الحنو والتعطف، فوضعت موضع الرأفة وجمع بينها وبين الرحمة. كقوله تعالى: (رَأْفَةً وَرَحْمَةً) (لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ) . والمعنى: عليهم رأفة بعد رأفة. ورحمة أىّ رحمة. وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ لطريق الصواب حيث استرجعوا وسلموا لأمر اللَّه.
şefkat ve merhamet göstermektir. Bu sebeple re'fet (şefkat) yerine konulmuş ve onunla rahmet bir arada zikredilmiştir. Yüce Allah'ın: { رَأْفَةً وَرَحْمَةً } “şefkat ve merhamet” ve { لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } “elbette çok şefkatli, çok merhametlidir” buyruklarında olduğu gibi. Manası şudur: Onların üzerinde üst üste şefkat ve ne büyük bir rahmet vardır! { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ } “İşte doğru yolu bulanlar da onlardır”; yani istircâda bulunup Allah'ın emrine teslim oldukları için doğru yola erenlerdir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٥٨]
[Bakara Suresi (2): Ayet 158]
إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ اللَّهَ شاكِرٌ عَلِيمٌ (١٥٨)
{ إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ اللَّهَ شاكِرٌ عَلِيمٌ (١٥٨) } “Şüphe yok ki Safa ile Merve, Allah'ın [ibadet için belirlediği] nişanelerindendir. Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, o ikisini tavaf etmesinde (aralarında sa'y etmesinde) bir sakınca yoktur. Kim de gönülden bir hayır yaparsa, bilsin ki Allah şükrün karşılığını verendir, hakkıyla bilendir. (158)”
والصفا والمروة: علمان للجبلين، كالصمان والمقطم، والشعائر: جمع شعيرة وهي العلامة، أى من أعلام مناسكه ومتعبداته: والحج: القصد. والاعتمار: الزيارة، فغلبا على قصد البيت وزيارته للنسكين المعروفين، وهما في المعاني كالنجم والبيت في الأعيان. وأصل يَطَّوَّفَ يتطوّف فأدغم. وقرئ (أن يطوف) من طاف. فإن قلت: كيف قيل إنهما من شعائر اللَّه ثم قيل لا جناح عليه أن يطوف بهما؟ قلت: كان على الصفا أساف، وعلى المروة نائلة، وهما صنمان، يروى أنهما كانا رجلا وامرأة زنيا في الكعبة، فمسخا حجرين فوضعا عليهما ليعتبر بهما، فلما طالت المدّة عُبدا من دون اللَّه، فكان أهل الجاهلية إذا سعوا مسحوهما، فلما جاء الإسلام وكسرت الأوثان كره المسلمون الطواف بينهما لأجل فعل الجاهلية وأن لا يكون عليهم جناح في ذلك، فرفع عنهم الجناح. واختلف في السعى، فمن قائل: هو تطوّع بدليل رفع الجناح وما فيه من التخيير بين الفعل والترك، كقوله: (فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا) وغير ذلك، ولقوله وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً كقوله: (فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ) . ويروى ذلك عن أنس وابن عباس وابن الزبير، وتنصره قراءة ابن مسعود: فلا جناح عليه أن لا يطوّف بهما. وعن أبى حنيفة ﵀ أنه واجب وليس بركن وعلى تاركه دم. وعند الأوّلين لا شيء عليه. وعند مالك والشافعي: هو ركن، لقوله ﵇ «اسعوا فإن اللَّه كتب عليكم السعى» وقرئ: ومن يطوّع بمعنى: ومن يتطوّع، فأدغم.
Safâ ve Merve, es-Sammân ve el-Mukattam gibi iki dağın özel isimleridir (alem). Şeâir (الشَّعَائِرُ) ise şeîre'nin (شَعِيرَة) çoğulu olup alâmet/nişâne demektir; yani O'nun hac ibadetinin ve kulluk edilen yerlerinin alâmetlerindendir. Hac (الحَجُّ) kastetmek, i'timâr (الاعْتِمَارُ) ise ziyaret etmektir. Bu iki kelime daha sonra meşhur iki ibadet için Kâbe'yi kastetmek ve onu ziyaret etmek manasında galip gelerek terimleşmiştir; tıpkı somut varlıklarda "en-Necm" (yıldız/Süreyyâ) ve "el-Beyt" (ev/Kâbe) kelimelerinde olduğu gibi bunlar da manevi/fiilî kavramlarda böyledir. «يَطَّوَّفَ» kelimesinin aslı «يَتَطَوَّفُ» olup [tâ harfi tı harfine] idgam edilmiştir. «طَافَ» fiilinden hareketle «أَنْ يَطُوفَ» şeklinde de okunmuştur. Eğer: "Nasıl olur da önce bu ikisinin Allah'ın nişanelerinden olduğu söylenip ardından { لا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما } '[aralarında sa'y etmesinde] bir sakınca yoktur' buyrulur?" dersen, derim ki: Safâ üzerinde İsâf, Merve üzerinde ise Nâile adında iki put bulunuyordu. Rivayet edildiğine göre bunlar Kâbe'de zina eden bir erkek ve bir kadındı; ibret alınsın diye taşa dönüştürülüp (mesh edilip) bu iki tepeye konulmuşlardı. Aradan uzun zaman geçince Allah'tan başka kendilerine tapılır oldu. Câhiliye halkı sa'y ettiklerinde bu putlara ellerini sürerlerdi. İslâm gelip putlar kırılınca Müslümanlar, Câhiliye dönemindeki bu uygulamadan ötürü ve kendilerine bir günah yüklenmesin diye Safâ ile Merve arasında sa'y etmeyi hoş görmediler. Bunun üzerine onlardan günah/sakınca kaldırıldı. Sa'yin [hükmü] konusunda ihtilaf edilmiştir: Kimine göre günahın kaldırılması ve bunda fiil ile terk arasında bir serbestlik (muhayyerlik) bulunması deliliyle sa'y nafiledir (tetavvu); nitekim { فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا } “[Tekrar bir araya gelmelerinde] kendilerine bir günah yoktur” ayetinde ve benzerlerinde olduğu gibi. Ayrıca { وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً } “Kim gönüllü olarak bir hayır işlerse” kavlinden dolayıdır ki bu da { فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ } “Kim gönüllü olarak bir hayır yaparsa bu kendisi için daha hayırlıdır” ayeti gibidir. Bu görüş Enes, İbn Abbâs ve İbnü'z-Zübeyr'den rivayet edilmiştir; İbn Mes'ûd'un «فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لَا يَطَّوَّفَ بِهِمَا» (ikisi arasında sa'y etmemesinde bir günah yoktur) şeklindeki kıraati de bu görüşü destekler. Ebû Hanîfe'den (rahimehullâh) rivayet edildiğine göre ise sa'y vaciptir, rükün değildir; terk edene kurban (dem) gerekir. İlk görüşte olanlara göre ise [terk edene] hiçbir şey gerekmez. Mâlik ve Şâfiî'ye göre ise sa'y rükündür; zira Hz. Peygamber (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: « اسعوا فإن اللَّه كتب عليكم السعى » «Sa'y ediniz; zira Allah üzerinize sa'yi farz kıldı.» Ayetteki ifade «وَمَنْ يَتَطَوَّعْ» manasında idgam ile «وَمَنْ يَطَّوَّعْ» şeklinde de okunmuştur.
وفي قراءة عبد اللَّه: ومن يتطوّع بخير.
Abdullah'ın kıraatinde ise «ومن يتطوّع بخير» (kim bir hayrı gönüllü olarak yaparsa) şeklindedir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٥٩]
[Bakara Suresi (2): Ayet 159]
إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى مِنْ بَعْدِ ما بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتابِ أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللاَّعِنُونَ (١٥٩)
{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى مِنْ بَعْدِ ما بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتابِ أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللاَّعِنُونَ (١٥٩) } “İndirdiğimiz açık delilleri ve hidayeti, Kitap'ta insanlara açıkça bildirdikten sonra gizleyenler var ya, işte onlara hem Allah lanet eder hem de lanet edebilecek olanlar lanet eder. (159)”
إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ من أحبار اليهود ما أَنْزَلْنا) في التوراة (مِنَ الْبَيِّناتِ من الآيات الشاهدة على أمر محمد ﷺ وَالْهُدى والهداية بوصفه إلى اتباعه والإيمان به مِنْ بَعْدِ ما بَيَّنَّاهُ ولخصناه لِلنَّاسِ فِي الْكِتابِ في التوراة، لم ندع فيه موضع إشكال ولا اشتباه على أحد منهم، فعمدوا إلى ذلك المبين الملخص فكتموه ولبسوا على الناس أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ الذين يتأتى منهم اللعن عليهم وهم الملائكة والمؤمنون من الثقلين.
{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ } Yahudi hahamlarından gizleyenler { ما أَنْزَلْنا } Tevrat'ta indirdiğimizi { مِنَ الْبَيِّناتِ } Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumuna şahitlik eden ayetlerden { وَالْهُدى } ve onun niteliklerini açıklayarak ona uymaya ve inanmaya yönlendiren hidayeti { مِنْ بَعْدِ ما بَيَّنَّاهُ } ve açıkça özetlediğimizden sonra { لِلنَّاسِ فِي الْكِتابِ } Tevrat'ta insanlara; öyle ki onlardan hiç kimse için onda bir kapalılık ve şüphe yeri bırakmadık. Fakat onlar o açık ve seçik bildirilene yönelip onu gizlediler ve insanlara gerçeği örtbas ettiler. { أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ } Kendilerinden lanet sadır olabilecek kimseler [yani] melekler ve iki mükellef varlıktan (insan ve cinlerden) olan müminler.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٦٠]
[Bakara Suresi (2): Ayet 160]
إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٦٠)
{ إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٦٠) } “Ancak tevbe edenler, [hallerini] düzeltenler ve [gerçeği] açıklayanlar müstesnadır. İşte onların tevbesini kabul ederim. Zira ben, tevbeleri çokça kabul edenim, çok merhametli olanım. (160)”
وَأَصْلَحُوا ما أفسدوا من أحوالهم، وتداركوا ما فرط منهم وَبَيَّنُوا ما بينه اللَّه في كتابهم فكتموه، أو بينوا للناس ما أحدثوه من توبتهم ليمحوا سمة الكفر عنهم، ويعرفوا بضدّ ما كانوا يعرفون به، ويقتدى بهم غيرهم من المفسدين.
{ وَأَصْلَحُوا } hallerinden ifsat ettiklerini ıslah edenler ve kusurlarını telafi edenler; { وَبَيَّنُوا } Allah'ın kitaplarında açıkladığı ve kendilerinin gizlediği şeyleri açıklayanlar yahut üzerlerindeki inkâr damgasını silmek, daha önce bilindiklerinin zıddıyla tanınmak ve diğer bozguncuların kendilerine uymasını sağlamak için yaptıkları tevbeyi insanlara bildirenler [müstesnadır].
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٦١ الى ١٦٢]
[Bakara Suresi (2): Ayetler 161 - 162]
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١٦١) خالِدِينَ فِيها لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (١٦٢)
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١٦١) خالِدِينَ فِيها لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (١٦٢) } “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenler var ya, Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti onların üzerinedir. (161) Onlar o [lanetin/cehennemin] içinde ebedî kalacaklardır; kendilerinden azap hafifletilmeyecek ve onlara mühlet de verilmeyecektir. (162)”
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يعنى الذين ماتوا من هؤلاء الكاتمين ولم يتوبوا، ذكر لعنتهم أحياء ثم لعنتهم أمواتاً. وقرأ الحسن: والملائكة والناس أجمعون، بالرفع عطفاً على محل اسم اللَّه، لأنه
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } yani bu gizleyenlerden tevbe etmeden ölenleri kastetmektedir; önce hayattayken lanetlenmelerini, sonra da ölü iken lanetlenmelerini zikretmiştir. Hasan [el-Basrî], Allah isminin mahalli üzerine matuf olarak «وَالْمَلَائِكَةُ وَالنَّاسُ أَجْمَعُونَ» şeklinde ref ile okumuştur; çünkü
فاعل في التقدير، كقولك: عجبت من ضرب زيد وعمرو، تريد من أن ضرب زيد وعمرو، كأنه قيل: أولئك عليهم أن لعنهم اللَّه والملائكة. فإن قلت: ما معنى قوله وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ وفي الناس المسلم والكافر. قلت: أراد بالناس من يعتدّ بلعنه وهم المؤمنون. وقيل: يوم القيامة يلعن بعضهم بعضاً خالِدِينَ فِيها في اللعنة. وقيل في النار إلا أنها أضمرت تفخيما لشأنها وتهويلا وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ من الإنظار أى لا يمهلون ولا يؤجلون، أو لا ينتظرون ليعتذروا. ولا ينظر إليهم نظر رحمة.
takdirde faildir. Tıpkı senin: «Zeyd ve Amr'ın vurmasından hayrete düştüm» derken «Zeyd ve Amr vurduğu için» manasını kastetmen gibidir. Sanki şöyle denilmiştir: «İşte onların üzerine Allah'ın ve meleklerin lanet etmesi vardır.» Şayet: “İnsanlar arasında Müslüman da kâfir de varken { وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } sözünün anlamı nedir?” dersen, derim ki: İnsanlardan lanetine itibar edilenleri, yani müminleri kastetmiştir. Bir görüşe göre de: Kıyamet günü onların birbirlerine lanet etmesidir. { خالِدِينَ فِيها } lanetin içinde [ebedî kalırlar]. Bir görüşe göre de şanı yüceltilmek ve dehşeti hissettirilmek amacıyla açıkça zikredilmeyip zamirle karşılanan cehennem ateşinde. { وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ } inzâr (mühlet verme) kökünden gelir; yani kendilerine mühlet verilmez, süre tanınmaz yahut mazeret beyan etsinler diye beklenilmez; onlara rahmet nazarıyla bakılmaz.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٦٣]
[Bakara Suresi (2): Ayet 163]
وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ (١٦٣)
{ وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ (١٦٣) } “İlahınız bir tek ilahtır. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O Rahmân'dır, Rahîm'dir. (163)”
إِلهٌ واحِدٌ فرد في الإلهية لا شريك له فيها ولا يصح أن يسمى غيره إلها. ولا إِلهَ إِلَّا هُوَ تقرير للوحدانية بنفي غيره وإثباته الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ المولى لجميع النعم أصولها وفروعها، ولا شيء سواه بهذه الصفة، فإن كلّ ما سواه إمّا نعمة وإمّا منعم عليه. وقيل كان للمشركين حول الكعبة ثلاثمائة وستون صنما، فلما سمعوا بهذه الآية تعجبوا وقالوا: إن كنت صادقاً فأت بآية نعرف بها صدقك فنزلت.
{ إِلهٌ واحِدٌ } İlahlıkta tektir, bu konuda hiçbir ortağı yoktur ve O'ndan başkasına ilah denilmesi caiz olmaz. { لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } O'nun dışındakileri nefyedip O'nu ispat ederek tevhidi pekiştirmektedir. { الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ } Asılları ve teferruatıyla bütün nimetlerin sahibidir. O'ndan başka hiçbir varlık bu nitelikte değildir; zira O'nun dışındaki her şey ya bir nimettir ya da kendisine nimet verilendir. Rivayet edildiğine göre Kâbe'nin etrafında müşriklerin üç yüz altmış putu vardı. Bu ayeti işitince şaşırdılar ve: «Eğer doğru söylüyorsan bize doğruluğunu bileceğimiz bir mucize getir» dediler; bunun üzerine [şu ayet] indi:
[سورة البقرة (٢) : آية ١٦٤]
[Bakara Suresi (2): Ayet 164]
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ وَما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ وَالسَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (١٦٤)
{ إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ وَما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ وَالسَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (١٦٤) } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde, insanlara yarar sağlayan şeylerle denizde akıp giden gemilerde, Allah'ın gökten indirip kendisiyle ölümünden sonra yeri dirilttiği ve orada her türlü canlıyı yaydığı suda, rüzgârları sevk etmesinde, gökle yer arasında boyun eğdirilmiş bulutlarda, aklını kullanan bir topluluk için nice ayetler (deliller) vardır. (164)”
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ واعتقابهما لأنّ كلّ واحد منهما يعقب الآخر، كقوله: (جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً) بِما يَنْفَعُ النَّاسَ بالذي ينفعهم مما يحمل فيها أو ينفع الناس. فإن قلت: قوله وَبَثَّ فِيها عطف على أنزل أم أحيا؟ قلت: الظاهر أنه عطف على أنزل داخل تحت حكم الصلة، لأنّ قوله: (فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ) عطف على أنزل، فاتصل به وصارا جميعاً كالشىء الواحد، فكأنه قيل: وما أنزل في الأرض من ماء وبثّ فيها من كل دابة.
{ إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } Gece ve gündüzün birbirini takip etmesinde; çünkü her biri diğerinin ardından gelir. Nitekim Yüce Allah: { جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً } “Gece ile gündüzü birbiri ardınca gelen kıldı” buyurmuştur. { بِما يَنْفَعُ النَّاسَ } Gemilerde taşınan şeylerden insanlara fayda verenlerle yahut insanların yararına olan şeylerle. Şayet: “{ وَبَثَّ فِيها } ifadesi { أَنْزَلَ } üzerine mi yoksa { أَحْيا } üzerine mi matuftur?” dersen, derim ki: Zahir olan, { أَنْزَلَ } üzerine matuf olup sıla hükmünün altına girmesidir; çünkü { فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ } sözü { أَنْزَلَ } üzerine matuftur, dolayısıyla ona bağlanmış ve hepsi tek bir şey gibi olmuştur. Sanki şöyle denilmiştir: «Yeryüzüne indirdiği suda ve orada her türlü canlıyı yaymasında.»
ويجوز عطفه على أحيا على معنى فأحيا بالمطر الأرض وبثّ فيها من كل دابة لأنهم ينمون بالخصب ويعيشون بالحيا . وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ في مهابها: قبولا، ودبورا، وجنوبا، وشمالا. وفي
[Bu cümlenin] “yağmurla yeri diriltti ve orada her türlü canlıyı yaydı; çünkü onlar bolluk ve bereketle gelişip serpilir, yağmurla/hayatla yaşarlar” anlamında { أَحْيا } [fiiline] atfedilmesi de caizdir. { وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ } [Rüzgârların sevk ve idare edilmesinde]: Estikleri yönler bakımından doğu (kabûl), batı (debûr), güney (cenûb) ve kuzey (şimâl) rüzgârları olarak [estirilmesinde]; ve
أحوالها: حارّة، وباردة، وعاصفة، ولينة، وعقما، ولواقح. وقيل تارة بالرحمة، وتارة بالعذاب وَالسَّحابِ الْمُسَخَّرِ سخر للرياح تقلبه في الجو بمشيئة اللَّه يمطر حيث شاء لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ينظرون بعيون عقولهم ويعتبرون، لأنها دلائل على عظيم القدرة وباهر الحكمة. وعن النبىّ صلى اللَّه عليه وعلى آله وسلم «ويل لمن قرأ هذه الآية فمجّ بها» أى لم يتفكر فيها ولم يعتبر بها. وقرئ: والفلك، بضمتين. وتصريف الريح، على الإفراد
hallerinde: sıcak, soğuk, fırtınalı, yumuşak, kısır (yağmursuz) ve aşılayıcı [olarak estirilmesinde]. Bir görüşe göre ise kimi zaman rahmetle, kimi zaman da azapla [gönderilmesinde]. { وَالسَّحابِ الْمُسَخَّرِ } Rüzgârların emrine verilmiş olup Allah'ın dilemesiyle havada onu evirip çevirir, dilediği yere yağmur bırakır. { لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } Akıl gözleriyle bakan ve ibret alan bir topluluk için [delillerdir]; zira bunlar büyük kudretin ve hayranlık uyandırıcı hikmetin delilleridir. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Bu ayeti okuyup da onu ağzından atan (üzerinde düşünmeyen ve ibret almayan) kimseye yazıklar olsun!» «وَالْفُلُكِ» iki zamme ile de okunmuştur. { وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ } ise tekil olarak «وَتَصْرِيفِ الرِّيحِ» şeklinde de okunmuştur.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٦٥ الى ١٦٧]
[Bakara Suresi (2): Ayetler 165 - 167]
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذابِ (١٦٥) إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ (١٦٦) وَقالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ (١٦٧)
{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذابِ (١٦٥) إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ (١٦٦) وَقالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ (١٦٧) } “İnsanlardan kimi de Allah'tan başka eşler/ortaklar edinirler, onları Allah'ı sever gibi severler. İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise çok daha kuvvetlidir. O zulmedenler azabı gördükleri zaman, bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu ve Allah'ın azabının pek çetin olduğunu bir bilselerdi! (165) Hani kendilerine uyulanlar, uyanlardan uzaklaşmışlar, azabı görmüşler ve aralarındaki bütün bağlar kopup kesilmiştir. (166) Uyanlar ise şöyle derler: 'Keşke bizim için [dünyaya] bir dönüş olsaydı da, onların bizden uzaklaştıkları gibi biz de onlardan uzaklaşsaydık!' İşte böylece Allah, onlara amellerini üzerlerine birer pişmanlık olarak gösterir ve onlar ateşten çıkacak da değillerdir. (167)”
أَنْداداً أمثالا من الأصنام. وقيل من الرؤساء الذين كانوا يتبعونهم ويطيعونهم وينزلون على أوامرهم ونواهيهم. واستدلّ بقوله إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا. ومعنى: يُحِبُّونَهُمْ يعظمونهم ويخضعون لهم تعظيم المحبوب كَحُبِّ اللَّهِ كتعظيم اللَّه والخضوع له، أى كما يحب اللَّه تعالى، على أنه مصدر من المبنى للمفعول. وإنما استغنى عن ذكر من يحبه لأنه غير ملبس. وقيل: كحبهم اللَّه، أى يسوّون بينه وبينهم في محبتهم، لأنهم كانوا يقرّون باللَّه ويتقرّبون إليه، فإذا ركبوا في الفلك دعوا اللَّه مخلصين له الدين أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ لأنهم لا يعدلون عنه إلى غيره بخلاف المشركين فإنهم يعدلون عن أندادهم إلى اللَّه عند الشدائد فيفزعون إليه ويخضعون له ويجعلونهم وسائط بينهم وبينه، فيقولون: هؤلاء شفعاؤنا عند اللَّه، ويعبدون الصنم زماناً ثم يرفضونه إلى غيره، أو يأكلونه كما أكلت باهلة إلهها من حيس عام المجاعة الَّذِينَ ظَلَمُوا إشارة إلى متخذي الأنداد أى لو يعلم هؤلاء الذين ارتكبوا الظلم العظيم بشركهم أنّ القدرة كلها للَّه على كل شيء من العقاب والثواب دون أندادهم ويعلمون شدّة عقابه للظالمين إذا عاينوا العذاب يوم القيامة، لكان منهم
{ أَنْداداً } Putlardan olan benzerler, denkler demektir. Kendilerine tâbi oldukları, itaat ettikleri, emir ve yasaklarına boyun eğdikleri reisler [ve önderler] olduğu da söylenmiştir. Buna { إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا } buyruğu delil gösterilmiştir. { يُحِبُّونَهُمْ } ifadesinin anlamı; sevilen birine gösterilen tazim gibi onları yüceltirler ve onlara boyun eğerler demektir. { كَحُبِّ اللَّهِ } İfadenin meçhul fiilin masdarı olması üzere, tıpkı Allah Teâlâ'nın sevilmesi [tazim edilmesi] gibi Allah'ı tazim edip O'na boyun eğdikleri gibi [severler]. O'nu seven kimsenin zikredilmesine ise ihtiyaç duyulmamıştır; zira durum iltibasa mahal vermeyecek derecede açıktır. Bir diğer görüşe göre: «Onların Allah'ı sevdikleri gibi» demektir; yani sevgide O'nunla putlar arasını bir tutarlar. Çünkü onlar Allah'ı ikrar ediyor ve O'na yakınlaşmaya çalışıyorlardı; nitekim gemiye bindiklerinde dini yalnız O'na has kılarak Allah'a yalvarırlardı. { أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ } [Müminler] Allah'a duydukları sevgide daha güçlüdürler; çünkü onlar O'ndan başkasına asla meyletmezler. Müşrikler ise böyle değildir; zira onlar darlık ve sıkıntı anında denk tuttukları putları bırakıp Allah'a yönelir, O'na sığınır, O'na boyun eğerler ve [putları] kendileriyle Allah arasında aracılar kılarak: «Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir» derler. Hatta bir puta bir süre tapar, sonra onu terk edip başkasına geçerler ya da kıtlık yılında Bâhile kabilesinin helvadan (hays) yapılmış ilahlarını yedikleri gibi onu yerler. { الَّذِينَ ظَلَمُوا } Denkler [ortaklar] edinen kimselere işarettir. Yani şirk koşmak suretiyle o büyük zulmü işleyen bu kimseler, kıyamet günü azabı bizzat müşahede ettiklerinde, ceza ve mükafat hususundaki bütün kudretin putlara değil yalnızca Allah'a ait olduğunu ve O'nun zalimlere vereceği cezanın ne kadar şiddetli olduğunu bir bilselerdi, şüphesiz onlardan...
ما لا يدخل تحت الوصف من الندم والحسرة ووقوع العلم بظلمهم وضلالهم، فحذف الجواب كما في قوله: (وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا) ، وقولهم: لو رأيت فلانا والسياط تأخذه. وقرئ: ولو ترى، بالتاء على خطاب الرسول أو كل مخاطب، أى ولو ترى ذلك لرأيت أمراً عظيما. وقرئ: إذ يرون، على البناء للمفعول. وإذ في المستقبل كقوله: (وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ) . إِذْ تَبَرَّأَ بدل من (إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ) أى تبرأ المتبوعون وهم الرؤساء من الأتباع. وقرأ مجاهد الأوّل على البناء للفاعل والثاني على البناء للمفعول، أى تبرأ الأتباع من الرؤساء وَرَأَوُا الْعَذابَ الواو للحال، أى تبرؤا في حال رؤيتهم العذاب وَتَقَطَّعَتْ عطف على تبرأ. والْأَسْبابُ الوصل التي كانت بينهم: من الاتفاق على دين واحد، ومن الأنساب، والمحاب، والأتباع، والاستتباع، كقوله:
tarife sığmayacak derecede pişmanlık, hasret ve zulümleri ile sapıklıklarını kesin olarak anlama hali sadır olurdu. Tıpkı: { وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا } “Durduruldukları vakit bir görsen!” buyruğunda ve [Arapça] «Kamçılar onu yakalarken falanı bir görseydin» sözünde olduğu gibi [şartın] cevabı hazfedilmiştir. Resûl'e veya her bir muhataba hitaben te ile «وَلَوْ تَرَى» şeklinde de okunmuştur; yani sen bunu görseydin pek büyük bir iş görürdün. Meçhul sîgasıyla «إِذْ يُرَوْنَ» şeklinde de okunmuştur. Gelecek zaman bildiren «إذ» ise tıpkı { وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ } “Cennet ehli seslenir” buyruğundaki gibidir. { إِذْ تَبَرَّأَ } ifadesi { إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ } ifadesinden bedeldir; yani kendilerine uyulan liderler uyanlardan uzaklaşır. Mücâhid birinciyi malum, ikinciyi meçhul olarak okumuştur; yani uyanlar liderlerden uzaklaşır. { وَرَأَوُا الْعَذابَ } cümlesindeki vâv hâl içindir; yani azabı gördükleri halde uzaklaşmışlardır. { وَتَقَطَّعَتْ } fiili { تَبَرَّأَ } üzerine matuftur. { الْأَسْبابُ } aralarındaki bağlardır: Tek bir dinde birleşmek, soylar, sevgiler, uymak ve peşinden sürüklemek gibi. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
(لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ) (لو) في معنى التمني. ولذلك أجيب بالفاء الذي يجاب به التمني، كأنه قيل: ليت لنا كرّة فنتبرأ منهم (كذلك) مثل ذلك الإراءة الفظيع يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ أى ندامات وحسرات، ثالث مفاعيل أرى: ومعناه أنّ أعمالهم تنقلب حسرات عليهم فلا يرون إلا حسرات مكان أعمالهم وَما هُمْ بِخارِجِينَ هم بمنزلته في قوله:
{ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ } “Andolsun aranızdaki bağlar kesilmiştir.” [Âyetteki] «لو» temenni anlamındadır. Bu yüzden temenninin cevabında olduğu gibi fâ ile cevap verilmiştir; sanki şöyle denilmiştir: «Keşke bizim için bir dönüş olsaydı da onlardan uzaklaşsaydık!» { كَذلِكَ } Bu korkunç gösterme gibi { يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ } Yani pişmanlıklar ve hasretler olarak; { حَسَراتٍ } kelimesi erâ fiilinin üçüncü mefulüdür. Manası şudur: Amelleri kendileri için hasretlere dönüşür, böylece amellerinin yerinde hasretlerden başka bir şey görmezler. { وَما هُمْ بِخارِجِينَ } [cümlesindeki] «hüm» zamiri,
هُمْ يَفْرِشُونَ اللِّبْدَ كُلَّ طِمِرَّةٍ في دلالته على قوّة أمرهم فيما أسند إليهم لا على الاختصاص.
«هُمْ يَفْرِشُونَ اللِّبْدَ كُلَّ طِمِرَّةٍ» (Onlar her bir çevik kısrağa keçe eğer vururlar) beytindeki zamir gibi, tahsis için değil, kendilerine isnat edilen hususta durumlarının kesinliğini ve kuvvetini göstermektedir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٦٨ الى ١٦٩]
[Bakara Suresi (2): Ayetler 168 - 169]
يا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالاً طَيِّباً وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (١٦٨) إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ (١٦٩)
{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ ﴿١٦٨﴾ إِنَّمَا يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ ﴿١٦٩﴾ } “Ey insanlar! Yeryüzündeki helâl ve temiz şeylerden yiyin; şeytanın adımlarına uymayın. Şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır. (168) O size ancak kötülüğü, hayâsızlığı ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi emreder. (169)”
حَلالًا مفعول كلوا، أو حال مما في الأرض طَيِّباً طاهرا من كل شبهة وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ فتدخلوا في حرام، أو شبهة، أو تحريم حلال، أو تحليل حرام. و «من» للتبعيض لأن كل ما في الأرض ليس بمأكول. وقرئ خطوات بضمتين، وخطوات بضمة وسكون، وخطؤات بضمتين وهمزة جعلت الضمة على الطاء كأنها على الواو وخطوات بفتحتين، وخطوات بفتحة وسكون. والخطوة: المرة من الخطو. والخطوة: ما بين قدمي الخاطي. وهما كالغرفة والغرفة، والقبضة والقبضة. يقال: اتبع خطواته، ووطئ على عقبه. إذا اقتدى به واستن بسنته مُبِينٌ ظاهر العداوة لا خفاء به إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بيان لوجوب الانتهاء عن اتباعه وظهور عداوته. أى لا يأمركم بخير قط إنما يأمركم بِالسُّوءِ بالقبيح وَالْفَحْشاءِ وما يتجاوز الحدّ في القبح من العظائم، وقيل: السوء ما لا حدّ فيه. والفحشاء: ما يجب الحدّ فيه وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ وهو قولكم: هذا حلال وهذا حرام، بغير علم. ويدخل فيه كل ما يضاف إلى اللَّه تعالى مما لا يجوز عليه. فإن قلت: كيف كان الشيطان آمرا مع قوله: (لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ) ؟
{ حَلالاً } { كُلُوا } fiilinin mefulü veya yeryüzündeki şeylerden haldir. { طَيِّباً } Her türlü şüpheden arınmış, temiz. { وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ } Harama, şüpheye, helali haram veya haramı helal kılmaya girmeyiniz. Buradaki «مِنْ» edatı teb'îz (bazılık) bildirir; zira yeryüzündeki her şey yenilmez. Bu kelime iki zamme ile «خُطُوَاتِ», bir zamme ve bir sükûn ile «خُطْوَاتِ», iki zamme ve bir hemze ile -ki tı harfi üzerindeki zamme vâv harfinin üzerindeymiş gibi sayılarak- «خُطُؤَاتِ», iki fetha ile «خَطَوَاتِ» ve bir fetha bir sükûn ile «خَطْوَاتِ» şeklinde okunmuştur. el-Hatve (الخَطْوة): Adım atmanın tekilidir (bir defa adım atmak). el-Hutve (الخُطْوة) ise: Adım atan kimsenin iki ayağı arasındaki mesafedir. Bunlar gurfe ile garfe, kabza ile kıbza gibidir. Bir kimsenin izinden gidip yolunu benimsediğinde «اتبع خطواته» (onun adımlarına uydu) ve «وطئ على عقبه» (onun izine bastı) denilir. { مُبِينٌ } Düşmanlığı apaçık olup onda hiçbir gizlilik yoktur. { إِنَّما يَأْمُرُكُمْ } Ona uymaktan vazgeçmenin gerekliliğini ve düşmanlığının apaçıklığını beyandır. Yani o size asla bir hayır emretmez, sadece { بِالسُّوءِ } çirkinliği { وَالْفَحْشاءِ } ve çirkinlikte sınırı aşan büyük günahları emreder. Bir görüşe göre: Sû', haddi (cezası) gerektirmeyen günahlardır; fahşâ ise haddi gerektiren günahlardır. { وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ } Bu da bilgisizce «Şu helaldir, şu haramdır» demenizdir. O'nun hakkında caiz olmayan, Allah Teâlâ'ya nispet edilen her şey buna dâhildir. Şayet: “Yüce Allah'ın: { لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } «Senin onlar üzerinde hiçbir hâkimiyetin yoktur» buyruğuna rağmen şeytan nasıl emreden olmuştur?” dersen,
قلت: شبه تزيينه وبعثه على الشر بأمر الآمر، كما تقول: أمرتنى نفسي بكذا. وتحته رمز إلى أنكم منه بمنزلة المأمورين لطاعتكم له وقبولكم وساوسه ولذلك قال: (وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ) وقال اللَّه تعالى: (إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ) لما كان الإنسان يطيعها فيعطيها ما اشتهت.
derim ki: Şeytanın kötülüğü süslemesi ve ona sevk etmesi, tıpkı senin «Nefsim bana şunu emretti» demen gibi, emredenin emrine benzetilmiştir. Bunun altında, ona itaat etmeniz ve vesveselerini kabul etmeniz sebebiyle sizin onun katında emredilenler konumunda olduğunuza dair bir işaret vardır. Nitekim o: { وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ } “Onlara mutlaka emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar; onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yaratışını değiştirecekler” demiştir. Yüce Allah da insan nefse itaat edip arzuladığı şeyleri ona verince: { إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ } “Şüphesiz nefis aşırı derecede kötülüğü emreder” buyurmuştur.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٧٠]
[Bakara Suresi (2): Ayet 170]
وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ (١٧٠)
{ وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ (١٧٠) } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine uyun' denildiği zaman: 'Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız' derler. Ya ataları hiçbir şey akletmeyen ve doğru yolu bulamayan kimseler idiyse de mi [onlara uyacaklar]? (170)”
لَهُمُ الضمير للناس. وعدل بالخطاب عنهم على طريقة الالتفات للنداء على ضلالهم، لأنه لا ضال أضل من المقلد، كأنه يقول للعقلاء: انظروا إلى هؤلاء الحمقى ماذا يقولون. قيل: هم المشركون. وقيل: هم طائفة من اليهود دعاهم رسول اللَّه ﷺ إلى الإسلام فقالوا:
{ لَهُمُ } Zamir insanlara aittir. Onların sapıklığını ilan etmek amacıyla iltifat sanatı yoluyla hitaptan gaibe dönülmüştür; çünkü taklitçiden daha sapık kimse yoktur. Sanki akıl sahiplerine şöyle denmektedir: «Şu ahmaklara bakın, ne diyorlar!» Denildi ki: Bunlar müşriklerdir. Bir görüşe göre de: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in İslâm'a davet ettiği bir grup Yahudidir; onlar şöyle dediler:
بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا فإنهم كانوا خيرا منا وأعلم. وألفينا: بمعنى وجدنا، بدليل قوله: (بَلْ نَتَّبِعُ ما وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا. أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ الواو للحال، والهمزة بمعنى الردّ والتعجيب، معناه: أيتبعونهم ولو كان آباؤهم لا يعقلون شيئا من الدين ولا يهتدون للصواب.
{ بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا } «Çünkü onlar bizden daha hayırlı ve daha bilgiliydiler.» { أَلْفَيْنا } kelimesi «bulduk» manasındadır; nitekim Yüce Allah'ın: { بَلْ نَتَّبِعُ ما وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا } “Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız” buyruğu buna delildir. { أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ } Vâv hâl içindir; hemze ise reddetme ve taaccüb (şaşkınlık bildirme) manasındadır. Manası şudur: Ataları dinden hiçbir şeyi akletmeyen ve doğru yola ermeyen kimseler olsa dahi mi onlara uyacaklar?
[سورة البقرة (٢) : آية ١٧١]
[Bakara Suresi (2): Ayet 171]
وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِما لا يَسْمَعُ إِلاَّ دُعاءً وَنِداءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ (١٧١)
{ وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِما لا يَسْمَعُ إِلاَّ دُعاءً وَنِداءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ (١٧١) } “İnkâr edenlerin misali, sadece bir çağırma ve haykırmadan başkasını duymayan varlıklara bağırıp çağıran kimsenin durumuna benzer. Onlar sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; artık akletmezler. (171)”
لا بدّ من مضاف محذوف تقديره. ومثل داعى الذين كفروا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ أو: ومثل الذين كفروا كبهائم الذي ينعق. والمعنى: ومثل داعيهم إلى الإيمان- في أنهم لا يسمعون من الدعاء إلا جرس النغمة ودوى الصوت، من غير إلقاء أذهان ولا استبصار- كمثل الناعق بالبهائم، التي لا تسمع إلا دعاء الناعق ونداءه الذي هو تصويت بها وزجر لها، ولا تفقه شيئا آخر ولا تعى، كما يفهم العقلاء ويعون. ويجوز أن يراد بما لا يسمع: الأصم الأصلخ، الذي لا يسمع من كلام الرافع صوته بكلامه إلا النداء والتصويت لا غير، من غير فهم للحروف. وقيل معناه: ومثلهم في اتباعهم آباءهم وتقليدهم لهم، كمثل البهائم التي لا تسمع إلا ظاهر الصوت ولا تفهم ما تحته، فكذلك هؤلاء يتبعونهم على ظاهر حالهم ولا يفقهون أهم على حق أم باطل؟ وقيل معناه: ومثلهم في دعائهم الأصنام كمثل الناعق بما لا يسمع، إلا أنّ قوله إِلَّا دُعاءً وَنِداءً لا يساعد عليه، لأنّ الأصنام لا تسمع شيئا. والنعيق: التصويت. يقال: نعق المؤذن، ونعق الراعي بالضأن. قال الأخطل:
Burada mahzuf bir muzaf takdir edilmesi zorunludur: «İnkâr edenleri çağıranın misali, { كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ } bağırıp çağıran kimsenin misali gibidir» yahut «İnkâr edenlerin misali, bağırıp çağıranın hayvanları gibidir». Manası şudur: Onları imana davet edenin -onların zihinlerini vermeden ve basiretle bakmadan davetten sadece sesin tınısını ve gürültüsünü duymaları hususundaki- misali; akıl sahiplerinin anlayıp kavradığı gibi başka bir şeyi anlamayan ve kavramayan, çobanın kendilerine seslenip azarlamasından ibaret olan çağrı ve haykırışından başkasını duymayan hayvanlara bağırıp çağıran çobanın misali gibidir. { بِما لا يَسْمَعُ } ifadesiyle: Sesini yükselterek konuşan kimsenin sözünden, harfleri anlamaksızın sırf seslenme ve bağırmadan başka bir şey işitmeyen tam sağır kimsenin kastedilmiş olması da caizdir. Denildi ki bunun manası: Onların atalarına uymadaki ve onları taklit etmedeki misalleri, sesin zahirinden başkasını duymayan ve arkasındaki manayı anlamayan hayvanların misali gibidir; işte bunlar da onların zahirdeki hallerine uyarlar, hak üzere mi yoksa bâtıl üzere mi olduklarını kavramazlar. Bir görüşe göre de manası şudur: Onların putlara dua etmelerindeki misalleri, duymayan varlığa seslenen kimsenin misali gibidir; ancak { إِلَّا دُعاءً وَنِداءً } buyruğu buna elvermez, çünkü putlar hiçbir şey duymazlar. en-Naîk (النعيق): Ses çıkarmak, bağırmaktır. «نعق المؤذن» (müezzin seslendi) ve «نعق الراعي بالضأن» (çoban koyunlara bağırdı) denilir. el-Ahtal şöyle demiştir:
فَانْعِقْ بِضَأْنِكَ يَا جَرِيرُ فَإنّمَا … مَنَّتْكَ نَفْسُكَ فِى الخَلَاءِ ضَلَالا
«فَانْعِقْ بِضَأْنِكَ يَا جَرِيرُ فَإنّمَا … مَنَّتْكَ نَفْسُكَ فِى الخَلَاءِ ضَلَالا» (Ey Cerîr! Koyunlarına bağırıp dur; zira nefsin seni tenhada bir sapıklıkla aldattı).
وأما «نغق الغراب» فبالغين المعجمة صُمٌّ هم صم، وهو رفع على الذمّ.
«نغق الغراب» (karga gakladı) ifadesi ise noktalı gayn harfiyledir. { صُمٌّ } «Onlar sağırdırlar» demektir ve kınama (zem) üzere merfudur.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٧٢]
[Bakara Suresi (2): Ayet 172]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (١٧٢)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (١٧٢) } “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temiz/helal olanlarından yiyin ve eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız Allah'a şükredin. (172)”
مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ من مستلذاته، لأنّ كل ما رزقه اللَّه لا يكون إلا حلالا وَاشْكُرُوا لِلَّهِ الذي رزقكموها إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ إن صح أنكم تخصونه بالعبادة.
{ مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ } Size verdiğimiz rızıkların lezzetli ve helal olanlarından; çünkü Allah'ın rızık kıldığı her şey ancak helal olur. { وَاشْكُرُوا لِلَّهِ } Bunları size rızık olarak veren Allah'a şükredin. { إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ } İbadeti yalnız O'na has kıldığınız doğruysa
وتقرّون أنه مولى النعم. وعن النبي ﷺ: «يقول اللَّه تعالى: إنى والجنّ والإنس في نبأ عظيم، أخلق ويُعبد غيرى وأرزق ويُشكر غيرى .
[ve] O'nun nimetlerin sahibi olduğunu ikrar ediyorsunuz [anlamındadır]. Hz. Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle rivayet edilmiştir: « يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: إِنِّي وَالْجِنَّ وَالإِنْسَ فِي نَبَإٍ عَظِيمٍ، أَخْلُقُ وَيُعْبَدُ غَيْرِي، وَأَرْزُقُ وَيُشْكَرُ غَيْرِي » «Allah Teâlâ şöyle buyurur: Ben, cinler ve insanlar büyük bir haber [durum] içindeyiz: Ben yaratıyorum, Benden başkasına ibadet ediliyor; Ben rızık veriyorum, Benden başkasına şükrediliyor.»
[سورة البقرة (٢) : آية ١٧٣]
[Bakara Suresi (2): Ayet 173]
إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٧٣)
{ إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٧٣) } “O, size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kıldı. Kim mecbur kalırsa, başkasına haksızlık etmemek ve sınırı aşmamak şartıyla ona hiçbir günah yoktur. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (173)”
قرئ (حَرّم) على البناء للفاعل، وحُرِّم على البناء للمفعول، وحَرُم بوزن كرم أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ أى رفع به الصوت للصنم، وذلك قول أهل الجاهلية: باسم اللات والعزى غَيْرَ باغٍ على مضطرّ آخر بالاستيثار عليه وَلا عادٍ سدّ الجوعة. فإن قلت: في الميتات ما يحل وهو السمك والجراد. قال رسول اللَّه ﷺ: «أحلت لنا ميتتان ودمان» .؟ قلت: قصد ما يتفاهمه الناس ويتعارفونه في العادة. ألا ترى أنّ القائل إذا قال: أكل فلان ميتة، لم يسبق الوهم إلى السمك والجراد، كما لو قال: أكل دما، لم يسبق إلى الكبد والطحال. ولاعتبار العادة والتعارف قالوا: من حلف لا يأكل لحما فأكل سمكا لم يحنث- وإن أكل لحما في الحقيقة، قال اللَّه تعالى: (لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِيًّا) وشبهوه بمن حلف لا يركب دابة فركب كافرا لم يحنث- وإن سماه اللَّه تعالى دابة في قوله: (إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا) . فإن قلت: فما له ذكر لحم الخنزير دون شحمه؟ قلت: لأنّ الشحم داخل في ذكر اللحم، لكونه تابعا له وصفة فيه، بدليل قولهم: لحم سمين، يريدون أنه شحيم.
Malum sîga ile «حَرَّمَ», meçhul sîga ile «حُرِّمَ» ve kerume vezninde «حَرُمَ» şeklinde okunmuştur. { أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ } Yani put için sesi yükseltilendir; bu da Câhiliye ehlinin «Lât ve Uzzâ'nın adıyla» demesidir. { غَيْرَ باغٍ } Kendisi gibi darda kalmış bir başkasına karşı onu kendine ayırıp baskın çıkmaya kalkışmaksızın, { وَلا عادٍ } açlığı giderecek miktarı aşmaksızın [yerse günah yoktur]. Şayet: “Leşler arasında balık ve çekirge gibi helal olanlar vardır. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bize iki ölü ve iki kan helal kılındı» buyurmuştur?” dersen, derim ki: İnsanların örfte anladıkları ve âdeten bildikleri kastedilmiştir. Görmez misin ki bir kimse: «Falan leş yedi» dediğinde akla balık ve çekirge gelmez; tıpkı «Kan yedi» denildiğinde aklın ciğer ve dalağa gitmediği gibi. Âdet ve örfün muteber oluşundan ötürü fukaha şöyle demiştir: «Et yemeyeceğim» diye yemin eden bir kimse balık yese -gerçekte et yemiş olsa bile, nitekim Yüce Allah: { لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِيًّا } “Ondan taze et yiyesiniz diye” buyurmuştur- yeminini bozmuş olmaz. Bunu da «Bir hayvana (dâbbeye) binmeyeceğim» diye yemin edip de bir kâfirin sırtına binen kimsenin durumuna benzetmişlerdir; her ne kadar Yüce Allah: { إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Şüphesiz Allah katında canlıların (dâbbelerin) en kötüsü inkâr edenlerdir” buyruğunda onu dâbbe olarak isimlendirmiş olsa bile o kimse yeminini bozmuş sayılmaz. Şayet: “Peki niçin domuzun yağını değil de etini zikretmiştir?” dersen, derim ki: Çünkü yağ ete dâhildir; zira ona tabidir ve onda bir vasıftır. Nitekim onların «lahmun semîn» (yağlı et) demeleri bunun delilidir; bununla onun yağlı olduğunu kastederler.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٧٤ الى ١٧٦]
[Bakara Suresi (2): Ayetler 174 - 176]
إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ ما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلاَّ النَّارَ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٧٤) أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى وَالْعَذابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ (١٧٥) ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (١٧٦)
{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ ما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلاَّ النَّارَ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٧٤) أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى وَالْعَذابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ (١٧٥) ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (١٧٦) } “Allah'ın indirdiği kitaptan bir şeyi gizleyip onu az bir paraya satanlar var ya, işte onlar karınlarına ateşten başka bir şey doldurmazlar. Kıyamet günü Allah onlarla konuşmayacak ve onları temize çıkarmayacaktır. Onlar için elem verici bir azap vardır. (174) İşte onlar hidayete karşılık sapıklığı, bağışlanmaya karşılık azabı satın almış kimselerdir. Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar! (175) Bu [azap], Allah'ın kitabı hak olarak indirmiş olmasındandır. Kitap konusunda ayrılığa düşenler ise elbette [haktan] uzak bir derin anlaşmazlık içindedirler. (176)”
فِي بُطُونِهِمْ ملء بطونهم. يقال: أكل فلان في بطنه، وأكل في بعض بطنه إِلَّا النَّارَ لأنه إذا أكل ما يتلبس بالنار لكونها عقوبة عليه، فكأنه أكل النار. ومنه قولهم: أكل فلان الدم، إذا أكل الدية التي هي بدل منه. قال:
{ فِي بُطُونِهِمْ } Karınlarının dolusunu [yerler]. «Falan karnının dolusunu yedi» ve «Karnının bir kısmını dolduracak kadar yedi» denilir. { إِلَّا النَّارَ } Çünkü o, kendisi sebebiyle ceza olarak ateşe maruz kalacağı şeyi yediğinde sanki doğrudan ateşi yemiş gibi olur. Nitekim bir kimse, kanın yerine geçen diyeti yediğinde «Falan kan yedi» denilmesi de bu kabildendir. Şair şöyle demiştir:
أَكَلْتُ دَماً إنْ لَمْ أَرُعْكِ بِضَرَّةٍ
«Eğer senin üzerine bir kuma getirip aklını başından almazsam kan yemiş olayım!»
وقال:
Ve [şair] şöyle demiştir:
يَأْكُلْنَ كُلَّ لَيْلَةٍ إكَافَا
«Her gece bir semer yerler»
أراد ثمن الإكاف، فسماه إكافا لتلبسه بكونه ثمنا له وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ تعريض بحرمانهم حال أهل الجنة في تكرمة اللَّه إياهم بكلامه وتزكيتهم بالثناء عليهم. وقيل: نفى الكلام عبارة عن غضبه عليهم كمن غضب على صاحبه فصرمه وقطع كلامه. وقيل: لا يكلمهم بما يحبون، ولكن بنحو قوله: (اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ) . فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ تعجب من حالهم في التباسهم بموجبات النار من غير مبالاة منهم، كما تقول لمن يتعرّض لما يوجب غضب السلطان: ما أصبرك على القيد والسجن، تريد أنه لا يتعرض لذلك إلا من هو شديد الصبر على العذاب. وقيل: فما أصبرهم، فأى شيء صبرهم. يقال: أصبره على كذا وصبره بمعنى.
[Şair burada] semerin bedelini kastetmiştir; bedeli olması münasebetiyle ona doğrudan semer demiştir. { وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ } “Allah onlarla konuşmayacaktır” [ifadesi], Allah Teâlâ'nın cennet ehline hitap ederek ikramda bulunması ve onları övgüyle tezkiye etmesi şeklindeki lütuftan onların mahrum bırakılacağına üstü kapalı bir işarettir (ta'rîzdir). Şöyle de denilmiştir: Konuşmanın nefyedilmesi, tıpkı arkadaşına öfkelenip onunla bağını koparan ve konuşmayı kesen kimsede olduğu gibi, [Allah'ın] onlara olan gazabından kinayedir. Şöyle de denilmiştir: Onlarla hoşlarına gidecek şekilde konuşmaz, bilakis { اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } “Sinin orada, benimle konuşmayın!” [buyruğu] kabilinden konuşur. { فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ } “Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” [ifadesi], hiç aldırmaksızın ateşi (cehennemi) gerektiren fiillere dalıp gitmelerindeki durumlarına yönelik bir şaşkınlık ifadesidir (taaccübdür). Nitekim sultanın gazabını gerektirecek şeylere kalkışan kimseye: “Prangaya ve zindana ne kadar da sabırlısın!” dersin; bununla, azaba karşı son derece sabırlı/dayanıklı olan kimseden başkasının buna kalkışmayacağını kastetmiş olursun. Şöyle de denilmiştir: { فَما أَصْبَرَهُمْ } “Onları ateşe ne cüretlendirdi/sabrettirdi?” [demektir]. Nitekim “أصبره على كذا” ile “صبّره” aynı manada kullanılır.
وهذا أصل معنى فعل التعجب. والذي روى عن الكسائي أنه قال: قال لي قاضى اليمن بمكة.
Taaccüb fiilinin asıl anlamı da budur. Kisâî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Mekke'de Yemen kadısı bana şöyle dedi:
اختصم إلىّ رجلان من العرب فحلف أحدهما على حق صاحبه فقال له: ما أصبرك على اللَّه، فمعناه: ما أصبرك على عذاب اللَّه ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ أى ذلك العذاب بسبب أنّ اللَّه نزل ما نزل من الكتب بالحق وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا في كتب اللَّه فقالوا في بعضها حق وفي بعضها باطل وهم أهل الكتاب لَفِي شِقاقٍ لفي خلاف بَعِيدٍ عن الحق، والكتاب للجنس.
«Araplardan iki adam bana davalaşmak üzere geldi. Onlardan biri arkadaşının hakkı üzerine yemin edince [diğeri] ona: 'Allah'a karşı ne kadar da sabırlısın!' dedi.» Bunun anlamı: «Allah'ın azabına karşı ne kadar da sabırlısın!» demektir. { ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ } Yani bu azap, Allah'ın indirdiği kitapları hak ile indirmiş olması sebebiyledir. { وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا } Allah'ın kitapları hakkında ihtilafa düşüp bazısı için hak, bazısı için batıl diyenler ki onlar Ehl-i Kitap'tır; { لَفِي شِقاقٍ } bir muhalefet içindedirler, { بَعِيدٍ } haktan uzak [bir muhalefet içindedirler]. el-Kitâb (الْكِتاب) cins içindir.
أو كفرهم ذلك بسبب أنّ اللَّه نزّل القرآن بالحق كما يعلمون، وإن الذين اختلفوا فيه من المشركين- فقال بعضهم: سحر، وبعضهم: شعر، وبعضهم: أساطير- لفي شقاق بعيد. يعنى أنّ أولئك لو لم يختلفوا ولم يشاقوا لما جسر هؤلاء أن يكفروا.
Veya onların bu inkârı, Allah'ın Kur'an'ı bildikleri üzere hak ile indirmiş olması sebebiyledir; müşriklerden onun hakkında ihtilafa düşüp de kimi sihir, kimi şiir, kimi de eskilerin masalları diyenler ise elbette [haktan] uzak bir derin anlaşmazlık içindedirler. Yani şayet öncekiler ihtilaf edip muhalefet etmeselerdi, berikiler inkâr etmeye cüret edemezlerdi.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٧٧]
[Bakara Suresi (2): Ayet 177]
لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلائِكَةِ وَالْكِتابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقابِ وَأَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (١٧٧)
{ لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلائِكَةِ وَالْكِتابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقابِ وَأَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (١٧٧) } “İyilik, yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz değildir. Asıl iyilik, o kimsenin [yaptığıdır] ki Allah'a, ahiret gününe, meleklere, kitaba ve peygamberlere inanır; mala olan sevgisine rağmen onu akrabalara, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışa, isteyenlere ve kölelikten kurtulmak isteyenlere verir; namazı dosdoğru kılar, zekâtı verir. Antlaşma yaptıklarında sözlerini yerine getirenler, darlıkta, hastalıkta ve savaş zamanında sabredenler var ya, işte doğru olanlar onlardır ve asıl takva sahipleri de onlardır. (177)”
الْبِرَّ اسم للخير ولكل فعل مرضىّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ الخطاب لأهل الكتاب لأن اليهود تصلى قِبل المغرب إلى بيت المقدس، والنصارى قِبل المشرق. وذلك أنهم أكثروا الخوض في أمر القبلة حين حوّل رسول اللَّه ﷺ إلى الكعبة، وزعم كل واحد من الفريقين أنّ البرّ التوجه إلى قبلته، فردّ عليهم. وقيل: ليس البرّ فيما أنتم عليه فإنه منسوخ خارج من البرّ، ولكن البرّ ما نبينه. وقيل: كثر خوض المسلمين وأهل الكتاب في أمر
el-Birr (الْبِرَّ); hayrın ve razı olunan her fiilin adıdır. { أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ } [ifadesindeki] hitap Ehl-i Kitab'adır. Zira Yahudiler Beytü'l-Makdis'e doğru batı cihetine, Hristiyanlar ise doğu cihetine namaz kılarlar. Bu durum, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe'ye yöneltildiği vakit onların kıble konusunda ileri geri çokça konuşmalarından ve iki gruptan her birinin asıl iyiliğin (birr) kendi kıblesine yönelmek olduğunu iddia etmesinden ileri gelmiştir; bunun üzerine onlara reddiye verilmiştir. Şöyle de denilmiştir: [Asıl] iyilik sizin üzerinde bulunduğunuz şeyde değildir; zira o neshedilmiştir, iyilik olmaktan çıkmıştır; fakat [asıl] iyilik bizim açıkladığımız şeydir. Şöyle de denilmiştir: Müslümanların ve Ehl-i Kitab'ın ... konusunda ileri geri konuşmaları çoğalmıştı,
القبلة، فقيل: ليس البرّ العظيم الذي يجب أن تذهلوا بشأنه عن سائر صنوف البرّ أمر القبلة، ولكن البرّ الذي يجب الاهتمام به وصرف الهمة برّ من آمن وقام بهذه الأعمال. وقرئ: وليس البرّ- بالنصب على أنه خبر مقدم- وقرأ عبد اللَّه: بأن تولوا، على إدخال الباء على الخبر للتأكيد كقولك: ليس المنطلق بزيد وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ على تأويل حذف المضاف، أى برّ من آمن، أو يتأول البرّ بمعنى ذى البرّ، أو كما قالت:
Kıble meselesinde; bunun üzerine denildi ki: Uğruna diğer bütün iyilik çeşitlerini unutup gaflete düşmeniz gereken büyük iyilik kıble meselesi değildir; bilakis önem verilmesi ve gayretin sarf edilmesi gereken asıl iyilik, iman eden ve bu amelleri yerine getiren kimsenin iyiliğidir. { وَلَيْسَ الْبِرَّ } şeklinde öne geçmiş haber (haber-i mukaddem) olarak mansub da okunmuştur. Abdullah [b. Mes'ûd] ise habere tekit için bâ harf-i cerrinin dâhil edilmesiyle -tıpkı «Zeyd giden değildir» sözün gibi- «بِأَنْ تُوَلُّوا» şeklinde okumuştur. { وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ } ifadesi, muzâfın hazfedilmesi takdiriyle «yani iman edenin iyiliği» anlamındadır; yahut el-birr kelimesi «ذُو الْبِرِّ» (iyilik sahibi) anlamında tevil edilir veya şairin dediği gibi [mübalağa yoluyla zatın bizzat vasıf kılınması kabilindendir]:
فَإنَّمَا هِىَ إقْبَالٌ وَإدْبَارُ
«O ancak yöneliş ve geri geliştir»
وعن المبرّد: لو كنت ممن يقرأ القرآن لقرأت: ولكنّ البرّ، بفتح الباء. وقرئ: ولكن البارّ. وقرأ ابن عامر ونافع: ولكنّ البر بالتخفيف وَالْكِتابِ جنس كتب اللَّه، أو القرآن عَلى حُبِّهِ مع حب المال والشح به، كما قال ابن مسعود «أن تؤتيه وأنت صحيح شحيح، تأمل العيش وتخشى الفقر، ولا تمهل حتى إذا بلغت الحلقوم قلت لفلان كذا ولفلان كذا » . وقيل:
el-Müberred'den şöyle rivayet edilmiştir: "Eğer Kur'an kıraat edenlerden biri olsaydım, [bâ harfinin fethasıyla] { وَلكِنَّ الْبَرَّ } (ve lâkinne'l-berre) diye okurdum." { وَلكِنَّ الْبارَّ } (ve lâkinne'l-bârre) şeklinde de okunmuştur. İbn Âmir ve Nâfi ise [nûn'u] şeddesiz (tahfif ile) { وَلكِنِ الْبِرُّ } şeklinde okumuşlardır. { وَالْكِتابِ } [ifadesi], Allah'ın kitaplarının cinsi veya Kur'an'dır. { عَلى حُبِّهِ } [ifadesi], mala olan sevgi ve ona karşı düşkünlük/cimrilikle birlikte [verilmesidir]; nitekim İbn Mes'ûd şöyle demiştir: « أن تؤتيه وأنت صحيح شحيح، تأمل العيش وتخشى الفقر، ولا تمهل حتى إذا بلغت الحلقوم قلت لفلان كذا ولفلان كذا » “Onu, sen sıhhatli ve cimriyken (mala düşkünken), yaşamayı umup fakirlikten korkarken vermendir; can boğaza gelip de 'Falana şu kadar, filana bu kadar' diyeceğin [zamana kadar] ertelememendir.” Şöyle de denilmiştir:
على حب اللَّه. وقيل: على حب الإيتاء، يريد أن يعطيه وهو طيب النفس بإعطائه. وقدم ذوى القربى لأنهم أحق. قال ﵊: «صدقتك على المسكين صدقة. وعلى ذى رحمك اثنتان لأنها صدقة وصلة » وقال ﵊ : «أفضل الصدقة على ذى الرحم الكاشح » . وأطلق ذَوِي الْقُرْبى وَالْيَتامى والمراد الفقراء منهم لعدم الإلباس. والمسكين:
Allah sevgisi üzerine [vermesidir]. Şöyle de denilmiştir: Vermeyi sevme üzerine, yani gönül hoşluğuyla vermesini kastetmektedir. Akrabaları daha layık oldukları için öne almıştır. Resûlullah aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Yoksula verdiğin sadaka bir sadakadır. Akrabana verdiğin ise iki [sevaptır]; zira o hem sadaka hem de sıla-i rahimdir». Yine aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «En faziletli sadaka, içinde düşmanlık gizleyen akrabaya verilendir». { ذَوِي الْقُرْبى } ve { الْيَتامى } mutlak olarak zikredilmiştir; ancak karışıklık olmaması gerekçesiyle kastedilenler onların fakir olanlarıdır. el-Miskîn (الْمِسْكِين):
الدائم السكون إلى الناس، لأنه لا شيء له، كالمسكير: للدائم السكر وَابْنَ السَّبِيلِ المسافر المنقطع. وجُعل ابنا للسبيل لملازمته له، كما يقال للص القاطع: ابن الطريق. وقيل: هو الضيف، لأنّ السبيل يرعف به وَالسَّائِلِينَ المستطعمين. قال رسول اللَّه ﷺ، للسائل حق وإن جاء على ظهر فرسه وَفِي الرِّقابِ وفي معاونة المكاتبين حتى يفكوا رقابهم. وقيل
[Miskîn], hiçbir şeyi olmadığı için sürekli insanlara sığınan/boyun eğendir; nitekim "miskîr" de sürekli sarhoş olan kimse için kullanılır. { وَابْنَ السَّبِيلِ } [Yolun oğlu ise] yolda kalmış yolcudur. Yoldan hiç ayrılmadığı için ona "yolun oğlu" (ibnü's-sebîl) denilmiştir; nitekim yol kesen hırsıza da "yolun oğlu" (ibnü't-tarîk) denir. Bir görüşe göre o misafirdir; zira yol onu [yerleşik halkın önüne] çıkarmıştır. { وَالسَّائِلِينَ } Yiyecek isteyenlerdir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «At sırtında gelse bile dilenen kimsenin bir hakkı vardır» buyurmuştur. { وَفِي الرِّقَابِ } [Köleler hususunda ise] boyunlarını [kölelikten] kurtarsınlar diye mükâtep kölelere yardım etme hususunda [verilmesidir]. Şöyle de denilmiştir:
في ابتياع الرقاب وإعتاقها. وقيل في فك الأسارى. فإن قلت: قد ذكر إيتاء المال في هذه الوجوه ثم قفاه بإيتاء الزكاة فهل دلّ ذلك على أنّ في المال حقا سوى الزكاة؟ قلت: يحتمل ذلك. وعن الشعبي: أنّ في المال حقاً سوى الزكاة، وتلا هذه الآية. ويحتمل أن يكون ذلك بيان مصارف الزكاة، أو يكون حثا على نوافل الصدقات والمبارّ. وفي الحديث «نسخت الزكاة كلَّ صدقة» يعنى وجوبها. وروى «ليس في المال حق سوى الزكاة» وَالْمُوفُونَ عطف على من آمن.
Köleleri satın alıp azat etme hususunda [verilmesidir]. Esirleri kurtarma hususunda [verilmesidir] de denilmiştir. Şayet: «Malın bu yerlere verilmesini zikretmiş, ardından da zekât vermeyi peşinden getirmiştir; bu durum malda zekâttan başka bir hakkın bulunduğuna delalet eder mi?» dersen, derim ki: Bu muhtemeldir. Şa'bî'den rivayet edildiğine göre: «Malda zekâttan başka hak da vardır» demiş ve bu ayeti okumuştur. Bunun, zekâtın sarf yerlerinin beyanı olması yahut nafile sadakalara ve iyiliklere teşvik olması da muhtemeldir. Hadiste «Zekât bütün sadakaları neshetti» buyrulmuştur; yani farz oluşlarını [neshetmiştir]. «Malda zekâttan başka bir hak yoktur» şeklinde de rivayet edilmiştir. { وَالْمُوفُونَ } [ifadesi], «مَنْ آمَنَ» üzerine matuftur.
وأخرج. الصَّابِرِينَ منصوباً على الاختصاص والمدح، إظهار الفضل الصبر في الشدائد ومواطن القتال على سائر الأعمال. وقرئ: والصابرون. وقرئ. والموفين، والصابرين. والْبَأْساءِ الفقر والشدّة وَالضَّرَّاءِ المرض والزمانة صَدَقُوا كانوا صادقين جادّين في الدين.
{ الصَّابِرِينَ } lafzını ise sıkıntılarda ve savaş meydanlarında sabretmenin diğer amellere olan üstünlüğünü ortaya koymak için ihtisas ve övgü (medih) üzere mansub olarak irab etmiştir. «وَالصَّابِرُونَ» şeklinde de okunmuştur. «وَالْمُوفِينَ، وَالصَّابِرِينَ» şeklinde de okunmuştur. el-Be'sâ (الْبَأْساءِ) fakirlik ve şiddet, ed-Darrâ (الضَّرَّاءِ) hastalık ve sakatlıktır. { صَدَقُوا } Dinde dosdoğru ve samimi olmuşlardır.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٧٨ الى ١٧٩]
[Bakara Suresi (2): Ayetler 178 - 179]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٧٨) وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ يا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧٩)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٧٨) وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ يا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧٩) } “Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı: Hüre hür, köleye köle, kadına kadın. Fakat kime kardeşi tarafından bir şey bağışlanırsa, artık [taraflardan birine düşen] örfe uymak, [diğerine düşen de] ona güzellikle [diyeti] ödemektir. Bu, Rabbinizden bir hafifletme ve bir rahmettir. Kim bundan sonra tecavüzde bulunursa onun için elem verici bir azap vardır. (178) Ey akıl sahipleri! Kısasta sizin için hayat vardır; umulur ki sakınırsınız. (179)”
عن عمر بن عبد العزيز، والحسن البصري، وعطاء، وعكرمة، وهو مذهب مالك والشافعي رحمة اللَّه عليهم: أنّ الحر لا يقتل بالعبد، والذكر لا يقتل بالأنثى، أخذا بهذه الآية. ويقولون:
Ömer b. Abdilazîz, Hasen-i Basrî, Atâ ve İkrime'den nakledildiğine göre -ki bu Mâlik ve Şâfiî'nin -Allah'ın rahmeti üzerlerine olsun- mezhebidir- bu ayet delil alınarak hür olan köle karşılığında öldürülmez, erkek de kadın karşılığında öldürülmez. Şöyle derler:
هي مفسرة لما أبهم في قوله: (النَّفْسَ بِالنَّفْسِ) ولأن تلك واردة لحكاية ما كتب في التوراة على أهلها، وهذه خوطب بها المسلمون وكتب عليهم ما فيها. وعن سعيد ابن المسيب، والشعبي والنخعي، وقتادة، والثوري، وهو مذهب أبى حنيفة وأصحابه: أنها منسوخة بقوله: (النَّفْسَ بِالنَّفْسِ) والقصاص ثابت بين العبد والحرّ، والذكر والأنثى. ويستدلون بقوله ﷺ
Bu [ayet], { النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “Cana can” ayetinde kapalı bırakılan hususu açıklamaktadır. Zira o [ayet], Tevrat ehline farz kılınan şeyin hikâye edilmesi bağlamında vârit olmuştur; bu [ayet] ile ise Müslümanlara hitap edilmiş ve içerdiği hüküm onlara farz kılınmıştır. Saîd b. el-Müseyyeb, Şa‘bî, en-Nehaî, Katâde ve es-Sevrî’den nakledildiğine göre -ki bu, Ebû Hanîfe ve ashabının mezhebidir- bu ayet, { النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “Cana can” ayetiyle neshedilmiştir; kısas, köle ile hür ve erkek ile kadın arasında sabittir. Onlar [buna], [Hz. Peygamber’in] sallallâhu aleyhi ve sellem şu sözünü delil getirirler:
«المسلمون تتكافأ دماؤهم » وبأنّ التفاضل غير معتبر في الأنفس، بدليل أنّ جماعة لو قتلوا واحداً قتلوا به. وروى «أنه كان بين حيين من أحياء العرب دماء في الجاهلية، وكان لأحدهما طول على الآخر، فأقسموا لنقتلنّ الحرّ منكم بالعبد منا، والذكر بالأنثى، والاثنين بالواحد، فتحاكموا إلى رسول اللَّه ﷺ حين جاء اللَّه بالإسلام فنزلت، وأمرهم أن يتباوؤا » فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ معناه: فمن عفى له من جهة أخيه شيء من العفو. على أنه كقولك: سير بزيد بعض السير، وطائفة من السير. ولا يصح أن يكون شيء في معنى المفعول به، لأن «عفا» لا يتعدّى إلى مفعول به إلا بواسطة. وأخوه: هو ولىّ المقتول، وقيل له أخوه، لأنه لابسه، من قبل أنه ولى الدم ومطالبه به، كما تقول للرجل: قل لصاحبك كذا، لمن بينه وبينه أدنى ملابسة أو ذكره بلفظ الأخوة، ليعطف أحدهما على صاحبه بذكر ما هو ثابت بينهما من الجنسية والإسلام فإن قلت: إن عفى يتعدّى بعن لا باللام، فما وجه قوله: (فَمَنْ عُفِيَ لَهُ) ؟ قلت: يتعدى بعن إلى الجاني وإلى الذنب، فيقال: عفوت عن فلان وعن ذنبه. قال اللَّه تعالى: (عَفَا اللَّهُ عَنْكَ) وقال:
«Müslümanların kanları birbirine denktir» [hadisini] ve canlar hususunda üstünlüğün dikkate alınmayacağını -nitekim bir topluluk tek bir kişiyi öldürse hepsi onun karşılığında öldürülür- delil getirirler. Rivayet edildiğine göre «Cahiliye döneminde Arap kabilelerinden ikisi arasında kan davaları vardı ve bu kabilelerden biri diğerine karşı üstünlük taslardı. [Bu sebeple] ‘Bizim kölemize karşılık mutlaka sizden bir hürü, kadınımıza karşılık bir erkeği, tek bir kişimize karşılık da iki kişiyi öldüreceğiz!’ diye yemin ettiler. Allah İslâm'ı getirince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e başvurup hükmünü istediler; bunun üzerine [bu ayet] indi ve [Resûlullah] onlara eşitliği sağlamalarını (kısası denk uygulamalarını) emretti». { فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ } [ayetinin] anlamı şudur: Kardeşi tarafından lehine aftan herhangi bir şey bağışlanan kimse... Bu [ifade], senin «Zeyd ile yürüyüşün bir kısmı / bir bölümü yüründü» demen gibidir. Buradaki «şey» kelimesinin mefulün bih (düz tümleç) anlamında olması sahih değildir; zira «afâ» (عَفَا) fiili bir vasıta (harf-i cer) olmaksızın mefulün bihe geçişli olamaz. Onun «kardeşi» ise maktulün velisidir. Kanın velisi ve onun talep edicisi olması hasebiyle aralarındaki irtibattan ötürü ona «onun kardeşi» denilmiştir; tıpkı aralarında en küçük bir münasebet bulunan bir kimse için bir adama «Arkadaşına şöyle de» demen gibi. Yahut aralarında sabit olan soydaşlık ve İslâm bağını hatırlatarak birinin diğerine şefkat ve merhamet göstermesini sağlamak maksadıyla onu «kardeşlik» lafzıyla anmıştır. Şayet: «Afâ (عَفَا) fiili lâm (لِ) ile değil, an (عَنْ) ile geçişli olur; o hâlde { فَمَنْ عُفِيَ لَهُ } kavlinin izahı nasıldır?» dersen, derim ki: [Bu fiil] hem suçluya hem de günaha «an» harf-i cerri ile geçişli olur; nitekim «Falancayı ve onun günahını bağışladım (عَفَوْتُ عَنْ فُلَانٍ وَعَنْ ذَنْبِهِ)» denir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ } “Allah seni affetti” ve şöyle buyurmuştur:
(عَفَا اللَّهُ عَنْها) فإذا تعدّى إلى الذنب والجاني معا قيل: عفوت لفلان عما جنى، كما تقول: غفرت له ذنبه وتجاوزت له عنه. وعلى هذا ما في الآية، كأنه قيل: فمن عفى له عند جنايته، فاستغنى عن ذكر الجناية. فإن قلت: هلا فسرت عفى بترك حتى يكون شيء في معنى المفعول به؟ قلت: لأن عفا الشيء بمعنى تركه ليس بثبت، ولكن أعفاه. ومنه قوله ﵊: «وأعفوا اللحى» فإن قلت. فقد ثبت قولهم: عفا أثره إذا محاه وأزاله، فهلا جعلت معناه: فمن محى له من أخيه شيء؟ قلت: عبارة قلقة في مكانها، والعفو في باب الجنايات عبارة متداولة مشهورة في الكتاب والسنة واستعمال الناس، فلا يعدل عنها إلى أخرى قلقة نابية عن مكانها، وترى كثيراً ممن يتعاطى هذا العلم يجترئ- إذا أعضل عليه تخريج وجه للمشكل من كلام اللَّه- على اختراع لغة وادعاء على العرب ما لا تعرفه، وهذه جرأة يستعاذ باللَّه منها. فإن قلت؟ لم قيل: شيء من العفو؟ قلت:
{ عَفَا اللَّهُ عَنْها } “Allah onları bağışladı”. Günah ve suçluya birlikte geçiş yaptığında ise: «İşlediği suç hususunda falancayı bağışladım» denir; tıpkı «Ona günahını bağışladım ve onun lehine bundan vazgeçtim» demen gibi. Ayetteki ifade de buna göredir; sanki «Cinayeti hususunda lehine af vaki olan kimse» denilmiş de cinayetin zikrinden müstağni kalınmıştır. Şayet: «Şey' (شَيْءٌ) lafzının mef'ûlün bih anlamında olabilmesi için 'afâ' fiilini 'terk etti' anlamında tefsir etseydin ya?» dersen, derim ki: Çünkü sülâsî «عفا» fiilinin 'bir şeyi terk etti' anlamına gelmesi sabit değildir; bilakis 'a'fâ' (أَعْفَى) kalıbı bu anlamdadır. Nitekim Resûlullah aleyhisselâm'ın: «Ve sakalları [kendi haline] bırakınız» buyruğu bundandır. Şayet: «Onların 'İzini sildiğinde izini yok etti/sildi (عفا أثره)' sözü sabittir; o halde niçin anlamını 'Kardeşinden onun lehine bir şey silinen kimse' yapmadın?» dersen, derim ki: Bu yerinde oturmayan eğreti bir ifadedir; cinayetler bahsinde af (العفو) lafzı Kitap'ta, Sünnet'te ve insanların kullanımında tedavülde olan meşhur bir ifadedir; dolayısıyla ondan vazgeçilip yerine oturmayan, yabancı düşen başka bir ifadeye sapılamaz. Bu ilimle uğraşanların çoğunu görürsün ki Allah'ın kelamındaki müşkil bir hususun izahı kendisine zor geldiğinde, Arapçada bilinmeyen bir dil uydurmaya ve Araplara bilmedikleri şeyi isnat etmeye cüret eder; bu ise Allah'a sığınılacak bir cürettir. Şayet: «Niçin 'aftan bir parça' denilmiştir?» dersen, derim ki:
للإشعار بأنه إذا عفى له طرف من العفو وبعض منه بأن يعفى عن بعض الدم، أو عفا عنه بعض الورثة تم العفو وسقط القصاص ولم تجب إلا الدية فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ فليكن اتباع، أو فالأمر اتباع. وهذه توصية للمعفو عنه والعافي جميعا. يعنى فليتبع الولي القاتل بالمعروف بأن لا يعنف به ولا يطالبه إلا مطالبة جميلة، وليؤدّ إليه القاتل بدل الدم أداء بإحسان، بأن لا يمطله ولا يبخسه ذلِكَ الحكم المذكور من العفو والدية تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ لأن أهل التوراة كتب عليهم القصاص البتة وحرّم العفو وأخذ الدية، وعلى أهل الإنجيل العفو وحرّم القصاص والدية، وخيرت هذه الأمّة بين الثلاث: القصاص والدية والعفو، توسعة عليهم وتيسيراً فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ التخفيف، فتجاوز ما شرع له من قتل غير القاتل ، أو القتل بعد أخذ الدية. فقد كان الولي في الجاهلية يؤمّن القاتل بقبوله الدية، ثم يظفر به فيقتله فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ نوع من العذاب شديد الألم في الآخرة. وعن قتادة: العذاب الأليم أن يقتل لا محالة ولا يقبل منه دية، لقوله ﵇ «لا أعافى أحداً قتل بعد أخذه الدية» وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ كلام فصيح لما فيه من الغرابة ، وهو أنّ القصاص قتل وتفويت للحياة، وقد جعل مكانا وظرفا للحياة، ومن إصابة محز البلاغة بتعريف القصاص وتنكير الحياة لأنّ المعنى: ولكم في هذا الجنس من الحكم الذي هو القصاص حياة عظيمة، وذلك أنهم كانوا
[Bu ifade,] affın bir cüzü ve bir kısmı lehine gerçekleştiğinde -şöyle ki kan bedelinin bir kısmından vazgeçilirse yahut mirasçılardan bir kısmı onu affederse- affın tamamlanmış olacağını, kısasın düşeceğini ve yalnızca diyetin gerekeceğini bildirmek içindir. { فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ } “O hâlde [örfe] uygun bir takip...”; «O hâlde [örfe] uygun bir takip olsun» yahut «[Bu durumda] hüküm, [örfe] uygun bir takiptir» [anlamındadır]. Bu, hem affedilen hem de affeden kimsenin her ikisine yönelik bir tavsiyedir. Yani veli, katile sertlik göstermeyip ondan yalnızca güzel bir şekilde talepte bulunarak örfe uygun hareket etsin; katil de kan bedelini onu oyalamaksızın ve eksiltmeksizin güzellikle [veliye] ödesin. { ذلِكَ } “İşte bu” af ve diyetten ibaret olan mezkûr hüküm, { تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ } “Rabbinizden bir hafifletme ve bir rahmettir”. Zira Tevrat ehline kesin olarak sadece kısas farz kılınmış, af ve diyet almak haram kılınmıştı; İncil ehline ise af [farz kılınmış], kısas ve diyet haram kılınmıştı. Bu ümmet ise kendilerine bir genişlik ve kolaylık olsun diye üç seçenek arasında muhayyer bırakılmıştır: Kısas, diyet ve af. { فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ } “Kim bundan sonra tecavüzde bulunursa”, yani bu hafifletmeden sonra katilden başkasını öldürmek yahut diyeti aldıktan sonra öldürmek suretiyle kendisine meşru kılınan sınırı aşarsa [bunun cezası vardır]. Nitekim Cahiliye döneminde veli, diyeti kabul ederek katile güvence verir, ardından onu ele geçirip öldürürdü. { فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ } “onun için can yakıcı bir azap vardır”; [yani] ahirette elem verici şiddetli bir azap türü vardır. Katâde’den [nakledildiğine göre] can yakıcı azap, onun kesinlikle öldürülmesi ve kendisinden hiçbir diyetin kabul edilmemesidir; zira Peygamber aleyhisselâm: «Diyeti aldıktan sonra [katili] öldüren hiç kimseyi [kısastan] affetmem» buyurmuştur. { وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ } “Kısasta sizin için hayat vardır” [ifadesi], içerdiği bediî incelikten ötürü fasih bir kelamdır. Şöyle ki kısas bir öldürme ve hayattan mahrum bırakma olduğu hâlde, hayat için bir mekân ve zarf kılınmıştır. Kısas kelimesinin marife (belirli), hayat kelimesinin ise nekire (belirsiz) kılınması da tam hedefini bulan bir belagattir; zira anlam: «Kısastan ibaret olan bu hüküm türünde sizin için büyük bir hayat vardır» demektir. Çünkü onlar...
يقتلون بالواحد الجماعة، وكم قتل مهلهل بأخيه كليب حتى كاد يفنى بكر بن وائل، وكان يقتل بالمقتول غير قاتله فتثور الفتنة ويقع بينهم التناحر، فلما جاء الإسلام بشرع القصاص كانت فيه حياة أىّ حياة، أو نوع من الحياة، وهي الحياة الحاصلة بالارتداع عن القتل لوقوع العلم بالاقتصاص من القاتل، لأنه إذا همّ بالقتل فعلم أنه يقتصّ فارتدع منه سلم صاحبه من القتل، وسلم هو من القود، فكان القصاص سبب حياة نفسين. وقرأ أبو الجوزاء: ولكم في القصاص حياة: أى فيما قص عليكم من حكم القتل. والقصاص. وقيل القصص: القرآن، أى ولكم في القرآن حياة للقلوب: كقوله تعالى: (رُوحاً مِنْ أَمْرِنا) ، (وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ) . لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ أى أريتكم ما في القصاص من استبقاء الأرواح وحفظ النفوس (لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ) تعملون عمل أهل التقوى في المحافظة على القصاص والحكم به. وهو خطاب له فضل اختصاص بالأئمة.
Bir kişiye karşılık bir topluluğu öldürürlerdi; nitekim Mühelhil kardeşi Kuleyb uğruna neredeyse Bekr b. Vâil kabilesini yok edene kadar nice insanı öldürmüştü. Maktulün yerine katilinden başkası öldürülür, böylece fitne alevlenir ve aralarında boğazlaşmalar meydana gelirdi. İslam kısas hükmünü getirince bunda ne muazzam bir hayat yahut bir hayat türü hâsıl oldu; bu da katilden kısas alınacağının bilinmesi sebebiyle öldürmekten vazgeçmekle elde edilen hayattır. Çünkü bir kimse öldürmeye niyetlendiğinde kendisinden kısas alınacağını bilip bundan vazgeçerse hem arkadaşı öldürülmekten kurtulur hem de kendisi kısastan kurtulur; böylece kısas iki canın hayat bulmasına sebep olur. Ebü'l-Cevzâ: «ولكم في القِصَاصِ حَيَاةٌ» şeklinde okumuştur: Yani öldürme hükmünden size anlatılan/kıssası yapılan şeyde [hayat vardır]. el-Kısâs ve el-Kasas'ın Kur'an olduğu da söylenmiştir; yani Yüce Allah'ın: { رُوحاً مِنْ أَمْرِنا } “Emrimizden bir ruh” ve { وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ } “Yaşayan da apaçık bir delilden dolayı yaşasın” buyruklarında olduğu gibi 'Kur'an'da sizin için kalplerin hayatı vardır' demektir. { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } Yani kısası gözetme ve onunla hükmetme hususunda takva ehlinin amelini işleyesiniz diye kısasta canları koruma ve nefisleri muhafaza etme hikmetini size gösterdim. Bu, yöneticilere (imamlara) daha özel bir tahsisi olan bir hitaptır.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٨٠ الى ١٨٢]
[Bakara Suresi (2): Ayetler 180 - 182]
كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (١٨٠) فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ ما سَمِعَهُ فَإِنَّما إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٨١) فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٨٢)
{ كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (١٨٠) فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ ما سَمِعَهُ فَإِنَّما إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٨١) فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٨٢) } “Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir hayır (mal) bırakacaksa anaya, babaya, yakın akrabaya uygun bir tarzda vasiyet etmek sakınanlar üzerine bir hak olarak size farz kılındı. (180) Artık kim bunu işittikten sonra değiştirirse, bunun günahı ancak onu değiştirenlerin üzerinedir. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (181) Kim de vasiyet edenin bir haksızlığa meyletmesinden veya bir günaha girmesinden endişe edip onların arasını düzeltirse, ona hiçbir günah yoktur. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (182)”
إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إذا دنا منه وظهرت أماراته (خَيْراً) مالا كثيراً. عن عائشة رضى اللَّه عنها أنّ رجلا أراد الوصية وله عيال وأربعمائة دينار، فقالت: ما أرى فيه فضلا .
{ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ } Ölüm ona yaklaştığında ve alametleri belirdiğinde [farz kılındı]. { خَيْراً } Çok mal [demektir]. Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre bir adam vasiyet etmek istemişti; bakmakla yükümlü olduğu ailesi ve dört yüz dinarı vardı. Âişe: «Bunda [vasiyet edilecek] bir fazlalık görmüyorum» dedi.
وأراد آخر أن يوصى فسألته: كم مالك؟ فقال: ثلاثة آلاف. قالت: كم عيالك؟ قال:
Bir başkası da vasiyet etmek istemişti. Âişe ona: «Malın ne kadar?» diye sordu. O: «Üç bin» dedi. Âişe: «Bakmakla yükümlü olduğun kaç kişi var?» dedi. O:
أربعة. قالت: إنما قال اللَّه (إِنْ تَرَكَ خَيْراً) وإنّ هذا الشيء يسير فاتركه لعيالك ، وعن علىّ رضى اللَّه عنه: أنّ مولى له أراد أن يوصى وله سبعمائة فمنعه . وقال: قال اللَّه تعالى
«Dört» dedi. [Âişe] şöyle dedi: «Allah ancak { إِنْ تَرَكَ خَيْراً } “Eğer bir hayır bırakırsa” buyurmuştur. Bu ise pek az bir şeydir; onu, bakmakla yükümlü olduğun ailene bırak.» Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre, mevlâsı (âzatlısı) olan bir kişi vasiyette bulunmak istemişti; yedi yüz [dirhemi] vardı, [Ali] ona engel oldu ve: «Yüce Allah şöyle buyurmuştur...» dedi:
(إِنْ تَرَكَ خَيْراً) والخير هو المال، وليس لك مال. والوصية فاعل كتب، وذكر فعلها للفاصل، ولأنها بمعنى أن يوصى، ولذلك ذكر الراجع في قوله: (فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ ما سَمِعَهُ) والوصية للوارث كانت في بدء الإسلام فنسخت بآية المواريث، وبقوله ﵇ «إنّ اللَّه أعطى كلّ ذى حق حقه ألا لا وصية لوارث » وبتلقى الأمّة إياه بالقبول حتى لحق بالمتواتر وإن كان من الآحاد، لأنهم لا يتلقون بالقبول إلا الثبت الذي صحت روايته. وقيل: لم تنسخ، والوارث يجمع له بين الوصية والميراث بحكم الآيتين. وقيل: ما هي بمخالفة لآية المواريث.
{ إِنْ تَرَكَ خَيْراً } “Eğer bir hayır bırakacaksa” buyurmuştur; hayır ise maldır, senin ise malın yoktur. el-Vasiyyetü (الْوَصِيَّةُ), «كُتِبَ» fiilinin fâilidir; araya fasıla girdiği için ve «vasiyet etmesi» manasında olduğu için fiili müzekker getirilmiştir; bu sebeple { فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ ما سَمِعَهُ } buyruğundaki zamir de müzekker kılınmıştır. Vârise vasiyet İslam'ın başlangıcında mevcuttu, sonra miras ayetiyle ve Resûlullah aleyhisselâm'ın «Şüphesiz Allah her hak sahibine hakkını vermiştir; dikkat edin, vârise vasiyet yoktur» buyruğuyla ve ümmetin bunu kabulle karşılayıp ahâd haber olsa bile mütevâtir seviyesine ulaştırmasıyla neshedilmiştir; zira ümmet ancak rivayeti sahih olan sağlam haberi kabulle karşılar. Şöyle de denilmiştir: Neshedilmemiştir; iki ayetin hükmü gereğince vâris için hem vasiyet hem miras bir arada toplanır. Şöyle de denilmiştir: Bu ayet miras ayetine aykırı değildir.
ومعناها: كتب عليكم ما أوصى به اللَّه من توريث الوالدين والأقربين من قوله تعالى:
Anlamı şudur: Yüce Allah'ın şu buyruğundan hareketle: Anne babayı ve akrabaları vâris kılma hususunda Allah'ın vasiyet ettiği hüküm size farz kılındı:
(يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ) أو كتب على المحتضر أن يوصى للوالدين والأقربين بتوفير ما أوصى به اللَّه لهم عليهم، وأن لا ينقص من أنصبائهم بِالْمَعْرُوفِ بالعدل، وهو أن لا يوصى للغنى ويدع الفقير ولا يتجاوز الثلث حَقًّا مصدر مؤكد، أى حق ذلك حقاً فَمَنْ بَدَّلَهُ فمن غير الإيصاء عن وجهه إن كان موافقاً للشرع من الأوصياء والشهود بَعْدَ ما سَمِعَهُ وتحققه فَإِنَّما إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ فما إثم الإيصاء المغير أو التبديل إلا على مبدّليه دون غيرهم من الموصى والموصى له، لأنهما بريان من الحيف إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ وعيد المبدّل فَمَنْ خافَ فمن توقع وعلم، وهذا في كلامهم شائع يقولون: أخاف أن ترسل السماء، يريدون التوقع والظنّ الغالب الجاري مجرى العلم جَنَفاً ميلا عن الحق بالخطإ في الوصية أَوْ إِثْماً أو تعمداً للحيف فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ بين الموصى لهم وهم الوالدان والأقربون بإجرائهم على طريق الشرع فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ حينئذ، لأنّ تبديله تبديل باطل إلى حق ذكر من يبدّل بالباطل ثم من يبدّل بالحق ليعلم أنّ كل تبديل لا يؤثم .
{ يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } “Allah çocuklarınız hakkında size vasiyet eder (emreder)”; yahut ölüm döşeğindeki kimseye, anne babaya ve akrabalara Allah'ın onlar için vasiyet ettiği payları tam olarak vermeyi vasiyet etmesi ve onların paylarından eksiltmemesi farz kılınmıştır. { بِالْمَعْرُوفِ } Adaletle; bu da zengine vasiyet edip fakiri terk etmemesi ve üçte biri aşmamasıdır. { حَقًّا } Tekit edici mastardır; yani bu hakikat olarak hakkın ta kendisidir. { فَمَنْ بَدَّلَهُ } Vasiyetçilerden ve şahitlerden her kim şeriata uygun olan vasiyeti aslından saptırıp değiştirirse, { بَعْدَ ما سَمِعَهُ } onu işitip tahakkuk ettikten sonra [değiştirirse], { فَإِنَّما إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ } değiştirilen vasiyetin yahut tebdilin günahı vasiyet eden ve lehine vasiyet edilen gibi başkalarına değil, sadece onu değiştirenlerin üzerinedir; çünkü o ikisi haksızlıktan uzaktır. { إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } Değiştirene yönelik bir tehdittir. { فَمَنْ خافَ } Kim tahmin eder ve bilirse; bu onların kelamında yaygındır, nitekim kesin bilgi yerine geçen beklenti ve kuvvetli zannı kastederek «Gökten yağmur inmesinden korkarım (beklerim)» derler. { جَنَفاً } Vasiyette hata yoluyla haktan sapma, { أَوْ إِثْماً } yahut kasten haksızlık etme [korkusu duyarsa]. { فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ } Onları şeriat yoluna sevk ederek lehlerine vasiyet edilenler yani anne baba ve akrabaların arasını düzeltirse, { فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } o vakit ona hiçbir günah yoktur; çünkü onun değiştirmesi batılı hakka dönüştürmektir. Her tebdilin günah olmadığını bildirmek için önce batıl ile değiştireni, ardından da hak ile değiştireni zikretmiştir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٨٣ الى ١٨٤]
[Bakara Suresi (2): Ayetler 183 - 184]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٨٣) أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٨٤)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Ey iman edenler! [Kötülüklerden ve günahlardan] sakınasınız diye oruç, sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de farz kılındı.” (183) { أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “[Oruç] sayılı günlerdir. Artık sizden kim hasta veya yolculukta olursa, [tutamadığı günler] sayısınca başka günlerde [kaza etsin]. Ona [zorlukla] güç yetirenlerin üzerine ise bir yoksulu doyuracak fidye [verme borcu] vardır. Kim de gönülden bir hayır yaparsa bu kendisi için daha hayırlıdır. Şayet bilirseniz oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır.” (184)
كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ على الأنبياء والأمم من لدن آدم إلى عهدكم. قال علىّ رضى اللَّه عنه: أوّلهم آدم، يعنى أنّ الصوم عبادة قديمة أصلية ما أخلى اللَّه أمّة من افتراضها عليهم، لم يفرضها عليكم وحدكم لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ بالمحافظة عليها وتعظيمها لأصالتها وقدمها، أو لعلكم تتقون المعاصي، لأنّ الصائم أظلف لنفسه وأردع لها من مواقعة السوء. قال ﵇: «فعليه بالصوم فإنّ الصوم له وجاء » أو لعلكم تنتظمون في زمرة المتقين، لأنّ الصوم شعارهم. وقيل معناه: أنه كصومهم في عدد الأيام وهو شهر رمضان، كتب على أهل الإنجيل فأصابهم موتان، فزادوا عشراً قبله وعشراً بعده. فجعلوه خمسين يوماً. وقيل:
{ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } Âdem'den sizin devrinize kadar peygamberlere ve ümmetlere [farz kılındığı gibi]. Ali radıyallâhu anh: «Onların ilki Âdem'dir» demiştir. Yani oruç köklü ve kadim bir ibadettir; Allah hiçbir ümmeti onu kendilerine farz kılmaktan hali bırakmamıştır, onu sadece size farz kılmamıştır. { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } Aslîliği ve kıdemi sebebiyle onu muhafaza ederek ve yücelterek [sakınasınız diye]; yahut günahlardan sakınasınız diye, zira oruçlu kimse nefsine daha hâkimdir ve onu kötülüğe düşmekten daha çok alıkoyar. Resûlullah aleyhisselâm: «Oruca sarılsın, çünkü oruç onun için bir kalkandır» buyurmuştur. Yahut takva sahiplerinin zümresine dâhil olasınız diye; zira oruç onların şiârıdır. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı, gün sayısı bakımından onların orucu gibi olmasıdır ki o da Ramazan ayıdır; İncil ehline farz kılınmıştı, aralarında salgın bir ölüm meydana gelince on gün öncesine, on gün de sonrasına eklediler ve onu elli gün yaptılar. Şöyle de denilmiştir:
كان وقوعه في البرد الشديد والحرّ الشديد، فشقّ عليهم في أسفارهم ومعايشهم فجعلوه بين الشتاء والربيع، وزادوا عشرين يوما كفارة لتحويله عن وقته. وقيل: الأيام المعدودات:
Onun denk gelişi şiddetli soğuk ve şiddetli sıcak zamanlarındaydı; bu da yolculuklarında ve geçimlerinde onlara zor geldi, bu yüzden onu kış ile ilkbahar arasına aldılar ve vaktinden kaydırmanın kefareti olarak yirmi gün eklediler. Şöyle de denilmiştir: Sayılı günler:
عاشوراء، وثلاثة أيام من كل شهر. كتب على رسول اللَّه ﷺ صيامها حين هاجر. ثم نسخت بشهر رمضان. وقيل: كتب عليكم كما كتب عليهم أن يتقوا المفطر بعد أن يصلوا العشاء وبعد أن يناموا، ثم نسخ ذلك بقوله: (أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ) … الآية. ومعنى مَعْدُوداتٍ موقتات بعدد معلوم. أو قلائل، كقوله: (دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ) وأصله أنّ المال القليل يقدّر بالعدد ويتحكر فيه. والكثير يهال هيلا ويحثى حثيا. وانتصاب أياماً بالصيام، كقولك: نويت الخروج يوم الجمعة أَوْ عَلى سَفَرٍ أو راكب سفر فَعِدَّةٌ فعليه عدّة. وقرئ بالنصب بمعنى: فليصم عدّة وهذا على سبيل الرخصة. وقيل: مكتوب عليهما أن يفطرا ويصوما عدّة مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ واختلف في المرض المبيح للإفطار، فمن قائل: كل مرض، لأنّ اللَّه تعالى لم يخص مرضا دون مرض كما لم يخص سفراً دون سفر، فكما أنّ لكل مسافر أن يفطر، فكذلك كل مريض. وعن ابن سيرين أنه دخل عليه في رمضان وهو يأكل فاعتلّ بوجع أصبعه. وسئل مالك عن الرجل يصيبه الرمد الشديد أو الصداع المضر وليس به مرض يضجعه، فقال: إنه في سعة من الإفطار. وقائل: هو المرض الذي يعسر معه الصوم ويزيد فيه، لقوله تعالى يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وعن الشافعي: لا يفطر حتى يجهده الجهد غير المحتمل. واختلف أيضاً في القضاء فعامّة العلماء على التخيير. وعن أبى عبيدة بن الجرّاح رضى اللَّه عنه: «إنّ اللَّه لم يرخص لكم في
Âşûrâ [günü] ve her aydan üç gündür. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hicret ettiğinde bunların orucu ona farz kılınmıştı; sonra ramazan ayı ile neshedildi. Şöyle de denilmiştir: Onlara farz kılındığı gibi size de yatsı namazını kıldıktan ve uyuduktan sonra orucu bozan şeylerden sakınmak farz kılındı; sonra bu, { أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ } “Oruç gecesinde size helal kılındı...” ayetiyle neshedildi. { مَعْدُوداتٍ } ifadesinin anlamı, bilinen bir sayı ile vakitleri belirlenmiş [günler] veya { دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ } “sayılı birkaç dirhem” ayetinde olduğu gibi 'az sayıda' demektir. Bunun aslı şudur: Az mal sayıyla takdir edilir ve onun üzerine titrenir; çok mal ise avuç avuç, öbek öbek dökülüp saçılır. { أَيَّاماً } kelimesinin mansub oluşu { الصِّيَامُ } lafzı iledir; tıpkı 'Cuma günü çıkmaya niyet ettim' demen gibidir. { أَوْ عَلى سَفَرٍ } yani 'yahut bir yolculuk üzerinde olan'. { فَعِدَّةٌ } yani 'onun üzerine bir sayı [kaza] gerekir'. Nasb ile [فَعِدَّةً şeklinde], 'o halde bir sayı tutsun' manasında da okunmuştur ki bu bir ruhsat kabilindendir. Şöyle de denilmiştir: İkisine de [hasta ve yolcuya], oruçlarını açmaları ve { مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } başka günlerden bir sayı [kaza] tutmaları farz kılınmıştır. Orucu açmayı mubah kılan hastalık hususunda ihtilaf edilmiştir: Bazıları 'Her hastalıktır; zira Allah Teâlâ bir yolculuğu diğer yolculuktan ayırt etmediği gibi bir hastalığı da diğer hastalıktan ayırt etmemiştir; dolayısıyla her yolcunun orucunu açma hakkı olduğu gibi her hastanın da hakkıdır' demiştir. İbn Sîrîn'den rivayet edildiğine göre, ramazan ayında birisi onun yanına girdiğinde kendisini yemek yerken görmüş, o da parmağının ağrısını mazeret göstermiştir. Mâlik'e, şiddetli göz ağrısına veya zarar veren bir baş ağrısına yakalanan fakat kendisini yatağa düşürecek bir hastalığı bulunmayan adam sorulmuş; o da: 'Orucu açma konusunda ruhsat ve genişlik içindedir' demiştir. Bazıları da: 'O, kendisiyle birlikte oruç tutmanın zorlaştığı ve orucun hastalığı artırdığı durumdur; zira Allah Teâlâ { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık diler” buyurmuştur' demiştir. Şâfiî'den ise şöyle rivayet edilmiştir: 'Kişi dayanılamayacak derecede takatten düşmedikçe orucunu açamaz.' Kazanın nasıl yapılacağı hususunda da ihtilaf edilmiştir; âlimlerin geneli serbestlik (peş peşe veya ayrı ayrı tutma muhayyerliği) görüşündedir. Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: «Allah sizin orucunuzu
فطره وهو يريد أن يشق عليكم في قضائه، إن شئت فواتر، وإن شئت ففرّق» وعن علىّ وابن عمر والشعبي وغيرهم أنه يقضى كما فات متتابعاً . وفي قراءة أبىّ: فعدّة من أيام أخر متتابعات. فإن قلت:
açılmasında ruhsat verip de kazasında size zorluk çıkarmayı dilemiş değildir; dilersen peş peşe tut, dilersen ayrı ayrı tut». Ali, İbn Ömer, Şa'bî ve başkalarından ise kazanın kaçırıldığı gibi peş peşe yapılacağı rivayet edilmiştir. Übeyy'in kıraatinde: «فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ مُتَتَابِعَاتٍ» (birbiri ardınca diğer günlerden bir sayı) şeklindedir. Şayet:
فكيف قيل (فَعِدَّةٌ) على التنكير ولم يقل: فعدّتها، أى فعدة الأيام المعدودات؟ قلت: لما قيل: فعدّة، والعدّة بمعنى المعدود فأمر بأن يصوم أياما معدودة مكانها، علم أنه لا يؤثر عدد على عددها، فأغنى ذلك عن التعريف بالإضافة وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ وعلى المطيقين للصيام الذين لا عذر بهم إن أفطروا فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ نصف صاع من برّ أو صاع من غيره عند أهل العراق، وعند أهل الحجاز مدّ، وكان ذلك في بدء الإسلام: فرض عليهم الصوم ولم يتعوّدوه فاشتدّ عليهم، فرخص لهم في الإفطار والفدية. وقرأ ابن عباس: يطوّقونه، تفعيل من الطوق إما بمعنى الطاقة أو القلادة، أى يكلفونه أو يقلدونه ويقال لهم صوموا. وعنه: يتطوّقونه بمعنى يتكلفونه أو يتقلدونه. ويطوقونه بإدغام التاء في الطاء. ويطيقونه ويطيقونه بمعنى يتطوقونه، وأصلهما يطيوقونه ويتطيوقونه، على أنهما من فيعل وتفعيل من الطوق، فأدغمت الياء في الواو بعد قلبها ياء كقولهم: تدير المكان وما بها ديار. وفيه وجهان: أحدهما نحو معنى يطيقونه. والثاني يكلفونه أو يتكلفونه على جهد منهم وعسر وهم الشيوخ والعجائز، وحكم هؤلاء الإفطار والفدية، وهو على هذا الوجه ثابت غير منسوخ.
«Niçin 'onun sayısı' yani 'sayılı günlerin sayısı' denilmeyip de { فَعِدَّةٌ } şeklinde nekire olarak getirilmiştir?» dersen, derim ki: { فَعِدَّةٌ } denilip ve 'el-ıdde' (el-idde) 'sayılan şey' manasında olunca, onların yerine sayılı günler tutması emredildiğinde, hiçbir sayının o günlerin sayısına üstün tutulamayacağı anlaşılmış, böylece izafetle marife kılmaya ihtiyaç bırakmamıştır. { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ } Oruca gücü yetip de hiçbir mazereti olmadığı halde oruç açan kimseler üzerine; { فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ } Irak ehline göre buğdaydan yarım sâ' yahut diğerlerinden bir sâ', Hicaz ehline göre ise bir müdd'dür. Bu, İslam'ın başlangıcındaydı: Oruç onlara farz kılınmıştı ve alışkın olmadıkları için kendilerine ağır gelmişti; bunun üzerine oruç açma ve fidye verme konusunda kendilerine ruhsat tanındı. İbn Abbâs: Tâkat veya boyunduruk anlamında olan tavk (طوق) kökünden tef'îl babında «يُطَوَّقُونَهُ» şeklinde okumuştur; yani kendisine külfet yüklenen yahut boynuna borç kılınan ve kendilerine 'oruç tutun' denilen kimseler [kastedilir]. Ondan: Kendisine külfet yükleyen yahut boynuna borç edinen anlamında «يَتَطَوَّقُونَهُ» şeklinde de rivayet edilmiştir. Tâ harfini tı harfine idgam ederek «يَطَّوَّقُونَهُ» şeklinde de okunmuştur. «يُطَيِّقُونَهُ» ve «يَطَّيَّقُونَهُ» şekilleri de «يَتَطَوَّقُونَهُ» manasındadır; asılları «يُطَيْوِقُونَهُ» ve «يَتَطَيْوَقُونَهُ» olup tavk kökünden fey'al ve tefey'ul kalıplarındadır; tıpkı onların «Mekân yurt edindi (تَدَيَّرَ) ve orada hiçbir kimse (دَيَّار) yoktur» sözlerinde olduğu gibi yâ harfi vâv harfinin yâ'ya kalbedilmesinden sonra ona idgam edilmiştir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: «يُطِيقُونَهُ» lafzının manası gibidir. İkincisi: Zorlukla ve meşakkatle güç yetiren yahut kendilerini zora koşan kimselerdir ki bunlar yaşlı erkekler ve yaşlı kadınlardır; bunların hükmü oruç açmak ve fidye vermektir. Bu veçhe göre hüküm sabit olup neshedilmemiştir.
ويجوز أن يكون هذا معنى يطيقونه، أى يصومونه جهدهم وطاقتهم ومبلغ وسعهم فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فزاد على مقدار الفدية فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ فالتطوع أخير له أو الخير. وقرئ فمن يطوّع، بمعنى يتطوّع وَأَنْ تَصُومُوا أيها المطيقون أو المطوقون وحملتم على أنفسكم وجهدتم طاقتكم خَيْرٌ لَكُمْ من الفدية وتطوّع الخير. ويجوز أن ينتظم في الخطاب المريض والمسافر أيضاً.
Bunun «يُطِيقُونَهُ» lafzının manası olması da caizdir; yani güçleri, takatleri ve güçlerinin yettiği son hadde kadar oruç tutarlar. { فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً } Kim fidye miktarını artırırsa, { فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ } bu gönüllü hayır yahut hayrın kendisi onun için daha iyidir. «يَتَطَوَّعُ» anlamında «فَمَنْ يَطَّوَّعْ» şeklinde de okunmuştur. { وَأَنْ تَصُومُوا } Ey oruca güç yetirenler yahut kendisine külfet yüklenenler, nefsinize yüklenip takatinizi sarf ederek; { خَيْرٌ لَكُمْ } fidyeden ve fazladan hayır yapmaktan sizin için daha hayırlıdır. Bu hitabın içine hasta ve yolcunun da dâhil olması caizdir.
وفي قراءة أبىّ: والصيام خير لكم.
Übeyy'in kıraatinde: «وَالصِّيَامُ خَيْرٌ لَكُمْ» (Oruç tutmak sizin için daha hayırlıdır) şeklindedir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٨٥]
[Bakara Suresi (2): Ayet 185]
شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَالْفُرْقانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى ما هَداكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٨٥)
{ شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَالْفُرْقانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى ما هَداكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٨٥) } “O [sayılı günler], doğruyu eğriden ayıran, insanlara bir rehber ve hidayetin apaçık delilleri olarak Kur'an'ın indirildiği Ramazan ayıdır. Artık sizden kim bu aya erişirse onu oruçla geçirsin. Kim de hasta veya yolculukta olursa, [tutamadığı günler] sayısınca diğer günlerde [tutsun]. Allah sizin için kolaylık ister, sizin için zorluk istemez; sayıyı tamamlamanızı, sizi doğru yola iletmesine karşılık Allah'ı yüceltmenizi ister. Umulur ki şükredersiniz. (185)”
الرمضان: مصدر رمض إذا احترق- من الرمضاء- فأضيف إليه الشهر وجعل علماً، ومنع الصرف للتعريف والألف والنون كما قيل «ابن داية» للغراب بإضافة الابن إلى داية البعير،
*er-Ramadân* (الرمضان); yandı manasına gelen *rameza* (رمض) fiilinin -kızgın taş manasındaki *er-ramdâ’* (الرمضاء) kelimesinden türeyen- masdarıdır. Şehir (ay) kelimesi ona tamlanan yapılarak [bu terkip] özel isim kılınmıştır. Belirlilik (marifelik) ile elif-nûn ekleri sebebiyle gayrimunsarıf olmuştur; nitekim devenin sırtındaki yaraya (dâye) oğul (ibn) kelimesi izafe edilerek kargaya «ibn dâye» denilmesi gibi,
لكثرة وقوعه عليها إذا دبرت. فإن قلت: لم سمى شَهْرُ رَمَضانَ؟ قلت: الصوم فيه عبادة قديمة، فكأنهم سموه بذلك لارتماضهم فيه من حرّ الجوع ومقاساة شدّته، كما سموه ناتقا لأنه كان ينتقهم أى يزعجهم إضجاراً بشدّته عليهم. وقيل لما نقلوا أسماء الشهور عن اللغة القديمة سموها بالأزمنة التي وقعت فيها، فوافق هذا الشهر أيام رمض الحر. فإن قلت: فإذا كانت التسمية واقعة مع المضاف والمضاف إليه جميعاً، فما وجه ما جاء في الأحاديث من نحو قوله ﵊: «من صام رمضان إيماناً واحتساباً » «من أدرك رمضان فلم يغفر له» . قلت: هو من باب الحذف لأمن الإلباس كما قال:
Şayet: «Niçin { شَهْرُ رَمَضانَ } diye isimlendirildi?» dersen, derim ki: Onda oruç tutmak kadim bir ibadettir; dolayısıyla açlığın hararetinden ve onun şiddetini çekmekten ötürü yandıkları için sanki onu böyle isimlendirmiş gibidirler; nitekim insanlara şiddetiyle sıkıntı verip onları sarstığı için [Recep ayını] 'nâtık' diye isimlendirdikleri gibi. Şöyle de denilmiştir: Ay isimlerini kadim dilden naklettiklerinde onları denk geldikleri zamanlarla isimlendirdiler; bu ay da sıcağın kızıştığı günlere denk geldi. Şayet: «İsimlendirme hem muzâf hem de muzâfun ileyh ile birlikte gerçekleştiğine göre, hadislerde gelen Resûlullah aleyhisselâm'ın: «Kim inanarak ve sevabını umarak Ramazan'ı oruçla geçirirse» ve «Ramazan'a erişip de bağışlanmayan kimse» gibi ifadelerin izahı nedir?» dersen, derim ki: Bu, karışıklık olmamasından emin olunduğu için hazif kabilindendir; nitekim şairin şöyle dediği gibi:
بمَا أعْيَا النِّطَاسِى حِذْيَمَا
«Mahir hekim Hızyem'i aciz bırakan şeyle»
أراد ابن حذيم، وارتفاعه على أنه مبتدأ خبره الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ أو على أنه بدل من الصيام في قوله: (كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ) أو على أنه خبر مبتدإ محذوف. وقرئ بالنصب على: صوموا شهر رمضان، أو على الإبدال من (أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ) ، أو على أنه مفعول (وَأَنْ تَصُومُوا) . ومعنى (أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ) ابتدئ فيه إنزاله، وكان ذلك في ليلة القدر. وقيل: أنزل جملة إلى سماء الدنيا، ثم نزل إلى الأرض نجوما. وقيل: أنزل في شأنه القرآن، وهو قوله: (كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ) كما تقول أنزل في عمر كذا، وفي علىّ كذا. وعن النبي ﵇ «نزلت صحف إبراهيم أوّل ليلة من رمضان، وأنزلت التوراة لست مضين، والإنجيل لثلاث عشرة، والقرآن لأربع وعشرين مضين » هُدىً لِلنَّاسِ وَبَيِّناتٍ نصب على الحال، أى أنزل وهو هداية للناس إلى الحق، وهو آيات واضحات مكشوفات مما يهدى إلى الحق ويفرق بين الحق والباطل. فإن قلت: ما معنى قوله: (وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى) بعد قوله: (هُدىً لِلنَّاسِ) ؟ قلت:
Burada İbn Hızyem'i kastetmiştir. Kelimenin merfû oluşu mübteda olup haberinin { الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ } olması üzerinedir; yahut: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } buyruğundaki es-Sıyâm (الصِّيامُ) kelimesinden bedel olması üzerinedir; yahut mahzuf bir mübtedanın haberi olması üzerinedir. «Ramazan ayını oruçla geçirin» anlamında yahut { أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ } ifadesinden bedel olarak yahut { وَأَنْ تَصُومُوا } fiilinin mef'ûlü olarak mansub da okunmuştur. { أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ } buyruğunun anlamı: İndirilmesine onda başlandı demektir ve bu Kadir gecesinde vaki olmuştur. Şöyle de denilmiştir: Dünya semasına toptan indirilmiş, sonra yeryüzüne parça parça indirilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Onun hakkında Kur'an indirilmiştir ki o da: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } buyruğudur; tıpkı «Ömer hakkında şu, Ali hakkında şu indi» demen gibi. Peygamber aleyhisselâm'dan şöyle rivayet edilmiştir: «İbrahim'in sahifeleri Ramazan'ın ilk gecesinde, Tevrat altı gün geçince, İncil on üç gün geçince ve Kur'an yirmi dört gün geçince indirildi». { هُدىً لِلنَّاسِ وَبَيِّناتٍ } [ifadeleri] hâl olarak mansubdur; yani o insanlara hakka yönelik bir hidayet, hakka ileten ve hak ile batılı birbirinden ayıran apaçık ayetler olarak indirilmiştir. Şayet: «{ هُدىً لِلنَّاسِ } buyruğundan sonra { وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى } buyruğunun manası nedir?» dersen, derim ki: