Binûn

Bakara Suresi — 9. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وأصل السفه: الخفة. ومنه زمام سفيه. وقيل انتصاب النفس على التمييز، نحو: غبن رأيه وألم رأسه. ويجوز أن يكون في شذوذ تعريف المميز نحو قوله:

Sefeh (السفه) kelimesinin aslı hafiflik/hafifmeşreplik demektir. Hareketli ve hafif dizgine de «zimâmün sefîh» denir. Şöyle de denilmiştir: { نَفْسَهُ } lafzının mansub olması, «ğubine re'yuhû» (görüşünde aldandı) ve «elime re'suhû» (başı ağrıdı) terkiplerinde olduğu gibi temyiz olmasındandır. Temyizin marife olarak gelmesindeki şâz kurala göre olması da caizdir; tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:

وَلَا بِفَزَارَةَ الشُّعُرِ الرِّقَابَا

«Ne de boyunları kıllı Fezâre kabilesine...»

أجَبَّ الظَّهْرِ لَيْسَ لَهُ سَنَامُ

«...sırtı kesik [ve] hörgücü bulunmayan [bir deve gibi]...»

وقيل معناه: سفه في نفسه، فحذف الجار، كقولهم: زيد ظنى مقيم، أى في ظنى. والوجه هو الأوّل. وكفى شاهداً له بما جاء في الحديث «الكبر أن تسفه الحق وتغمص الناس » وذلك أنه إذا رغب عما لا يرغب عنه عاقل قط فقد بالغ في إذالة نفسه وتعجيزها، حيث خالف بها كل نفس عاقبة وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ بيان لخطإ رأى من رغب عن ملته، لأنّ من جمع

Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı “kendi nefsinde [sefihlik etti]” (سفه في نفسه) demektir; nitekim harf-i cer hazfedilmiştir. Tıpkı [Arapların]: «Zeyd zannımca mukimdir (zeydün zannî mukîmün)» yani «zannımda (fî zannî)» demeleri gibi. Ancak doğru olan birinci vecihtir. Hadiste gelen şu ifade buna şahit olarak yeterlidir: «الكبر أن تسفه الحق وتغمص الناس» «Kibir; hakkı hiçe sayman ve insanları hor görmendir». Zira bir kimse hiçbir akıl sahibinin asla yüz çevirmeyeceği bir şeyden yüz çevirdiğinde, nefsini her akıllı nefse muhalif kılmakla onu alabildiğine hor kılmış ve acze düşürmüş olur. { وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ } “Andolsun biz onu seçtik” ifadesi, onun dininden yüz çevirenin görüşünün yanlış olduğunu beyan etmektedir. Çünkü kim...

الكرامة عند اللَّه في الدارين، بأن كان صفوته وخيرته في الدنيا وكان مشهوداً له بالاستقامة على الخير في الآخرة، لم يكن أحد أولى بالرغبة في طريقته منه إِذْ قالَ ظرف لاصطفيناه، أى:

dünyada Allah'ın seçkini ve en hayırlısı olmak, ahirette de hayır üzerindeki istikametine şahitlik edilmek suretiyle iki cihanda da Allah katındaki ikramı kendinde toplayan bir kimseden daha çok yoluna rağbet edilmeye layık hiç kimse olamaz. { إِذْ قالَ } ifadesi { اصْطَفَيْناهُ } fiilinin zarfıdır; yani:

اخترناه في ذلك الوقت. أو انتصب بإضمار «اذكر» استشهاداً على ما ذكر من حاله. كأنه قيل:

Onu o vakitte seçtik demektir. Yahut onun zikredilen hâline şahitlik getirmek üzere mukadder bir «izkür» (hatırla) fiili ile mansubdur. Sanki şöyle denilmiştir:

اذكر ذلك الوقت لتعلم أنه المصطفى الصالح الذي لا يرغب عن ملة مثله. ومعنى قال له: أسلم، أخطر بباله النظر في الدلائل المؤدية إلى المعرفة والإسلام قالَ أَسْلَمْتُ أى فنظر وعرف.

O vakti hatırla ki onun, benzerinin dininden yüz çevrilemeyecek seçkin ve salih bir zat olduğunu bilesin. Ona { أَسْلِمْ } demesinin anlamı: Marifete ve İslam'a ulaştıran deliller üzerinde düşünmeyi onun aklına getirdi demektir. { قالَ أَسْلَمْتُ } yani [o da delilleri] inceledi ve [Hakk'ı] tanıdı.

وقيل أسلمْ: أى أذعنْ وأطعْ. وروى أنّ عبد اللَّه بن سلام دعا ابني أخيه سلمة ومهاجراً إلى الإسلام فقال لهما: قد علمنا أنّ اللَّه تعالى قال في التوراة: إنى باعث من ولد إسماعيل نبيا اسمه أحمد، فمن آمن به فقد اهتدى ورشد، ومن لم يؤمن به فهو ملعون. فأسلم سلمة وأبى مهاجر أن يسلم، فنزلت.

{ أَسْلِمْ } ifadesinin «boyun eğ ve itaat et» anlamına geldiği de söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre Abdullah b. Selâm, kardeşinin iki oğlu Seleme ve Muhâcir'i İslam'a davet edip onlara şöyle dedi: «Biz kesinlikle biliyoruz ki Allah Teâlâ Tevrat'ta şöyle buyurmuştur: 'Ben İsmail'in soyundan Ahmed adında bir peygamber göndereceğim; kim ona iman ederse doğru yolu bulmuş ve rüşde ermiş olur, kim de ona iman etmezse o lanetlenmiştir.'» Bunun üzerine Seleme Müslüman oldu, Muhâcir ise Müslüman olmayı kabul etmedi; işte bu ayet bunun üzerine indi.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٣٢]

[Bakara Suresi (2), Âyet 132]

وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٣٢)

{ وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٣٢) } “İbrahim bunu oğullarına vasiyet etti, Yakup da [öyle yaptı]: «Ey oğullarım! Şüphesiz Allah bu dini sizin için seçti; öyleyse siz de ancak Müslümanlar olarak can verin!» [dediler]. (132)”

قرئ: وأوصى، وهي في مصاحف أهل الحجاز والشام. والضمير في بِها لقوله أسلمت لرب العالمين على تأويل الكلمة والجملة، ونحوه رجوع الضمير في قوله: (وَجَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً) إلى قوله: (إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي) وقوله: كلمة باقية، دليل على أن التأنيث على تأويل الكلمة وَيَعْقُوبُ عطف على إبراهيم، داخل في حكمه. والمعنى: ووصى بها يعقوب بنيه أيضا.

{ وأوصى } şeklinde de okunmuştur ki Hicaz ve Şam ehlinin mushaflarında böyledir. { بِها } lafzındaki zamir, kelime ve cümle teviliyle { أسلمت لرب العالمين } sözüne racidir. Tıpkı { وَجَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً } ayetindeki zamirin { إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي } sözüne raci olması gibi. Ayetteki { كَلِمَةً باقِيَةً } ifadesi, müennes kılınmanın kelime tevili üzere olduğuna delildir. { وَيَعْقُوبُ } lafzı İbrahim'e matuftur ve onun hükmüne dâhildir. Anlamı: «Yakup da aynı şeyi oğullarına vasiyet etti» demektir.

وقرئ: ويعقوب، بالنصب عطفا على بنيه. ومعناه: ووصى بها إبراهيم بنيه ونافلته يعقوب يا بَنِيَّ على إضمار القول عند البصريين. وعند الكوفيين يتعلق بوصي، لأنه في معنى القول.

{ بنيه } lafzına atıfla mensub olarak { ويعقوبَ } şeklinde de okunmuştur. Anlamı: «İbrahim bunu hem kendi oğullarına hem de torunu Yakup'a vasiyet etti» demektir. { يا بَنِيَّ } ifadesi Basralılara göre mukadder bir «kavl» (söz) takdirindedir. Kûfelilere göre ise kavl anlamı taşıdığı için { وَصَّى } fiiline taalluk etmektedir.

ونحوه قول القائل:

Bunun bir benzeri şairin şu sözüdür:

رَجْلَانِ مِنْ ضَبَّةَ أخْبَرَانَا … إنّا رَأيْنَا رَجُلًا عُرْيَانَا

«Dabbe kabilesinden iki adam bize haber verdi: / Muhakkak ki biz çıplak bir adam gördük.»

بكسر الهمزة: فهو بتقدير القول عندنا، وعندهم يتعلق بفعل الإخبار. وفي قراءة أبىّ وابن مسعود: أن يا بنىَّ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ أعطاكم الدين الذي هو صفوة الأديان وهو دين الإسلام.

Hemzenin esresiyle okunmuştur: Bu ifade bize (Basralılara) göre kavl takdiriyle, onlara (Kûfelilere) göre ise ihbar (haber verme) fiiline taalluk etmektedir. Übey ve İbn Mes'ûd'un kıraatinde ise { أن يا بنيَّ } şeklindedir. { اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ } dinlerin en seçkini olan dini, yani İslam dinini size verdi

ووفقكم للأخذ به فَلا تَمُوتُنَّ معناه فلا يكن موتكم إلا على حال كونكم ثابتين على الإسلام، فالنهي في الحقيقة عن كونهم على خلاف حال الإسلام إذا ماتوا، كقولك: لا تصلّ إلا وأنت

ve onu benimsemeye sizi muvaffak kıldı. { فَلَا تَمُوتُنَّ } “[Öyleyse] sakın ölmeyin” [ifadesinin] anlamı: Ölümünüz ancak İslam üzere sebat etmiş bir hâlde iken olsun demektir. Hakikatte buradaki nehiy (yasaklama), öldükleri vakit İslam hâlinin hilafı üzere bulunmalarınadır. Tıpkı senin: «Ancak sen

خاشع، فلا تنهاه عن الصلاة، ولكن عن ترك الخشوع في حال صلاته. فإن قلت: فأى نكتة في إدخال حرف النهى على الصلاة وليس بمنهى عنها؟ قلت: النكتة فيه إظهار أن الصلاة التي لا خشوع فيها كلا صلاة، فكأنه قال: أنهاك عنها إذا لم تصلها على هذه الحالة. ألا ترى إلى قوله ﵊ «لا صلاة لجار المسجد إلا في المسجد» فإنه كالتصريح بقولك لجار المسجد:

huşû içindeyken namaz kıl» demen gibidir; burada sen onu namazdan nehyetmezsin, bilakis namaz kılarken huşûu terk etmekten nehyedersin. Eğer «Namaz kılmaktan nehyedilmediği hâlde nehiy harfinin namaz üzerine dâhil edilmesindeki nükte nedir?» dersen, derim ki: Buradaki nükte, içinde huşû bulunmayan namazın hiç kılınmamış gibi olduğunu ortaya koymaktır. Sanki şöyle demiştir: 'Eğer bu hâl üzere kılmayacaksan seni o namazdan menederim.' Nitekim Peygamber aleyhisselâm'ın şu hadisini görmez misin: «Mescit komşusunun namazı ancak mescitte geçerlidir.» Bu söz, mescit komşusuna:

لا تصلِّ إلا في المسجد: وكذلك المعنى في الآية إظهار أن موتهم لا على حال الثبات على الإسلام موت لا خير فيه، وأنه ليس بموت السعداء، وأن من حق هذا الموت أن لا يحل فيهم. وتقول في الأمر أيضا: مت وأنت شهيد. وليس مرادك الأمر بالموت. ولكن بالكون على صفة الشهداء إذا مات وإنما أمرته بالموت اعتداداً منك بميتته، وإظهاراً لفضلها على غيرها، وأنها حقيقة بأن يحث عليها.

«Namazını sadece mescitte kıl» demenin açık ifadesi gibidir. Aynı şekilde ayetteki mana da onların İslam üzere sebat dışında bir hâlde ölmelerinin hayırsız bir ölüm olduğunu, bunun bahtiyarların ölümü olmadığını ve bu tür bir ölümün onlara uğramamasının gerektiğini ortaya koymaktır. Emir sîgasında da şöyle dersin: «Şehit olarak öl.» Senin muradın ölmeyi emretmek değildir; bilakis öldüğü vakit şehitlerin vasfı üzere bulunmasını istemektir. Ona ölmeyi emretmen ise onun ölümünü yüce saymandan, diğer ölümlere üstünlüğünü ve buna teşvik edilmeye ne kadar layık olduğunu göstermenden ötürüdür.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٣٣]

[Bakara Suresi (2), Âyet 133]

أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قالَ لِبَنِيهِ ما تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قالُوا نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ إِلهاً واحِداً وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٣)

{ أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قالَ لِبَنِيهِ ما تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قالُوا نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ إِلهاً واحِداً وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٣) } “Yoksa Yakup'a ölüm geldiği ve oğullarına: «Benden sonra neye tapacaksınız?» dediği zaman siz orada hazır mı bulunuyordunuz? Onlar: «Senin ilahına ve ataların İbrahim, İsmail ve İshak'ın tek ilahı olan Allah'a kulluk edeceğiz; biz O'na teslim olmuş kimseleriz» dediler. (133)”

أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ هي أم المنقطعة . ومعنى الهمزة فيها الإنكار. والشهداء جمع شهيد، بمعنى الحاضر: أى ما كنتم حاضرين يعقوب ﵇ إذ حضره الموت، أى حين احتضر والخطاب للمؤمنين بمعنى: ما شاهدتم ذلك وإنما حصل لكم العلم به من طريق الوحى. وقيل

{ أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ } “[Yoksa] siz şahitler miydiniz?” [ifadesindeki] [em (أَمْ)], münkatı‘ (kesintili) [em]dir. Buradaki hemzenin anlamı inkârdır (inkârî soru/reddetme). “Şühedâ” (شُهَدَاء), “şehîd” (şahit) kelimesinin çoğuludur ve hazır bulunan anlamındadır; yani: Ölüm Yakup aleyhisselâm'a geldiğinde, yani o can çekiştiği sırada siz orada hazır bulunmuyordunuz. Hitap müminleredir; [bu durumda mana:] Siz buna şahit olmadınız, size buna dair bilgi ancak vahiy yoluyla ulaşmıştır, şeklindedir. Şöyle de denilmiştir:

الخطاب لليهود، لأنهم كانوا يقولون: ما مات نبىُّ إلا على اليهودية، إلا أنهم لو شهدوه وسمعوا ما قاله لبنيه وما قالوه، لظهر لهم حرصه على ملة الإسلام، ولما ادعوا عليه اليهودية. فالآية منافية لقولهم، فكيف يقال لهم: أم كنتم شهداء؟ ولكن الوجه أن تكون أم متصلة على أن يقدر قبلها محذوف، كأنه قيل: أتدّعون على الأنبياء اليهودية؟ أم كنتم شهداء إذ حضر يعقوب الموت، يعنى أن أوائلكم من بنى إسرائيل كانوا مشاهدين له إذ أراد بنيه على التوحيد وملة الإسلام، وقد علمتم ذلك، فما لكم تدّعون على الأنبياء ما هم منه برآء؟ وقرئ (حضر) بكسر الضاد وهي لغة. ما تَعْبُدُونَ أىّ شيء تعبدون؟ و (ما) عامّ في كل شيء فإذا علم فرق بما ومن، وكفاك دليلا قول العلماء «من» لما يعقل. ولو قيل: من تعبدون، لم يعم إلا أولى العلم وحدهم. ويجوز أن يقال: (ما تَعْبُدُونَ) سؤال عن صفة المعبود. كما تقول: ما زيد؟ تريد: أفقيه أم طبيب أم غير ذلك من الصفات؟ وإِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ عطف بيان لآبائك. وجعل إسماعيل وهو عمه من جملة آبائه، لأنّ العمّ أب والخالة أمّ، لانخراطهما في سلك واحد وهو الأخوة لا تفاوت بينهما. ومنه قوله ﵇ «عمّ الرجل صنو أبيه» أى لا تفاوت بينهما كما لا تفاوت بين صنوي النخلة. وقال ﵊ في العباس «هذا بقية آبائي» وقال «ردّوا علىّ أبى، فإنى أخشى أن تفعل به قريش ما فعلت ثقيف بعروة بن مسعود» وقرأ أبىّ: وإله إبراهيم، بطرح آبائك. وقرئ: أبيك. وفيه وجهان: أن يكون واحداً وإبراهيم وحده عطف بيان له، وأن يكون جمعاً بالواو والنون. قال:

Hitap Yahudileredir; çünkü onlar: «Hiçbir peygamber Yahudilikten başka bir din üzere ölmemiştir» diyorlardı. Oysa onlar onun yanında bulunup oğullarına ne söylediğini ve oğullarının ne cevap verdiğini işitmiş olsalardı, onun İslam dinine ne kadar düşkün olduğu kendilerine apaçık görünür ve ona Yahudiliği isnat etmezlerdi. Ayet onların bu sözünü reddetmektedir; öyleyse onlara nasıl «Yoksa siz şahit miydiniz?» denebilir? Ancak en uygun vecih, { أَمْ } edatının muttasıl olması ve öncesinde mahzuf bir cümlenin takdir edilmesidir; sanki şöyle denilmiştir: «Siz peygamberlere Yahudiliği mi isnat ediyorsunuz, yoksa Yakup'a ölüm geldiğinde siz orada şahit miydiniz?» Yani İsrailoğullarından olan ilk atalarınız, Yakup oğullarını tevhide ve İslam dinine davet ederken onun yanında bizzat bulunup buna şahit olmuşlardı ve siz de bunu bilmektesiniz; öyleyse peygamberlerin beri olduğu şeyleri onlara nasıl isnat ediyorsunuz? (حضر) fiili dâd harfinin esresiyle { حَضِرَ } şeklinde de okunmuştur ki bu bir lehçedir. { ما تَعْبُدُونَ } neye tapacaksınız demektir. { ما } edatı her şeyi kapsayan genel bir edattır; akıllı varlık ile akılsız varlık { ما } ve { مَنْ } edatlarıyla ayırt edilir; âlimlerin «{ مَنْ } akıl sahipleri içindir» sözü buna delil olarak yeterlidir. Şayet «Kime tapacaksınız?» (مَنْ تعبدون) denilseydi, sadece akıl sahiplerini kapsardı. { ما تَعْبُدُونَ } ifadesinin mabudun sıfatını sormak anlamında olması da caizdir. Nitekim bir kimse hakkında «Zeyd nedir?» (mâ Zeydün?) dediğinde «Fakih midir, doktor mudur, yoksa başka bir vasıfta mıdır?» demek istersin. { إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ } lafızları { آبائِكَ } kelimesinin atf-ı beyânıdır. Amcası olduğu hâlde İsmail onun ataları arasına katılmıştır; çünkü amca baba, teyze de anne mesabesindedir; zira ikisi de kardeşlik bağında birleşir ve aralarında fark yoktur. Nitekim Peygamber aleyhisselâm'ın: «Kişinin amcası, babasının öz kardeşidir (ikiz dalı gibidir)» buyurması da bundandır; yani hurma ağacının aynı kökten çıkan iki dalı arasında fark olmadığı gibi aralarında da fark yoktur. Yine Peygamber aleyhisselâm Abbas hakkında: «Bu, atalarımın hayatta kalan bakiyesidir» buyurmuş ve şöyle demiştir: «Babamı bana geri getirin; zira Kureyş'in, Sakîf'in Urve b. Mes'ûd'a yaptığını ona da yapmasından korkuyorum.» Übey'in kıraatinde { آبائك } lafzı atılarak { وإله إبراهيم } şeklindedir. Bir kıraatte de { أبيك } şeklinde okunmuştur. Bunda iki vecih vardır: Müfret olup İbrahim tek başına onun atf-ı beyânı olur; yahut vav ve nûn ile cem kılınmış çoğul (ebîne) olur. Şair şöyle demiştir:

وَفَدَّيْنَنَا بالْأَبِينَا

«Biz de atalarımızı feda ettik.»

إِلهاً واحِداً بدل من إله آبائك، كقوله تعالى: (بِالنَّاصِيَةِ ناصِيَةٍ كاذِبَةٍ) أو على

{ إِلَهًا وَاحِدًا } ifadesi, { إِلَهَ آبَائِكَ } ifadesinden bedeldir; tıpkı Yüce Allah'ın: { بِالنَّاصِيَةِ * نَاصِيَةٍ كَاذِبَةٍ } “Alnından, o yalancı alından” kavlinde olduğu gibi. Yahut...

الاختصاص، أى نريد بإله آبائك إلهاً واحداً وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ حال من فاعل نعبد، أو من مفعوله، لرجوع الهاء إليه في له. ويجوز أن تكون جملة معطوفة على نعبد، وأن تكون جملة اعتراضية مؤكدة، أى ومن حالنا أنا له مسلمون مخلصون التوحيد أو مذعنون.

ihtisas üzere [mensubdur]; yani «Atalarının ilahı derken tek bir ilahı kastediyoruz» demektir. { وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } cümlesi { نعبد } fiilinin failinden hâldir; yahut { لَهُ } lafzındaki zamir mef'ûle raci olduğu için mef'ûlünden hâldir. Bu cümlenin { نعبد } fiiline matuf olması da tekit edici bir itiraz (ara) cümlesi olması da caizdir; yani «Bizim durumumuz şudur ki O'na teslim olmuş kimseleriz, tevhidi sadece O'na has kılarız yahut boyun eğeriz» demektir.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٣٤]

[Bakara Suresi (2), Âyet 134]

تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها ما كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٤)

{ تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها ما كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٤) } “Onlar gelip geçmiş bir ümmettir. Kazandıkları kendilerinindir, sizin kazandığınız da sizindir. Siz onların yaptıklarından sorguya çekilmezsiniz. (134)”

تِلْكَ إشارة إلى الأمّة المذكورة التي هي إبراهيم ويعقوب وبنوهما الموحدون. والمعنى:

{ تِلْكَ } lafzı zikredilen ümmete, yani İbrahim'e, Yakup'a ve onların muvahhid oğullarına işarettir. Anlamı:

أنّ أحداً لا ينفعه كسب غيره متقدّماً كان أو متأخراً، فكما أن أولئك لا ينفعهم إلا ما اكتسبوا، فكذلك أنتم لا ينفعكم إلا ما اكتسبتم. وذلك أنهم افتخروا بأوائلهم. ونحوه قول رسول اللَّه ﷺ: «يا بنى هاشم، لا يأتينى الناس بأعمالهم وتأتونى بأنسابكم » وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ ولا تؤاخذون بسيئاتهم كما لا تنفعكم حسناتهم.

Öncekilerden olsun sonrakilerden olsun hiç kimseye bir başkasının ameli fayda vermez. Nitekim o geçmiş kimselere ancak kendi kazandıkları fayda verdiği gibi, size de ancak kendi kazandıklarınız fayda verir. Bu açıklama onların geçmiş atalarıyla övünmeleri sebebiyle yapılmıştır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözü de bu kabildendir: «Ey Hâşimoğulları! İnsanlar bana amelleriyle gelirken siz bana soylarınızla gelmeyiniz!» { وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ } Onların iyilikleri size fayda vermediği gibi, onların kötülüklerinden ötürü de hesaba çekilmezsiniz.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٣٥]

[Bakara Suresi (2), Âyet 135]

وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٣٥)

{ وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٣٥) } “«Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız» dediler. De ki: «Hayır, [biz] dosdoğru olan İbrahim'in dinine [uyarız]; o müşriklerden değildi.» (135)”

بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ بل تكون ملة إبراهيم أى أهل ملته كقول عدىّ بن حاتم. إنى من دين » يريد من أهل دين. وقيل: بل نتبع ملة إبراهيم. وقرئ: (ملة إبراهيم) بالرفع، أى ملته ملتنا، أو أمرنا ملته، أو نحن ملته بمعنى أهل ملته. وحَنِيفاً حال من المضاف إليه، كقولك:

{ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } bilakis İbrahim'in milleti olun, yani onun milletinin ehlinden olun demektir; tıpkı Adiy b. Hâtim'in «Ben bir dindenim» sözünde «bir dinin ehlindenim» demek istemesi gibi. «Bilakis İbrahim'in dinine uyarız» anlamında olduğu da söylenmiştir. { مِلَّةُ إبراهيم } şeklinde merfû olarak da okunmuştur; yani «Onun milleti bizim milletimizdir» yahut «Bizim tuttuğumuz yol onun milletidir» veya «ehli» manasında «Biz onun milletiyiz» demektir. { حَنِيفاً } lafzı muzafun ileyhten hâldir; tıpkı senin:

رأيت وجه هند قائمة. والحنيف: المائل عن كل دين باطل إلى دين الحق. والحنف: الميل في القدمين. وتحنف إذا مال. وأنشد:

«Ayakta dururken Hind'in yüzünü gördüm» demen gibidir. Hanîf: Bütün batıl dinlerden yüz çevirip hak dine yönelen kimsedir. Henef (الحنف) ise ayakların içe veya dışa eğrilmesidir. Meylettiğinde «tehannefe» denir. Şair şöyle demiştir:

وَلكِنّا خُلِقْنَا إذْ خُلِقْنَا … حَنِيفاً دِينُنَا عَنْ كُلِّ دِينِ

«Fakat biz yaratıldığımız vakit, / Dinimiz diğer bütün dinlerden yüz çevirip hakka yönelmiş olarak yaratıldık.»

وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ تعريض بأهل الكتاب وغيرهم لأن كلا منهم يدعى اتباع إبراهيم

{ وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “O, müşriklerden de değildi” [ifadesi], Ehl-i Kitap ve diğerlerine yönelik bir tarizdir (üstü kapalı dokundurmadır); zira onların her biri İbrâhim'e tâbi olduğunu iddia etmekteydi

وهو على الشرك قُولُوا خطاب للمؤمنين. ويجوز أن يكون خطابا للكافرين، أى قولوا لتكونوا على الحق، وإلا فأنتم على الباطل وكذلك قوله: (بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ) يجوز أن يكون على: بل اتبعوا أنتم ملة إبراهيم، أو كونوا أهل ملته.

hâlbuki kendileri şirk üzere bulunmaktadırlar. { قُولُوا } müminlere hitaptır. Kâfirlere hitap olması da caizdir; yani «Hak üzere olmak için böyle söyleyin, aksi takdirde batıl üzeresiniz» demektir. Aynı şekilde { بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } sözünün «Bilakis siz İbrahim'in milletine uyun» yahut «Onun milletinin ehlinden olun» manasında olması da caizdir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٣٦ الى ١٣٧]

[Bakara Suresi (2), Âyetler 136-137]

قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى وَما أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٦) فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٣٧)

{ قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى وَما أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٦) فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٣٧) } “Deyin ki: «Biz Allah'a, bize indirilene, İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakup'a ve torunlarına indirilenlere, Musa'ya ve İsa'ya verilenlere ve peygamberlere Rableri tarafından verilenlere iman ettik. Onlardan hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz ve biz O'na teslim olmuş kimseleriz.» (136) Eğer onlar da sizin iman ettiğiniz gibi iman ederlerse doğru yolu bulmuş olurlar; şayet yüz çevirirlerse muhakkak ki derin bir ayrılık ve düşmanlık içindedirler. Onlara karşı Allah sana yetecektir. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (137)”

والسبط: الحافد. وكان الحسن والحسين سبطي رسول اللَّه ﷺ وَالْأَسْباطِ حفدة يعقوب ذرارىّ أبنائه الاثني عشر لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ لا نؤمن ببعض ونكفر ببعض كما فعلت اليهود والنصارى. و (أَحَدٍ) في معنى الجماعة . ولذلك صح دخول (بين) عليه بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ من باب التبكيت، لأن دين الحق واحد لا مثل له وهو دين الإسلام (وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ) فلا يوجد إذاً دين آخر يماثل دين الإسلام في كونه حقاً، حتى إن آمنوا بذلك الدين المماثل له كانوا مهتدين، فقيل: فإن آمنوا بكلمة الشك على سبيل الفرض والتقدير، أى: فإن حصلوا ديناً آخر مثل دينكم مساوياً له في الصحة والسداد فقد اهتدوا. وفيه أنّ دينهم الذي هم عليه وكل دين سواه مغاير له غير مماثل، لأنه حق وهدى وما سواه باطل وضلال. ونحو هذا قولك للرجل الذي تشير عليه. هذا هو الرأى الصواب، فإن كان عندك رأى أصوب منه فاعمل به، وقد علمت أن لا أصوب من رأيك. ولكنك تريد تبكيت صاحبك، وتوقيفه على أن ما رأيت لا رأى وراءه.

Sıbt (السبط) kız veya erkek evladın çocuğudur (torun). Hasan ve Hüseyin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in iki torunuydu. { وَالْأَسْباطِ } Yakup'un on iki oğlundan gelen torunları ve zürriyetleridir. { لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ } Yahudi ve Hristiyanların yaptığı gibi bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmeyiz. { أَحَدٍ } kelimesi çoğul manasındadır. Bu sebeple { بَيْنَ } edatının onun üzerine dâhil olması sahih olmuştur. { بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ } ifadesi susturma (tebkît) kabilindendir; zira hak din birdir, onun bir benzeri yoktur, o da İslam dinidir: { وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ } “Kim İslam'dan başka bir din ararsa, ondan asla kabul edilmeyecektir.” Dolayısıyla hak oluşunda İslam dinine benzeyen başka bir din bulunamaz ki onlar o benzer dine iman ettiklerinde doğru yolu bulmuş olsunlar. Bu yüzden farz ve takdir yoluyla şüphe bildiren bir edatla «Eğer iman ederlerse» denilmiştir; yani «Şayet sizin dininiz gibi sıhhat ve doğrulukta ona denk başka bir din bulup ona iman ederlerse ancak o zaman doğru yolu bulmuş olurlar» demektir. Buradaki nükte şudur: Onların üzerinde bulunduğu din ve bunun dışındaki her din, İslam'a aykırıdır, onun bir benzeri değildir; çünkü İslam hak ve hidayettir, onun dışındakiler ise batıl ve sapıklıktır. Bunun bir benzeri, fikir danışan bir adama şöyle demendir: «Doğru görüş budur; şayet senin yanında bundan daha doğru bir görüş varsa onunla amel et.» Oysa sen bilirsin ki senin görüşünden daha doğrusu yoktur. Fakat bunu muhatabını susturmak ve senin gördüğünden başka doğru bir görüş olmadığını ona kavratmak için söylersin.

ويجوز أن لا تكون الباء صلة وتكون باء الاستعانة، كقولك: كتبت بالقلم، وعملت بالقدوم أى فإن دخلوا في الإيمان بشهادة مثل شهادتكم التي آمنتم بها. وقرأ ابن عباس وابن مسعود: بما آمنتم به، وقرأ أبى: بالذي آمنتم به. وَإِنْ تَوَلَّوْا عما تقولون لهم ولم ينصفوا فما هم إلا

[Buradaki] bâ (ب) harf-i cerrinin sıla (zaid) olmayıp istiâne (vasıta) bâ'sı olması da caizdir; tıpkı senin: “Kalemle yazdım” (كَتَبْتُ بِالقَلَمِ) ve “Keskiyle çalıştım” (عَمِلْتُ بِالقَدُومِ) demen gibi. Yani: “Şayet onlar, sizin kendisiyle iman ettiğiniz şahadetinize denk bir şahadetle imana girerlerse...” İbn Abbâs ve İbn Mes‘ûd: { بِمَا آمَنْتُمْ بِهِ } şeklinde; Übey ise: { بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ } şeklinde okumuştur. { وَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirlerse”, [yani] kendilerine söylediklerinizden [yüz çevirir] ve insaflı davranmazlarsa, onlar sadece...

فِي شِقاقٍ أى في مناوأة ومعاندة لا غير، وليسوا من طلب الحق في شيء. أو: وإن تولوا عن الشهادة والدخول في الإيمان بها فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ ضمان من اللَّه لإظهار رسول اللَّه ﷺ عليهم، وقد أنجز وعده بقتل قريظة وسبيهم وإجلاء بنى النضير. ومعنى السين أنّ ذلك كائن لا محالة وإن تأخر إلى حين وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ وعيد لهم، أى يسمع ما ينطقون به، ويعلم ما يضمرون من الحسد والغل وهو معاقبهم عليه. أو وعد لرسول اللَّه ﷺ بمعنى: يسمع ما تدعو به ويعلم نيتك وما تريده من إظهار دين الحق، وهو مستجيب لك وموصلك إلى مرادك.

{ فِي شِقاقٍ } yani sadece düşmanlık ve inatçılık içindedirler, hakkı aramakla hiçbir ilgileri yoktur. Yahut: Şayet şahadetten ve bu şahadetle imana girmekten yüz çevirirlerse { فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ } Allah'ın, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i onlara galip kılacağına dair bir teminatıdır. Nitekim Kurayzaoğullarının öldürülmesi ve esir edilmesi, Nadîroğullarının sürgün edilmesiyle bu vaadini yerine getirmiştir. Sîn (س) harfinin manası, bir müddet ertelense bile bunun mutlaka gerçekleşeceğidir. { وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } onlara bir tehdittir; yani dilleriyle söylediklerini işitir, içlerinde gizledikleri haset ve kini bilir ve onları bundan dolayı cezalandıracaktır. Yahut Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir vaaddir; yani: Ettiğin duayı işitir, niyetini ve hak dini üstün kılma arzunu bilir; duana icabet edecek ve seni muradına eriştirecektir.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٣٨]

[Bakara Suresi (2), Âyet 138]

صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ (١٣٨)

{ صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ (١٣٨) } “Allah'ın boyası [ile boyanın]! Boyası Allah'ınkinden daha güzel olan kim vardır? Biz ancak O'na kulluk edenleriz. (138)”

صِبْغَةَ اللَّهِ مصدر مؤكد منتصب على قوله: (آمَنَّا بِاللَّهِ) كما انتصب (وعد اللَّه) عما تقدمه، وهي «فعلة» من صبغ، كالجلسة من جلس، وهي الحالة التي يقع عليها الصبغ والمعنى: تطهير اللَّه، لأن الإيمان يطهر النفوس. والأصل فيه أن النصارى كانوا يغمسون أولادهم في ماء أصفر يسمونه المعمودية، ويقولون: هو تطهير لهم، وإذا فعل الواحد منهم بولده ذلك قال: الآن صار نصرانيا حقا، فأمر المسلمون بأن يقولوا لهم: قولوا آمنا باللَّه، وصبغنا اللَّه بالإيمان صبغة لا مثل صبغتنا، وطهرنا به تطهيراً لا مثل تطهيرنا. أو يقول المسلمون. صبغنا اللَّه بالإيمان صبغته ولم نصبغ صبغتكم. وإنما جيء بلفظ الصبغة على طريقة المشاكلة، كما تقول لمن يغرس الأشجار: اغرس كما يغرس فلان، تريد رجلا يصطنع الكرم وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً يعنى أنه يصبغ عباده بالإيمان، ويطهرهم به من أو ضار الكفر فلا صبغة أحسن من صبغته. وقوله وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ عطف على آمنا باللَّه. وهذا العطف يردّ قول من زعم أن (صِبْغَةَ اللَّهِ) بدل من (مِلَّةَ إِبْراهِيمَ) أو نصب على الإغراء بمعنى: عليكم صبغة اللَّه، لما فيه من فك النظم وإخراج الكلام عن التئامه واتساقه، وانتصابها على أنها مصدر مؤكد هو الذي ذكره سيبويه، والقول ما قالت حذام

{ صِبْغَةَ اللَّهِ } lafzı, öncesinde geçen ifadeden ötürü mensub olan { وعد اللَّه } gibi, { آمَنَّا بِاللَّهِ } sözü üzere mansub kılınmış tekit edici bir masdardır. «Oturuş biçimi» anlamındaki cilse (جلسة) vezni gibi, «boya/boyanış biçimi» manasında sıbğ (صبغ) kökünden «fi'leh» (فِعْلَة) veznindedir ve boyamanın gerçekleştiği heyeti ifade eder. Anlamı ise «Allah'ın temizlemesi»dir; çünkü iman nefisleri arındırır. Bunun aslı şudur: Hristiyanlar çocuklarını «vaftiz» dedikleri sarı bir suya daldırırlar ve «Bu onlar için bir arınmadır» derlerdi. Onlardan biri çocuğuna bunu yaptığı zaman «İşte şimdi tam bir Hristiyan oldu» derdi. Bunun üzerine Müslümanlara onlara şöyle demeleri emredildi: «Biz Allah'a iman ettik deyin; Allah bizi imanla öyle bir boyayışla boyadı ki bizim boyanışımız gibisi yoktur ve bizi onunla öyle bir temizleyişle temizledi ki bizim temizlenişimiz gibisi yoktur.» Yahut Müslümanlar şöyle der: «Allah bizi imanla Kendi boyasıyla boyadı, biz sizin boyanızla boyanmadık.» Sıbga (boya) lafzı müşâkele (sözde uygunluk) yoluyla getirilmiştir; nitekim cömertlik yapan bir adamı kastederek ağaç diken birine: «Falanın diktiği gibi sen de dik» demen böyledir. { وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً } yani Allah kullarını imanla boyar ve onları küfrün kirlerinden arındırır; O'nun boyasından daha güzel boya kimin olabilir? { وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ } sözü { آمَنَّا بِاللَّهِ } ifadesine matuftur. Bu atıf, { صِبْغَةَ اللَّهِ } terkibinin { مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } ifadesinden bedel olduğunu yahut «Allah'ın boyasına sarılın» manasında iğrâ yoluyla mensub olduğunu iddia edenin sözünü reddeder; çünkü bu iddia nazmı bozmakta ve kelamı insicam ve ahenginden çıkarmaktadır. Sîbeveyh'in belirttiği gibi onun tekit edici bir masdar olarak mansub olmasıdır; ve son sözü Hizâm söylemiştir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٣٩ الى ١٤١]

[Bakara Suresi (2), Âyetler 139-141]

قُلْ أَتُحَاجُّونَنا فِي اللَّهِ وَهُوَ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ وَلَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ (١٣٩) أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطَ كانُوا هُوداً أَوْ نَصارى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٠) تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها ما كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٤١)

{ قُلْ أَتُحَاجُّونَنا فِي اللَّهِ وَهُوَ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ وَلَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ } “De ki: Bizim de Rabbimiz, sizin de Rabbiniz olan Allah hakkında bizimle tartışıyor musunuz? Bizim yaptıklarımız bize, sizin yaptıklarınız da sizedir. Biz O'na ihlasla (gönülden) bağlananlarız.” (139) { أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطَ كانُوا هُوداً أَوْ نَصارى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Yoksa siz İbrahim'in, İsmail'in, İshak'ın, Yakub'un ve torunlarının Yahudi veya Hristiyan olduklarını mı söylüyorsunuz? De ki: Siz mi daha iyi bilirsiniz, yoksa Allah mı? Yanında Allah'tan gelen bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir? Allah, yaptıklarınızdan habersiz değildir.” (140) { تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها ما كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Onlar bir ümmetti, gelip geçti. Onların kazandıkları kendilerine, sizin kazandıklarınız da sizedir. Siz onların yapmış olduklarından sorumlu tutulmazsınız.” (141)

قرأ زيد بن ثابت (أتحاجونا) بإدغام النون. والمعنى: أتجادلوننا في شأن اللَّه واصطفائه النبي من العرب دونكم، وتقولون: لو أنزل اللَّه على أحد لأنزل علينا، وترونكم أحق بالنبوّة منا وَهُوَ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ نشترك جميعا في أننا عباده، وهو ربنا، وهو يصيب برحمته وكرامته من يشاء من عباده، هم فوضى في ذلك لا يختص به عجمى دون عربى إذا كان أهلا للكرامة وَلَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ يعنى أن العمل هو أساس الأمر وبه العبرة، وكما أن لكم أعمالا يعتبرها اللَّه في إعطاء الكرامة ومنعها فنحن كذلك. ثم قال وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ فجاء بما هو سبب الكرامة، أى ونحن له موحدون نخلصه بالإيمان فلا تستبعدوا أن يؤهل أهل إخلاصه لكرامته بالنبوّة، وكانوا يقولون: نحن أحق بأن تكون النبوة فينا، لأنا أهل كتاب والعرب عبدة أو ثان أَمْ تَقُولُونَ يحتمل فيمن قرأ بالتاء أن تكون أم معادلة للهمزة في: (أَتُحَاجُّونَنا) بمعنى أىّ الأمرين تأتون: ألمحاجة في حكمة اللَّه أم ادّعاء اليهودية والنصرانية على الأنبياء؟ والمراد بالاستفهام عنهما إنكارهما معاً، وأن تكون منقطعة بمعنى:

Zeyd b. Sâbit nûn harfini idğam ederek { أتحاجّونا } şeklinde okumuştur. Anlamı: Allah'ın durumu ve peygamberi sizden değil de Araplardan seçmesi hususunda bizimle tartışıyor; «Eğer Allah birine indirecek olsaydı bize indirirdi» diyerek peygamberliğe bizden daha layık olduğunuzu mu sanıyorsunuz? { وَهُوَ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ } Hepimiz O'nun kulları olmada ve O'nun bizim Rabbimiz olmasında müşterekiz; O rahmet ve ikramını kullarından dilediğine eriştirir. Bu hususta kullar eşittir; ikrama layık olduğu takdirde bu lutuf Arap olmayan kimseye mahsus kılınmayacağı gibi Araba da mahsus değildir. { وَلَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ } yani esas olan ameldir ve itibar ameledir; Allah'ın ikramda bulunmasında veya mahrum etmesinde nazar-ı dikkate aldığı amelleriniz sizde olduğu gibi bizde de vardır. Sonra { وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ } buyurarak ikramın asıl sebebini zikretmiştir; yani «Biz O'nu birleyenleriz, imanı sadece O'na has kılarız; öyleyse ihlas ehlini peygamberlik ikramına ehil kılmasını uzak görmeyiniz.» Onlar: «Biz Ehl-i Kitabız, Araplar ise puta tapanlardır; bu sebeple peygamberliğin bizim içimizde olmasına biz daha layığız» diyorlardı. Tâ harfi ile { أَمْ تَقُولُونَ } şeklinde okuyanlara göre { أَمْ } edatının { أَتُحَاجُّونَنا } ifadesindeki hemzeye muadil olması muhtemeldir; manası: «Şu iki işten hangisini yapıyorsunuz: Allah'ın hikmeti hakkında tartışmaya mı girişiyorsunuz, yoksa peygamberlere Yahudilik ve Hristiyanlığı mı isnat ediyorsunuz?» demektir. Her ikisine dair istifhamdan murat ise ikisini birden inkâr etmektir. { أَمْ } edatının munkatıa olup

بل أتقولون، والهمزة للإنكار أيضا، وفيمن قرأ بالياء لا تكون إلا منقطعة قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ يعنى أن اللَّه شهد لهم بملة الإسلام في قوله: (ما كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً) . وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ أى كتم شهادة اللَّه التي عنده أنه شهد بها وهي شهادته لإبراهيم بالحنيفية. ويحتمل معنيين: أحدهما أن أهل الكتاب لا أحد أظلم منهم، لأنهم كتموا هذه الشهادة وهم عالمون بها. والثاني: أنا لو كتمنا هذه الشهادة لم يكن أحد أظلم منا فلا نكتمها. وفيه تعريض بكتمانهم شهادة اللَّه لمحمد ﷺ بالنبوّة في كتبهم وسائر شهاداته. (ومن) في قوله: (شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ) مثلها في قولك: هذه شهادة منى لفلان إذا شهدت له، ومثله (بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ)

«Yoksa [şöyle mi] söylüyorsunuz?» manasına gelmesi de muhtemeldir; bu takdirde hemze yine inkâr içindir. Yâ harfi ile okuyanlara ({ أَمْ يَقُولُونَ }) göre ise edat sadece munkatıa olur. { قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ } yani Allah: { ما كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً } “İbrahim ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı; fakat o, dosdoğru bir Müslümandı.” ayetinde onların İslam dini üzere olduklarına şahitlik etmiştir. { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ } yani Allah'ın şahitlik ettiğine dair yanında bulunan şahitliği -ki o da İbrahim'in hanîf olduğuna dair şahitliğidir- gizleyenden daha zalim kim vardır? Bu ifadenin iki mana ihtimali vardır: Birincisi: Ehl-i Kitap'tan daha zalim kimse yoktur; zira onlar bildikleri hâlde bu şahitliği gizlemişlerdir. İkincisi: Eğer biz bu şahitliği gizleseydik bizden daha zalim kimse olmazdı, dolayısıyla biz onu asla gizlemeyiz. Bu ifadede onların, kitaplarında bulunan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğine dair Allah'ın şahitliğini ve diğer şahitliklerini gizlemelerine bir tariz vardır. { شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ } terkibindeki { مِنْ } edatı, bir kimseye lehte şahitlik ettiğinde söylediğin «Bu, benden falana bir şahitliktir» sözündeki gibidir; tıpkı { بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Allah'tan ve Resûlünden bir ültimatomdur/berâettir” ayetinde olduğu gibi.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٤٢ الى ١٤٣]

[Bakara Suresi (2), Âyetler 142-143]

سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ ما وَلاَّهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٤٢) وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلاَّ عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (١٤٣)

{ سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ ما وَلاَّهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٤٢) وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلاَّ عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (١٤٣) } “İnsanlardan bazı beyinsizler: «Yönelmekte oldukları kıblelerinden onları çeviren nedir?» diyecekler. De ki: «Doğu da Allah'ındır, batı da. O dilediğini dosdoğru yola iletir.» (142) İşte böylece, insanlara şahit olasınız, Peygamber de size şahit olsun diye sizi vasat (hayırlı ve adil) bir ümmet kıldık. Senin yöneldiğin önceki kıbleyi de sırf Peygamber'e uyanı, iki ökçesi üzerinde geri dönenden ayırt edip bilelim diye belirledik. Bu, Allah'ın hidayet verdiği kimselerden başkasına elbette ağır gelir. Allah sizin imanınızı asla zayi edecek değildir. Şüphesiz Allah insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir. (143)”

سَيَقُولُ السُّفَهاءُ الخفاف الأحلام وهم اليهود لكراهتهم التوجه إلى الكعبة، وأنهم لا يرون النسخ. وقيل: المنافقون، لحرصهم على الطعن والاستهزاء. وقيل: المشركون، قالوا رغب عن قبلة آبائه ثم رجع إليها، واللَّه ليرجعن إلى دينهم. فإن قلت: أى فائدة في الإخبار بقولهم قبل وقوعه ؟ قلت: فائدته أنّ مفاجأة المكروه أشدّ، والعلم به قبل وقوعه أبعد من الاضطراب إذا وقع لما يتقدّمه من توطين النفس، وأنّ الجواب العتيد قبل الحاجة إليه أقطع للخصم وأرد لشغبه، وقبل الرمي يراش السهم ما وَلَّاهُمْ ما صرفهم عَنْ قِبْلَتِهِمُ وهي بيت المقدس لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ أى بلاد المشرق والمغرب والأرض كلها يَهْدِي مَنْ يَشاءُ من أهلها إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ وهو ما توجبه الحكمة والمصلحة، من توجيههم تارة إلى بيت المقدس، وأخرى إلى الكعبة وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ ومثل ذلك الجعل العجيب جعلناكم أُمَّةً وَسَطاً خيارا، وهي صفة بالاسم الذي هو وسط الشيء. ولذلك استوى فيه الواحد والجمع والمذكر والمؤنث.

{ سَيَقُولُ السُّفَهاءُ } aklı kıt olanlar; bunlar Kâbe'ye yönelmeyi hoş görmedikleri ve nesh hükmünü kabul etmedikleri için Yahudilerdir. İtiraz ve alay etmeye hırslarından ötürü münafıklar olduğu da söylenmiştir. Müşrikler olduğu da söylenmiştir; zira onlar: «Atalarının kıblesinden yüz çevirdi, sonra ona geri döndü; Allah'a yemin olsun ki yakında onların dinine de dönecektir» demişlerdi. Eğer: «Bu sözün gerçekleşmesinden önce haber verilmesinde ne gibi bir fayda vardır?» dersen, derim ki: Faydası şudur: Hoşa gitmeyen bir şeyin ansızın gelmesi daha ağırdır; vuku bulmadan önce onu bilmek ise, nefsin önceden hazırlanması sebebiyle vuku bulduğunda sarsılmaktan daha uzaktır. Ayrıca ihtiyacın hasıl olmasından önce hazırda bulunan cevap, hasmı daha çok susturur ve yaygarasını daha iyi savuşturur; ok da atılmadan önce tüylenir (hazırlanır). { ما وَلَّاهُمْ } onları ne çevirdi { عَنْ قِبْلَتِهِمُ } ki o da Beytü'l-Makdis'tir. { لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ } yani doğu ve batı ülkeleri ve bütün yeryüzü Allah'ındır. { يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } oranın ahalisinden dilediğini iletir { إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } o da hikmet ve maslahatın gerektirdiği şeydir; nitekim onları bir defasında Beytü'l-Makdis'e, başka bir defasında da Kâbe'ye yöneltmiştir. { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ } ve bu harikulade kılma gibi sizi de kıldık { أُمَّةً وَسَطاً } hayırlı [bir ümmet]; bu da bir şeyin ortası olan { وسط } ismiyle yapılmış bir sıfattır. Bu sebeple tekil, çoğul, müzekker ve müenneste eşittir.

ونحوه قوله ﵇: «وأنطوا الثبجة » يريد الوسيطة بين السمينة والعجفاء وصفا بالثبج وهو وسط الظهر، إلا أنه الحق تاء التأنيث مراعاة لحق الوصف. وقيل: للخيار: وسط لأنّ الأطراف يتسارع إليها الخلل، والأعوار والأوساط محمية محوّطة. ومنه قول الطائي:

Nitekim Hz. Peygamber aleyhisselâm'ın: «Ve sebeceden verin» sözü de bunun gibidir. Bununla semiz ile zayıf arasındaki orta hâlli [hayvanı] kastetmiştir ve sırtın ortası anlamına gelen { الثبج } (sebec) kelimesiyle sıfat yapmıştır; ancak sıfat hakkına riayet ederek müenneslik te'sini bitiştirmiştir. Hayırlı olanlara «orta» denilmiştir; çünkü uçlara (kenarlara) bozulma ve kusurlar çabuk ulaşır, orta kısımlar ise korunmuş ve kuşatılmıştır. et-Tâî'nin şu sözü de bundandır:

كَانَتْ هِىَ الْوَسَطَ المَحْمِىَّ فَاكْتَنَفَتْ … بِهَا الْحَوَادِثُ حَتَّى أَصْبَحَتْ طَرَفَا

“O, korunan orta [kısım] idi; derken etrafını felaketler sardı da nihayet bir kenar (uç) hâline geldi.”

وقد اكتريت بمكة جمل أعرابى للحج فقال: أعطنى من سطاتهنه، أراد من خيار الدنانير.

Mekke'de bir bedevinin devesini hac için kiralamıştım; bana: «Bana onların vasatlarından (ortalarından) ver» dedi; yani dinarların en hayırlılarından kastetti.

أو عدولا، لأنّ الوسط عدل بين الأطراف ليس إلى بعضها أقرب من بعض لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ روى «أنّ الأمم يوم القيامة يجحدون تبليغ الأنبياء، فيطالب اللَّه الأنبياء بالبينة على أنهم قد بلغوا وهو أعلم، فيؤتى بأمّة محمد ﷺ فيشهدون، فتقول الأمم: من أين عرفتم؟ فيقولون علمنا ذلك بإخبار اللَّه في كتابه الناطق على لسان نبيه الصادق، فيؤتى بمحمد ﷺ فيسأل عن حال أمته، فيزكيهم ويشهد بعد التهم » وذلك قوله تعالى: (فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً) . فإن قلت: فهلا قيل لكم شهيدا وشهادته لهم لا عليهم ؟

Yahut adil [bir ümmet kıldık]; çünkü vasat (orta), uçlar arasında adil olandır, birine diğerinden daha yakın değildir. { لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } Şöyle rivayet edilmiştir: «Kıyamet günü ümmetler peygamberlerin tebliğini inkâr ederler. Bunun üzerine Allah, -en iyi bilen Kendisi olduğu hâlde- peygamberlerden tebliğ ettiklerine dair delil ister. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti getirilir ve şahitlik ederler. Ümmetler: 'Siz nereden bildiniz?' derler. Onlar da: 'Bunu, Allah'ın sâdık peygamberinin diliyle konuşan kitabındaki bildirmesiyle bildik' derler. Sonra Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem getirilir ve ona ümmetinin durumu sorulur; o da onları tezkiye eder ve adaletlerine şahitlik eder». İşte bu, Yüce Allah'ın şu kavlidir: { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً } “Her bir ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit kıldığımız zaman bakalım durumları nasıl olacak?”. Eğer dersen ki: «Onun şahitliği onların aleyhine değil lehlerine olduğuna göre neden { لكم شهيدا } 'sizin lehinize bir şahit' denilmedi?»

قلت: لما كان الشهيد كالرقيب والمهيمن على المشهود له، جيء بكلمة الاستعلاء. ومنه قوله تعالى:

Derim ki: Şahit, lehine şahitlik edilen üzerinde bir gözetleyici ve hâkim (denetleyici) gibi olduğu için istila (üzerine/aleyhine olma) bildiren kelime [olan { عَلَى }] getirilmiştir. Yüce Allah'ın şu kavilleri de bu kabildendir:

(وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ) ، (كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ) . وقيل: لتكونوا شهداء على الناس في الدنيا فيما لا يصح إلا بشهادة العدول الأخيار وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً يزكيكم ويعلم بعدالتكم. فإن قلت: لم أخرت صلة الشهادة أولا وقدّمت آخرا ؟ قلت: لأن الغرض في

{ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “Allah her şeye hakkıyla şahittir” ve { كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “Onları gözetleyen yalnız Sendin. Sen her şeye hakkıyla şahitsin”. Şöyle de denilmiştir: Dünyada ancak adil ve hayırlı kimselerin şahitliğiyle geçerli olacak hususlarda insanlara şahitler olasınız diye. { وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } [ifadesi ise] “ve Resûl de sizin üzerinize bir şahit olsun” [anlamında olup] sizi tezkiye eder ve adaletli olduğunuzu bildirir. Eğer: “Şahitlik lafzının sılası (müteallakı olan cer mecruresi) niçin ilki [olan { عَلَى النَّاسِ }] ifadesinde sonraya bırakıldı da ikincisinde [olan { عَلَيْكُمْ }] öne alındı?” dersen, derim ki: Çünkü

الأوّل إثبات شهادتهم على الأمم، وفي الآخر اختصاصهم بكون الرسول شهيدا عليهم الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها ليست بصفة للقبلة إنما هي ثانى مفعولي جعل. يريد: وما جعلنا القبلة الجهة التي كنت عليها وهي الكعبة، لأنّ رسول اللَّه ﷺ كان يصلى بمكة إلى الكعبة، ثم أمر بالصلاة إلى صخرة بيت المقدس بعد الهجرة تألفا لليهود، ثم حوّل إلى الكعبة فيقول: وما جعلنا القبلة التي تجب أن تستقبلها الجهة التي كنت عليها أوّلا بمكة، يعنى: وما رددناك إليها إلا امتحانا للناس وابتلاء لِنَعْلَمَ الثابت على الإسلام الصادق فيه، ممن هو على حرف ينكص عَلى عَقِبَيْهِ لقلقه فيرتدّ، كقوله: (وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا) - الآية ويجوز أن يكون بيانا للحكمة في جعل بيت المقدس قبلته. يعنى أنّ أصل أمرك أن تستقبل الكعبة، وأن استقبالك بيت المقدس كان أمرا عارضا لغرض. وإنما جعلنا القبلة الجهة التي كنت عليها قبل وقتك هذا- وهي بيت المقدس، لنمتحن الناس وننظر من يتبع الرسول منهم ومن لا يتبعه وينفر عنه. وعن ابن عباس رضى اللَّه عنه: كانت قبلته بمكة بيت المقدس إلا أنه كان يجعل الكعبة بينه وبينه . فإن قلت:

onların ümmetler üzerindeki şahitliklerini ispat etmektir; ikincisinde ise Resûl'ün onlara şahit olmasının kendilerine has kılınmasıdır. { الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها } ifadesi kıblenin sıfatı değil, bilakis { جعل } fiilinin ikinci mefulüdür. Şunu kastetmektedir: Biz kıbleyi senin üzerinde bulunduğun yön -ki o da Kâbe'dir- kılmadık; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de Kâbe'ye doğru namaz kılardı, sonra hicretten sonra Yahudilerin kalbini ısındırmak için Beytü'l-Makdis kayalığına doğru namaz kılmakla emrolundu, ardından tekrar Kâbe'ye çevrildi. İşte şöyle buyurmaktadır: Yönelmen gereken kıbleyi, Mekke'de ilk olarak üzerinde bulunduğun yön kılmadık -yani: Biz insanları imtihan etmek ve denemek için seni oraya döndürdük-, { لِنَعْلَمَ } İslam üzerinde sebat eden ve onda sâdık olan kimseyi, şüphesinden ötürü irtidat ederek { يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ } iki ökçesi üzerinde geri dönen kimseden [ayırt edip] bilelim diye. Tıpkı şu ayette olduğu gibi: { وَما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “Onların sayısını da inkâr edenler için sadece bir imtihan kıldık”. Beytü'l-Makdis'in kıble kılınmasındaki hikmetin açıklaması olması da caizdir. Yani: Senin asıl işin Kâbe'ye yönelmendi ve Beytü'l-Makdis'e yönelmen ise bir maksat için geçici bir durumdu. İnsanları imtihan etmek, içlerinden Peygamber'e uyan kimse ile ona uymayıp kaçan kimseyi görmek için bu vaktinden önce üzerinde bulunduğun yönü -ki o da Beytü'l-Makdis'tir- kıble kıldık. İbn Abbas radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre: Mekke'deki kıblesi Beytü'l-Makdis idi; ancak Kâbe'yi kendisi ile onun arasına alırdı. Eğer dersen ki:

كيف قال: (لِنَعْلَمَ) ولم يزل عالما بذلك؟ قلت: معناه: لنعلمه علما يتعلق به الجزاء، وهو أن يعلمه موجوداً حاصلا ونحوه: (وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ) . وقيل: ليعلم رسول اللَّه والمؤمنون.

O bunu ezelden beri bildiği hâlde nasıl { لِنَعْلَمَ } “bilelim diye” buyurdu? Derim ki: Bunun anlamı: Karşılığın/cezanın taalluk edeceği bir ilimle bilelim, yani onu fiilen var olmuş ve gerçekleşmiş olarak bilelim demektir. Nitekim şu ayet de böyledir: { وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ } “Allah içinizden cihad edenleri ve sabredenleri henüz bilip ortaya çıkarmamışken...”. Resûlullah ve müminler bilsin diye manasında olduğu da söylenmiştir.

وإنما أسند علمهم إلى ذاته، لأنهم خواصه وأهل الزلفى عنده. وقيل: معناه لتميز التابع من الناكص، كما قال: (لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ) فوضع العلم موضع التمييز لأنّ العلم به يقع التمييز به وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً هي إن المخففة التي تلزمها اللام الفارقة. والضمير في: (كانت) لما دل عليه قوله: (وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها) من الردّة، أو التحويلة، أو الجعلة. ويجوز أن يكون للقبلة (لَكَبِيرَةً) لثقيلة شاقة إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ إلا على الثابتين الصادقين في اتباع الرسول الذين لطف اللَّه بهم وكانوا أهلا للطفه وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ أى ثباتكم على الايمان وأنكم لم تزلوا ولم ترتابوا، بل شكر صنيعكم وأعدّ لكم الثواب العظيم. ويجوز أن يراد: وما كان اللَّه ليترك تحويلكم لعلمه أن تركه مفسدة وإضاعة لإيمانكم. وقيل: من كان صلى إلى بيت المقدس قبل

[Allah] onların bilmesini sadece Kendi zatına nispet etmiştir; çünkü onlar O'nun seçkin kulları ve O'nun katında yakınlık (zülfâ) ehlidirler. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; { لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ } “Allah pisi temizden ayırsın diye” ayetinde buyurduğu gibi, [Resûl'e] uyanı geri dönenden ayırt etmektir. Dolayısıyla ilim kelimesi ayırt etme (temyiz) yerine konmuştur; çünkü ayırt etme fiili ancak ilim ile gerçekleşir. { وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً } [ayetindeki] { إِنْ }, peşinden fârıka lâmı gelen muhaffefe (şeddesi hafifletilmiş) [in] edatıdır. { كانَتْ } fiilindeki zamir ise { وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها } “Senin üzerinde bulunduğun kıbleyi [sırf...] kılmadık” ifadesinin delalet ettiği dönme/döndürme veya yöneltme veya kılma eylemine racidir. Kıbleye raci olması da caizdir. { لَكَبِيرَةً } elbette çok ağır ve meşakkatli [demektir]. { إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ } “Allah'ın hidayet ettiği kimseler müstesna”; yani Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu ve O'nun lütfuna ehil olan, Resûl'e tâbi olma hususunda sebatkâr ve samimi davranan kimseler hariç. { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir”; yani imandaki sebatınızı ve ayaklarınızın kaymayıp şüpheye düşmeyişinizi [zayi etmez], aksine sizin bu güzel amelinizin karşılığını verir ve sizin için büyük bir mükafat hazırlar. Şunun kastedilmiş olması da caizdir: Allah, kıblenizi değiştirmeyi terk edecek değildi; çünkü O, bunu terk etmenin bir fesat ve imanınızın zayi olması anlamına geleceğini bilmekteydi. Şöyle de denilmiştir: [Kıble] değişiminden önce Beyt-i Makdis'e doğru namaz kılan kimsenin

التحويل فصلاته غير ضائعة . عن ابن عباس رضى اللَّه عنه: لما وجه رسول اللَّه ﵌ إلى الكعبة قالوا: كيف بمن مات قبل التحويل من إخواننا فنزلت. لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ لا يضيع أجورهم ولا يترك ما يصلحهم. ويحكى عن الحجاج أنه قال للحسن: ما رأيك في أبى تراب، فقرأ قوله: (إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ) ثم قال: وعلىٌّ منهم، وهو ابن عم رسول اللَّه ﷺ وختنه على ابنته، وأقرب الناس إليه، وأحبهم. وقرئ: إلا ليعلم على البناء للمفعول. ومعنى العلم: المعرفة. ويجوز أن يكون «من» متضمنة لمعنى الاستفهام معلقا عنها العلم، كقولك: علمت أزيد في الدار أم عمرو. وقرأ ابن أبى إسحاق (على عقبيه) بسكون القاف. وقرأ اليزيدي (لكبيرة) بالرفع. ووجهها أن تكون «كان» مزيدة، كما في قوله:

namazının boşa gitmediği de söylenmiştir. İbn Abbas radıyallâhu anh'tan nakledildiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe'ye yöneltilince, «Kıble değişiminden önce vefat eden kardeşlerimizin durumu ne olacak?» dediler; bunun üzerine bu ayet indi. { لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } onların ecirlerini zayi etmez ve kendilerine iyi gelecek şeyi terk etmez. Haccâc'ın Hasan'a: «Ebû Türâb (Hz. Ali) hakkında ne dersin?» dediği, Hasan'ın da { إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ } ayetini okuyup sonra: «Ali de onlardandır; o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in amcasının oğlu, kızının eşi, insanların ona en yakını ve en sevilenidir» dediği nakledilir. Meçhul sîgasıyla { إلا ليعلم } şeklinde de okunmuştur; bu durumda ilmin manası mârifettir (tanımak/bilmektir). { مَنْ } edatının istifham manası taşıması ve ilim fiilini amelden tağlik etmesi (askıya alması) de caizdir; tıpkı senin «Evde Zeyd mi var yoksa Amr mı bildim» demen gibi. İbn Ebî İshak { على عقبيه } kelimesini kaf harfinin sükûnu ile okumuştur. el-Yezîdî { لكبيرة } kelimesini merfû olarak okumuştur. Bunun izahı, { كان } fiilinin şu beyitte olduğu gibi zaid olmasıdır:

وَجِيرَانٍ لَنَا كانُوا كِرَامِ

Ve bizim cömert olan komşularımız vardı

والأصل: وإن هي لكبيرة، كقولك: إن زيد لمنطلق ثم، وإن كانت لكبيرة وقرئ: ليضيع بالتشديد

Aslı ise: { وإن هي لكبيرة } şeklindedir; tıpkı senin «Şüphesiz Zeyd oraya gidicidir» demen gibidir; sonra { وإن كانت لكبيرة } olmuştur. { ليضيع } fiili şeddeli olarak [ { ليضيّع } şeklinde] de okunmuştur.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٤٤ الى ١٤٥]

[Bakara Suresi (2), Âyetler 144-145]

قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٤٤) وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ ما تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ (١٤٥)

{ قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٤٤) وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ ما تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ (١٤٥) } “(Ey Muhammed!) Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu muhakkak görüyoruz. Şimdi seni hoşnut olacağın bir kıbleye mutlaka çevireceğiz. Artık yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir. Nerede olursanız olun, yüzlerinizi o yöne çevirin. Şüphesiz kendilerine kitap verilenler, bunun Rablerinden gelen bir hak olduğunu çok iyi bilirler. Allah onların yaptıklarından gafil değildir. (144) Yemin olsun ki sen kendilerine kitap verilenlere her türlü delili getirsen de onlar senin kıblene uymazlar; sen de onların kıblesine uyacak değilsin. Onlar birbirlerinin kıblesine de uymazlar. Sana gelen bu ilimden sonra onların heveslerine uyacak olursan, şüphesiz sen o zaman mutlaka zalimlerden olursun. (145)”

قَدْ نَرى ربما نرى، ومعناه: كثرة الرؤية . كقوله:

{ قَدْ نَرى } “[Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu] elbette görüyoruz”, çok kereler görüyoruz demektir. Bunun anlamı, görme [eyleminin] çokluğudur. Tıpkı [şairin] şu sözünde olduğu gibi:

قَدْ أتْرُكُ الْقِرْنَ مُصْفَرًّا أنَامِلُهُ

Çok kere hasmı parmak uçları sararmış hâlde bırakırım

تَقَلُّبَ وَجْهِكَ تردّد وجهك وتصرف نظرك في جهة السماء. وكان رسول اللَّه ﷺ يتوقع من ربه أن يحوّله إلى الكعبة، لأنها قبلة أبيه إبراهيم، وأدعى للعرب إلى الإيمان لأنها مفخرتهم ومزارهم ومطافهم، ولمخالفة اليهود فكان يراعى نزول جبريل ﵇ والوحى بالتحويل فَلَنُوَلِّيَنَّكَ فلنعطينك ولنمكننك من استقبالها، من قولك: وليته كذا. إذا جعلته والياً له، أو فلنجعلنك تلى سمتها دون سمت بيت المقدس تَرْضاها تحبها وتميل إليها لأغراضك الصحيحة التي أضمرتها ووافقت مشيئة اللَّه وحكمته شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ نحوه. قال:

{ تَقَلُّبَ وَجْهِكَ } yüzünü çevirip durmanı ve bakışını gökyüzü tarafına yöneltmeni [görüyoruz]. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, atası İbrahim'in kıblesi olması, Arapların övünç kaynağı, ziyaretgâhı ve tavaf yeri olması hasebiyle onların imana gelmesine daha elverişli bulunması ve Yahudilere muhalefet etmek gayesiyle Rabbinden kendisini Kâbe'ye çevirmesini bekliyor; bu sebeple Cebrail aleyhisselâm'ın inişini ve kıblenin çevrilmesine dair vahyi gözetliyordu. { فَلَنُوَلِّيَنَّكَ } sana onu mutlaka vereceğiz ve ona yönelmene imkân tanıyacağız; bu da birini bir şeye vali/yetkili kıldığında söylediğin «ona şu işin velayetini verdim» sözünden gelir. Yahut: Seni Beytü'l-Makdis yönüne değil, mutlaka onun (Kâbe'nin) yönüne döndüreceğiz. { تَرْضاها } içinden geçirdiğin ve Allah'ın meşietine ve hikmetine uygun düşen doğru maksatların sebebiyle sevip meylettiğin [kıbleye]. { شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } onun yönüne/tarafına. Şair şöyle demiştir:

وَأظْعَنُ بِالْقَوْمِ شَطْرَ الْمُلُوكِ

Ve toplulukla birlikte kralların yönüne doğru göç ederim

وقرأ أبىّ: تلقاء المسجد الحرام. وعن البراء بن عازب قدم رسول اللَّه ﷺ المدينة فصلى نحو بيت المقدس ستة عشر شهراً ثم وجه إلى الكعبة وقيل: كان ذلك في رجب بعد زوال الشمس قبل قتال بدر بشهرين، ورسول اللَّه ﷺ في مسجد بنى سلمة وقد صلى بأصحابه ركعتين من صلاة الظهر فتحوّل في الصلاة واستقبل الميزاب، وحوّل الرجال مكان النساء والنساء مكان الرجال، فسمى المسجد مسجد القبلتين . و (شَطْرَ الْمَسْجِدِ) نصب على الظرف، أى اجعل تولية الوجه تلقاء المسجد أى في جهته وسمته لأن

Ubeyy [b. Kâ‘b] ise { تِلْقَاءَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ } “Mescid-i Harâm tarafına” şeklinde okumuştur. Berâ b. Âzib'den [radıyallâhu anh şöyle] rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde on altı ay boyunca Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kıldı, sonra Kâbe'ye yönlendirildi. Şöyle de denilmiştir: Bu [kıblenin değişmesi], Bedir savaşından iki ay önce, recep ayında zeval vaktinden (öğle vakti girdikten) sonra gerçekleşmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Selime Mescidi'nde bulunuyordu ve ashabına öğle namazından iki rekât kıldırmıştı; namaz esnasında [Kâbe'ye] döndü ve [Kâbe'nin] oluğuna yöneldi. Erkekleri kadınların yerine, kadınları da erkeklerin yerine geçirdi. Bu sebeple o mescide Mescid-i Kıbleteyn (İki Kıbleli Mescit) adı verildi. { شَطْرَ الْمَسْجِدِ } “Mescid tarafına” ifadesi zarf olarak mansubdur; yani yüzünü çevirmeyi Mescid'in karşısına, diğer bir deyişle onun cihetine ve doğrultusuna kıl demektir. Çünkü

استقبال عين القبلة فيه حرج عظيم على البعيد. وذكر المسجد الحرام دون الكعبة: دليل في أنّ الواجب مراعاة الجهة دون العين لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ أن التحويل إلى الكعبة هو الحق لأنه كان في بشارة أنبيائهم برسول اللَّه أنه يصلى إلى القبلتين يَعْمَلُونَ قرئ بالياء والتاء ما تَبِعُوا جواب القسم المحذوف سدّ مسدّ جواب الشرط. بِكُلِّ آيَةٍ بكل برهان قاطع أن التوجه إلى الكعبة هو الحق، ما تبعوا قِبْلَتَكَ لأن تركهم اتباعك ليس عن شبهة تزيلها بإيراد الحجة، إنما هو عن مكابرة وعناد مع علمهم بما في كتبهم من نعتك أنك على الحق وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ حسم لأطماعهم إذ كانوا ماجوا في ذلك وقالوا: لو ثبت على قبلتنا لكنا نرجو أن يكون صاحبنا الذي ننتظره وطمعوا في رجوعه إلى قبلتهم. وقرئ (بتابع قبلتهم) على الإضافة وَما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ يعنى أنهم مع اتفاقهم على مخالفتك مختلفون في شأن القبلة لا يرجى اتفاقهم، كما لا ترجى موافقتهم لك. وذلك أن اليهود تستقبل بيت المقدس، والنصارى مطلع الشمس. أخبر ﷿ عن تصلب كل حزب فيما هو فيه وثباته عليه، فالمحق منهم لا يزل عن مذهبه لتمسكه بالبرهان، والمبطل لا يقلع عن باطله لشدة شكيمته في عناده. وقوله وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بعد الإفصاح عن حقيقة حاله المعلومة عنده في قوله وما أنت بتابع قبلتهم كلام وارد على سبيل الفرض والتقدير، بمعنى: ولئن اتبعتهم مثلا بعد وضوح البرهان والإحاطة بحقيقة الأمر إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ المرتكبين الظلم الفاحش. وفي ذلك لطف للسامعين وزيادة تحذير. واستفظاع لحال من يترك الدليل بعد إنارته ويتبع الهوى، وتهييج وإلهاب للثبات على الحق. فإن قلت: كيف قال: (وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ) ولهم قبلتان

[Kâbe'nin] bizzat aynına yönelmekte, uzakta olan kimse için büyük bir meşakkat vardır. Kâbe yerine Mescid-i Harâm'ın zikredilmesi, vacip olanın [Kâbe'nin] bizzat kendisine değil cihetine yönelmek olduğuna bir delildir. { لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ } “onun hak olduğunu elbette bilirler”; Kâbe'ye yönelmenin hak olduğunu [bilirler]. Çünkü peygamberlerinin Resûlullah ile ilgili müjdesinde, onun iki kıbleye doğru namaz kılacağı yer almaktaydı. { يَعْمَلُونَ } [kelimesi] ye ile ve te ile okunmuştur. { مَا تَبِعُوا } [ifadesi], şartın cevabı yerine geçen mahzuf yeminin cevabıdır. { بِكُلِّ آيَةٍ } Kâbe'ye yönelmenin hak olduğuna dair kesin her bir delili [getirsen de], { مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ } “yine de senin kıblene uymazlar”. Zira onların sana tabi olmayı terk etmeleri, delil getirmekle giderebileceğin bir şüpheden ötürü değil; kitaplarında senin vasfına ve senin hak üzere olduğuna dair bilgileri bulunmasına rağmen sırf bir inat ve büyüklük taslamalarından kaynaklanmaktadır. { وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ } “Sen de onların kıblesine uyacak değilsin”; bu, onların beklentilerini kesin bir şekilde kesip atmıştır. Çünkü onlar bu konuda çalkantıya düşmüş ve: "Eğer bizim kıblemizde sebat etseydi, beklediğimiz önderimiz olmasını umardık" demişler ve onun kendi kıblelerine dönmesini ummuşlardı. [Bu ayet] izafetle (بِتَابِعِ قِبْلَتِهِمْ) şeklinde de okunmuştur. { وَمَا بَعْضُهُمْ بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ } “Onların bir kısmı da diğerinin kıblesine uyacak değildir”; yani onlar sana muhalefet etmekte birleşmiş olsalar da kıble konusunda ihtilaf halindedirler; seninle uyuşmaları beklenemeyeceği gibi, kendi aralarında anlaşmaları da umulamaz. Zira Yahudiler Beytü'l-Makdis'e, Hristiyanlar ise güneşin doğduğu yöne yönelirler. [Allah] Teâlâ, her bir fırkanın içinde bulunduğu durumdaki katılığı ve onun üzerindeki sebatını haber vermiştir. Dolayısıyla onlardan hak üzere olan, delile sarıldığı için kendi mezhebinden/yolundan ayrılmaz; batıl üzere olan ise inadındaki aşırı dikbaşlılık sebebiyle batılından vazgeçmez. O'nun katında bilinen kendi hakiki durumu { وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ } “Sen de onların kıblesine uyacak değilsin” kavliyle açıklandıktan sonra gelen { وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ } “Eğer onların hevalarına uyarsan” sözü, faraziye ve takdir kabilinden varit olmuş bir kelamdır; yani: "Şayet delil açıkça ortaya konup meselenin hakikati kavrandıktan sonra faraza onlara uyacak olursan, { إِنَّكَ إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “şüphesiz o takdirde sen kesinlikle zalimlerden olursun”", yani aşırı zulmü irtikâp edenlerden olursun [demektir]. Bunda dinleyenler için bir lütuf, ilave bir uyarı, aydınlatıldıktan sonra delili terk edip hevasına uyan kimsenin durumunun çirkinliğini vurgulama, hak üzere sebat etmeye teşvik etme ve gayrete getirme vardır. Eğer: "Onların iki kıblesi olduğu halde nasıl { وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ } [şeklinde tekil] buyrulmuştur?" dersen;

لليهود قبلة وللنصارى قبلة؟ قلت: كلتا القبلتين باطلة مخالفة لقبلة الحق، فكانتا بحكم الاتحاد في البطلان قبلة واحدة.

Derim ki: Her iki kıble de batıldır ve hak olan kıbleye muhaliftir; dolayısıyla batıl olmakta birleşmeleri hükmüyle tek bir kıble mesabesindedir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٤٦ الى ١٤٨]

[Bakara Suresi (2), Âyetler 146-148]

الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٤٦) الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١٤٧) وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيها فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ أَيْنَ ما تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعاً إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٤٨)

{ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٤٦) الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١٤٧) وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيها فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ أَيْنَ ما تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعاً إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٤٨) } “Kendilerine kitap verdiklerimiz, onu (o peygamberi) kendi öz oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar. Buna rağmen onlardan bir grup, bile bile hakkı gizler. (146) O hak Rabbindendir; sakın şüpheye düşenlerden olma! (147) Herkesin yöneldiği bir kıblesi vardır. Öyleyse hayırlarda yarışın. Nerede olursanız olun, Allah hepinizi bir araya getirecektir. Şüphesiz Allah her şeye kadirdir. (148)”

(يَعْرِفُونَهُ) يعرفون رسول اللَّه ﷺ معرفة جلية يميزون بينه وبين غيره بالوصف المعين المشخص كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ لا يشتبه عليهم أبناؤهم وأبناء غيرهم. وعن عمر رضى اللَّه عنه أنه سأل عبد اللَّه بن سلام عن رسول اللَّه ﷺ فقال: أنا أعلم به منى بابني. قال:

{ يَعْرِفُونَهُ } Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i apaçık bir şekilde, belirlenmiş ve müşahhas vasfıyla başkalarından ayırt ederek tanırlar; { كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ } kendi çocukları ile başkalarının çocukları kendilerine karışmayacak şekilde [tanırlar]. Ömer radıyallâhu anh'ın Abdullah b. Selâm'a Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında sorduğu, onun da: «Ben onu öz oğlumdan daha iyi tanırım» dediği rivayet edilmiştir. Ömer:

ولم؟ قال: لأنى لست أشك في محمد أنه نبى. فأما ولدى، فلعل والدته خانت، فقبل عمر رأسه.

«Nasıl olur?» deyince, şöyle demiştir: «Çünkü Muhammed'in peygamber olduğunda asla şüphem yoktur. Çocuğuma gelince, belki annesi hıyanet etmiştir.» Bunun üzerine Ömer onun başını öptü.

وجاز الإضمار وإن لم يسبق له ذكر لأن الكلام يدل عليه ولا يلتبس على السامع. ومثل هذا الإضمار فيه تفخيم وإشعار بأنه لشهرته وكونه علماً معلوما بغير إعلام. وقيل الضمير للعلم أو القرآن أو تحويل القبلة. وقوله: (كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ) يشهد للأول وينصره الحديث عن عبد اللَّه بن سلام. فإن قلت: لم اختص الأبناء ؟ قلت: لأنّ الذكور أشهر وأعرف، وهم لصحبة الآباء ألزم، وبقلوبهم ألصق. وقال فَرِيقٌ مِنْهُمْ استثناء لمن آمن منهم، أو لجهالهم الذين قالوا: يقال فيهم: (وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ) . الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ يحتمل أن يكون الحق خبر مبتدإ محذوف. أى هو الحق. أو مبتدأ خبره (مِنْ رَبِّكَ) وفيه وجهان: أن تكون اللام للعهد، والإشارة إلى الحق الذي عليه رسول اللَّه ﷺ، أو إلى الحق الذي في قوله ليكتمون الحق. أى: هذا الذي يكتمونه هو الحق من ربك، وأن تكون للجنس على معنى الحق من اللَّه لا من غيره. يعنى أن الحق ما ثبت أنه من اللَّه كالذي أنت عليه، وما لم يثبت أنه من اللَّه كالذي عليه أهل الكتاب فهو الباطل. فإن قلت: إذا جعلت الحق خبر مبتدإ فما محل من ربك؟

Söz kendisine delalet ettiği ve dinleyene kapalı kalmadığı için daha önce zikredilmemiş olsa bile zamir getirilmesi caiz olmuştur. Böyle bir zamir getirmede bir ta'zim ve onun şöhreti sebebiyle bildirilmeksizin bilinen meşhur bir zat olduğunu hissettirme vardır. Zamirin ilme, Kur'an'a veya kıblenin çevrilmesine ait olduğu da söylenmiştir. { كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ } kavli birinci görüşe şahitlik etmekte ve Abdullah b. Selâm'dan gelen hadis de onu desteklemektedir. Eğer: «Niçin erkek çocuklara has kılındı?» dersen, derim ki: Çünkü erkek çocuklar daha meşhur ve daha çok tanınandır, babalarıyla birliktelikleri daha süreklidir ve kalplerine daha yakındır. { فَرِيقٌ مِنْهُمْ } buyurması, içlerinden iman edenleri yahut haklarında { وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ } “Onların bir kısmı da ümmîlerdir; Kitab'ı bilmezler” denilen cahillerini istisna kılmaktadır. { الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ } terkibinde { الْحَقُّ } kelimesinin mahzuf bir mübtedanın haberi olması muhtemeldir; yani «O haktır». Yahut haberi { مِنْ رَبِّكَ } olan bir mübtedadır. Bunda iki vecih vardır: Lâm'ın ahd için olup Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzerinde bulunduğu hakka yahut { لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ } kavlindeki hakka işaret etmesi; yani: «Onların gizlediği bu şey Rabbinden gelen haktır». Diğeri ise cins için olup hakkın başkasından değil Allah'tan olduğu manasına gelmesidir. Yani hak, senin üzerinde bulunduğun gibi Allah'tan olduğu sabit olan şeydir; Ehl-i Kitab'ın üzerinde bulunduğu gibi Allah'tan olduğu sabit olmayan şey ise batıldır. Eğer: «{ الْحَقُّ } kelimesini mübtedanın haberi yaparsan { مِنْ رَبِّكَ } ifadesinin mahalli nedir?» dersen,

قلت: يجوز أن يكون خبراً بعد خبر، وأن يكون حالا. وقرأ علىّ رضى اللَّه عنه: الحق من ربك.

[Buna cevaben] derim ki: [Bu ifadenin] peş peşe gelen [ikinci bir] haber (yüklem) olması da hâl olması da caizdir. Ali radıyallâhu anh ise [bu kısmı] { الْحَقَّ مِنْ رَبِّكَ } şeklinde [mansûb olarak] okumuştur.

على الإبدال من الأوّل، أى يكتمون الحق، الحق من ربك، فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ الشاكين في كتمانهم الحق مع علمهم، أو في أنه من ربك لِكُلٍ

Birincisinden bedel olarak [okumuştur]; yani: «Hakkı, Rabbinden olan o hakkı gizlerler». { فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } bildikleri hâlde hakkı gizledikleri hususunda veya onun Rabbinden olduğu hususunda şüphe edenlerden olma. { لِكُلٍ }

من أهل الأديان المختلفةجْهَةٌ

farklı din mensuplarından her birinin { وِجْهَةٌ }

قبلة. وفي قراءة أبىّ: ولكل قبلةوَ مُوَلِّيها

bir kıblesi vardır. Ubeyy'in kıraatinde: { ولكل قبلة } “Her birinin bir kıblesi vardır” şeklindedir. { هُوَ مُوَلِّيها }

وجهه، فحذف أحد المفعولين. وقيل هو للَّه تعالى، أى اللَّه موليها إياه. وقرئ: َ لِكُلٍّ وِجْهَةٌ)

yüzünü [ona çevirir]; iki mefulden biri hazfedilmiştir. Zamirin Yüce Allah'a ait olduğu, yani «Allah onu oraya döndürmektedir» manasında olduğu da söylenmiştir. İzafetle { وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ } şeklinde de okunmuştur.

على الإضافة. والمعنى وكل وجهة اللَّه موليها، فزيدت اللام لتقدم المفعول كقولك: لزيد ضربت ولزيد أبوه ضاربه. وقرأ ابن عامر: هو مولاها، أى هو مولى تلك الجهة وقد وليها. والمعنى: لكل أمّة قبلة تتوجه إليها، منكم ومن غيركم اسْتَبِقُوا

Bu kıraate göre mana: «Ve her yönü Allah oraya çevirendir» şeklindedir. Meful öne geçtiği için lâm harfi zaid kılınmıştır; tıpkı «Zeyd'e vurdum» ve «Zeyd'in babası ona vurucudur» demen gibi. İbn Âmir ise: { هو مَوْلاها } şeklinde okumuştur; yani o, o yönün mevlâsıdır ve ona yönelmiştir. Mana şudur: Sizden ve sizden başkalarından her ümmetin yöneleceği bir kıblesi vardır. { فَاسْتَبِقُوا }

أنتمْ خَيْراتِ

siz yarışın { الْخَيْراتِ }

واستبقوا إليها غيركم من أمر القبلة وغيره.

kıble ve diğer hususlarda başkalarının önüne geçin.

ومعنى آخر: وهو أن يراد: ولكل منكم يا أمة محمد وجهة أى جهة يصلى إليها جنوبية أو شمالية أو شرقية أو غربية فاستبقوا الخيرات يْنَ ما تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعاً

Diğer bir mana ise şudur: Ey Muhammed ümmeti, sizden her birinin güney, kuzey, doğu veya batı olmak üzere namaz kılacağı bir yönü vardır; öyleyse hayırlarda yarışın. { أَيْنَ ما تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعاً }

للجزاء من موافق ومخالف لا تعجزونه. ويجوز أن يكون المعنى: فاستبقوا الفاضلات من الجهات وهي الجهات المسامتة للكعبة وإن اختلفت، أينما تكونوا من الجهات المختلفة يأت بكم اللَّه جميعا يجمعكم ويجعل صلواتكم كأنها إلى جهة واحدة، وكأنكم تصلون حاضري المسجد الحرام.

uyan ve muhalefet eden herkesi karşılık için [toplayıp getirir]; O'nu aciz bırakamazsınız. Mananın şöyle olması da caizdir: Yönlerin en faziletlilerine koşun ki onlar da farklı olsalar bile Kâbe'nin hizasında olan yönlerdir. Farklı cihetlerden nerede olursanız olun Allah hepinizi bir araya getirir, sizi toplar ve sanki tek bir yöne namaz kılıyormuşsunuz ve Mescid-i Haram'da bizzat hazır bulunarak namaz kılıyormuşsunuz gibi kılar.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٤٩ الى ١٥٤]

[Bakara Suresi (2), Âyetler 149-154]

وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٩) وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٠) كَما أَرْسَلْنا فِيكُمْ رَسُولاً مِنْكُمْ يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِنا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ ما لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (١٥١) فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ (١٥٢) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (١٥٣)

{ وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٩) وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٠) كَما أَرْسَلْنا فِيكُمْ رَسُولاً مِنْكُمْ يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِنا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ ما لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (١٥١) فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ (١٥٢) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (١٥٣) } “Nereden yola çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir. Şüphesiz bu, Rabbinden gelen haktır. Allah yaptıklarınızdan gafil değildir. (149) Nereden yola çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir. Nerede olursanız olun, yüzlerinizi o yöne çevirin ki, insanların -içlerinden zulmedenler hariç- size karşı bir delili (itirazı) olmasın. Artık onlardan korkmayın, Ben'den korkun; ta ki size olan nimetimi tamamlayayım ve siz de doğru yolu bulasınız. (150) Nitekim kendi içinizden size ayetlerimizi okuyan, sizi arındıran, size Kitab'ı ve hikmeti öğreten, bilmediklerinizi size bildiren bir peygamber gönderdik. (151) Öyleyse Beni anın ki Ben de sizi anayım; Bana şükredin, nankörlük etmeyin. (152) Ey iman edenler! Sabır ve namazla yardım dileyin. Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir. (153)”

وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ بَلْ أَحْياءٌ وَلكِنْ لا تَشْعُرُونَ (١٥٤)

{ وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ بَلْ أَحْياءٌ وَلكِنْ لا تَشْعُرُونَ (١٥٤) } “Allah yolunda öldürülenlere «ölüler» demeyin. Bilakis onlar diridirler, fakat siz farkında değilsiniz. (154)”

وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ أى ومن أى بلد خرجت للسفر فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ

{ وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ } “Nereden çıkarsan”, yani yolculuk için hangi beldeden çıkarsan çık, { فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir”.

إذا صليت وَإِنَّهُ وإن هذا المأمور به. وقرئ (يعملون) بالتاء والياء. وهذا التكرير لتأكيد أمر القبلة وتشديده، لأنّ النسخ من مظانّ الفتنة والشبهة وتسويل الشيطان والحاجة إلى التفصلة بينه وبين البداء، فكرر عليهم ليثبتوا ويعزموا ويجدّوا، ولأنه نيط بكل واحد ما لم ينط بالآخر فاختلفت فوائدها إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا استثناء من الناس، ومعناه، لئلا يكون حجة لأحد من اليهود إلا للمعاندين منهم القائلين: ما ترك قبلتنا إلى الكعبة إلا ميلا إلى دين قومه وحباً لبلده، ولو كان على الحق للزم قبلة الأنبياء. فإن قلت: أى حجة كانت تكون للمنصفين منهم لو لم يحوّل حتى احترز من تلك الحجة ولم يبال بحجة المعاندين؟ قلت: كانوا يقولون ماله لا يحوّل إلى قبلة أبيه إبراهيم كما هو مذكور في نعته في التوراة؟ فإن قلت: كيف أطلق اسم الحجة على قول المعاندين؟ قلت: لأنهم يسوقونه سياق الحجة. ويجوز أن يكون المعنى: لئلا يكون للعرب عليكم حجة واعتراض في ترككم التوجه إلى الكعبة التي هي قبلة إبراهيم وإسماعيل أبى العرب، إلا الذين ظلموا منهم وهم أهل مكة حين يقولون: بدا له فرجع إلى قبلة آبائه، ويوشك أن يرجع إلى دينهم. وقرأ زيد بن على رضى اللَّه عنهما: ألا الذين ظلموا منهم، على أنّ ألا للتنبيه ووقف على حجة، ثم استأنف منبها فَلا تَخْشَوْهُمْ فلا تخافوا مطاعنهم في قبلتكم فإنهم لا يضرونكم وَاخْشَوْنِي فلا تخالفوا أمرى وما رأيته مصلحة لكم. ومتعلق اللام محذوف، معناه: ولإتمامى النعمة عليكم وإرادتى اهتداءكم أمرتكم بذلك أو يعطف على علة مقدّرة، كأنه قيل. واخشوني لأوفقكم ولأتمّ نعمتي عليكم. وقيل: هو معطوف على: (لِئَلَّا يَكُونَ) . وفي الحديث «تمام النعمة دخول الجنة» وعن على رضى اللَّه عنه «تمام النعمة الموت على الإسلام» كَما أَرْسَلْنا إمّا أن يتعلق بما قبله، أى: ولأتم نعمتي عليكم في الآخرة بالثواب كما أتممتها عليكم في الدنيا بإرسال الرسول، أو بما بعده: أى كما ذكرتكم بإرسال الرسول فَاذْكُرُونِي بالطاعة أَذْكُرْكُمْ بالثواب وَاشْكُرُوا لِي ما أنعمت به عليكم وَلا تَكْفُرُونِ ولا تجحدوا نعمائي. أَمْواتٌ بَلْ أَحْياءٌ هم أموات بل هم أحياء وَلكِنْ لا تَشْعُرُونَ كيف حالهم في حياتهم.

namaz kıldığın zaman. { وَإِنَّهُ } ve şüphesiz emredilen bu şey [haktır]. { تعملون } kelimesi tâ ve yâ ile [ { يعملون } ve { تعملون } şeklinde] okunmuştur. Bu tekrar, kıble emrini tekit etmek ve pekiştirmek içindir; çünkü nesh fitne, şüphe ve şeytanın vesvese verme ihtimali yüksek olan bir durumdur ve onunla bedâ (fikir değiştirme) arasını ayırma ihtiyacı vardır; bu sebeple sebat etsinler, azmetsinler ve ciddiyet göstersinler diye kendilerine tekrarlanmıştır. Ayrıca her birine diğerine bağlanmayan bir husus bağlandığı için faydaları farklı olmuştur. { إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا } insanlardan yapılan bir istisnadır; manası şudur: Yahudilerden hiç kimsenin bir delili olmasın; ancak içlerinden: «Kıblemizi bırakıp Kâbe'ye yönelmesi sadece kavminin dinine meylinden ve beldesini sevmesindendir; eğer hak üzere olsaydı peygamberlerin kıblesinden ayrılmazdı» diyen inatçılar müstesna. Eğer dersen ki: «Kıble çevrilmeseydi insaflı olanların elinde ne delil olacaktı ki o delilden sakınıldı da inatçıların deliline aldırış edilmedi?» Derim ki: Onlar: «Tevrat'taki vasfında zikredildiği gibi atası İbrahim'in kıblesine niye çevrilmiyor?» diyeceklerdi. Eğer: «İnatçıların sözüne nasıl hüccet (delil) adı verildi?» dersen, derim ki: Çünkü onlar onu delil kılığında sunarlar. Mananın şöyle olması da caizdir: Arapların atası olan İbrahim ve İsmail'in kıblesi olan Kâbe'ye yönelmeyi terk etmeniz hususunda Arapların size karşı bir delili ve itirazı olmasın; ancak Mekkelilerden zulmedenler müstesna; zira onlar: «Aklına esti de atalarının kıblesine döndü, yakında onların dinine de dönmesi beklenir» derler. Zeyd b. Ali radıyallâhu anhümâ, { ألا } edatını tenbih kabul ederek { ألا الذين ظلموا منهم } şeklinde okumuş, { حجة } kelimesinde durup sonra tenbih ile yeniden başlamıştır. { فَلا تَخْشَوْهُمْ } kıbleniz hususunda onların ileri sürdüğü itirazlardan korkmayın, zira size zarar veremezler. { وَاخْشَوْنِي } emrime ve sizin için maslahat gördüğüm şeylere muhalefet etmeyin. Lâm harfinin müteallakı mahzuftur; manası: «Size nimetimi tamamlamam ve hidayete ermenizi istemem sebebiyle size bunu emrettim» demektir. Yahut takdirî bir illete matuftur; sanki şöyle denilmiştir: «Sizi muvaffak kılmam ve size nimetimi tamamlamam için Ben'den korkun». { لِئَلَّا يَكُونَ } ifadesine matuf olduğu da söylenmiştir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Nimetin tamamlanması cennete girmektir». Ali radıyallâhu anh'tan da şöyle rivayet edilmiştir: «Nimetin tamamlanması İslam üzere ölmektir». { كَما أَرْسَلْنا } ifadesi ya kendisinden öncesine bağlıdır; yani: «Dünyada peygamber göndermekle üzerinizdeki nimetimi tamamladığım gibi ahirette de sevapla nimetimi üzerinize tamamlayayım», yahut sonrasına bağlıdır; yani: «Peygamber göndermekle sizi andığım gibi { فَاذْكُرُونِي } siz de Beni itaatle anın ki { أَذْكُرْكُمْ } Ben de sizi sevapla anayım. { وَاشْكُرُوا لِي } size verdiğim nimetlere şükredin { وَلا تَكْفُرُونِ } nimetlerimi inkâr/nankörlük etmeyin». { أَمْواتٌ بَلْ أَحْياءٌ } onlar ölülerdir, bilakis diridirler { وَلكِنْ لا تَشْعُرُونَ } fakat onların hayatlarındaki durumunun nasıl olduğunu fark edemezsiniz.

وعن الحسن: أنّ الشهداء أحياء عند اللَّه تعرض أرزاقهم على أرواحهم، فيصل إليهم الروح والفرح، كما تعرض النار على أرواح آل فرعون غدوة وعشيا، فيصل إليهم الوجع. وعن مجاهد:

Hasan'dan rivayet edildiğine göre: Şehitler Allah katında diridirler; rızıkları ruhlarına sunulur, böylece onlara rahatlık ve sevinç ulaşır; tıpkı Firavun ailesinin ruhlarına sabah akşam ateş sunulup da onlara acının ulaşması gibi. Mücahid'den rivayet edildiğine göre:

يرزقون ثمر الجنة ويجدون ريحها وليسوا فيها. وقالوا: يجوز أن يجمع اللَّه من أجزاء الشهيد جملة فيحييها ويوصل إليها النعيم وإن كانت في حجم الذرّة. وقيل: نزلت في شهداء بدر وكانوا أربعة عشر.

[Onlar] cennet meyvelerinden rızıklandırılırlar ve kokusunu alırlar; fakat bizzat içinde değillerdir. [Âlimler] şöyle de demişlerdir: Allah'ın, şehidin parçalarından bir kısmını bir araya getirip diriltmesi ve zerre miktarında dahi olsa nimeti ona ulaştırması caizdir (aklen mümkündür). Şöyle de denilmiştir: [Bu ayet] Bedir şehitleri hakkında inmiştir ve onlar on dört kişiydiler.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٥٥ الى ١٥٧]

[Bakara Suresi (2), Âyetler 155-157]

وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَراتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ (١٥٥) الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ (١٥٦) أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ (١٥٧)

{ وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَراتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ (١٥٥) الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ (١٥٦) أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ (١٥٧) } “Andolsun ki sizi biraz korku ve açlıkla, bir de mallar, canlar ve ürünlerden eksiltmekle deneriz. Sabredenleri müjdele! (155) Onlar ki kendilerine bir musibet dokunduğu zaman: «Biz şüphesiz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz» derler. (156) İşte Rablerinden bağışlanmalar (övgüler) ve rahmet hep onlaradır; doğru yolu bulanlar da ancak onlardır. (157)”

وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ ولنصيبنكم بذلك إصابة تشبه فعل المختبر لأحوالكم، هل تصبرون وتثبتون على ما أنتم عليه من الطاعة وتسلمون لأمر اللَّه وحكمه أم لا؟ بِشَيْءٍ بقليل من كل واحد من هذه البلايا وطرف منه وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ المسترجعين عند البلاء لأنّ الاسترجاع تسليم وإذعان. وعن النبي ﷺ «من استرجع عند المصيبة جبر اللَّه مصيبته وأحسن عقباه وجعل له خلفا صالحاً يرضاه» . وروى أنه طفئ سراج رسول اللَّه ﷺ فقال «إنا للَّه وإنا إليه راجعون» فقيل: أمصيبة هي؟ قال «نعم كل شيء يؤذى المؤمن فهو له مصيبة» وإنما قلل في قوله: (بِشَيْءٍ) ليؤذن أن كل بلاء أصاب الإنسان وإن جل ففوقه ما يقل إليه، وليخفف عليهم ويريهم أن رحمته معهم في كل حال لا تزايلهم وإنما وعدهم ذلك قبل كونه ليوطنوا عليه نفوسهم. (وَنَقْصٍ) عطف على: (بِشَيْءٍ) أو على الخوف، بمعنى: وشيء من نقص الأموال.

{ وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ } durumlarınızı sınayan kimsenin fiiline benzeyen bir isabetle sizi bunlara mutlaka uğratacağız; ta ki sabredecek misiniz, üzerinde bulunduğunuz itaatte sebat gösterip Allah'ın emrine ve hükmüne teslim olacak mısınız, yoksa olmayacak mısınız [belli olsun]. { بِشَيْءٍ } bu belaların her birinden az bir pay ve bir parça ile. { وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ } bela anında istircâ edenleri (İnnâ lillâh diyenleri) [müjdele]; çünkü istircâ teslimiyet ve boyun eğmektir. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Kim musibet anında istircâ ederse Allah onun musibetini telafi eder, akıbetini güzel kılar ve ona razı olacağı hayırlı bir halef verir». Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kandili söndü; bunun üzerine: «İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn» dedi. «Bu bir musibet midir?» denilince: «Evet, mümine eziyet veren her şey onun için bir musibettir» buyurdu. { بِشَيْءٍ } sözünde miktarını az göstermesi, insana isabet eden her belanın -ne kadar büyük olursa olsun- üstünde ona nispetle az kalacağı daha büyük bir belanın bulunduğunu bildirmek, onlara hafifletmek ve her hâlükârda rahmetinin onlarla beraber olup kendilerinden ayrılmadığını göstermek içindir. Onlara bunu gerçekleşmesinden önce vadetmesi ise nefislerini buna hazırlamaları içindir. { وَنَقْصٍ } kelimesi { بِشَيْءٍ } üzerine veya «mallardan bir miktar eksilme» manasında { الْخَوْفِ } üzerine matuftur.

والخطاب في: (وَبَشِّرِ) لرسول اللَّه ﷺ، أو لكل من يتأتى منه البشارة. وعن الشافعي ﵀ في الخوف: خوف اللَّه. والجوع: صيام شهر رمضان والنقص من الأموال: الزكوات والصدقات، ومن الأنفس: الأمراض، ومن الثمرات موت الأولاد . وعن النبي صلى اللَّه

{ وَبَشِّرِ } "[Ey Muhammed] müjdele!" [ifadesindeki] hitap, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'edir yahut kendisinden müjdeleme fiili sadır olabilecek herkese yöneliktir. Şâfiî'den rahmetullâhi aleyh [nakledildiğine göre ayetteki] korku: Allah korkusu; açlık: Ramazan ayı orucu; mallardan eksilme: zekâtlar ve sadakalar; canlardan [eksilme]: hastalıklar; ürünlerden [eksilme] ise evlatların vefatıdır. Peygamber sallallâhu

عليه وسلم، إذا مات ولد العبد قال اللَّه تعالى للملائكة: أقبضتم ولد عبدى؟ فيقولون: نعم، فيقول: أقبضتم ثمرة قلبه؟ فيقولون: نعم، فيقول اللَّه تعالى: ماذا قال عبدى؟ فيقولون:

aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Kulun çocuğu öldüğü zaman Yüce Allah meleklere: 'Kulumun çocuğunun canını mı aldınız?' buyurur. Onlar: 'Evet' derler. 'Onun gönül meyvesini mi kopardınız?' buyurur. Onlar: 'Evet' derler. Yüce Allah: 'Kulum ne dedi?' buyurur. Onlar:

حمدك واسترجع، فيقول اللَّه تعالى: ابنوا لعبدي بيتا في الجنة وسموه بيت الحمد . والصلاة:

'Sana hamdetti ve istircâda bulundu' derler. Bunun üzerine Yüce Allah: 'Kuluma cennette bir ev bina edin ve adını Hamd Evi koyun' buyurur». Salât ise: