْتَهَوْا } şirkten ve savaştan vazgeçerlerse; tıpkı: { إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ } “Eğer vazgeçerlerse geçmişteki günahları bağışlanır” buyruğunda olduğu gibi.

حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ أى شرك وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ خالصا ليس للشيطان فيه نصيب فَإِنِ انْتَهَوْا عن الشرك فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ فلا تعدوا على المنتهين لأنّ مقاتلة المنتهين عدوان وظلم، فوضع قوله: (إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ) موضع على المنتهين. أو فلا تظلموا إلا الظالمين غير المنتهين، سمى جزاء الظالمين ظلما للمشاكلة، كقوله تعالى: (فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ) أو أريد أنكم إن تعرضتم لهم بعد الانتهاء كنتم ظالمين فيسلط عليكم من يعدو عليكم.

{ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ } yani şirk kalmayıncaya { وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ } ve din şeytanın onda hiçbir payı bulunmayacak şekilde halis olarak Allah'ın oluncaya kadar. { فَإِنِ انْتَهَوْا } şirkten vazgeçerlerse { فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ } vazgeçenlere düşmanlık etmeyin; zira vazgeçenlerle savaşmak bir düşmanlık ve zulümdür. Böylece { إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ } ifadesi «vazgeçenlere» ifadesinin yerine konulmuştur. Yahut: Vazgeçmeyen zalimlerden başkasına zulmetmeyin; zalimlerin cezalandırılması müşâkele kabilinden zulüm olarak adlandırılmıştır; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ } “Kim size saldırırsa siz de ona misliyle saldırın” buyruğu gibi. Yahut vazgeçtikten sonra onlara sataşırsanız zalimlerden olursunuz ve size saldıracak kimse üzerinize musallat edilir manası kastedilmiştir.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٩٤]

[Bakara Suresi (2) : Ayet 194]

الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (١٩٤)

{ الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ } “Haram ay, haram aya karşılıktır; hürmetler (dokunulmazlıklar) ise kısastır. O hâlde kim size saldırırsa, siz de onun size saldırdığı kadar ona saldırın. Allah'tan sakının ve bilin ki Allah, sakınanlarla beraberdir.” (194)

قاتلهم المشركون عام الحديبية في الشهر الحرام وهو ذو القعدة، فقيل لهم عند خروجهم لعمرة القضاء وكراهتهم القتال وذلك في ذى القعدة: الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ أى هذا الشهر بذلك الشهر وهتكه بهتكه، يعنى تهتكون حرمته عليهم كما هتكوا حرمته عليكم وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ أى وكل حرمة يجرى فيها القصاص من هتك حرمة أىّ حرمة كانت، اقتص منه بأن تهتك له حرمة، فحين هتكوا حرمة شهركم فافعلوا بهم نحو ذلك ولا تبالوا، وأكد ذلك بقوله فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ في حال كونكم منتصرين ممن اعتدى عليكم، فلا تعتدوا إلى ما لا يحل لكم.

Müşrikler Hudeybiye yılında, haram ay olan Zilkade ayında onlarla savaşmışlardı. Bu sebeple Zilkade ayında kaza umresi için çıktıklarında ve savaşmayı kerih gördüklerinde onlara şöyle denildi: { الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ } yani bu ay o aya ve bu ayın hürmetinin çiğnenmesi o ayın hürmetinin çiğnenmesine karşılıktır. Yani onlar sizin hürmetinizi çiğnedikleri gibi siz de onların hürmetini çiğnersiniz. { وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ } yani her hürmette kısas cereyan eder; hangi hürmet olursa olsun kim bir hürmeti çiğnerse, onun da bir hürmeti çiğnenerek kısas uygulanır. Onlar sizin ayınızın hürmetini çiğnediklerinde siz de onlara aynısını yapın ve çekinmeyin. Bunu şu buyruğuyla pekiştirmiştir: { فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ } size saldıran kimseden intikam alırken Allah'tan korkun; size helal olmayan sınırlara aşırı gitmeyin.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٩٥]

[Bakara Suresi (2) : Ayet 195]

وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٩٥)

{ وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٩٥) } “Allah yolunda infak edin ve kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın; iyilik edin, şüphesiz Allah iyilik edenleri sever.”

الباء في بِأَيْدِيكُمْ مزيدة مثلها في أعطى بيده للمنقاد. والمعنى: ولا تقبضوا التهلكة أيديكم، أى لا تجعلوها آخذة بأيديكم مالكة لكم. وقيل (بأيديكم) بأنفسكم: وقيل تقديره: ولا تلقوا أنفسكم بأيديكم، كما يقال: أهلك فلان نفسه بيده، إذا تسبب لهلاكها. والمعنى: النهى عن ترك الإنفاق في سبيل اللَّه لأنه سبب الهلاك، أو عن الإسراف في النفقة حتى يفقر نفسه ويضيع عياله. أو عن الاستقتال والإخطار بالنفس، أو عن ترك الغزو الذي هو تقوية للعدوّ. وروى أن رجلا من المهاجرين حمل على صف العدوّ فصاح به الناس: ألقى بيده إلى التهلكة. فقال أبو أيوب الأنصارى: نحن أعلم بهذه الآية، وإنما أنزلت فينا، صحبنا رسول اللَّه ﷺ فنصرناه، وشهدنا معه المشاهد، وآثرناه على أهالينا وأموالنا وأولادنا، فلما فشا الإسلام وكثر أهله ووضعت الحرب أوزارها، رجعنا إلى أهالينا وأولادنا وأموالنا نصلحها ونقيم فيها، فكانت التهلكة الإقامة في الأهل والمال وترك الجهاد . وحكى أبو على في الحلبيات عن أبى عبيدة، التهلكة والهلاك والهلك واحد. قال: فدلّ هذا من قول أبى عبيدة على أن

{ بِأَيْدِيكُمْ } ifadesindeki "bâ" (ب) harfi zâiddir (fazlalıktır); boyun eğen kimse hakkında kullanılan "eliyle teslim oldu" ifadesindeki gibidir. Mana şudur: Helâkin ellerinizi tutmasına izin vermeyin; yani helâki ellerinizden tutan, size hâkim olan bir duruma getirmeyin. { بِأَيْدِيكُمْ } ifadesinin "kendi canlarınızla / bizzat kendiniz" anlamına geldiği de söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre takdiri şöyledir: { ولا تلقوا أنفسكم بأيديكم } "Kendi ellerinizle kendinizi [tehlikeye] atmayın"; nitekim bir kimse helakine sebep olduğunda "Filanca kendi eliyle kendini helak etti" denir. Mana ise; helake sebep olacağı için Allah yolunda infakı terk etmekten yahut kendini fakir düşürüp çoluk çocuğunu zayi edecek derecede infakta aşırıya kaçmaktan (israftan) nehiydir. Veya ölüme atılmaktan ve canı tehlikeye sokmaktan ya da düşmanı güçlendirmek anlamına gelen gazayı (cihadı) terk etmekten nehiydir. Rivayet edildiğine göre Muhacirlerden bir adam düşman safına hücum etti; bunun üzerine insanlar: "Kendi eliyle kendini tehlikeye attı!" diye bağırdılar. Ebû Eyyûb el-Ensârî [radıyallâhu anh] şöyle dedi: "Biz bu ayeti daha iyi biliriz; o sadece bizim hakkımızda indi. Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e arkadaşlık ettik, ona yardım ettik, onunla birlikte savaşlara katıldık ve onu ailelerimize, mallarımıza ve çocuklarımıza tercih ettik. İslam yayılıp mensupları çoğalınca ve savaş ağırlıklarını bırakınca (sona erince), ailelerimize, çocuklarımıza ve mallarımıza dönüp onları ıslah edelim ve onların yanında ikamet edelim dedik. İşte helâk (tehleke); aile ve mal içinde ikamet edip cihadı terk etmekti." Ebû Ali [el-Fârisî], el-Halebiyyât'ta Ebû Ubeyde'den; et-tehleke (التَّهْلُكَةُ), el-helâk (الْهَلَاكُ) ve el-helk (الْهَلْكُ) kelimelerinin aynı [anlamda] olduğunu nakletmiştir. [Ebû Ali] demiştir ki: Ebû Ubeyde'nin bu sözü şuna delalet etmektedir ki

التهلكة مصدر. ومثله ما حكاه سيبويه من قولهم التضرة والتسرة ونحوها في الأعيان: التنضبة والتنفلة. ويجوز أن يقال: أصلها التهلكة كالتجربة والتبصرة ونحوهما، على أنها مصدر من هلك فأبدلت من الكسرة ضمة، كما جاء الجوار في الجوار.

Tehleke masdardır. Sibeveyh'in naklettiği «et-tadurre» ve «et-tesurre» sözleri ile somut varlıklardaki «et-tandaba» ve «et-tenfele» kelimeleri de bunun gibidir. Şöyle denilmesi de caizdir: Aslı «tecrübe» ve «tebsıra» gibi «et-tehlike»dir; «helek» fiilinin masdarı olup kesre, zammeye dönüştürülmüştür; nitekim «civâr» yerine «cüvâr» da denilmiştir.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٩٦]

[Bakara Suresi (2) : Ayet 196]

وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (١٩٦)

{ وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (١٩٦) } “Haccı ve umreyi Allah için tam yapın. Eğer alıkonulursanız, kolayınıza gelen kurbanı [gönderin]. Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden kim hasta olur veya başında bir rahatsızlık bulunursa, fidye olarak oruç tutması, sadaka vermesi ya da kurban kesmesi gerekir. Güvene kavuştuğunuzda ise, kim hacca kadar umre ile faydalanırsa, kolayına gelen kurbanı kesmesi gerekir. [Kurban] bulamayan kimse hacda üç gün, döndüğünüzde de yedi gün oruç tutar; bunlar tam on gündür. Bu, ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlar içindir. Allah'tan korkun ve bilin ki Allah'ın cezası pek çetindir.”

وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ ائتوا بهما تامّين كاملين بمناسكهما وشرائطهما لوجه اللَّه من غير توان ولا نقصان يقع منكم فيهما. قال:

{ وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ } ikisini de gevşeklik göstermeksizin ve bir eksiklik yapmaksızın menâsiki ve şartlarıyla Allah rızası için tam ve eksiksiz olarak yerine getirin. Şair şöyle demiştir:

تَمَامُ الْحَجِّ أَنْ تَقِفَ الْمَطَايَا … عَلى خَرْقَاءَ وَاضِعَةِ اللِّثَامِ

«Haccın tamam olması bineklerin, nikabını çıkarmış olan Harkâ'nın yanında durmasıdır»

جعل الوقوف عليها كبعض مناسك الحج الذي لا يتم إلا به. وقيل: إتمامها أن تحرم بهما من دويرة أهلك، روى ذلك عن علىّ وابن عباس وابن مسعود رضى اللَّه عنهم. وقيل: أن تفرد لكل واحد منها سفراً كما قال محمد: حجة كوفية وعمرة كوفية أفضل. وقيل: أن تكون النفقة حلالا. وقيل: أن تخلصوهما للعبادة ولا تشوبوهما بشيء من التجارة والأغراض الدنيوية.

Onun yanında durmayı, hac ancak kendisiyle tamamlanan haccın bazı menâsiki gibi kılmıştır. Şöyle de denilmiştir: Onları tamamlamak, her ikisi için de kendi evinden ihrama girmendir; bu görüş Ali, İbn Abbas ve İbn Mes'ud radıyallâhu anhüm'den rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Muhammed [b. el-Hasen]'in «Kûfeli bir hac ve Kûfeli bir umre daha faziletlidir» dediği gibi, her biri için müstakil bir yolculuk yapmandır. Nafakanın helal olmasıdır da denilmiştir. Onları ibadet için ihlaslı kılmanız, ticaret ve dünyevi maksatlardan hiçbir şey karıştırmamanızdır da denilmiştir.

فإن قلت: هل فيه دليل على وجوب العمرة؟ قلت: ما هو إلا أمر بإتمامهما، ولا دليل في ذلك على كونهما واجبين أو تطوّعين، فقد يؤمر بإتمام الواجب والتطوع جميعا، إلا أن تقول:

Eğer: «Bunda umrenin vacip olduğuna dair bir delil var mıdır?» dersen, derim ki: Bu sadece ikisinin tamamlanmasına yönelik bir emirdir ve bunda ikisinin de vacip veya nafile olduğuna dair bir delil yoktur; zira hem vacibin hem de nafilenin tamamlanması emredilebilir. Ancak şöyle dersen müstesna:

الأمر بإتمامهما أمر بأدائهما، بدليل قراءة من قرأ: وأقيموا الحج والعمرة. والأمر للوجوب في أصله، إلا أن يدلّ دليل على خلاف الوجوب، كما دلّ في قوله: (فَاصْطادُوا) ، (فَانْتَشِرُوا)

İkisinin tamamlanması emri, ikisinin eda edilmesi emridir; nitekim { وَأَقِيمُوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ } “Haccı ve umreyi dosdoğru eda ediniz” şeklinde okuyan kimsenin kıraati buna delildir. Emir, { فَاصْطَادُوا } “[ihramdan çıkınca] avlanınız” ve { فَانْتَشِرُوا } “[namaz kılınınca yeryüzüne] dağılınız” ayetlerinde delalet ettiği gibi, vücubun (zorunluluğun) aksine bir delil bulunmadıkça aslında vücub içindir.

ونحو ذلك، فيقال لك: فقد دلّ الدليل على نفى الوجوب، وهو ما روى أنه قيل: يا رسول اللَّه: العمرة واجبة مثل الحج؟ قال: «لا، ولكن أن تعتمر خير لك» وعنه «الحج جهاد والعمرة تطوّع» . فإن قلت: فقد روى عن ابن عباس رضى اللَّه عنه أنه قال: إن العمرة لقرينة الحج . وعن عمر رضى اللَّه عنه أنّ رجلا قال له: إنى وجدت الحجّ والعمرة مكتوبين علىّ، أهللت بهما جميعاً فقال: «هديت لسنة نبيك» وقد نظمت مع الحج في الأمر بالإتمام فكانت واجبة مثل الحج؟ قلت: كونها قرينة للحج أنّ القارن يقرن بينهما، وأنهما يقترنان في الذكر فيقال: حجّ فلان واعتمر والحجاج والعمار، ولأنها الحجّ الأصغر، ولا دليل في ذلك على كونها قرينة له في الوجوب. وأمّا حديث عمر رضى اللَّه عنه فقد فسر الرجل كونهما مكتوبين عليه بقوله: أهللت بهما، وإذا أهلّ بالعمرة وجبت عليه كما إذا كبر بالتطوّع من الصلاة. والدليل الذي ذكرناه أخرج العمرة من صفة الوجوب فبقى الحجّ وحده فيها، فهما بمنزلة قولك: صم شهر رمضان وستة من شوّال، في أنك تأمره بفرض وتطوّع. وقرأ علىّ وابن مسعود والشعبي رضى اللَّه عنهم (والعمرة للَّه) بالرفع، كأنهم قصدوا بذلك إخراجها عن حكم الحجّ وهو الوجوب فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ يقال: أُحصر فلان، إذا منعه أمر من خوف أو مرض أو عجز. قال اللَّه تعالى (الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ) . وقال ابن ميادة:

ve benzeri ayetlerde delalet ettiği gibi vücubun aksine bir delil bulunmadıkça aslında vücub içindir. Buna karşılık sana şöyle denir: Vücubun nefyine delil bulunmaktadır; o da şöyle rivayet edilen hadistir: «Ey Allah'ın Resulü, umre de hac gibi vacip midir?» diye sorulmuş, o da: «Hayır, fakat umre yapman senin için daha hayırlıdır» buyurmuştur. Yine ondan: «Hac cihattır, umre ise nafiledir (tetavvu)» rivayeti vardır. Eğer dersen ki: İbn Abbas radıyallâhu anh'tan «Şüphesiz umre haccın eşidir (karînesidir)» dediği rivayet edilmiştir. Ömer radıyallâhu anh'tan da bir adamın kendisine: «Haccı ve umreyi üzerime farz kılınmış buldum, ikisine birden ihrama girdim» dediğinde onun: «Peygamberinin sünnetine iletildin» dediği rivayet edilmiştir. Ayrıca [umre] tamamlama emrinde hac ile birlikte zikredilmiştir, dolayısıyla hac gibi vacip olması gerekmez mi? Derim ki: Onun haccın eşi olması, kıran haccı yapanın ikisini birleştirmesi ve zikirde beraber gelmeleridir; nitekim «Filan hac ve umre yaptı», «Hacılar ve umreciler» denir; bir de umrenin küçük hac olması sebebiyledir. Bunda umrenin vücubda haccın eşi olduğuna dair bir delil yoktur. Ömer radıyallâhu anh'ın hadisine gelince, adam üzerlerine farz kılınmış olmasını «İkisine birden ihrama girdim» sözüyle açıklamıştır; umre için ihrama girdiğinde, nafile namaz için tekbir aldığında olduğu gibi o kişiye vacip olur. Zikrettiğimiz delil ise umreyi vücub vasfından çıkarmış, geriye sadece hac kalmıştır. Dolayısıyla bu ikisi, bir kimseye farzı ve nafileyi birden emrettiğin «Ramazan ayını ve Şevval'den altı günü tut» sözün gibidir. Ali, İbn Mes'ud ve Şa'bî radıyallâhu anhüm, sanki umreyi haccın hükmü olan vücubdan çıkarmayı kastederek { وَالْعُمْرَةُ لِلَّهِ } şeklinde merfu okumuşlardır. { فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ } korku, hastalık veya acziyet sebebiyle bir iş bir kimseyi engellediğinde [Arapçada] «Uhsira fulânün» denir. Allah Teâlâ: { الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda engellenenler...” buyurmuştur. İbn Meyyâde de şöyle demiştir:

وَمَا هجْرُ لَيْلَى أَنْ تَكُونَ تَبَاعَدَتْ … عَليْكَ وَلَا أَنْ أحْصَرَتْكَ شَغُولُ

Leylâ’nın [senden] ayrılışı, ne sana uzak düşmesinden ne de meşgalelerin seni engellemesindendir.

وحُصر: إذا حبسه عدوّ عن المضىّ، أو سجن. ومنه قيل للمحبس: الحصير. وللملك، الحصير، لأنه محجوب. هذا هو الأكثر في كلامهم، وهما بمعنى المنع في كل شيء، مثل صدّه وأصدّه. وكذلك قال الفرّاء وأبو عمرو الشيباني، وعليه قول أبى حنيفة رحمهم اللَّه تعالى، كل منع عنده من عدوّ كان أو مرض أو غيرهما معتبر في إثبات حكم الإحصار. وعند مالك والشافعي منع العدوّ وحده.

Düşman bir kimseyi yoluna devam etmekten alıkoyduğunda veya hapsettiğinde «Husira» denir. Bundan dolayı hapishaneye «hasîr», perdelendiği için hükümdara da «hasîr» denilmiştir. Onların dilinde en yaygın olan budur. Her ikisi de, «sadde» ve «asadde» gibi, her şeydeki engelleme anlamındadır. Ferrâ ve Ebu Amr eş-Şeybânî de böyle demiştir; Ebu Hanife'nin rahimehullah görüşü de bu kabildendir. Ona göre ister düşmandan, ister hastalıktan veya başka bir şeyden kaynaklansın her türlü engelleme ihsar hükmünün sabit olmasında geçerlidir. Mâlik ve Şâfiî'ye göre ise sadece düşman engellemesidir.

وعن النبىّ ﷺ: «من كسر أو عرج فقد حلّ وعليه الحج من قابل» فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فما تيسر منه. يقال: يسر الأمر واستيسر، كما يقال: صعب واستصعب.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Kimin bir yeri kırılırsa veya topallarsa ihramdan çıkmış olur ve gelecek yıl ona hac gerekir.» { فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } kurbandan kolay olanı [gerekir]. «Sa'ube» ve «ista'sabe» denildiği gibi, «yesura'l-emru» ve «isteysara» da denir.

والهدى جمع هدية، كما يقال في جدية السرج جدي. وقرئ (من الهدىّ) بالتشديد جمع هدية كمطية ومطىّ. يعنى فإن منعتم من المضي إلى البيت وأنتم محرمون بحج أو عمرة، فعليكم إذا أردتم التحلل ما استيسر من الهدى من بعير أو بقرة أو شاة، فإن قلت: أين ومتى ينحر هدى المحصر؟

Hedy (الْهَدْي), hediye kelimesinin çoğuludur; nitekim eyer minderine «cediyyetü's-serc», çoğuluna da «cedy» denir. Şeddeli olarak { من الهدىّ } şeklinde de okunmuştur; «matıyye»nin çoğulunun «mıtıyy» gelmesi gibi «hediyye»nin çoğuludur. Yani hac veya umre ihramındayken Beyt'e gitmekten alıkonursanız, ihramdan çıkmak istediğinizde üzerinize deve, sığır veya koyundan kolayınıza gelen kurbanı kesmek düşer. Eğer dersen ki: İhsar kurbanı nerede ve ne zaman kesilir?

قلت: إن كان حاجا فبالحرم متى شاء عند أبى حنيفة يبعث به، ويجعل للمبعوث على يده يوم أمار وعندهما في أيام النحر وإن كان معتمراً فبالحرم في كل وقت عندهم جميعاً. و «ما استيسر» رفع بالابتداء، أى فعليه ما استيسر. أو نصب على: فاهدوا ما استيسر وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ الخطاب للمحصرين: أى لا تحلوا حتى تعلموا أنّ الهدى الذي بعثتموه إلى الحرم بلغ مَحِلَّهُ أى مكانه الذي يجب نحره فيه. ومحل الدين وقت وجوب قضائه، وهو ظاهر على مذهب أبى حنيفة ﵀. فإن قلت: إنّ النبىّ ﵌ نحر هديه حيث أحصر ؟ قلت:

Derim ki: Hacı ise, Ebu Hanife'ye göre dilediği zaman Harem'de kesilmek üzere kurbanı gönderir ve gönderdiği kişiye belirlenmiş bir gün tayin eder; o ikisine (Ebu Yusuf ve Muhammed) göre ise kurban bayramı günlerinde kesilir. Eğer umreci ise, hepsine göre her vakitte Harem'de kesilir. { ما استيسر } ibtidadan ötürü merfudur; yani: «Kolayına gelen [kurban] ona vaciptir». Yahut: «Kolayınıza geleni kurban edin» takdiriyle mensuptur. { وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ } hitap ihsar olanlaradır; yani Harem'e gönderdiğiniz kurbanın { مَحِلَّهُ } yani kesilmesinin vacip olduğu yere ulaştığını bilmedikçe ihramdan çıkmayın. Borcun mahilli, ödenmesinin vacip olduğu vakittir. Bu, Ebu Hanife'nin rahimehullâh mezhebine göre açıktır. Eğer: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kurbanını ihsar edildiği yerde kesti değil mi?» dersen, derim ki:

كان محصره طرف الحديبية الذي إلى أسفل مكة وهو من الحرم، وعن الزهري أنّ رسول اللَّه ﷺ نحر هديه في الحرم. وقال الواقدي: الحديبية هي طرف الحرم على تسعة أميال

Onun ihsar edildiği (alıkonulduğu) yer, Hudeybiye'nin Mekke'nin aşağısına doğru olan ve Harem sınırları içinde kalan ucuydu. Zührî'den nakledildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kurbanını Harem bölgesinde kesmiştir. Vâkıdî ise şöyle demiştir: «Hudeybiye, Harem'in sınırında olup Mekke'ye dokuz mil

من مكة فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً فمن كان به مرض يحوجه إلى الحلق أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ وهو القمل أو الجراحة، فعليه إذا احتلق فدية مِنْ صِيامٍ ثلاثة أيام أَوْ صَدَقَةٍ على ستة مساكين، لكل مسكين نصف صاع من برّ أَوْ نُسُكٍ وهو شاة. وعن كعب بن عجرة أنّ رسول اللَّه ﷺ قال له، «لعلك أذاك هو امّك» ؟ قال: نعم يا رسول اللَّه. قال: «احلق رأسك وصم ثلاثة أيام، أو أطعم ستة مساكين، أو انسك شاة » وكان كعب يقول:

mesafededir. { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً } kimde tıraş olmayı gerektiren bir hastalık olursa, { أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ } yahut başında bit veya yara gibi bir rahatsızlık bulunursa, tıraş olduğu takdirde fidye vermesi gerekir: { مِنْ صِيامٍ } üç gün oruç, { أَوْ صَدَقَةٍ } altı yoksula, her yoksula yarım sâ' buğday vermek, { أَوْ نُسُكٍ } o da bir koyun kurban etmektir. Kâ'b b. Ucre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Herhalde başının haşereleri sana eziyet veriyor?» buyurdu. O: «Evet, ey Allah'ın Resulü» dedi. [Resûlullah]: «Başını tıraş et ve üç gün oruç tut veya altı yoksulu doyur yahut bir koyun kurban et» buyurdu. Kâ'b şöyle derdi:

فىّ نزلت هذه الآية، وروى أنه مرّ به وقد قرح رأسه فقال: «كفى بهذا أذى» وأمره أن يحلق ويطعم، أو يصوم. والنسك مصدر، وقيل جمع نسيكة. وقرأ الحسن: أو نسك، بالتخفيف فَإِذا أَمِنْتُمْ الإحصار، يعنى فإذا لم تحصروا وكنتم في أمن وسعة فَمَنْ تَمَتَّعَ أى استمتع بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ واستمتاعه بالعمرة إلى وقت الحج: انتفاعه بالتقرّب بها إلى اللَّه تعالى قبل الانتفاع بتقرّبه بالحج. وقيل: إذا حلّ من عمرته انتفع باستباحة ما كان محرّماً عليه إلى أن يحرم من الحج فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ هو، هدى المتعة، وهو نسك عند أبى حنيفة ويأكل منه. وعند الشافعي يجرى مجرى الجنايات ولا يأكل منه.

«Bu ayet benim hakkımda indi.» Rivayet edildiğine göre Peygamber, başı yaralanmış haldeyken onun yanına uğradı ve: «Bu eziyet olarak yeter» buyurdu ve ona tıraş olmasını, yemek yedirmesini veya oruç tutmasını emretti. Nüsük (النُّسُك) masdardır; «nesîke»nin çoğulu olduğu da söylenmiştir. Hasan [el-Basrî] tenvinle hafifleterek «ev nüskin» okumuştur. { فَإِذا أَمِنْتُمْ } ihsardan güvende olduğunuzda, yani alıkonulmayıp güvenlik ve genişlik içinde bulunduğunuzda; { فَمَنْ تَمَتَّعَ } yani kim faydalanırsa, { بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ } umre ile hac vaktine kadar faydalanması: Hac ile yakınlaşmadan faydalanmadan önce umre ile Allah Teâlâ'ya yakınlaşarak faydalanmasıdır. Şöyle de denilmiştir: Umresinden çıktığında hac için ihrama girinceye kadar kendisine haram kılınan şeyleri helal kılarak faydalanır. { فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } o, temettü kurbanıdır. Ebu Hanife'ye göre bu bir ibadettir (nüsük) ve etinden yer. Şâfiî'ye göre ise cinayetler (ihlal cezaları) hükmündedir ve etinden yemez.

ويذبحه يوم النحر عندنا. وعنده يجوز ذبحه إذا أحرم بحجته فَمَنْ لَمْ يَجِدْ الهدى فعليه فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ أى في وقته وهو أشهره ما بين الإحرامين إحرام العمرة وإحرام الحج، وهو مذهب أبى حنيفة ﵀. والأفضل أن يصوم يوم التروية وعرفة ويوماً قبلهما، وإن مضى هذا الوقت لم يجزئه إلا الدم. وعند الشافعي: لا تصام إلا بعد الإحرام بالحج تمسكا بظاهر قوله: فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ بمعنى إذا نفرتم وفرغتم من أفعال الحج عند أبى حنيفة، وعند الشافعي: هو الرجوع إلى أهاليهم. وقرأ ابن أبى عبلة (وسبعة) بالنصب عطفا على محل ثلاثة أيام، وكأنه قيل: فصيام ثلاثة أيام، كقوله: (أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً) فإن قلت فما فائدة الفذلكة؟ قلت: الواو قد تجيء للإباحة في نحو قولك: جالس الحسن وابن سيرين. ألا ترى أنه لو جالسهما جميعا أو واحداً منهما كان ممتثلا ففذلكت نفيا لتوهم الإباحة.

Bize göre onu kurban bayramı günü keser. Ona (Şâfiî'ye) göre ise hac için ihrama girdiğinde kesmesi caizdir. { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ } kurban bulamayan kimseye, { فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ } hac vaktinde, yani umre ihramı ile hac ihramı arasındaki hac aylarında üç gün oruç tutmak gerekir; bu Ebu Hanife'nin rahimehullâh mezhebidir. En faziletli olanı terviye, arefe ve bunlardan bir önceki gün oruç tutmasıdır; bu vakit geçerse kurbandan başkası ona kafi gelmez. Şâfiî'ye göre ise: { فِي الْحَجِّ } buyruğunun zahirine tutunarak ancak hac ihramına girdikten sonra tutulur. { وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ } Ebu Hanife'ye göre hac amellerinden çıkıp [Mina'dan] ayrıldığınızda; Şâfiî'ye göre ise ailelerine döndüklerinde demektir. İbn Ebi Able, «selâseti eyyâm»ın mahalline atıfla mensup olarak { وَسَبْعَةً } okumuştur; sanki: { أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً } “yahut açlık gününde bir yetimi doyurmaktır” buyruğundaki gibi «üç gün oruç tutması gerekir» denilmiş gibidir. Eğer dersen ki: Bu toplama özetinin (fezlekenin) faydası nedir? Derim ki: Vâv harfi, «Hasan ile İbn Sîrîn ile otur» sözünde olduğu gibi bazen ibaha (serbestlik) için gelir. Görmez misin ki ikisiyle birden veya birisiyle otursa emri yerine getirmiş olurdu; dolayısıyla ibaha vehmini nefyetmek için toplamı zikredilmiştir.

وأيضا ففائدة الفذلكة في كل حساب أن يعلم العدد جملة كما علم تفصيلا ليحاط به، ومن جهتين، فيتأكد العلم. وفي أمثال العرب: علمان خير من علم، وكذلك كامِلَةٌ تأكيد آخر. وفيه

Ayrıca her hesapta fezleke (özet/toplam bildirme) yapmanın faydası; sayının iki yönden kavranıp tam olarak kuşatılması ve bilginin pekişmesi için, ayrıntılı olarak (tafsîlen) bilindiği gibi toptan (cümlen) de bilinmesidir. Nitekim Arapların atasözlerinde: «İki bilgi bir bilgiden hayırlıdır» denilmiştir. Aynı şekilde { كامِلَةٌ } “tam [on gün]” [ifadesi de] başka bir teyittir. Bunda,

زيادة توصية بصيامها وأن لا يتهاون بها ولا ينقص من عددها، كما تقول للرجل إذا كان لك اهتمام بأمر تأمره به وكان منك بمنزل: اللَّه اللَّه لا تقصر. وقيل: كاملة في وقوعها بدلا من الهدى.

o orucun tutulmasına, gevşeklik gösterilmemesine ve sayısının eksiltilmemesine dair ziyade bir tavsiye vardır; nitekim bir adama emrettiğin ve senin katında önemi olan bir iş hususunda: «Aman Allah'ı unutma, sakın kusur etme!» dersin. Şöyle de denilmiştir: Kurbanın yerine geçmesi bakımından tamdır.

وفي قراءة أبىّ: فصيام ثلاثة أيام متتابعات ذلِكَ إشارة إلى التمتع، عند أبى حنيفة وأصحابه.

Übeyy'in kıraatinde: «Peş peşe üç gün oruç» şeklindedir. { ذلِكَ } Ebu Hanife ve arkadaşlarına göre temettüye işarettir.

لا متعة ولا قران لحاضري المسجد الحرام عندهم، ومن تمتع منهم أو قرن كان عليه دم وهو دم جناية لا يأكل منه وأما القارن والمتمتع من أهل الآفاق فدمهما دم نسك يأكلان منه. وعند الشافعي: إشارة إلى الحكم الذي هو وجوب الهدى أو الصيام ولم يوجب عليهم شيئا . وحاضرو المسجد الحرام: أهل المواقيت فمن دونها إلى مكة عند أبى حنيفة. وعند الشافعي: أهل الحرم ومن كان من الحرم على مسافة لا تقصر فيها الصلاة وَاتَّقُوا اللَّهَ في المحافظة على حدوده وما أمركم به ونهاكم عنه في الحج وغيره وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ لمن خالف ليكون علمكم بشدّة عقابه لطفاً لكم في التقوى.

Onlara göre Mescid-i Haram civarında oturanlar için ne temettü ne de kıran vardır. Onlardan kim temettü veya kıran yaparsa üzerine cinayet kurbanı olan ve etinden yemeyeceği bir kurban gerekir. Afakîlerden (uzak bölgelerden gelenlerden) olan kıran ve temettü sahiplerinin kurbanı ise nüsük kurbanıdır, etinden yerler. Şâfiî'ye göre ise: Kurban veya orucun vacip olması hükmüne işarettir ve onlara bir şey vacip kılmamıştır. Mescid-i Haram civarında oturanlar: Ebu Hanife'ye göre mîkat ehli ve oradan Mekke'ye kadar olan bölge halkıdır. Şâfiî'ye göre ise: Harem ehli ile Harem'den namazın kısaltılmayacağı mesafede bulunan kimselerdir. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } hacda ve hac dışındaki şeylerde O'nun sınırlarını korumakta, size emrettiği ve yasakladığı şeylerde Allah'tan korkun. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } muhalefet edenler için O'nun cezasının pek çetin olduğunu bilin ki, cezasının şiddetini bilmeniz sizin için takvada bir lütuf (teşvik) olsun.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٩٧]

[Bakara Suresi (2) : Ayet 197]

الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى وَاتَّقُونِ يا أُولِي الْأَلْبابِ (١٩٧)

{ الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى وَاتَّقُونِ يا أُولِي الْأَلْبابِ (١٩٧) } “Hac bilinen aylardır. Kim o aylarda haccı farz kılarsa (ihrama girerse), artık hacda kadına yaklaşmak, günah işlemek ve kavga etmek yoktur. Siz ne hayır işlerseniz Allah onu bilir. Azık edinin; kuşkusuz azığın en hayırlısı takvadır. Ey akıl sahipleri, benden korkun!”

أى وقت الحج أَشْهُرٌ كقولك: البرد شهران. والأشهر المعلومات: شوال وذو القعدة وعشر ذى الحجة عند أبى حنيفة. وعند الشافعي: تسع ذى الحجة وليلة يوم النحر. وعند مالك: ذى الحجة كله. فإن قلت: ما فائدة توقيت الحج بهذه الأشهر؟ قلت: فائدته أن شيئا من أفعال الحج لا يصح إلا فيها، والإحرام بالحج لا ينعقد أيضا عند الشافعي في غيرها. وعند أبى حنيفة ينعقد إلا أنه مكروه. فإن قلت: فكيف كان الشهران وبعض الثالث أشهر؟ قلت: اسم الجمع

Yani hac vakti aylardır; nitekim senin «Soğuk iki aydır» demen gibidir. Bilinen aylar ise Ebû Hanîfe’ye göre Şevval, Zilkade ve Zilhicce’nin ilk on günüdür. Şâfiî’ye göre Zilhicce’nin ilk dokuz günü ile kurban bayramı gününün gecesidir (Arefe'yi bayrama bağlayan gece). Mâlik’e göre ise Zilhicce ayının tamamıdır. Eğer: «Haccın bu aylarla vakitlendirilmesinin faydası nedir?» dersen, derim ki: Bunun faydası, hac fiillerinden hiçbirinin ancak bu aylarda sahih olmasıdır; ayrıca Şâfiî’ye göre bunların dışındaki [zamanlarda] hac ihramına da girilemez. Ebû Hanîfe’ye göre ise [ihrama] girilir, ancak bu mekruhtur. Eğer: «İki ay ve üçüncünün bir kısmı nasıl [çoğul olarak] 'aylar' kabul edilir?» dersen, derim ki: Çoğul ismi

يشترك فيه ما وراء الواحد. بدليل قوله تعالى: (فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما) فلا سؤال فيه إذن، وإنما كان يكون موضعا للسؤال لو قيل: ثلاثة أشهر معلومات. وقيل: نزّل بعض الشهر منزلة كله، كما يقال: رأيتك سنة كذا، أو على عهد فلان، ولعل العهد عشرون سنة أو أكثر، وإنما رآه في ساعة منها. فإن قلت: ما وجه مذهب مالك وهو مروىّ عن عروة بن الزبير؟ قلت: قالوا إنّ العمرة غير مستحبة فيها عند عمر وابن عمر فكأنها مخلصة للحج لا مجال فيها للعمرة. وعن عمر رضى اللَّه عنه: أنه كان يخفق الناس بالدّرة وينهاهم عن الاعتمار فيهنّ. وعن عمر رضى اللَّه عنه قال لرجل: إن أطعتنى انتظرت حتى إذا أهللت المحرم خرجت إلى ذات عرق فأهللت منها بعمرة. وقالوا: لعل من مذهب عروة جواز تأخير طواف الزيارة إلى آخر الشهر مَعْلُوماتٌ معروفات عند الناس لا يشكلن عليهم. وفيه أنّ الشرع لم يأت على خلاف ما عرفوه. وإنما جاء مقرّرا له فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فمن ألزمه نفسه بالتلبية أو بتقليد الهدى وسوقه عند أبى حنيفة وعند الشافعي بالنية فَلا رَفَثَ فلإجماع لأنه يفسده. أو فلا فحش من الكلام وَلا فُسُوقَ ولا خروج عن حدود الشريعة وقيل. هو السباب والتنابز بالألقاب وَلا جِدالَ ولا مراء مع الرفقاء والخدم والمكارين : وإنما أمر باجتناب ذلك. وهو واجب الاجتناب في كل حال لأنه مع الحج أسمج كلبس الحرير في الصلاة والتطريب في قراءة القرآن. والمراد بالنفي وجوب انتفائها، وأنها حقيقة بأن لا تكون. وقرئ المنفيات الثلاث بالنصب وبالرفع. وقرأ أبو عمرو وابن كثير الأوّلين بالرفع والآخر بالنصب لأنهما حملا الأوّلين على معنى النهى، كأنه قيل:

birden fazlasını kapsar; Allah Teâlâ'nın: { فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما } “ikinizin de kalpleri kaymıştı” buyruğu buna delildir. Dolayısıyla ortada sorulacak bir durum yoktur; soru ancak «üç bilinen aydır» denilseydi geçerli olurdu. Şöyle de denilmiştir: Ayın bir kısmı tamamı makamına geçirilmiştir; nitekim «Seni falan senede yahut filanın döneminde gördüm» denir; oysa o dönem yirmi yıl veya daha fazladır ve onu sadece onun bir saatinde görmüştür. Eğer dersen ki: Mâlik'in mezhebinin dayanağı nedir ki bu Urve b. ez-Zübeyr'den de rivayet edilmiştir? Derim ki: Onlar şöyle dediler: Ömer ve İbn Ömer'e göre bu aylarda umre yapmak müstehap değildir; sanki bu aylar sadece hacca tahsis edilmiş olup içlerinde umreye yer yoktur. Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o, insanları kamçıyla uyarır ve bu aylarda umre yapmaktan menederdi. Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre bir adama: «Bana itaat edersen Muharrem ayına girinceye kadar beklersin, sonra Zât-ı Irk'a çıkıp oradan umre için ihrama girersin» demiştir. Dediler ki: Urve'nin mezhebi, ziyaret tavafını ayın sonuna kadar tehir etmenin caiz olması olabilir. { مَعْلُوماتٌ } insanlarca bilinen, kendilerine kapalı olmayan aylardır. Bunda, şeriatın onların bildiğinin aksine gelmediği, bilakis onu ikrar edici olarak geldiği anlamı vardır. { فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ } kim Ebu Hanife'ye göre telbiye ile veya kurbanı gerdanlayıp sevk etmekle, Şâfiî'ye göre ise niyetle haccı kendisine vacip kılarsa; { فَلا رَفَثَ } cima yoktur; çünkü haccı ifsat eder. Yahut çirkin söz yoktur. { وَلا فُسُوقَ } şeriat sınırlarının dışına çıkmak yoktur; sövüşmek ve kötü lakaplar takışmaktır da denilmiştir. { وَلا جِدالَ } yol arkadaşları, hizmetçiler ve kiralayanlarla (mükârîler) münakaşa ve çekişme yoktur. Bunlardan kaçınmak emredilmiştir; zira her halükarda bunlardan kaçınmak vaciptir, ancak hac ile birlikte olması namazda ipek giymek ve Kur'an okurken makamla şarkı söyler gibi okumak (tatrîb) gibi daha da çirkindir. Nefiyden maksat, bunların bulunmamasının vacip oluşu ve olmamasının gerekliliğidir. Üç nefyin fetha ile ve merfu olarak okunduğu kıraatler vardır. Ebu Amr ve İbn Kesir ilk ikisini merfu, sonuncusunu mensup okumuşlardır; çünkü ilk ikisini nehiy anlamında kabul etmişlerdir; sanki şöyle denilmiştir:

فلا يكونن رفث ولا فسوق، والثالث على معنى الإخبار بانتفاء الجدال كأنه قيل: ولا شك

[Şu halde hacda] kesinlikle ne refes (cinsel içerikli söz ve davranış) ne de fısk (günah) olmalıdır. Üçüncüsü ise [hacda] tartışmanın ortadan kalktığını bildirme (haber) anlamındadır; sanki şöyle denilmiş gibidir: «[Artık] hiçbir şüphe

ولا خلاف في الحج وذلك أنّ قريشاً كانت تخالف سائر العرب فتقف بالمشعر الحرام، وسائر العرب يقفون بعرفة وكانوا يقدّمون الحج سنة ويؤخرونه سنة وهو النسيء، فرّد إلى وقت واحد وردّ الوقوف إلى عرفة، فأخبر اللَّه تعالى أنه قد ارتفع الخلاف في الحج. واستدلّ على أن المنهي عنه هو الرفث والفسوق دون الجدال بقوله ﷺ «من حج فلم يرفث ولم يفسق خرج كهيئة يوم ولدته أمه » وأنه لم يذكر الجدال وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ حث على الخير عقيب النهى عن الشر وأن يستعملوا مكان القبيح من الكلام الحسن، ومكان الفسوق البرّ والتقوى ومكان الجدال الوفاق والأخلاق الجميلة. أو جعل فعل الخير عبارة عن ضبط أنفسهم حتى لا يوجد منهم ما نهوا عنه، وينصره قوله تعالى وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى أى اجعلوا زادكم إلى الآخرة اتقاء القبائح فإنّ خير الزاد اتقاؤها. وقيل: كان أهل اليمن لا يتزوّدون ويقولون:

ve ihtilaf yoktur.» Bu da şöyledir: Kureyş diğer Araplara muhalefet eder, Meş'ar-i Haram'da vakfeye dururdu; diğer Araplar ise Arafat'ta vakfeye dururlardı. Haccı bir yıl öne alır, bir yıl ertelerlerdi ki bu nesîdir. Hac tek bir vakte döndürüldü ve vakfe de Arafat'a iade edildi; böylece Allah Teâlâ hacda ihtilafın ortadan kalktığını haber verdi. Nehyedilen şeyin cedel değil de refes ve fısk olduğuna, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Kim hacceder de refeste bulunmaz ve fısk işlemezse, annesinden doğduğu günkü gibi [günahsız] çıkar» buyurarak cedeli zikretmemesi delil getirilmiştir. { وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ } şerden nehyin hemen ardından hayra teşvik etmiştir; yani çirkin söz yerine güzel söz, fısk yerine iyilik ve takva, cedel yerine uyum ve güzel ahlak koysunlar. Yahut hayır işlemeyi, nehyedildikleri şeylerin kendilerinden sâdır olmaması için nefislerini zabt etmelerinden ibaret kılmıştır; Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bunu destekler: { وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى } yani ahirete azığınızı kötülüklerden sakınmak kılın; zira azığın en hayırlısı onlardan sakınmaktır. Şöyle de denilmiştir: Yemen halkı azık almaz ve şöyle derlerdi:

نحن متوكلون، ونحن نحج بيت اللَّه أفلا يطعمنا فيكونون كلًّا على الناس، فنزلت فيهم.

«Biz tevekkül edenleriz, biz Allah'ın evini haccediyoruz, bizi doyurmaz mı?» Böylece insanlara yük olurlardı; ayet onlar hakkında indi.

ومعناه: وتزوّدوا واتقوا الاستطعام وإبرام الناس والتثقيل عليهم، فإن خير الزاد التقوى وَاتَّقُونِ وخافوا عقابي يا أُولِي الْأَلْبابِ يعنى أن قضية اللب تقوى اللَّه، ومن لم يتقه من الألباء فكأنه لا لب له.

Bunun anlamı şudur: Azık edinin; yemek istemekten, insanları usandırmaktan ve onlara ağırlık vermekten sakının; zira azığın en hayırlısı takvadır. { وَاتَّقُونِ } cezalandırmamdan korkun, { يا أُولِي الْأَلْبابِ } yani aklın gereği Allah'tan korkmaktır; akıl sahiplerinden olup da O'ndan korkmayanın sanki hiç aklı yoktur.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٩٨ الى ٢٠٢]

[Bakara Suresi (2) : Ayetler 198-202]

لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ (١٩٨) ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٩) فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ (٢٠٠) وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ (٢٠١) أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ (٢٠٢)

{ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ } “Rabbinizden bir lütuf istemenizde (ticaret yapmanızda) size bir günah yoktur. Arafat'tan akın edip [boşaldığınızda] Meş‘ar-i Harâm yanında Allah'ı anın; O'nu, size doğru yolu gösterdiği gibi anın. Kuşkusuz siz bundan önce sapkınlardan idiniz.” (198) { ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin ve Allah'tan mağfiret dileyin. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (199) { فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ } “Hac ibadetlerinizi tamamladığınızda, atalarınızı andığınız gibi, hatta daha kuvvetli bir anışla Allah'ı anın. İnsanlardan öylesi vardır ki: «Rabbimiz! Bize dünyada ver» der; böylesi için ahirette hiçbir nasip yoktur.” (200) { وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ } “Onlardan öylesi de vardır ki: «Rabbimiz! Bize dünyada da bir güzellik, ahirette de bir güzellik ver ve bizi ateş azabından koru» der.” (201) { أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ } “İşte kazandıklarından ötürü kendilerine bir pay bulunanlar bunlardır. Allah, hesabı pek çabuk görendir.” (202)

فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ عطاء منه وتفضلا، وهو النفع والربح بالتجارة، وكان ناس من العرب يتأثمون أن يتجروا أيام الحج، وإذا دخل العشر كفوا عن البيع والشراء فلم تقم لهم سوق، ويسمون من يخرج بالتجارة الداجّ . ويقولون هؤلاء الداج وليسوا بالحاج. وقيل: كانت عكاظ ومجنة وذو المجاز أسواقهم في الجاهلية يتجرون فيها في أيام الموسم. وكانت معايشهم منها، فلما جاء الإسلام تأثموا، فرفع عنهم الجناح في ذلك وأبيح لهم، وإنما يباح ما لم يشغل عن العبادة، وعن ابن عمر رضى اللَّه عنه: أن رجلا قال له: إنا قوم نكرى في هذا الوجه وإن قوما يزعمون أن لا حج لنا، فقال: سأل رجل رسول اللَّه ﷺ عما سألت فلم يردّ عليه، حتى نزل (ليس عليكم جناح) فدعا به فقال: أنتم حجاج . وعن عمر رضى اللَّه عنه أنه قيل له: هل كنتم تكرهون التجارة في الحج؟ فقال: وهل كانت معايشنا إلا من التجارة في الحج . وقرأ ابن عباس رضى اللَّه عنهما: فضلا من ربكم في مواسم الحج. إن تبتغوا في أن تبتغوا أَفَضْتُمْ دفعتم بكثرة، وهو من إفاضة الماء وهو صبه بكثرة، وأصله أفضتم أنفسكم، فترك ذكر المفعول كما ترك في دفعوا من موضع كذا وصبوا. وفي حديث أبى بكر رضى اللَّه عنه : صب في دقران، وهو يخرش بعيره بمحجنه» ويقال: أفاضوا في الحديث وهضبوا فيه . وعَرَفاتٍ علم للموقف سمى بجمع كأذرعات. فإن قلت: هلا مُنعت الصرف وفيها السبيان: التعريف والتأنيث؟

{ فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ } O'ndan bir ihsan ve lütuf olup ticaret yoluyla elde edilen menfaat ve kârdır. Araplardan bir grup insan hac günlerinde ticaret yapmayı günah sayarlardı; [Zilhicce'nin ilk] on günü girdiğinde alım satımdan el çekerler, bu yüzden aralarında çarşı-pazar kurulmazdı. Ticaret maksadıyla [hacca] çıkan kimseye de «ed-Dâc» derlerdi. «Bunlar dâcdır (yük taşıyıcısı/tüccardır), hacı değildir» derlerdi. Şöyle de denilmiştir: Ukâz, Mecenne ve Zülmecâz, Câhiliye döneminde mevsim günlerinde ticaret yaptıkları pazarlarıydı ve geçimleri buralardandı. İslâm gelince [hac esnasında ticaret yapmayı] günah saydılar; bunun üzerine bu konudaki günah/sorumluluk kaldırıldı ve kendilerine mubah kılındı. Kuşkusuz bu, ibadetten alıkoymadığı müddetçe mubahtır. İbn Ömer'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre bir adam kendisine şöyle demiştir: «Biz bu yolda [deve/binek] kiralayan bir topluluğuz. Bazı insanlar ise bizim için bir hac olmadığını (haccımızın geçersiz olduğunu) iddia ediyorlar.» Bunun üzerine İbn Ömer şöyle dedi: «Bir adam Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) senin sorduğun şeyi sormuştu da { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ } “[Rabbinizden bir lütuf aramanızda] size bir günah yoktur” ayeti ininceye kadar ona cevap vermemişti. [Ayet inince] o adamı çağırdı ve: «Sizler hacısınız» buyurdu.» Ömer'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre kendisine: «Siz hacda ticareti hoş karşılamaz mıydınız?» diye sorulmuş, o da: «Bizim geçimimiz hacdaki ticaretten başka neyden idi ki?» demiştir. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) ise ayeti: «Rabbinizden hac mevsimlerinde bir lütuf aramanızda...» şeklinde okumuştur. { أَنْ تَبْتَغُوا } ifadesi «fi en tebteğû» (aramanızda) manasındadır. { أَفَضْتُمْ } Kalabalık halinde hızla akıp gittiniz [demektir]. Bu, suyun bolca ve süratle dökülüp akıtılması anlamına gelen «ifâza» (إفاضة) kökünden gelir. Aslı «efeztüm enfüseküm» (kendinizi akıttınız/sevk ettiniz) olup, tıpkı «falan yerden fırlayıp çıktılar» ve «döküldüler» ifadelerinde olduğu gibi mef‘ûlün (nesnenin) zikri terk edilmiştir. Hz. Ebû Bekir'in (radıyallâhu anh) hadisinde de şöyle geçmektedir: «Devesini değneğiyle dürterek Dekrân vadisinde hızla aktı (süratle ilerledi).» Nitekim «Söze daldılar ve akıp gittiler (hararetle konuştular)» anlamında «efâzû fi'l-hadîsi ve hezabû fîh» denir. { عَرَفاتٍ } Arafat, vakfe yerinin özel ismidir (alemidir); tıpkı «Ezriât» (أذرعات) gibi çoğul kalıbıyla isimlendirilmiştir. Eğer: «Marifelik (belirlilik) ve müenneslik (dişillik) olmak üzere [gayrimunsarif olmasını gerektiren] iki illet onda bulunduğu halde niçin gayrimunsarif olmamıştır (tenvin almıştır)?» dersen; [şöyle cevap verilir:]

قلت: لا يخلو من التأنيث إما أن يكون بالتاء التي في لفظها، وإما بتاء مقدرة كما في سعاد، فالتي في لفظها ليست للتأنيث، وإنما هي مع الألف التي قبلها علامة جمع المؤنث ولا يصح تقدير التاء فيها، لأنّ هذه التاء لاختصاصها بجمع المؤنث مانعة من تقديرها كما لا يقدر تاء التأنيث في بنت، لأن التاء التي هي بدل من الواو لاختصاصها بالمؤنث كتاء التأنيث فأبت تقديرها. وقالوا: سميت بذلك لأنها وصفت لإبراهيم ﵇ فلما أبصرها عرفها. وقيل إن جبريل حين كان يدور به في المشاعر أراه إياها فقال: قد عرفت. وقيل: التقى فيها آدم وحوّاء فتعارفا. وقيل: لأنّ الناس يتعارفون فيها واللَّه أعلم بحقيقة ذلك، وهي من الأسماء المرتجلة لأنّ العرفة لا تعرف في أسماء الأجناس إلا أن تكون جمع عارف. وقيل: فيه دليل على وجوب الوقوف بعرفة لأنّ الإفاضة لا تكون إلا بعده. وعن النبي ﷺ «الحج عرفة فمن أدرك عرفة فقد أدرك الحج» فَاذْكُرُوا اللَّهَ بالتلبية والتهليل والتكبير والثناء والدعوات. وقيل: بصلاة المغرب والعشاء والْمَشْعَرِ الْحَرامِ قزح، وهو الجبل الذي يقف عليه الإمام وعليه الميقدة. وقيل المشعر الحرام: ما بين جبل المزدلفة من مأزمى عرفة إلى وادى محسر، وليس المأزمان ولا وادى محسر من المشعر الحرام. والصحيح أنه الجبل، لما روى جابر رضى اللَّه عنه أن النبي ﷺ لما صلى الفجر يعنى بالمزدلفة بغلس، ركب ناقته حتى أتى المشعر الحرام فدعا وكبر وهلل، ولم يزل واقفا حتى أسفر . وقوله تعالى: (عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ) معناه مما يلي المشعر الحرام قريبا منه، وذلك للفضل، كالقرب من جبل الرحمة، وإلا فالمزدلفة كلها موقف إلا وادى محسر. أو جعلت أعقاب المزدلفة لكونها في حكم المشعر ومتصلة به عند المشعر. والمشعر: المعلم، لأنه معلم العبادة.

Derim ki: Müenneslikten hali değildir; ya lafzındaki tâ harfi iledir ya da «Suâd» isminde olduğu gibi mukadder bir tâ iledir. Lafzındaki tâ müenneslik için değildir; bilakis önündeki elif ile birlikte cem-i müennes alametidir. Onda tâ takdir etmek de sahih olmaz; çünkü bu tâ, cem-i müennese has olması sebebiyle takdir edilmesine engeldir; nitekim «bint» kelimesinde müenneslik tâsı takdir edilmez, çünkü vâv harfinden bedel olan tâ müennese mahsus olması bakımından müenneslik tâsı gibidir ve takdiri kabul etmez. Dediler ki: Buraya bu ismin verilmesi, İbrahim aleyhisselâm'a tarif edilmesi ve onu görünce tanımasından (arefe) ötürüdür. Denildi ki: Cibril onu meşâirde dolaştırırken burayı ona gösterdiğinde «Tanıdım (Araftü)» demiştir. Denildi ki: Âdem ile Havva orada buluşup tanışmışlardır (teârefâ). Denildi ki: İnsanlar orada birbirleriyle tanıştıkları içindir; doğrusunu Allah bilir. Bu isimler mürtecel (aslında cins ismi olmayıp doğrudan özel ad konulan) isimlerdendir; zira «arefe» kelimesi «ârif»in çoğulu olması dışında cins isimlerinde bilinmez. Şöyle de denilmiştir: Ayette Arafat'ta vakfenin farz olduğuna delil vardır; çünkü ifâza (akın) ancak ondan sonra olur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den: «Hac Arafat'tır; kim Arafat'a yetişirse hacca yetişmiş olur» rivayeti vardır. { فَاذْكُرُوا اللَّهَ } telbiye, tehlil, tekbir, sena ve dualarla. Akşam ve yatsı namazı ile denildiği de söylenmiştir. { وَالْمَشْعَرِ الْحَرامِ } Kuzah'tır; o, imamın üzerinde durduğu ve meşalenin bulunduğu dağdır. Denildi ki Meş'ar-i Haram: Müzdelife dağının Arafat'ın iki boğazından (Me'zemeyn) Muhassir vadisine kadar olan kısmıdır; Me'zemeyn de Muhassir vadisi de Meş'ar-i Haram'dan değildir. Sahih olan ise onun dağ olduğudur; zira Câbir radıyallâhu anh'ın rivayetine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Müzdelife'de sabah namazını alacakaranlıkta kıldığında devesine binip Meş'ar-i Haram'a geldi, dua etti, tekbir ve tehlil getirdi ve ortalık aydınlanıncaya kadar vakfede durdu. Allah Teâlâ'nın: { عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ } buyruğunun manası: Meş'ar-i Haram'ın hemen yakınında olan yer demektir; bu da Rahmet Dağı'na yakın olmak gibi bir fazilettir; aksi takdirde Muhassir vadisi müstesna Müzdelife'nin tamamı vakfe yeridir. Yahut Müzdelife'nin son kısımları Meş'ar hükmünde olması ve ona bitişik bulunması sebebiyle Meş'ar'in yanı kabul edilmiştir. Meş'ar: İşaret ve alamettir; çünkü ibadetin alametidir.

ووصف بالحرم لحرمته. وعن ابن عباس رضى اللَّه عنه أنه نظر إلى الناس ليلة جمع فقال: لقد أدركت الناس هذه الليلة لا ينامون. وقيل: سميت المزدلفة وجمعا لأنّ آدم صلوات اللَّه عليه اجتمع فيها مع حواء وازدلف إليها، أى دنا منها. وعن قتادة: لأنه يجمع فيها بين الصلاتين. ويجوز أن يقال: وصفت بفعل أهلها، لأنهم يزدلفون إلى اللَّه أى يتقرّبون بالوقوف فيها كَما هَداكُمْ

Hürmetinden (saygınlığından) ötürü «Haram» diye nitelenmiştir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre o, Cem gecesinde insanlara bakmış ve şöyle demiştir: «Ben insanların bu gece uyumadıkları devirlere yetiştim.» Şöyle de denilmiştir: Âdem -salavâtullâhi aleyh- Havvâ ile orada bir araya geldiği ve ona yaklaştığı (izdilef/dünuvv) için oraya «Müzdelife» ve «Cem'» adı verilmiştir. Katâde'den [nakledildiğine göre ise], orada iki namaz cem edildiği için [bu isim verilmiştir]. Orada bulunanların fiili sebebiyle bu şekilde nitelendirildiği de söylenebilir; zira onlar orada vakfeye durmak suretiyle Allah'a yaklaşmaktadırlar (yezdelifûn). { كَما هَداكُمْ } “[O,] sizi doğru yola ilettiği gibi”

ما مصدرية أو كافة. والمعنى: واذكروه ذكراً حسنا كما هداكم هداية حسنة واذكروه كما علمكم كيف تذكرونه، لا تعدلوا عنه وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ من قبل الهدى لَمِنَ الضَّالِّينَ الجاهلين، لا تعرفون كيف تذكرونه وتعبدونه. وإن هي مخففة من الثقيلة واللام هي الفارقة ثُمَّ أَفِيضُوا ثم لتكن إفاضتكم مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ ولا تكن من المزدلفة، وذلك لما كان عليه الخمس من الترفع على الناس والتعالي عليهم وتعظمهم عن أن يساووهم في الموقف. وقولهم: نحن أهل اللَّه وقطان حرمه فلا نخرج منه، فيقفون بجمع وسائر الناس بعرفات؟ فإن قلت: فكيف موقع ثم؟ قلت: نحو موقعها في قولك: أحسن إلى الناس ثم لا تحسن إلى غير كريم، تأتى بثم لتفاوت ما بين الإحسان إلى الكريم والإحسان إلى غيره وبعد ما بينهما فكذلك حين أمرهم بالذكر عند الإفاضة من عرفات قال: ثم أفيضوا لتفاوت ما بين الإفاضتين، وأن إحداهما صواب والثانية خطأ. وقيل: ثم أفيضوا من حيث أفاض الناس وهم الخمس، أى من المزدلفة إلى منى بعد الإفاضة من عرفات. وقرئ: من حيث أفاض الناس- بكسر السين- أى الناسي وهو آدم، من قوله: (وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ) يعنى أن الإفاضة من عرفات شرع قديم فلا تخالفوا عنه وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ من مخالفتكم في الموقف ونحو ذلك من جاهليتكم فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ أى فإذا فرغتم من عباداتكم الحجية ونفرتم فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ فأكثروا ذكر اللَّه وبالغوا فيه كما تفعلون في ذكر آبائكم ومفاخرهم وأيامهم. وكانوا إذا قضوا مناسكهم وقفوا بين المسجد بمنى وبين الجبل. فيعدّدون فضائل آبائهم ويذكرون محاسن أيامهم.

«Mâ» masdariyyedir yahut kâffedir. Anlam şudur: O sizi güzel bir hidayetle doğru yola ilettiği gibi siz de O'nu güzel bir zikirle anın ve O'nu nasıl anacağınızı size öğrettiği gibi anın, O'ndan başkasına yönelmeyin. { وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ } hidayetten önce, { لَمِنَ الضَّالِّينَ } O'nu nasıl anacağınızı ve O'na nasıl ibadet edeceğinizi bilmeyen cahillerden idiniz. «İn» muhaffefedir, «lâm» ise fârikadır. { ثُمَّ أَفِيضُوا } sonra akınınız { مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ } insanların aktığı yerden olsun; Müzdelife'den olmasın. Bu da Hums'un (Kureyş ve müttefiklerinin) insanlara karşı üstünlük taslamaları, kibirlenmeleri ve vakfede onlarla eşit olmaktan büyüklenmeleri sebebiyleydi. Onlar: «Biz Allah'ın ehliyiz ve O'nun Harem'inin sakinleriyiz, oradan dışarı çıkmayız» der, diğer insanlar Arafat'ta iken kendileri Cem'de (Müzdelife'de) vakfeye dururlardı. Eğer: «'Sümme' (sonra) kelimesinin yeri nasıldır?» dersen, derim ki: Senin «İnsanlara iyilik et, sonra da cömert olmayana iyilik etme» sözündeki konumu gibidir; 'sümme'yi cömert olan ile olmayana yapılan iyilik arasındaki fark ve ikisi arasındaki mesafe sebebiyle getirirsin. İşte Arafat'tan akın ederken onlara zikri emrettiğinde: 'Sonra akın edin' buyurması da iki akın arasındaki farktan ve birinin doğru diğerinin yanlış olmasından ötürüdür. Şöyle de denilmiştir: «Sonra insanların -ki onlar Hums'tur- aktığı yerden akın», yani Arafat'tan aktıktan sonra Müzdelife'den Mina'ya akın edin demektir. { مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسِ } -sin harfinin kesresiyle- yani unutan kimse olan Âdem'in aktığı yerden diye de okunmuştur; nitekim: { وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ } “Andolsun biz daha önce Âdem'e ahit vermiştik de o unuttu” buyrulmuştur. Yani Arafat'tan akmak kadim bir şeriattır, ona muhalefet etmeyin demektir. { وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ } vakfedeki muhalefetinizden ve Cahiliyenize ait benzeri durumlardan dolayı Allah'tan mağfiret dileyin. { فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ } yani hac ibadetlerinizi bitirip ayrıldığınızda; { فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ } atalarınızı, onların övünçlerini ve geçmiş günlerini andığınız gibi Allah'ı çokça ve mübalağa ile anın. Onlar menâsiklerini bitirdiklerinde Mina'daki mescit ile dağ arasında durur, atalarının faziletlerini sayar ve şanlı günlerini anarlardı.

أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً في موضع جرّ عطف على ما أضيف إليه الذكر في قوله: (كَذِكْرِكُمْ) كما

{ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً } “yahut daha kuvvetli bir anışla” [ifadesi], { كَذِكْرِكُمْ } “[atalarınızı] andığınız gibi” sözünde zikrin kendisine izafe edildiği [mütekellim zamirine] matuf olarak cer mahallindedir. Tıpkı...

تقول كذكر قريش آباءهم أو قوم أشدّ منهم ذكراً. أو في موضع نصب عطف على آباءكم، بمعنى أو أشدّ ذكراً من آبائكم، على أن ذكراً من فعل المذكور فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ معناه أكثروا ذكر اللَّه ودعاءه فإنّ الناس من بين مقل لا يطلب بذكر اللَّه إلا أعراض الدنيا، ومكثر يطلب خير الدارين، فكونوا من المكثرين آتِنا فِي الدُّنْيا اجعل إيتاءنا أى إعطاءنا في الدنيا خاصة وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ أى من طلب خلاقى وهو النصيب. أو ما لهذا الداعي في الآخرة من نصيب، لأنّ همه مقصور على الدنيا.

«Kureyş'in atalarını anması yahut onlardan daha şiddetli anan bir topluluk gibi» dersin. Yahut «âbâeküm» lafzına matuf olarak nasp mahallindedir; yani «atalarınızdan daha şiddetli bir anışla» anlamındadır; bu takdirde «zikren», anılan kimsenin fiilindendir. { فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ } bunun anlamı: Allah'ı çokça anın ve O'na dua edin; zira insanlar arasında Allah'ı anmakla dünya menfaatlerinden başkasını istemeyen yetersiz kimseler olduğu gibi, her iki yurdun hayrını isteyen gayretli kimseler de vardır; siz o gayretli olanlardan olun. { آتِنا فِي الدُّنْيا } bizim nasibimizi, yani bize vereceğini sırf dünyada kıl. { وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ } yani pay ve nasip talebi yoktur. Yahut bu dua eden kimsenin ahirette hiçbir nasibi yoktur; çünkü onun bütün gayreti dünyaya hasredilmiştir.

والحسنتان ما هو طلبة الصالحين في الدنيا من الصحة والكفاف والتوفيق في الخير، وطلبتهم في الآخرة من الثواب. وعن على رضى اللَّه عنه: الحسنة في الدنيا المرأة الصالحة، وفي الآخرة الحوراء. وعذاب النار: امرأة السوء: أُولئِكَ الداعون بالحسنتين لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا أى نصيب من جنس ما كسبوا من الأعمال الحسنة، وهو الثواب الذي هو المنافع الحسنة. أو من أجل ما كسبوا، كقوله: (مِمَّا خَطِيئاتِهِمْ أُغْرِقُوا) . أو لهم نصيب مما دعوا به نعطيهم ما يستوجبونه بحسب مصالحهم في الدنيا واستحقاقهم في الآخرة. وسمى الدعاء كسبا لأنه من الأعمال، والأعمال موصوفة بالكسب: بما كسبت أيديكم. ويجوز أن يكون (أُولئِكَ) للفريقين جميعاً، وأن لكل فريق نصيباً من جنس ما كسبوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ يوشك أن يقيم القيامة ويحاسب العباد. فبادروا إكثار الذكر وطلب الآخرة، أو وصف نفسه بسرعة حساب الخلائق على كثرة عددهم وكثرة أعمالهم ليدلّ على كمال قدرته ووجوب الحذر منه.

İki hasene (iyilik): Salihlerin dünyada talep ettiği sıhhat, yeterli rızık ve hayra muvaffak kılınma ile ahirette talep ettikleri sevaptır. Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre: Dünyadaki hasene saliha kadın, ahiretteki huri, cehennem azabı ise kötü kadındır. { أُولئِكَ } iki hasene ile dua edenler var ya, { لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا } kazandıkları güzel ameller cinsinden kendileri için bir nasip, yani güzel menfaatler olan sevap vardır. Yahut: { مِمَّا خَطِيئاتِهِمْ أُغْرِقُوا } “hatalarından dolayı boğuldular” buyruğunda olduğu gibi kazandıklarından ötürü bir nasip vardır. Yahut dua ettikleri şeylerden bir nasip vardır; dünyadaki maslahatlarına ve ahiretteki hak edişlerine göre hak ettikleri şeyleri onlara veririz. Dua, amellerden olduğu ve ameller de kesb ile vasıflandığı için kesb olarak adlandırılmıştır: «Ellerinizin kazandıkları sebebiyle». { أُولئِكَ } işaretinin her iki fırkayı birden kapsaması ve her fırka için kazandıkları cinsten bir nasip bulunması da caizdir. { وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ } kıyameti koparması ve kulları hesaba çekmesi pek yakındır. O halde zikri çoğaltmaya ve ahireti talep etmeye acele edin. Yahut sayıca çokluklarına ve amellerinin fazlalığına rağmen mahlûkatı pek çabuk hesaba çekmesiyle kendini vasıflamıştır ki, bu O'nun kudretinin kemaline ve O'ndan sakınmanın gerekliliğine delalet etsin.

روى أنه يحاسب الخلق في قدر حلب شاة: وروى في مقدار فواق نافة. وروى في مقدار لمحة.

Rivayet edildiğine göre mahlûkatı bir koyunun sağılma süresi kadar bir zamanda hesaba çeker. Bir devenin iki sağımı arasındaki süre kadar bir zamanda hesaba çeker diye de rivayet edilmiştir. Bir göz açıp kapama süresinde hesaba çeker diye de rivayet edilmiştir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٠٣]

[Bakara Suresi (2) : Ayet 203]

وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقى وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٠٣)

{ وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقى وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٠٣) } “Sayılı günlerde Allah'ı anın. Kim iki günde acele edip (Mina'dan) erken dönerse ona günah yoktur; kim de geri kalırsa sakınan kimse için ona da bir günah yoktur. Allah'tan korkun ve bilin ki siz O'nun huzurunda toplanacaksınız.”

الأيام المعدودات. أيام التشريق، وذكر اللَّه فيها: التكبير في أدبار الصلوات وعند الجمار.

Sayılı günler: Teşrik günleridir. Orada Allah'ı anmak ise: Namazların ardından ve cemrelerin yanında tekbir getirmektir.

وعن عمر رضى اللَّه عنه: أنه كان يكبر في فسطاطه بمنى فيكبر من حوله، حتى يكبر الناس في الطريق وفي الطواف فَمَنْ تَعَجَّلَ فمن عجل في النفر أو استعجل النفر. وتعجل، واستعجل:

Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o, Mina'da çadırında tekbir getirir, onun etrafındakiler de tekbir getirir, nihayet insanlar yolda ve tavafta tekbir getirirlerdi. { فَمَنْ تَعَجَّلَ } kim [Mina'dan] ayrılmakta acele eder yahut erkenden ayrılırsa. «Teaccele» ve «iste'cele» kelimeleri:

يجيئان مطاوعين بمعنى عجل. يقال: تعجل في الأمر واستعجل: ومتعديين، يقال: تعجل الذهاب واستعجله. والمطاوعة أوفق لقوله: (وَمَنْ تَأَخَّرَ) كما هي كذلك في قوله:

«acele etti» anlamında mutâvî (dönüşlü) olarak gelir; «İşte acele etti ve acele davrandı» denir. Geçişli olarak da gelir; «Gitmeyi aceleye getirdi ve onu ivedileştirdi» denir. Dönüşlülük anlamı, { وَمَنْ تَأَخَّرَ } buyruğuna daha uygundur; nitekim şairin şu sözünde de böyledir: