وما منزلتهما من اللَّه تعالى قالوا: أقرب منزلة، جبريل عن يمينه، وميكائيل عن يساره.
«Peki, onların Yüce Allah katındaki makamları nedir?» dediler. Şöyle cevap verdiler: «En yakın makamdır; Cebrail O'nun sağında, Mîkâil ise solundadır.»
وميكائيل عدوّ لجبريل. فقال عمر: لئن كانا كما تقولون فما هما بعدوّين، ولأنتم أكفر من الحمير، ومن كان عدواً لأحدهما كان عدواً للآخر، ومن كان عدواً لهما كان عدوّاً للَّه. ثم رجع عمر فوجد جبريل قد سبقه بالوحي، فقال النبي ﷺ: لقد وافقك ربك يا عمر.
«Mîkâil de Cebrail'e düşmandır.» Bunun üzerine Ömer şöyle dedi: «Eğer dediğiniz gibiyse onlar birbirine düşman değillerdir; siz ise eşeklerden daha kâfirsiniz! Kim onlardan birine düşman olursa diğerine de düşman olur. Kim de her ikisine birden düşman olursa Allah'a düşman olur.» Sonra Ömer geri döndü ve Cebrail'in vahiy ile kendisini geçmiş olduğunu gördü. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Ömer, Rabbin seni doğruladı!» buyurdu.
فقال عمر: لقد رأيتنى في دين اللَّه بعد ذلك أصلب من الحجر . وقرئ: جبرئيل، بوزن قفشليل وجبرئل بحذف الياء، وجبريل بحذف الهمزة، وجبريل بوزن قنديل، وجبرالّ بلام شديدة. وجبرائيل بوزن جبراعيل، وجبرائل بوزن جبراعل. ومنع الصرف فيه للتعريف والعجمة. وقيل معناه: عبد اللَّه. الضمير في نَزَّلَهُ للقرآن. ونحو هذا الإضمار- أعنى إضمار ما لم يسبق ذكره- فيه فخامة لشأن صاحبه، حيث يجعل لفرط شهرته كأنه يدل على نفسه، ويكتفى عن اسمه الصريح بذكر شيء من صفاته عَلى قَلْبِكَ أى حفظه إياك وفهمكه بِإِذْنِ اللَّهِ بتيسيره
Bunun üzerine Ömer şöyle dedi: «Bundan sonra kendimi Allah'ın dininde taştan daha sert [ve metin] gördüm.» [Bu kelime] kafşelîl vezninde Cebra’îl (جَبْرَئِيل) şeklinde, ya harfi hazfedilerek Cebra’il (جَبْرَئِل), hemze hazfedilerek Cebrîl (جَبْرِيل), kandîl vezninde Cibrîl (جِبْرِيل), şeddeli lâm ile Cebrall (جَبْرَالّ), Cebra'îl (جَبْرَاعِيل) vezninde Cibrâîl (جِبْرَائِيل) ve Cebra'l (جَبْرَاعِل) vezninde Cibrâil (جِبْرَائِل) olarak okunmuştur. Özel isim olması ve yabancı dilden (u‘cme) gelmesi sebebiyle gayr-ı munsarıftır. Anlamının "Abdullah" (Allah'ın kulu) olduğu da söylenmiştir. { نَزَّلَهُ } [onu indirdi] ifadesindeki zamir Kur'an'a aittir. Bu tür bir zamir kullanımı -yani daha önce açıkça zikredilmemiş bir varlığın zamirle anılması-, onun şanının yüceliğini ifade eder; nitekim aşırı şöhretinden ötürü adeta bizzat kendisini gösterir kılınmış ve açık ismine gerek kalmayıp sıfatlarından birinin zikredilmesiyle yetinilmiştir. { عَلى قَلْبِكَ } “senin kalbine”, yani [Allah'ın] onu sana ezberletmesi ve sana kavratmasıdır. { بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyle” ise O'nun kolaylaştırması ve lütfetmesiyle [demektir].
وتسهيله. فإن قلت: كان حق الكلام أن يقال: على قلبي . قلت: جاءت على حكاية كلام اللَّه تعالى كما تكلم به، كأنه قيل: قل ما تكلمت به من قولي: من كان عدوّا لجبريل فإنه نزله على قلبك. فإن قلت: كيف استقام قوله: (فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ) جزاء للشرط ؟ قلت: فيه وجهان: أحدهما إن عادى جبريل أحد من أهل الكتاب فلا وجه لمعاداته حيث نزل كتابا مصدقا للكتب بين يديه، فلو أنصفوا لأحبوه وشكروا له صنيعه في إنزاله ما ينفعهم ويصحح المنزل عليهم. والثاني: إن عاداه أحد فالسبب في عداوته أنه نزل عليك القرآن مصدقا لكتابهم وموافقا له، وهم كارهون للقرآن ولموافقته لكتابهم، ولذلك كانوا يحرفونه ويجحدون موافقته له، كقولك: إن عاداك فلان فقد أذيته وأسأت إليه. أُفرد الملكان بالذكر لفضلهما كأنهما من جنس آخر، وهو مما ذكر أنّ التغاير في الوصف ينزل منزلة التغاير في الذات. وقرئ: ميكال، بوزن قنطار. وميكائيل كميكاعيل. وميكائل كميكاعل. وميكئل كميكعل. وميكئيل كميكعيل. قال ابن جنى: العرب إذا نطقت بالأعجمى خلطت فيه. عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ أراد عدوّ لهم فجاء بالظاهر، ليدل على أنّ اللَّه إنما عاداهم لكفرهم، وأن عداوة الملائكة كفر، وإذا كانت عداوة الأنبياء كفراً فما بال الملائكة وهم أشرف والمعنى من عاداهم عاداه اللَّه وعاقبه أشدّ العقاب.
ve lütfetmesiyle. Eğer: «Sözün gereği 'kalbime' denilmesi değil miydi?» dersen, derim ki: Yüce Allah'ın bizzat konuştuğu kelamının hikayesi tarzında gelmiştir; adeta: «'Kim Cebrail'e düşman olursa bilsin ki o, senin kalbine indirmiştir' sözümden konuştuğumu söyle» denilmiştir. Eğer: «{ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ } ifadesi nasıl şartın cevabı olarak uygun düşmüştür?» dersen, derim ki: Bunun iki vechi vardır: Birincisi: Ehl-i Kitap'tan biri Cebrail'e düşmanlık beslerse, onun düşmanlığı için bir gerekçe yoktur; zira o, ellerinin arasındaki kitapları doğrulayan bir kitap indirmiştir. Şayet insaflı olsalardı kendilerine fayda veren ve kendilerine indirileni doğrulayan şeyi indirdiği için onu sever ve bu yaptığından dolayı ona teşekkür ederlerdi. İkincisi: Biri ona düşmanlık beslerse, bu düşmanlığının sebebi onun sana kitaplarını doğrulayıcı ve ona uygun bir Kur'an indirmiş olmasıdır; oysa onlar Kur'an'dan ve onun kitaplarına uygun düşmesinden hoşlanmamaktadırlar. Bu sebeple onu tahrif ediyor ve uygunluğunu inkâr ediyorlardı. Bu durum, «Falanca sana düşmanlık ediyorsa sen onu incitmiş ve ona kötülük etmişsindir» demen gibidir. İki melek, faziletlerinden ötürü adeta başka bir cinstenmiş gibi ayrıca zikredilmiştir; bu durum, sıfattaki farklılığın zattaki farklılık makamına kaim kılındığı zikredilen hususlardandır. Kıntâr vezninde «Mîkâl» şeklinde de okunmuştur. «Mîkâîl», «Mîkâil», «Mîkeil» ve «Mîkeîl» şeklinde de okunmuştur. İbn Cinnî: «Araplar yabancı bir kelimeyi telaffuz ettiklerinde onda değişiklikler yaparlar» demiştir. { عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ } ifadesiyle «onların düşmanıdır» kastedilmiş fakat açık isim getirilmiştir; bu da Allah'ın onlara ancak küfürleri sebebiyle düşmanlık ettiğini ve meleklere düşmanlığın küfür olduğunu göstermek içindir. Peygamberlere düşmanlık küfür olduğuna göre, onlardan daha üstün olan meleklere düşmanlık nasıl olmasın? Anlamı: Kim onlara düşman olursa Allah da ona düşman olur ve onu en şiddetli azapla cezalandırır.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٩٩ الى ١٠١]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 99-101]
وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ آياتٍ بَيِّناتٍ وَما يَكْفُرُ بِها إِلاَّ الْفاسِقُونَ (٩٩) أَوَكُلَّما عاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (١٠٠) وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ كِتابَ اللَّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لا يَعْلَمُونَ (١٠١)
{ وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ آياتٍ بَيِّناتٍ وَما يَكْفُرُ بِها إِلاَّ الْفاسِقُونَ } “Andolsun ki sana apaçık ayetler indirdik. Onları fasıklardan başkası inkâr etmez.” (99) { أَوَكُلَّما عاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يُؤْمِنُونَ } “Onlar ne zaman bir ahitte bulundularsa, içlerinden bir grup onu bozup atmadı mı? Bilakis onların çoğu iman etmezler.” (100) { وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ كِتابَ اللَّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لا يَعْلَمُونَ } “Onlara Allah katından yanlarındakini tasdik eden bir peygamber geldiğinde, kendilerine kitap verilenlerden bir grup, sanki hiç bilmiyorlarmış gibi Allah’ın Kitabı’nı arkalarına atıverdiler.” (101)
إِلَّا الْفاسِقُونَ إلا المتمرّدون من الكفرة. وعن الحسن: إذا استعمل الفسق في نوع من المعاصي وقع على أعظم ذلك النوع من كفر وغيره. وعن ابن عباس رضى اللَّه عنه: قال ابن صوريا لرسول اللَّه ﷺ: ما جئتنا بشيء نعرفه وما أنزل عليك من آية فنتبعك لها فنزلت. واللام في: (الْفاسِقُونَ) للجنس والأحسن أن تكون إشارة إلى أهل الكتاب أَوَكُلَّما الواو للعطف على محذوف معناه أكفروا بالآيات البينات وكلما عاهدوا. وقرأ أبو السمال بسكون الواو على أنّ الفاسقون بمعنى الذين فسقوا، فكأنه قيل: وما يكفر بها إلا الذين فسقوا، أو نقضوا عهد اللَّه مراراً كثيرة. وقرئ عوهدوا وعهدوا واليهود موسومون بالغدر ونقض العهود، وكم أخذ اللَّه الميثاق منهم ومن آبائهم فنقضوا. وكم عاهدهم رسول اللَّه ﷺ فلم يفوا (الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ) . والنبذ الرمي بالذمام ورفضه. وقرأ عبد اللَّه نقضه فَرِيقٌ مِنْهُمْ وقال فريق منهم، لأنّ منهم من لم ينقض بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يُؤْمِنُونَ بالتوراة وليسوا من الدين في شيء، فلا يعدّون نقض المواثيق ذنباً ولا يبالون به كِتابَ اللَّهِ يعنى التوراة، لأنهم بكفرهم برسول اللَّه المصدق لما معهم كافرون بها نابذون لها. وقيل: كتاب اللَّه القرآن، نبذوه بعد ما لزمهم تلقيه بالقبول. كَأَنَّهُمْ لا يَعْلَمُونَ أنه كتاب اللَّه لا يدخلهم فيه شك . يعنى أنّ علمهم بذلك رصين، ولكنهم كابروا وعاندوا ونبذوه وراء ظهورهم، مثل لتركهم وإعراضهم عنه، مثل بما يرمى به وراء الظهر استغناء عنه وقلة التفات إليه. وعن الشعبي: هو بين أيديهم يقرءونه، ولكنهم نبذوا العمل به. وعن سفيان: أدرجوه في الديباج والحرير وحلوه بالذهب، ولم يحلوا حلاله ولم يحرّموا حرامه.
{ إِلَّا الْفاسِقُونَ } yani kâfirlerin azgınlaşmış olanları müstesna. Hasan'dan [rivayet edildiğine göre]: Fısk kelimesi bir günah türünde kullanıldığında, küfür veya başka bir şey olsun o türün en büyüğüne karşılık gelir. İbn Abbas'tan radıyallâhu anh [şöyle rivayet edilmiştir]: İbn Sûriyâ, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bize bildiğimiz bir şey getirmedin; sana uyacağımız bir ayet de indirilmedi» deyince bu ayet indi. { الْفاسِقُونَ } kelimesindeki harf-i tarif cins içindir; Ehl-i Kitab'a işaret olması ise daha uygundur. { أَوَكُلَّما } ifadesindeki vâv, mahzuf bir ifadeye atıftır ve manası: «Onlar apaçık ayetleri inkâr mı ettiler ve her ne zaman ahitleştilerse...» şeklindedir. Ebü's-Semmâl vâv'ın sükûnu ile okumuştur; buna göre fasıklar, fasıklık edenler manasındadır. Sanki şöyle denilmiştir: «Onları ancak fıska sapanlar veya Allah'ın ahdini defalarca bozanlar inkâr eder.» «Ûhidû» ve «Ahidû» şeklinde de okunmuştur. Yahudiler hıyanet ve ahitleri bozmakla damgalanmışlardır. Allah onlardan ve atalarından nice misak almıştı da bozdular. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlarla nice ahitleşmişti de vefa göstermediler: { الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ } “Onlar, kendileriyle antlaşma yaptığın, sonra da her defasında antlaşmalarını bozan kimselerdir.” Nebz (نَبْذ), ahdi fırlatıp atmak ve reddetmektir. Abdullah [b. Mes'ûd] onu «nakadahu» (onu bozdu) şeklinde okumuştur. { فَرِيقٌ مِنْهُمْ } «içlerinden bir grup» buyurdu; çünkü içlerinde ahdi bozmayanlar da vardı. { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يُؤْمِنُونَ } yani Tevrat'a inanmazlar ve dinden yana hiçbir nasipleri yoktur; bu yüzden ahitleri bozmayı günah saymaz ve buna aldırış etmezler. { كِتابَ اللَّهِ } yani Tevrat'ı kastediyor; zira onlar yanlarındakini doğrulayan Allah'ın Resûlü'nü inkâr etmekle onu da inkâr etmiş ve onu arkaya atmış olurlar. [Bir görüşe göre] «Allah'ın Kitabı» Kur'an'dır; onu kabulle karşılamaları kendilerine vacip olduktan sonra arkaya attılar denilmiştir. { كَأَنَّهُمْ لا يَعْلَمُونَ } yani onun Allah'ın Kitabı olduğunu ve hakkında hiçbir şüphe bulunmadığını bilmiyorlarmış gibi. Yani bu konudaki bilgileri sağlamdır; fakat büyüklük tasladılar, inat ettiler ve onu arkalarına attılar. Bu, onların yüz çevirmeleri ve onu terk etmeleri için yapılmış bir temsildir; ihtiyaç duyulmadığı ve az iltifat edildiği için arkaya fırlatılıp atılan şeye benzetilmiştir. Şa'bî'den rivayetle: «Kitap önlerindedir, onu okurlar fakat onunla amel etmeyi terk etmişlerdir.» Süfyân'dan: «Onu diba ve ipek içine sardılar, altınla süslediler; fakat helalini helal, haramını haram kılmadılar.»
[سورة البقرة (٢) : آية ١٠٢]
[Bakara Suresi (2), Ayet 102]
وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَمارُوتَ وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما ما يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ ما يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَلَبِئْسَ ما شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (١٠٢)
{ وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَمارُوتَ وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما ما يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ ما يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَلَبِئْسَ ما شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “[Yahudiler], Süleyman'ın hükümranlığı aleyhine şeytanların okuyup uydurdukları şeylerin ardına düştüler. Hâlbuki Süleyman kâfir olmadı; fakat şeytanlar insanlara sihri ve Bâbil'de Hârût ile Mârût adlı iki meleğe indirilen şeyleri öğreterek kâfir oldular. Hâlbuki o iki melek: «Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz, sakın küfre girme!» demedikçe hiç kimseye [bir şey] öğretmezlerdi. Onlar o ikisinden, kişi ile eşinin arasını ayıracakları şeyleri öğreniyorlardı. Oysa onlar, Allah'ın izni olmadıkça onunla hiç kimseye zarar veremezlerdi. Onlar kendilerine zarar verecek ve fayda sağlamayacak şeyleri öğreniyorlardı. Andolsun ki onlar, onu satın alan kimsenin ahirette hiçbir nasibi olmayacağını çok iyi biliyorlardı. Karşılığında kendilerini sattıkları şey ne kötüdür; keşke bilselerdi!”
وَاتَّبَعُوا أى نبذوا كتاب اللَّه واتبعوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ يعنى واتبعوا كتب السحر والشعوذة التي كانت تقرؤها عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ أى على عهد ملكه وفي زمانه. وذلك أنّ الشياطين كانوا يسترقون السمع ثم يضمون إلى ما سمعوا أكاذيب يلفقونها ويلقونها إلى الكهنة وقد دوّنوها في كتب يقرءونها ويعلمونها الناس، وفشا ذلك في زمن سليمان ﵇ حتى قالوا:
{ وَاتَّبَعُوا } yani Allah'ın Kitabı'nı arkalarına atıp { ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ } uydurdukları şeylere uydular; yani şeytanların okumakta olduğu sihir ve büyü kitaplarına tabi oldular. { عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ } yani onun hükümranlığı döneminde ve onun zamanında. Şöyle ki: Şeytanlar kulak hırsızlığı yapar, sonra duyduklarına uydurdukları yalanları katar ve bunları kâhinlere ulaştırırlardı. Onlar da bunları kitaplara kaydeder, okur ve insanlara öğretirlerdi. Bu durum Süleyman aleyhisselâm zamanında öylesine yayıldı ki şöyle demeye başladılar:
إن الجن تعلم الغيب، وكانوا يقولون: هذا علم سليمان، وما تم لسليمان ملكه إلا بهذا العلم، وبه تسخر الإنس والجن والريح التي تجرى بأمره وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ تكذيب للشياطين ودفع لما بهتت به سليمان من اعتقاد السحر والعمل به وسماه كفراً وَلكِنَّ الشَّياطِينَ هم الذين كَفَرُوا باستعمال السحر وتدوينه يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ يقصدون به إغواءهم وإضلالهم وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ عطف على السحر، أى ويعلمونهم ما أنزل على الملكين. وقيل: هو عطف على ما تتلو، أى واتبعوا ما أنزل. هارُوتَ وَمارُوتَ عطف بيان للملكين علمان لهما، والذي أنزل عليهما هو علم السحر ابتلاء من اللَّه للناس. من تعلمه منهم وعمل به كان كافراً، ومن تجنبه أو تعلمه لا ليعمل به ولكن ليتوقاه ولئلا يغتر به كان مؤمنا:
«Cinler gaybı bilir.» Şöyle de diyorlardı: «Bu, Süleyman'ın ilmidir. Süleyman'ın hükümdarlığı ancak bu ilim sayesinde tamam olmuştur; insanlar, cinler ve onun emriyle esen rüzgâr ancak bununla boyun eğdirilmiştir.» { وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ } ifadesi şeytanları yalanlama ve onların sihre inanmak ve onunla amel etmek suretiyle Süleyman'a attıkları iftirayı defetmedir; bunu küfür olarak adlandırmıştır. { وَلكِنَّ الشَّياطِينَ } sihir kullanmak ve onu tedvin etmek suretiyle { كَفَرُوا } kâfir olanlar onlardır. { يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ } bununla onları azdırmayı ve saptırmayı kastederler. { وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ } sihre atıftır; yani «ve o iki meleğe indirileni de [insanlara öğretiyorlardı]» demektir. [Bir görüşe göre] { ما تَتْلُوا } ifadesine atıftır; yani «indirilene de uydular» manasındadır. { هارُوتَ وَمارُوتَ } iki meleğin atf-ı beyanı olup onların alem isimleridir. Onlara indirilen şey ise insanları sınamak için Allah'tan bir imtihan olan sihir ilmidir. Onu öğrenip amel eden kâfir olur; ondan sakınan yahut amel etmek için değil de korunmak ve aldanmamak için öğrenen ise mümin olurdu:
عَرَفْتُ الشَّرَّ لَا لِلشَّرِّ لكِنْ لِتَوَقِّيهِ
[Şair şöyle demiştir:] Şerri, şer [işlemek] için değil, bilakis ondan sakınmak için öğrendim.
كما ابتلى قوم طالوت بالنهر، (فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي) . وقرأ الحسن (على الملكين) بكسر اللام، على أنّ المنزل عليهما علم السحر كانا ملكين ببابل. وما يعلم الملكان أحدا حتى ينبهاه وينصحاه ويقولا له إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ أى ابتلاء واختيار من اللَّه فَلا تَكْفُرْ فلا تتعلم معتقداً أنه حق فتكفر فَيَتَعَلَّمُونَ الضمير لما دلّ عليه من أحد.
Nitekim Talut'un kavmi de nehir ile imtihan edilmişti: { فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي } “Kim ondan içerse benden değildir, kim de onu tatmazsa şüphesiz bendendir.” Hasan, lâm harfinin kesresiyle { عَلَى الْمَلِكَيْنِ } şeklinde okumuştur; buna göre kendilerine sihir ilmi indirilenler Babil'de iki hükümdardır. O iki melek, muhataplarını uyarıp nasihat etmeden ve ona { إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ } yani «biz ancak Allah'tan bir imtihan ve seçmeyiz; { فَلا تَكْفُرْ } onun hak olduğuna inanarak öğrenme ki kâfir olmayasın» demeden kimseye öğretmezlerdi. { فَيَتَعَلَّمُونَ } ifadesindeki zamir, { أَحَدٍ } kelimesinin delalet ettiği çoğula aittir.
أى فيتعلم الناس من الملكين ما يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ أى علم السحر الذي يكون سببا في التفريق بين الزوجين من حيلة وتمويه، كالنفث في العقد، ونحو ذلك مما يحدث اللَّه عنده الفرك والنشوز والخلاف ابتلاء منه، لا أنّ السحر له في نفسه بدليل قوله تعالى:
Yani insanlar o iki melekten { ما يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ } karı ile kocanın arasını ayırmaya vesile olan hile ve gözbağcılık kabilinden sihir ilmini, düğümlere üflemek ve benzeri şeyleri öğrenirlerdi ki Allah bir imtihan olarak bunların yanında nefret, geçimsizlik ve anlaşmazlık yaratır; yoksa sihrin bizzat kendi zatında bir tesiri olduğundan değil. Nitekim Yüce Allah'ın şu kavli buna delildir:
وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ لأنه ربما أحدث اللَّه عنده فعلا من أفعاله وربما لم يحدث وَيَتَعَلَّمُونَ ما يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ لأنهم يقصدون به الشر. وفيه أن اجتنابه أصلح كتعلم الفلسفة التي لا يؤمن أن تجرّ إلى الغواية. ولقد علم هؤلاء اليهود أن من اشتراه أى استبدل ما تتلو الشياطين من كتاب اللَّه ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ من نصيب وَلَبِئْسَ ما شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أى باعوها. وقرأ الحسن: الشياطون. وعن بعض العرب: بستان فلان حوله بساتون. وقد ذكر وجهه فيما بعد. وقرأ الزهري (هاروت وماروت) بالرفع على: هما هاروت وماروت. وهما اسمان أعجميان بدليل منع الصرف، ولو كانا من الهرت والمرت- وهو الكسر كما زعم بعضهم- لانصرفا. وقرأ طلحة (وما يعلمان) من أعلم، وقرئ (بين المرء) بضم الميم وكسرها مع الهمز. والمرّ، بالتشديد على تقدير التخفيف والوقف، كقولهم: فرج، وإجراء الوصل مجرى الوقف. وقرأ الأعمش: وما هم بضارّى، بطرح النون والإضافة إلى أحد والفضل بينهما بالظرف. فإن قلت: كيف يضاف إلى أحد وهو مجرور بمن؟ قلت: جعل الجار جزءاً من المجرور. فإن قلت: كيف أثبت لهم العلم أولا في قوله (وَلَقَدْ عَلِمُوا) على سبيل التوكيد القسمي ثم نفاه عنهم في قوله: (لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ) ؟ قلت:
{ وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Oysa onlar Allah'ın izni olmadıkça onunla hiç kimseye zarar veremezlerdi.” Zira Allah bazen onun akabinde kendi fiillerinden bir fiil yaratır, bazen de yaratmaz. { وَيَتَعَلَّمُونَ ما يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ } çünkü onunla kötülüğü hedeflerler. Bunda, saptırmaya yol açmasından emin olunamayan felsefeyi öğrenmek gibi, ondan kaçınmanın daha doğru olduğuna delalet vardır. { وَلَقَدْ عَلِمُوا } bu Yahudiler kesin olarak bildiler ki { لَمَنِ اشْتَراهُ } yani şeytanların okuduğu şeyleri Allah'ın Kitabı'na tercih edip değiştirenin { ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ } ahirette hiçbir payı ve nasibi yoktur. { وَلَبِئْسَ ما شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ } yani karşılığında nefislerini sattıkları şey ne kötüdür! Hasan «eş-Şeyâtûn» şeklinde okumuştur. Bazı Araplardan «Falancanın bostanı ve etrafında besâtûn (bostanlar) var» şeklinde nakledilmiştir. Bunun izahı ileride zikredilmiştir. Zührî, «Onlar Hârût ve Mârût'tur» takdiriyle { هارُوتَ وَمارُوتَ } ibaresini merfû olarak okumuştur. İkisi yabancı kökenli isimdir; gayrimunsarif olmaları buna delildir. Şayet bazılarının iddia ettiği gibi hert ve mertten (kırmak anlamından) türemiş olsaydı munsarif olurlardı. Talha «a'leme» kökünden { وَما يُعَلِّمانِ } şeklinde okumuştur. { بَيْنَ الْمَرْءِ } ifadesi mîm'in zammesi ve kesresiyle hemzeli olarak okunmuştur. Teshîl ve vakıf takdiriyle «el-merr» şeklinde şeddeli de okunmuştur; tıpkı «ferc» kelimesinde yaptıkları gibi ve vaslı vakıf yerine kaim kılarak. A'meş nûnun düşürülmesi, ehad kelimesine izafet ve aralarının zarf ile ayrılması suretiyle «ve mâ hum bi-dârrî» şeklinde okumuştur. Eğer: «Min ile mecrur olduğu halde ehad kelimesine nasıl izafe edilir?» dersen, derim ki: Harf-i cer, mecrurun bir parçası kılınmıştır. Eğer: «{ وَلَقَدْ عَلِمُوا } kavlinde yemin teyidi yoluyla önce onlara ilmi sübut kılıp, sonra { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } kavlinde bunu onlardan nasıl nefyetti?» dersen, derim ki:
معناه لو كانوا يعملون بعلمهم، جعلهم حين لم يعملوا به كأنهم منسلخون عنه.
[Bunun] anlamı; şayet ilimleriyle amel ediyor olsalardı [demektir]. İlimleriyle amel etmedikleri zaman, [Allah Teâlâ] onları sanki o ilimden tamamen soyutlanmış gibi saymıştır.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٠٣ الى ١٠٥]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 103-105]
وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (١٠٣) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقُولُوا راعِنا وَقُولُوا انْظُرْنا وَاسْمَعُوا وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٠٤) ما يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (١٠٥)
{ وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (١٠٣) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقُولُوا راعِنا وَقُولُوا انْظُرْنا وَاسْمَعُوا وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٠٤) ما يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (١٠٥) } “Eğer onlar iman edip sakınsalardı, Allah katından [verilecek] bir sevap elbette daha hayırlı olurdu; keşke bilselerdi! Ey iman edenler! «Râinâ» demeyin, «Unzurnâ» deyin ve dinleyin. Kâfirler için can yakıcı bir azap vardır. Ne Ehl-i Kitap'tan olan kâfirler ne de müşrikler, Rabbinizden size bir hayır indirilmesini isterler. Oysa Allah, rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah, büyük lütuf sahibidir.”
وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا برسول اللَّه والقرآن وَاتَّقَوْا اللَّه فتركوا ما هم عليه من نبذ كتاب اللَّه واتباع كتب الشياطين لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ وقرئ: لمثوبة، كمشورة ومشورة لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ أنّ ثواب اللَّه خير مما هم فيه وقد علموا، ولكنه جهلهم لترك العمل بالعلم.
{ وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا } Allah'ın Resûlü'ne ve Kur'an'a iman etselerdi { وَاتَّقَوْا } ve Allah'tan sakınıp Allah'ın Kitabı'nı arkaya atmak ve şeytanların kitaplarına uymak gibi içinde bulundukları hali terk etselerdi { لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ } elbette Allah katından bir sevap daha hayırlı olurdu. Meşvere ve meşûre gibi «mesvebe» şeklinde de okunmuştur. { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } Allah'ın vereceği sevabın içinde bulundukları şeyden daha hayırlı olduğunu keşke bilselerdi; nitekim bunu biliyorlardı da, fakat ilimle ameli terk ettikleri için onları cahil saydı.
فإن قلت: كيف أوثرت الجملة الاسمية على الفعلية في جواب لو؟ قلت: لما في ذلك من الدلالة على ثبات المثوبة واستقرارها كما عدل عن النصب إلى الرفع في سلام عليكم لذلك، فإن قلت:
Eğer: «Lev edatının cevabında fiil cümlesi yerine neden isim cümlesi tercih edildi?» dersen, derim ki: «Selâmün aleyküm» ifadesinde nasbdan ref'e dönülmesi gibi, bunda da sevabın sabitliğini ve sürekliliğini gösterme gayesi vardır. Eğer:
فهلا قيل لمثوبة اللَّه خير؟ قلت: لأنّ المعنى: لشيء من الثواب خير لهم. ويجوز أن يكون قوله (وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا) تمنيا لإيمانهم على سبيل المجاز عن إرادة اللَّه إيمانهم واختيارهم له، كأنه قيل وليتهم آمنوا:، ثم ابتدئ لمثوبة من عند اللَّه خير. كان المسلمون يقولون لرسول اللَّه ﷺ إذا ألقى عليهم شيئا من العلم: راعنا يا رسول اللَّه، أى راقبنا وانتظرنا وتأن بنا حتى نفهمه وتحفظه. وكانت لليهود كلمة يتسابون بها عبرانية أو سريانية وهي «راعينا» فلما سمعوا بقول المؤمنين: راعنا، افترصوه وخاطبوا به الرسول ﷺ وهم يعنون به تلك المسبة، فهي المؤمنون عنها وأُمروا بما هو في معناها وهو انْظُرْنا من نظره إذا انتظره. وقرأ أُبىّ: أنظرنا من النظرة، أى أمهلنا حتى نحفظ وقرأ عبد اللَّه بن مسعود:
«Peki, 'Allah'ın sevabı daha hayırlıdır' denilse olmaz mıydı?» dersen, derim ki: Çünkü mana «Sevap türünden az bir şey dahi onlar için daha hayırlıdır» şeklindedir. { وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا } kavlinin, Allah'ın onların imanını irade etmesi ve onlar için bunu seçmesinden kinaye olarak mecaz yoluyla iman etmelerini temenni etmesi de caizdir; adeta «Keşke iman etselerdi!» denilmiş, sonra { لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ } cümlesiyle yeni bir söze başlanmıştır. Müslümanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine ilimden bir şey sunduğunda: «Bizi gözet ey Allah'ın Resûlü!» yani «Bizi bekle, bize mühlet tanı ve onu anlayıp ezberleyinceye kadar bize yavaş davran» derlerdi. Yahudilerin ise İbranice veya Süryanice birbirlerine sövdükleri «Râînâ» diye bir kelimeleri vardı. Müminlerin «Râinâ» dediklerini işitince bunu fırsat bildiler ve bu sövgüyü kastederek Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem onunla hitap ettiler. Bunun üzerine müminler bu kelimeden nehyedildi ve onun anlamında olan { انْظُرْنا } kelimesini kullanmakla emrolundular; bu da beklemek anlamındaki «nazara» fiilindendir. Übeyy «bize mühlet ver» anlamında inzar kökünden { أَنْظِرْنا } yani «ezberleyinceye kadar bize süre tanı» şeklinde okumuştur. Abdullah b. Mes'ûd ise:
راعونا، على أنهم كانوا يخاطبونه بلفظ الجمع للتوقير: وقرأ الحسن: راعنا، بالتنوين من الرعن وهو الهوج، أى لا تقولوا قولا راعنا منسوبا إلى الرعن بمعنى رعنيا، كدارع ولابن لأنه لما أشبه قولهم: راعينا، وكان سببا في السب اتصف بالرعن وَاسْمَعُوا وأحسنوا سماع ما يكلمكم به رسول اللَّه ﷺ ويلقى عليكم من المسائل بآذان واعية وأذهان
...saygı göstermek amacıyla ona çoğul lafzıyla hitap ederek 'râûnâ' (bizi gözetin) [diyorlardı]. Hasan[-ı Basrî] ise [bu kelimeyi] tenvinle 'râinen' (رَاعِنًا) şeklinde okumuştur; bu da ahmaklık ve düşüncesizlik anlamına gelen 'ra'n' (الرَّعَن) kökündendir. Yani; [zırh sahibi için] 'dâri'' (دَارِع) ve [süt sahibi için] 'lâbin' (لَابِن) dendiği gibi, 'ra'niyyen' (ahmakça) manasında ra'n köküne nispet edilen ahmakça bir söz söylemeyin [demektir]. Zira bu söz, onların 'râînâ' demelerine benzediği ve sövgüye vesile olduğu için 'ra'n' (ahmaklık/çirkinlik) vasfını almıştır. { وَاسْمَعُوا } “Ve dinleyin”; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sizinle konuştuğu ve size açıkladığı meseleleri can kulağıyla ve uyanık zihinlerle dinleyin...
حاضرة، حتى لا تحتاجوا إلى الاستعانة وطلب المراعاة، أو واسمعوا سماع قبول وطاعة، ولا يكن سماعكم مثل سماع اليهود حيث قالوا: سمعنا وعصينا، أو واسمعوا ما أمرتم به بجدّ حتى لا ترجعوا إلى ما نهيتم عنه، تأكيدا عليهم ترك تلك الكلمة. وروى أن سعد بن معاذ سمعها منهم فقال: يا أعداء اللَّه، عليكم لعنة اللَّه، والذي نفسي بيده لئن سمعتها من رجل منكم يقولها لرسول اللَّه ﷺ لأضربن عنقه. فقالوا: أو لستم تقولونها فنزلت. وَلِلْكافِرِينَ ولليهود الذين تهاونوا برسول اللَّه ﷺ وسبوه عَذابٌ أَلِيمٌ من الأولى للبيان لأنّ الذين كفروا جنس تحته نوعان: أهل الكتاب، والمشركون كقوله تعالى: (لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ) والثانية مزيدة لاستغراق الخير، والثالثة لابتداء الغاية.
güzelce dinleyin ki başkasından yardım istemeye ve gözetilmeyi talep etmeye muhtaç olmayasınız; yahut kabul ve itaat dinleyişiyle dinleyin, dinlemeniz Yahudilerin «İşittik ve isyan ettik» dedikleri gibi olmasın; yahut o kelimeyi bırakmalarını pekiştirmek üzere, nehyedildiğiniz şeye geri dönmemek için emrolunduğunuz şeyi ciddiyetle dinleyin. Rivayet edildiğine göre Sa'd b. Muâz bunu onlardan işitince şöyle dedi: «Ey Allah'ın düşmanları! Allah'ın laneti üzerinize olsun! Nefsim elinde olan Allah'a yemin ederim ki, sizden bir adamın bunu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem söylediğini duyarsam mutlaka boynunu vururum.» Onlar da: «Siz de onu söylemiyor musunuz?» dediler; bunun üzerine bu ayet indi. { وَلِلْكافِرِينَ } Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem hafife alan ve ona hakaret eden Yahudiler için { عَذابٌ أَلِيمٌ } can yakıcı bir azap vardır. [Ayet-i kerimedeki] ilk «min» edatı beyan içindir; zira kâfir olanlar, altında Ehl-i Kitap ve müşrikler olmak üzere iki türü barındıran bir cinstir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ } “Ehl-i Kitap'tan ve müşriklerden inkâr edenler...” İkincisi, hayrın her çeşidini kapsamak (istiğrâk) için zâiddir; üçüncüsü ise ibtidâ-i gaye (başlangıç) içindir.
والخير الوحى، وكذلك الرحمة كقوله تعالى: (أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ) والمعنى: أنهم يرون أنفسهم أحق بأن يوحى إليهم فيحسدونكم وما يحبون أن ينزل عليكم شيء من الوحى واللَّه يختص بالنبوّة مَنْ يَشاءُ ولا يشاء إلا ما تقتضيه الحكمة وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ إشعار بأنّ إيتاء النبوّة من الفضل العظيم كقوله تعالى: (إِنَّ فَضْلَهُ كانَ عَلَيْكَ كَبِيراً) .
«Hayır» vahiydir, aynı şekilde «rahmet» de öyledir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ } “Rabbinin rahmetini onlar mı taksim ediyorlar?” Anlamı şudur: Onlar kendilerini vahiy indirilmeye daha layık görürler, bu yüzden size haset ederler ve size vahiyden bir şey indirilmesini istemezler. Oysa Allah peygamberliği { مَنْ يَشاءُ } dilediğine tahsis eder; O da ancak hikmetin gerektirdiğini diler. { وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } ifadesi peygamberlik verilmesinin büyük bir lütuftan olduğuna dair bir işarettir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ فَضْلَهُ كانَ عَلَيْكَ كَبِيراً } “Şüphesiz O'nun sana olan lütfu çok büyüktür.”
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٠٦ الى ١١٠]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 106-110]
ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٦) أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١٠٧) أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ كَما سُئِلَ مُوسى مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ (١٠٨) وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٩) وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٠)
{ ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Biz herhangi bir ayeti nesheder veya unutturursak, ondan daha hayırlısını yahut benzerini getiririz. Allah'ın her şeye hakkıyla gücü yettiğini bilmez misin?” (106) { أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “Göklerin ve yerin mülk ve hâkimiyetinin Allah'a ait olduğunu bilmez misin? Sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.” (107) { أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ كَما سُئِلَ مُوسى مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ } “Yoksa daha önce Mûsâ'nın sorgulandığı gibi siz de elçinizi sorguya çekmek mi istiyorsunuz? Kim imanı küfürle değişirse, şüphesiz doğru yoldan sapmış olur.” (108) { وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Kitap ehlinden birçoğu, hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra, sırf içlerindeki hasetten ötürü sizi imanınızdan sonra tekrar küfre döndürmek isterler. Artık Allah buyruğunu getirinceye kadar onları affedin, hoş görün. Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla gücü yetendir.” (109) { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin. Kendiniz için hayır olarak önceden ne gönderirseniz, Allah katında onu bulursunuz. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” (110)
روى أنهم طعنوا في النسخ فقالوا: ألا ترون إلى محمد يأمر أصحابه بأمر، ثم ينهاهم عنه ويأمرهم بخلافه، ويقول اليوم قولا ويرجع عنه غدا؟ فنزلت. وقرئ (ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ وما ننسخ: بضم النون، من أنسخ. أو ننسأها. وقرئ (نُنْسِها) وننسها بالتشديد. وتنسها وتنسها، على خطاب رسول اللَّه ﷺ. وقرأ عبد اللَّه. ما ننسك من آية أو ننسخها وقرأ حذيفة: ما ننسخ من آية أو ننسكها. ونسخ الآية: إزالتها بإبدال أخرى مكانها وإنساخها.
Rivayet edildiğine göre onlar nesh hakkında ileri geri konuşup: «Muhammed'e bakmaz mısınız; ashabına bir şeyi emrediyor, sonra onu yasaklayıp zıddını emrediyor, bugün bir söz söylüyor yarın ondan dönüyor!» dediler; bunun üzerine bu ayet indi. «İnsâh» kökünden nûn harfinin zammesiyle { ما نُنْسِخْ مِنْ آيَةٍ } ve «ev nünse'ehâ» (yahut onu ertelersek) şeklinde de okunmuştur. { نُنْسِها } ibaresi şeddeli olarak «nünessihâ», Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem hitaben «tünsihâ» ve «tünessihâ» şeklinde de okunmuştur. Abdullah [b. Mes'ûd] «Mâ nünsike min âyetin ev nensehhâ» şeklinde; Huzeyfe ise «Mâ nenseh min âyetin ev nünsikehâ» şeklinde okumuştur. Ayetin neshedilmesi: Yerine bir başkası konularak lafzının ve hükmünün giderilmesidir. İnsâhı ise:
الأمر بنسخها، وهو أن يأمر جبريل ﵇ بأن يجعلها منسوخة بالإعلام بنسخها.
onun neshedilmesini emretmektir; bu da neshedildiğini bildirmek suretiyle Cebrail'e aleyhisselâm onu mensuh kılmasını emretmesidir.
ونسؤها، تأخيرها وإذهابها. لا إلى بدل. وإنساؤها أنّ يذهب بحفظها عن القلوب. والمعنى أن كل آية يذهب بها على ما توجبه المصلحة من إزالة لفظها وحكمها معا، أو من إزالة أحدهما إلى بدل أو غير بدل نَأْتِ بآية خير منها للعباد، أى بآية العمل بها أكثر للثواب أو مثلها في ذلك عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ فهو يقدر على الخير، وما هو خير منه، وعلى مثله في الخير لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فهو يملك أموركم ويدبرها ويجريها على حسب ما يصلحكم، وهو أعلم بما يتعبدكم به من ناسخ ومنسوخ. لما بين لهم أنه مالك أمورهم ومدبرها على حسب مصالحهم من نسخ الآيات وغيره، وقررهم على ذلك بقوله: (أَلَمْ تَعْلَمْ) أراد أن يوصيهم بالثقة به فيما هو أصلح لهم مما يتعبدهم به وينزل عليهم وأن لا يقترحوا على رسولهم ما اقترحه آباء اليهود على موسى ﵇ من الأشياء التي كانت عاقبتها وبالا عليهم كقولهم: اجعل لنا إلها، أرنا اللَّه جهرة، وغير ذلك وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ ومن ترك الثقة بالآيات المنزلة، وشك فيها، واقترح غيرها فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ روى أن فنحاص بن عازوراء وزيد بن قيس ونفراً من اليهود قالوا لحذيفة بن اليمان وعمار بن ياسر بعد وقعة أحد: ألم يروا ما أصابكم. ولو كنتم على الحق ما هزمتم، فارجعوا إلى ديننا فهو خير لكم وأفضل، ونحن أهدى منكم سبيلا فقال عمار: كيف نقض العهد فيكم؟ قالوا شديد. قال: فإنى قد عاهدت أن لا أكفر بمحمد ما عشت: فقالت اليهود: أما هذا فقد صبأ. وقال حذيفة: وأما أنا فقد رضيت باللَّه ربا، وبمحمد نبيا، وبالإسلام دينا، وبالقرآن إماما، وبالكعبة قبلة، وبالمؤمنين إخوانا. ثم أتيا رسول اللَّه ﷺ وأخبراه فقال: أصبتما خيرا وأفلحتما . فنزلت. فإن قلت: بم تعلق قوله: مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ؟ قلت: فيه وجهان: أحدهما أن يتعلق بودّ، على معنى أنهم تمنوا
[Âyetin] ertelenmesi (nes'i) ise, [başka bir âyetle] değiştirilmeksizin tehir edilmesi ve yürürlükten kaldırılmasıdır. Unutturulması (insâsı) da ezberinin kalplerden silinip gitmesidir. Manası şudur: Maslahatın gerektirdiği şekilde lafzı ve hükmü birlikte yahut ikisinden biri kaldırılarak yerine bir bedel getirilmek veya getirilmemek suretiyle giderilen her âyetin yerine, kullar için ondan daha hayırlısını; yani kendisiyle amel edilmesi sevapça daha çok olanı yahut bu hususta onun benzerini getiririz. { عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “[O], her şeye hakkıyla kadirdir”. Zira O hayra, ondan daha hayırlı olana ve hayır bakımından onun benzerine kadirdir. { لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mülkü O'nundur”. Dolayısıyla O sizin işlerinize mâliktir, onları yönetir ve sizin maslahatınıza uygun şekilde yürütür. O, nâsih ve mensûhtan ibadet olarak size neyi yükleyeceğini en iyi bilendir. [Allah Teâlâ], âyetlerin neshi ve benzeri konularda onların işlerinin mâliki olduğunu ve bunları maslahatlarına göre idare ettiğini beyan edip { أَلَمْ تَعْلَمْ } “[Ey Muhammed,] bilmez misin?” sözüyle bunu kendilerine ikrar ettirince, onlara ibadet olarak yüklediği ve indirdiği şeylerde kendileri için en hayırlı olana güvenmelerini, Yahudilerin atalarının Mûsâ'dan aleyhisselâm talep ettiği ve akıbeti kendileri için vebal olan: «Bize bir ilah yap», «Allah'ı bize açıkça göster» ve benzeri şeyleri peygamberlerinden talep etmemelerini onlara tembihlemek istedi. { وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ } “Kim imanı küfür ile değiştirirse”; yani kim indirilen âyetlere güvenmeyi terk edip onlarda şüpheye düşer ve başkasını talep ederse, { فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ } “şüphesiz doğru yoldan sapmış olur”. Rivayet edildiğine göre Fınhâs b. Âzûrâ, Zeyd b. Kays ve Yahudilerden bir grup, Uhud Savaşı'ndan sonra Huzeyfe b. Yemân ile Ammâr b. Yâsir'e: «Başınıza gelenleri görmüyor musunuz? Eğer siz hak üzere olsaydınız hezimete uğramazdınız. Bizim dinimize dönün, zira o sizin için daha hayırlı ve daha üstündür; biz yol bakımından sizden daha doğruyuz!» dediler. Ammâr: «Sizin aranızda ahdi bozmanın [hükmü] nasıldır?» diye sordu. Onlar: «Pek ağırdır» dediler. Ammâr: «Ben de yaşadığım müddetçe Muhammed'i inkâr etmeyeceğime dair ahdettim» dedi. Yahudiler: «Bu adam dinden çıktı!» dediler. Huzeyfe ise: «Bana gelince; ben Rab olarak Allah'tan, peygamber olarak Muhammed'den, din olarak İslâm'dan, rehber (imam) olarak Kur'an'dan, kıble olarak Kâbe'den ve kardeş olarak müminlerden razı oldum» dedi. Sonra ikisi Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip durumu haber verdiler. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Hayra isabet ettiniz ve kurtuluşa erdiniz» buyurdu; ardından [bu âyet] indi. Eğer: «{ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ } “kendilerinden / nefislerinden kaynaklanan” sözü nereye taalluk etmektedir?» dersen, derim ki: Bunda iki vecih vardır: Birincisi, [bu ifadenin] “arzu etti / temenni etti” fiiline taalluk etmesidir; şu manada ki onlar temenni ettiler...
أن ترتدوا عن دينكم وتمنيهم ذلك من عند أنفسهم ومن قبل شهوتهم، لا من قبل التدين والميل مع الحق، لأنهم ودّوا ذلك من بعد ما تبين لهم أنكم على الحق، فكيف يكون تمنيهم من قبل الحق؟
kendi nefislerinden ve şehevî arzularından ötürü sizin dininizden dönmenizi arzu ettiler; zira bunu, sizin hak üzere olduğunuz kendilerine apaçık belli olduktan sonra temenni ettiler. O halde temennileri nasıl haktan kaynaklanabilir?
وإما أن يتعلق بحسدا، أى حسدا متبالغا منبعثا من أصل أنفسهم فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا فاسلكوا معهم سبيل العفو والصفح عما يكون منهم من الجهل والعداوة حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ الذي هو قتل بنى قريظة وإجلاء بنى النضير وإذلالهم بضرب الجزية عليهم إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ فهو يقدر على الانتقام منهم مِنْ خَيْرٍ من حسنة صلاة أو صدقة أو غيرهما تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ تجدوا ثوابه عند اللَّه إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ عالم لا يضيع عنده عمل عامل.
İkincisi ise { حَسَداً } kelimesine taalluk etmesidir; yani bizzat nefislerinin kökünden fışkıran aşırı bir haset demektir. { فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا } onların bu cahillik ve düşmanlıklarına karşı af ve hoşgörü yolunu tutun; { حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ } Allah'ın, Benî Kurayza'nın öldürülmesi, Benî Nadîr'in sürgün edilmesi ve üzerlerine cizye konularak zillete düşürülmeleri şeklindeki emri gelinceye kadar. { إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } O, onlardan intikam almaya elbette kâdirdir. { مِنْ خَيْرٍ } namaz, sadaka veya diğer iyiliklerden ne hayır yaparsanız, { تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ } onun sevabını Allah katında bulursunuz. { إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } O bilendir, hiçbir amel edenin ameli O'nun katında zayi olmaz.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١١١ الى ١١٢]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 111-112]
وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاَّ مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١١١) بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (١١٢)
{ وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاَّ مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١١١) بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (١١٢) } “«Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete giremeyecektir» dediler. Bu onların kuruntularıdır. De ki: «Eğer doğru söyleyenler iseniz delilinizi getirin!» Hayır, öyle değil! Kim iyilik yapan biri olarak yüzünü Allah'a teslim ederse, onun Rabbi katında mükafatı vardır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.”
الضمير في وَقالُوا لأهل الكتاب من اليهود والنصارى. والمعنى: وقالت اليهود: لن يدخل الجنة إلا من كان هودا، وقالت النصارى: لن يدخل الجنة إلا من كان نصارى، فلف بين القولين ثقة بأنّ السامع يردّ إلى كل فريق قوله، وأمنا من الإلباس لما علم من التعادي بين الفريقين وتضليل كل واحد منهما لصاحبه. ونحوه (وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا) ، والهود: جمع هائد، كعائذ وعُوذ، وبازل وبُزل. فإن قلت: كيف قيل كان هوداً على توحيد الاسم وجمع الخبر؟ قلت: حمل الاسم على لفظ «من» والخبر على معناه، كقراءة الحسن إلا من هو صالوا الجحيم. وقوله: (فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها) . وقرأ أبىّ بن كعب: إلا من كان يهوديا أو نصرانيا. فإن قلت: لم قيل تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ وقولهم (لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ) أمنية واحدة ؟ قلت:
{ وَقالُوا } [Ve dediler] ifadesindeki zamir, Yahudi ve Hristiyanlardan oluşan Ehl-i Kitap'a aittir. Anlam şudur: Yahudiler «Cennete ancak Yahudi olanlar girecektir» dediler; Hristiyanlar da «Cennete ancak Hristiyan olanlar girecektir» dediler. Dinleyicinin her sözü sahibine nispet edeceğine güvenilerek ve iki fırka arasındaki düşmanlık ile birbirlerini saptırmakla itham ettikleri bilindiği için bir karışıklıktan emin olunduğundan iki söz birbirine mezcedilerek (لفّ / cem edilerek) ifade edilmiştir. { وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا } “«Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız» dediler” ayeti de böyledir. el-Hûd (الهود) kelimesi, hâid (هائد) kelimesinin çoğuludur; tıpkı âiz (عائذ) / ûz (عوذ) ve bâzil (بازل) / büzl (بزل) gibi. Eğer: «İsim tekil, haber ise çoğul kılınarak nasıl [kanê hûden] denilmiştir?» dersen, derim ki: İsim, «men» (من) lafzına, haber ise onun [çoğul] manasına hamledilmiştir; tıpkı Hasan[-ı Basrî]’nin { إِلَّا مَنْ هُوَ صَالُوا الْجَحِيمِ } kıraati ve { فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها } “Şüphesiz onun için, içinde ebedî kalacakları cehennem ateşi vardır” ayeti gibi. Übey b. Ka‘b ise bu kısmı «إلا من كان يهوديا أو نصرانيا» şeklinde okumuştur. Eğer: «Onların { لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ } “Cennete asla giremeyecektir” sözleri tek bir kuruntu olduğu halde niçin { تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ } “Bu onların kuruntularıdır” denilmiştir?» dersen, derim ki:
أشير بها إلى الأمانى المذكورة وهو أمنيتهم أن لا ينزل على المؤمنين خير من ربهم، وأمنيتهم أن يردّوهم كفاراً، وأمنيتهم أن لا يدخل الجنة غيرهم: أى تلك الأمانى الباطلة أمانيهم. وقوله (قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ) متصل بقولهم: لن يدخل الجنة إلا من كان هوداً أو نصارى. وتلك أمانيهم:
Bununla zikredilen kuruntulara işaret edilmiştir; yani müminlere Rablerinden bir hayır indirilmemesi kuruntuları, onları tekrar kâfirliğe döndürme kuruntuları ve cennete kendilerinden başkasının girmemesi kuruntusu kastedilmiştir; yani «o batıl kuruntular onların kuruntularıdır» demektir. { قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ } kavli ise onların «Yahudi veya Hristiyan olandan başkası asla cennete giremeyecektir» sözüne bağlıdır. { تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ } ifadesi ise
اعتراض، أو أريد أمثال تلك الأمنية أمانيهم، على حذف المضاف وإقامة المضاف إليه مقامه.
itiraziyedir (ara cümledir); yahut muzafın hazfedilip muzafun ileyhin onun yerine geçirilmesiyle «bu tür kuruntular onların kuruntularıdır» manası kastedilmiştir.
يريد أن أمانيهم جميعا في البطلان مثل أمنيتهم هذه. والأمنية أفعولة من التمني، مثل الأضحوكة والأعجوبة هاتُوا بُرْهانَكُمْ هلموا حجتكم على اختصاصكم بدخول الجنة إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ في دعواكم، وهذا أهدم شيء لمذهب المقلدين. وأنّ كل قول لا دليل عليه فهو باطل غير ثابت.
Yani onların bütün kuruntuları batıl olma hususunda tıpkı bu kuruntuları gibidir, demektir. Ümniyye (أُمْنِيَّة), «udhûke» ve «u'cûbe» gibi temenni kökünden ef'ûle veznindedir. { هاتُوا بُرْهانَكُمْ } cennete girmenin size mahsus olduğuna dair delilinizi getirin, { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } bu iddianızda doğru söyleyenler iseniz. Bu ayet, mukallitlerin mezhebini kökünden yıkan en güçlü delildir; zira delili olmayan her söz batıldır ve sübut bulmaz.
و «هات» صوت بمنزلة هاء، بمعنى أحضر بَلى إثبات لما نفوه من دخول غيرهم الجنة مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ من أخلص نفسه له لا يشرك به غيره وَهُوَ مُحْسِنٌ في عمله فَلَهُ أَجْرُهُ الذي يستوجبه. فإن قلت: من أسلم وجهه كيف موقعه؟ قلت: يجوز أن يكون (بَلى) ردّاً لقولهم، ثم يقع (مَنْ أَسْلَمَ) كلاما مبتدأ، ويكون (مَنْ) متضمنا لمعنى الشرط، وجوابه (فَلَهُ أَجْرُهُ) ، وأن يكون (مَنْ أَسْلَمَ) فاعلا لفعل محذوف، أى بلى يدخلها من أسلم، ويكون قوله: (فَلَهُ أَجْرُهُ) كلاما معطوفا على يدخلها من أسلم.
«Hâti» (هَاتِ) kelimesi «hâ» makamında bir seslenme olup «getir, hazırla» manasındadır. { بَلى } başkalarının cennete girmesini nefyetmelerine karşı bir isbattır (reddiye ve teyittir). { مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ } kim başkasını O'na ortak koşmaksızın nefsini bütünüyle O'na ihlasla adarsa { وَهُوَ مُحْسِنٌ } ve amelinde iyilik üzere olursa { فَلَهُ أَجْرُهُ } hak ettiği ecri onun içindir. Eğer: «{ مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ } ifadesinin [i'rabdaki] konumu nedir?» dersen, derim ki: { بَلى } lafzının onların sözünü bir reddiye olması, ardından { مَنْ أَسْلَمَ } ifadesinin mübteda olarak gelmesi, «men» kelimesinin şart manasını içermesi ve { فَلَهُ أَجْرُهُ } ifadesinin de onun cevabı olması caizdir. Ayrıca { مَنْ أَسْلَمَ } ifadesinin mahzuf bir fiilin faili olması da caizdir; yani «Hayır, bilakis yüzünü teslim eden oraya girer» takdirindedir ve { فَلَهُ أَجْرُهُ } kavli de «yüzünü teslim eden oraya girer» ifadesine matuf bir kelam olur.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١١٣ الى ١١٤]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 113-114]
وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ وَقالَتِ النَّصارى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١١٣) وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعى فِي خَرابِها أُولئِكَ ما كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلاَّ خائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (١١٤)
{ وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ وَقالَتِ النَّصارى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١١٣) وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعى فِي خَرابِها أُولئِكَ ما كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلاَّ خائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (١١٤) } “Yahudiler: «Hristiyanlar hiçbir şey [esaslı bir temel] üzerinde değildir» dediler. Hristiyanlar da: «Yahudiler hiçbir şey üzerinde değildir» dediler. Oysa onlar Kitab'ı okuyorlar. Bilmeyenler de tıpkı onların söyledikleri gibi söylemişlerdi. Allah, kıyamet gününde aralarında ihtilaf ettikleri hususlarda hükmünü verecektir. Allah'ın mescitlerinde O'nun adının anılmasına engel olan ve onların harap olmasına çalışan kimseden daha zalim kim olabilir? Bunların, oralara korka korka girmekten başka hakları yoktur. Onlar için dünyada bir rezillik, ahirette de büyük bir azap vardır.”
عَلى شَيْءٍ أى على شيء يصح ويعتدّ به. وهذه مبالغة عظيمة، لأنّ المحال والمعدوم يقع عليهما اسم الشيء ، فإذا نفى إطلاق اسم الشيء عليه، فقد بولغ في ترك الاعتداد به إلى ما ليس بعده . وهذا كقولهم: أقل من لا شيء وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ الواو للحال، والكتاب
{ عَلى شَيْءٍ } “[Bir] şey üzerinde [değildirler]” yani sahih olan ve itibar edilen bir şey üzerinde [değillerdir]. Bu büyük bir mübalağadır; zira muhal (imkânsız) ve ma'dum (yok olan) kavramlarına da "şey" ismi verilir. Dolayısıyla ona "şey" isminin verilmesi dahi nefyedilince (reddedilince), ona itibar edilmeyişinde ötesi olmayan bir sınıra varacak kadar mübalağa yapılmış olur. Bu, [Arapların] "Hiçten daha az" sözü gibidir. { وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ } “Kendileri kitabı okudukları hâlde” [ifadesindeki] vâv (و) hâl içindir; el-Kitâb (الكتاب) ise
للجنس. أى قالوا ذلك، وحالهم أنهم من أهل العلم والتلاوة للكتب. وحق من حمل التوراة أو الإنجيل أو غيرهما من كتب اللَّه وآمن به أن لا يكفر بالباقي لأن كل واحد من الكتابين مصدّق للثاني شاهد بصحته، وكذلك كتب اللَّه جميعا متواردة على تصديق بعضها بعضا كَذلِكَ أى مثل ذلك الذي سمعت به على ذلك المنهاج قالَ الجهلة الَّذِينَ لا علم عندهم ولا كتاب كعبدة الأصنام والمعطلة ونحوهم قالوا لأهل كل دين: ليسوا على شيء. وهذا توبيخ عظيم لهم حيث نظموا أنفسهم مع علمهم في سلك من لا يعلم. وروى أنّ وفد نجران لما قدموا على رسول اللَّه ﷺ أتاهم أحبار اليهود فتناظروا حتى ارتفعت أصواتهم، فقالت اليهود: ما أنتم على شيء من الدين، وكفروا بعيسى والإنجيل. وقالت النصارى لهم نحوه، وكفروا بموسى والتوراة فَاللَّهُ يَحْكُمُ بين اليهود والنصارى يَوْمَ الْقِيامَةِ بما يقسم لكل فريق منهم من العقاب الذي استحقه. وعن الحسن: حكم اللَّه بينهم أن يكذبهم ويدخلهم النار أَنْ يُذْكَرَ ثانى مفعولي منع. لأنك تقول: منعته كذا. ومثله (وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ) ، (وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا) ويجوز أن يحذف حرف الجر مع أن، ولك أن تنصبه مفعولا له بمعنى كراهة أن يذكر، وهو حكم عام لجنس مساجد اللَّه، وأن مانعها من ذكر اللَّه مفرط في الظلم، والسبب فيه أن النصارى كانوا يطرحون في بيت المقدس الأذى ويمنعون الناس أن يصلوا فيه، وأن الروم غزوا أهله فخربوه وأحرقوا التوراة وقتلوا وسبوا. وقيل أراد به منع المشركين رسول اللَّه ﷺ أن يدخل المسجد الحرام عام الحديبية. فإن قلت: فكيف قيل مساجد اللَّه وإنما وقع المنع والتخريب على مسجد واحد وهو بيت المقدس أو المسجد الحرام؟ قلت: لا بأس أن يجيء الحكم عاما وإن كان السبب خاصا، كما تقول لمن أذى صالحا واحداً: ومن أظلم ممن أذى الصالحين. وكما قال اللَّه ﷿: (وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ) والمنزول فيه الأخنس بن شريق وَسَعى فِي خَرابِها بانقطاع الذكر أو بتخريب البنيان. وينبغي أن يراد ب «من» منع العموم كما أريد بمساجد اللَّه، ولا يراد الذين منعوا بأعيانهم من أولئك النصارى أو المشركين أُولئِكَ المانعون ما كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها أى ما كان ينبغي لهم أن يدخلوا مساجد اللَّه إِلَّا خائِفِينَ على حال التهيب وارتعاد الفرائض من المؤمنين أن يبطشوا بهم، فضلا أن يستولوا عليها ويلوها ويمنعوا المؤمنين منها. والمعنى ما كان الحق والواجب إلا ذلك لولا ظلم الكفرة وعتوّهم. وقيل ما كان لهم في حكم اللَّه، يعنى أن اللَّه قد حكم وكتب في اللوح أنه ينصر المؤمنين ويقوّيهم حتى
[Cümledeki el-Kitâb lafzı] cins içindir. Yani onlar, kendileri ilim ve kitapları okuma ehli oldukları halde böyle söylemişlerdir. Oysa Tevrat’ı, İncil’i veya Allah’ın kitaplarından başka birini taşıyıp ona inanan kimsenin vazifesi, diğer kitapları inkâr etmemektir. Çünkü bu iki kitaptan her biri diğerini doğrulayıcı ve onun sıhhatine şahittir; aynı şekilde Allah’ın bütün kitapları birbirini tasdik etmek üzere art arda gelmiştir. { كَذلِكَ } “İşte böylece”, yani işittiğin o benzer şekilde ve o minval üzere { قالَ } “demiştir”; putperestler, muattıla (Allah’ın sıfatlarını inkâr edenler veya inkârcılar) ve benzerleri gibi yanlarında ne bir ilim ne de bir kitap bulunan cahiller { الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ } “bilmeyenler”, her din ehline: “Hiçbir şey üzerinde değillerdir” demişlerdir. Bu, ilim sahibi olmalarına rağmen kendilerini bilmeyenler zümresine soktukları için onlara (Yahudi ve Hristiyanlara) yönelik büyük bir azarlamadır. Rivayet edildiğine göre Necran heyeti Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in huzuruna geldiklerinde, Yahudi hahamları da yanlarına geldi ve sesleri yükselinceye kadar tartıştılar. Yahudiler: “Siz dinden hiçbir şey üzerinde değilsiniz” deyip İsa’yı ve İncil’i inkâr ettiler. Hristiyanlar da onlara benzer şeyler söyleyip Musa’yı ve Tevrat’ı inkâr ettiler. { فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Allah, kıyamet günü onların aralarında hükmünü verecektir”; yani her bir fırkaya hak ettiği cezadan payına düşeni vererek aralarında hükmedecektir. Hasan[-ı Basrî]’den rivayet edildiğine göre Allah’ın aralarındaki hükmü, onları yalanlayıp ateşe sokmasıdır. { أَنْ يُذْكَرَ } [ifadesi], { مَنَعَ } (engelledi) fiilinin ikinci mef‘ûlüdür (nesnesidir). Çünkü sen, [bir şeyi engellediğinde] «مَنَعْتُهُ كَذَا» (Onu şundan engelledim) dersin. { وَما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ } “Bizi [mucizeler] göndermekten alıkoyan şey ancak...” ve { وَما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا } “İnsanların iman etmesine engel olan şey ancak...” ayetleri de böyledir. { أَنْ } ile birlikte harf-i cerrin hazfedilmesi caiz olduğu gibi, [Allah’ın adının] anılmasını kerih görmek anlamında mef‘ûlün leh olarak nasb etmen de mümkündür. Bu, Allah’ın mescitleri cinsi için genel bir hükümdür ve mescitlerde Allah’ın anılmasını engelleyen kimse zulümde haddi aşmıştır. Bunun nüzul sebebi şudur: Hristiyanlar Beytü'l-Makdis’e pislik atıyor ve insanların orada namaz kılmasını engelliyorlardı. Ayrıca Rumlar, Beytü'l-Makdis ehline saldırıp orayı tahrip etmiş, Tevrat’ı yakmış, insanları öldürüp esir almışlardı. Bir rivayette ise bununla, Hudeybiye senesinde müşriklerin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in Mescid-i Harâm’a girmesine engel olmalarının kastedildiği söylenmiştir. Şayet: “Engelleme ve tahrip fiili yalnızca tek bir mescitte, yani Beytü'l-Makdis’te yahut Mescid-i Harâm’da vuku bulduğu halde nasıl oldu da ‘Allah’ın mescitleri’ denildi?” dersen, derim ki: Sebep özel olsa bile hükmün genel olarak gelmesinde bir sakınca yoktur. Nitekim tek bir salih kimseye eziyet eden birine: “Salih kimselere eziyet edenden daha zalim kim vardır!” demen gibidir. Nitekim Allah Teâlâ da: { وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ } “Arkadan çekiştirenlerin, kusur arayanların vay haline!” buyurmuştur; oysa ayetin hakkında indiği kişi el-Ahnes b. Şerîk’tir. { وَسَعى فِي خَرابِها } “ve oraların harap olmasına çalışan” [ifadesi], zikrin kesilmesiyle yahut binaların tahrip edilmesiyle [gerçekleşir]. Tıpkı Allah’ın mescitleri ifadesinde genel anlam kastedildiği gibi, [ayetteki] { مَنْ مَنَعَ } ifadesindeki { مَنْ } ile de genel anlam kastedilmelidir; bu Hristiyanlardan veya müşriklerden bizzat engel olan muayyen şahıslar kastedilmemelidir. { أُولئِكَ } “İşte o” engelleyenlerin, { ما كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ } “oralara ancak korkarak girmeleri gerekirdi”; yani Allah’ın mescitlerini ele geçirip yönetmeleri ve müminleri oralardan men etmeleri şöyle dursun, müminlerin kendilerine şiddetle hücum etmesinden ürpererek ve korkudan titreyerek girmeleri gerekirdi. Anlam şudur: Kâfirlerin zulmü ve azgınlığı olmasaydı, hak ve vacip olan bundan başkası değildi. Bir rivayete göre ise “Allah’ın hükmünde onlara böyle bir hak yoktu” demektir; yani Allah, kâfirler oralara ancak korkarak girebilsinler diye müminlere yardım edip onları güçlendireceğini Levh[-i Mahfuz]’da takdir edip yazmıştır.
لا يدخلوها إلا خائفين. روى أنه لا يدخل بيت المقدس أحد من النصارى إلا متنكراً مسارقة.
oralara ancak korkarak girsinler. Rivayet edildiğine göre Hristiyanlardan hiç kimse Beytü'l-Makdis'e tanınmayacak şekilde gizlice girmekten başka türlü giremezdi.
وقال قتادة: لا يوجد نصراني في بيت المقدس إلا أنهك ضربا وأبلغ إليه في العقوبة. وقيل: نادى رسول اللَّه ﷺ «ألا لا يحجنّ بعد هذا العام مشرك، ولا يطوفنّ بالبيت عريان » وقرأ عبد اللَّه: إلا خيفا، وهو مثل صيم . وقد اختلف الفقهاء في دخول الكافر المسجد: فجوّزه أبو حنيفة ﵀، ولم يجوّزه مالك، وفرق الشافعي بين المسجد الحرام وغيره. وقيل: معناه النهى عن تمكينهم من الدخول والتخلية بينهم وبينه، كقوله: (وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ) . خِزْيٌ قتلٌ وسبىٌ، أو ذلة بضرب الجزية. وقيل: فتح مدائنهم قسطنطينية ورومية وعمورية.
Katâde şöyle demiştir: «Beytü'l-Makdis'te hiçbir Hristiyan bulunmazdı ki dövülmekten bitap düşürülmesin ve cezası en ağır şekilde verilmesin.» Bir rivayette ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle nida ettirdi: «Haberiniz olsun, bu yıldan sonra hiçbir müşrik hac yapmayacak ve hiç kimse Beyt'i çıplak tavaf etmeyecektir.» Abdullah [b. Mes'ûd] «sayyem» gibi «hıyyefen» şeklinde okumuştur. Kâfirin mescide girmesi konusunda fakihler ihtilaf etmişlerdir: Ebû Hanîfe rahimehullâh buna cevaz vermiş, Mâlik cevaz vermemiş, Şâfiî ise Mescid-i Haram ile diğer mescitlerin arasını ayırmıştır. [Bir görüşe göre] ayetin manası, { وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ } “Allah'ın Resûlü'nü incitmeniz size asla yakışmaz” kavlinde olduğu gibi, onların girişine imkân tanımaktan ve onları serbest bırakmaktan nehyetmektir. { خِزْيٌ } dünyadaki rezillik; öldürülmek, esir alınmak yahut cizye konulmasıyla zillete düşürülmektir. Şehirleri olan Kostantiniyye, Rumiyye ve Ammûriye'nin fethedilmesidir de denilmiştir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١١٥]
[Bakara Suresi (2), Ayet 115]
وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ (١١٥)
{ وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ (١١٥) } “Doğu da Batı da Allah'ındır. Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü [rızası ve kıblesi] oradadır. Şüphesiz Allah, [lütfu] geniş olan, her şeyi bilendir.”
وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ أى بلاد المشرق والمغرب والأرض كلها للَّه هو مالكها ومتوليها فَأَيْنَما تُوَلُّوا ففي أى مكان فعلتم التولية، يعنى تولية وجوهكم شطر القبلة بدليل قوله تعالى:
{ وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ } yani Doğu ve Batı beldeleri ile bütün yeryüzü Allah'ındır; onun maliki ve idarecisi O'dur. { فَأَيْنَما تُوَلُّوا } hangi mekânda yönelme fiilini işlerseniz işleyin; yani yüzlerinizi kıble cihetine döndürün; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
(فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ، وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ) . فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ أى جهته التي أمر بها ورضيها. والمعنى أنكم إذا منعتم أن تصلوا في المسجد الحرام أو في بيت المقدس، فقد جعلت لكم الأرض مسجداً فصلوا في أى بقعة شئتم من بقاعها، وافعلوا التولية فيها فإن التولية ممكنة في كل مكان لا يختص إسكانها في مسجد دون مسجد ولا في مكان دون مكان إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ الرحمة يريد التوسعة على عباده والتيسير عليهم عَلِيمٌ بمصالحهم. وعن ابن عمر نزلت في صلاة المسافر على الراحلة أينما توجهت. وعن عطاء: عميت القبلة على قوم فصلوا إلى أنحاء مختلفة، فلما أصبحوا تبينوا خطأهم فعذروا. وقيل: معناه فأينما تولوا للدعاء والذكر ولم يرد الصلاة. وقرأ الحسن: فأينما تولوا، بفتح التاء من التولي يريد: فأينما توجهوا القبلة.
{ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ، وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ } “Artık yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir. Nerede olursanız olun yüzlerinizi o yöne çevirin.” { فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ } yani O'nun emrettiği ve razı olduğu ciheti oradadır. Anlamı şudur: Eğer Mescid-i Haram'da veya Beytü'l-Makdis'te namaz kılmaktan alıkonulursanız, yeryüzü sizin için bir mescit kılınmıştır; onun hangi parçasında dilerseniz orada namaz kılın ve orada yönelin; zira yönelmek her mekânda mümkündür, bunun ifası belli bir mescide yahut belli bir mekâna has kılınmamıştır. { إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ } rahmeti geniştir, kullarına genişlik ve kolaylık sağlamayı murat eder; { عَلِيمٌ } onların maslahatlarını hakkıyla bilendir. İbn Ömer'den rivayetle: Bu ayet, seferde olan kişinin binek üzerinde ne yöne dönerse dönsün namaz kılması hakkında inmiştir. Atâ'dan rivayetle: Bir topluluğa kıble kapalı kalmış ve farklı yönlere namaz kılmışlardı; sabah olunca hatalarını anladılar ve mazur görüldüler. Bir görüşe göre anlamı: Dua ve zikir için nereye yönelirseniz yönelin demektir ve namaz kastedilmemiştir. Hasan tevellî (التولي) kökünden tâ harfinin fethasıyla { فَأَيْنَما تُوَلُّوا } şeklinde okumuştur; bununla «Kıbleye nereye yönelirseniz» manasını kastetmiştir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١١٦]
[Bakara Suresi (2), Ayet 116]
وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ (١١٦)
{ وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ (١١٦) } “«Allah çocuk edindi» dediler. O, bundan münezzehtir. Bilakis göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur; hepsi O'na boyun eğmiştir.”
وَقالُوا وقرئ بغير واو، يريد الذين قالوا المسيح ابن اللَّه وعزير ابن اللَّه والملائكة بنات اللَّه. سُبْحانَهُ تنزيه له عن ذلك وتبعيد بَلْ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ هو خالقه ومالكه، ومن جملته الملائكة وعزير والمسيح كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ منقادون، لا يمتنع شيء منه على
{ وَقالُوا } “Dediler”: Vâv harfi olmaksızın [قَالُوا şeklinde] de okunmuştur. Bununla «Mesîh Allah'ın oğludur», «Üzeyir Allah'ın oğludur» ve «Melekler Allah'ın kızlarıdır» diyenleri kastetmektedir. { سُبْحانَهُ } “O münezzehtir”: O'nu bundan tenzih etmek ve yüceltip uzak tutmaktır. { بَلْ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Bilakis göklerde ve yerde ne varsa O'nundur”: [Çünkü] O bunların yaratıcısı ve mâlikidir; melekler, Üzeyir ve Mesîh de bu cümledendir (bunlara dâhildir). { كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ } “Hepsi O'na boyun eğmiştir”: İnkıyad edenler/boyun eğenlerdir. Bunlardan hiçbir şey O'nun...
تكوينه وتقديره ومشيئته، ومن كان بهذه الصفة لم يجانس، ومن حق الولد أن يكون من جنس الوالد. والتنوين في: (كلّ) عوض من المضاف إليه، أى كل ما في السموات والأرض. ويجوز أن يراد كلّ من جعلوه للَّه ولداً له قانتون مطيعون عابدون مقرون بالربوبية منكرون لما أضافوا إليهم. فإن قلت: كيف جاء بما التي لغير أولى العلم مع قوله قانتون؟ قلت: هو كقوله: سبحان ما سخر كنّ لنا. وكأنه جاء ب «ما» دون «من» تحقيراً لهم وتصغيراً لشأنهم، كقوله: (وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً) .
...yaratmasına, takdirine ve iradesine karşı hiçbir şey direnemez. Bu sıfata sahip olan bir kimseye hiçbir şey denk ve benzer olamaz; zira çocuğun babasının cinsinden olması gerekir. { كُلٌّ } kelimesindeki tenvin, muzafun ileyhin yerine geçmiştir; yani göklerde ve yerde olan her şey demektir. Allah'a çocuk isnat ettikleri herkesin O'na boyun eğen, itaat eden, ibadet eden, rubûbiyyetini ikrar edip kendilerine isnat edilen şeyleri reddeden kimseler olduğu manasının kastedilmiş olması da caizdir. Eğer: «{ قانِتُونَ } buyurulduğu hâlde akıl sahibi olmayanlar için kullanılan { ما } ile nasıl getirilmiştir?» dersen, derim ki: Bu, { سبحان ما سخر كنّ لنا } sözü gibidir. Sanki onların şanını küçümsemek ve değersizleştirmek için { مَنْ } yerine { ما } getirilmiştir; nitekim { وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً } “O'nunla cinler arasında bir soy bağı kurdular.” buyrulmuştur.
[سورة البقرة (٢) : آية ١١٧]
[Bakara Suresi (2), Ayet 117]
بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (١١٧)
{ بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (١١٧) } “[O], göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısıdır. Bir işin olmasını dilediğinde ona sadece «Ol!» der, o da hemen oluverir.”
يقال بدع الشيء فهو بديع، كقولك: بزع الرجل فهو بزيع. وبَدِيعُ السَّماواتِ من إضافة الصفة المشبهة إلى فاعلها أى بديع سماواته وأرضه. وقيل البديع بمعنى المبدع، كما أنّ السميع في قول عمرو:
Bir şey benzersiz ortaya çıktığında bede'a'ş-şey'u fe-huve bedîun (بدع الشيء فهو بديع) denir; nitekim bezea'r-raculu fe-huve bezîun (بزع الرجل فهو بزيع) «adam zarif/zeki oldu» denmesi gibidir. { بَدِيعُ السَّماواتِ } ifadesi sıfat-ı müşebbehenin failine izafe edilmesindendir; yani gökleri ve yeri eşsiz olan demektir. Amr'ın şu sözündeki semî' (السميع) kelimesinin...
أمِنْ رَيْحَانَةَ الدَّاعِى السَّمِيعُ
«Reyhâne'den ötürü mü o çağıran [sesini] duyuruyor?»
بمعنى المسمع وفيه نظر كُنْ فَيَكُونُ من كان التامّة، أى أحدث فيحدث. وهذا مجاز من الكلام وتمثيل ولا قول ثم، كما لا قول في قوله:
...musmi' (مسمع / işittiren) anlamına gelmesi gibi, bedî' (بديع) kelimesinin de mubdi' (مبدع / örneksiz icat eden) manasında olduğu söylenmiştir; ancak bunda tereddüt vardır. { كُنْ فَيَكُونُ } tam fiil olan kâne (كان)'dendir; yani «Var ol, o da hemen var olur» demektir. Bu bir mecaz ve temsildir; yoksa ortada gerçek bir söz yoktur; tıpkı şu beyitte söz olmadığı gibi:
إذْ قَالَتِ الْأَنْسَاعُ لِلْبَطْنِ الْحَقِ
«Hani semer kayışları karına 'yapış' dediği zaman.»
وإنما المعنى أنّ ما قضاه من الأمور وأراد كونه، فإنما يتكوّن ويدخل تحت الوجود من غير امتناع ولا توقف، كما أنّ المأمور المطيع الذي يؤمر فيمتثل لا يتوقف ولا يمتنع ولا يكون منه الإباء.
Aksine [buradaki] anlam şudur: [Allah Teâlâ'nın] meydana gelmesini takdir edip dilediği işler, hiçbir engelle karşılaşmadan ve duraksamadan hemen oluşur ve varlık sahasına girer; nitekim kendisine emredildiğinde derhal itaat eden uysal bir memurun duraksamaması, imtina etmemesi ve kendisinden hiçbir itaatsizlik sadır olmaması gibidir.
أكد بهذا استبعاد الولادة لأنّ من كان بهذه الصفة من القدرة كانت حاله مباينة لأحوال الأجسام في توالدها. وقرئ (بديع السماوات) مجروراً على أنه بدل من الضمير في له. وقرأ المنصور بالنصب على المدح.
Bununla çocuk edinmenin imkânsızlığı pekiştirilmiştir; zira kudreti bu sıfatta olan bir varlığın hâli, cisimlerin üreme hâllerinden tamamen farklıdır. { بديع السماوات } ifadesi, { لَهُ } zamirinden bedel olarak mecrur da okunmuştur. Mansûr ise medih üzere mansub olarak okumuştur.
[سورة البقرة (٢) : آية ١١٨]
[Bakara Suresi (2), Ayet 118]
وَقالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينا آيَةٌ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (١١٨)
{ وَقالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينا آيَةٌ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (١١٨) } “Bilmeyenler: «Allah bizimle konuşsa ya yahut bize bir ayet [mucize] gelse ya!» dediler. Onlardan öncekiler de tıpkı onların söyledikleri gibi söylemişti. Kalpleri birbirine benzedi. Kesin olarak inanan bir topluluk için ayetleri apaçık gösterdik.”
وَقالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ وقال الجهلة من المشركين، وقيل من أهل الكتاب، ونفى عنهم العلم لأنهم لم يعملوا به: لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ هلا يكلمنا كما يكلم الملائكة وكلم موسى؟ استكباراً منهم وعتوا أَوْ تَأْتِينا آيَةٌ جحوداً لأن يكون ما أتاهم من آيات اللَّه آيات، واستهانة بها تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ أى قلوب هؤلاء ومن قبلهم في العمى، كقوله: (أَتَواصَوْا بِهِ) . قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ لِقَوْمٍ ينصفون فيوقنون أنها آيات يجب الاعتراف بها والإذعان لها والاكتفاء بها عن غيرها.
{ وَقالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ } Müşriklerin cahilleri dedi, Ehl-i Kitap'tan oldukları da söylenmiştir. İlimleriyle amel etmedikleri için onlardan ilim nefyedilmiştir. Kibir ve azgınlıklarından dolayı: { لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ } «Meleklerle konuştuğu ve Mûsâ ile konuştuğu gibi bizimle de konuşsa ya!» [dediler]. { أَوْ تَأْتِينا آيَةٌ } kendilerine gelen Allah'ın ayetlerinin gerçekten ayet olduğunu inkâr ederek ve onları küçümseyerek [böyle söylediler]. { تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ } yani bunların kalpleri ile öncekilerin kalpleri körlükte birbirine benzedi; nitekim { أَتَواصَوْا بِهِ } “Bunu birbirlerine tavsiye mi ettiler?” buyrulmuştur. { قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ } insaflı davranıp bunların kabul edilmesi, boyun eğilmesi ve bunlarla yetinilip başkasına ihtiyaç duyulmaması gereken ayetler olduğuna kesin olarak inanan bir kavim için [ayetleri açıkladık].
[سورة البقرة (٢) : آية ١١٩]
[Bakara Suresi (2), Ayet 119]
إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً وَلا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ (١١٩)
{ إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً وَلا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ (١١٩) } “Şüphesiz biz seni hak ile bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik. Sen cehennemliklerden sorumlu tutulacak değilsin.”
إِنَّا أَرْسَلْناكَ لأن تبشر وتنذر لا لتجبر على الإيمان، وهذه تسلية لرسول اللَّه ﷺ وتسرية عنه، لأنه كان يغتم ويضيق صدره لإصرارهم وتصميمهم على الكفر. ولا نسألك عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ ما لهم لم يؤمنوا بعد أن بلغت وبلغت جهدك في دعوتهم، كقوله: (فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ) وقرئ: (وَلا تُسْئَلُ) على النهى. روى أنه قال: ليت شعري ما فعل أبواى، فنهى عن السؤال عن أحوال الكفرة والاهتمام بأعداء اللَّه. وقيل: معناه تعظيم ما وقع فيه الكفار من العذاب كما تقول: كيف فلان؟ سائلا عن الواقع في بلية، فيقال لك: لا تسأل عنه. ووجه التعظيم أن المستخبر يجزع أن يجرى على لسانه ما هو فيه لفظاعته، فلا تسأله ولا تكلفه ما يضجره، أو أنت يا مستخبر لا تقدر على استماع خبره لإيحاشه السامع وإضجاره، فلا تسأل.
{ إِنَّا أَرْسَلْناكَ } Biz seni müjdeleyesin ve uyarasın diye gönderdik, imana zorlayasın diye değil. Bu, Allah Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem bir teselli ve gönül ferahlığıdır; zira o, onların inkârda diretip ısrar etmelerinden dolayı üzülüyor ve göğsü daralıyordu. { وَلا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ } Sen tebliğ edip onları davet etmek için var gücünü sarf ettikten sonra «Onlar niçin iman etmedi?» diye sana cehennemliklerden sorulmaz; nitekim { فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ } “Sana düşen sadece tebliğdir, hesap görmek ise bize aittir.” buyrulmuştur. Nehiy (yasaklama) sigasıyla { وَلا تُسْئَلُ } şeklinde de okunmuştur. Rivayet edildiğine göre Peygamber: «Keşke anne babamın ne yaptığını bir bilseydim» demiş, bunun üzerine kâfirlerin durumları hakkında soru sormaktan ve Allah'ın düşmanlarını dert edinmekten nehyedilmiştir. Bir görüşe göre anlamı: Kâfirlerin içine düştükleri azabın dehşetini bildirmektir; tıpkı bir felakete uğrayan kimse hakkında «Filanca nasıl?» diye soran birine «Hiç sorma!» denilmesi gibidir. Bu ifadenin büyüklüğü/dehşeti ifade etmesi şöyledir: Haberi alan kimse, o kişinin içinde bulunduğu durumun vahametinden ötürü bunu dile getirmekten dehşete düşer; dolayısıyla ona sorma ve onu üzecek bir şeyi yükleme; yahut sen ey haber soran kişi, dinleyene vereceği ürperti ve kederden ötürü onun haberini dinlemeye takat getiremezsin, bu yüzden sorma.
وتعضد القراءة الأولى قراءة عبد اللَّه: ولن تسئل، وقراءة أبىّ: وما تسئل.
Abdullah'ın { ولن تسئل } kıraati ile Übeyy'in { وما تسئل } kıraati de birinci kıraati desteklemektedir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٢٠]
[Bakara Suresi (2), Ayet 120]
وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ ما لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١٢٠)
{ وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ ما لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١٢٠) } “Kendi dinlerine uymadıkça ne Yahudiler ne de Hristiyanlar senden asla razı olacak değillerdir. De ki: «Doğru yol ancak Allah'ın yoludur.» Sana gelen ilimden sonra onların heva ve heveslerine uyacak olursan, Allah'tan sana ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.”
كأنهم قالوا: لن نرضى عنك وإن أبلغت في طلب رضانا حتى تتبع ملتنا، إقناطا منهم لرسول اللَّه ﷺ عن دخولهم في الإسلام، فحكى اللَّه ﷿ كلامهم، ولذلك قال:
Sanki onlar, Allah Resûlü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem İslam'a girmelerinden ümitsiz bırakmak için: «Bizim rızamızı kazanmak için ne kadar çabalarsan çabala, dinimize uymadıkça senden asla razı olmayacağız» demişler; Allah Teâlâ da onların sözünü nakletmiştir; bundan dolayı şöyle buyurmuştur:
قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى على طريقة إجابتهم عن قولهم، يعنى أن هدى اللَّه الذي هو الإسلام هو الهدى بالحق والذي يصح أن يسمى هدى، وهو الهدى كله ليس وراءه هدى، وما تدعون إلى اتباعه ما هو بهدى إنما هو هوى. ألا ترى إلى قوله: وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ أى أقوالهم التي هي أهواء وبدع بَعْدَ الَّذِي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ أى من الدين المعلوم صحته بالبراهين الصحيحة.
{ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى } onların sözlerine cevap verme üslubuyla [buyrulmuştur]; yani Allah'ın hidayeti olan İslam, hakiki hidayettir ve hidayet diye isimlendirilmeye layık olan tek yoldur. Bütün hidayet O'dur, O'nun ötesinde bir hidayet yoktur; sizin uymaya çağırdığınız şey ise hidayet değil, ancak heva ve hevestir. Nitekim Yüce Allah'ın şöyle buyurduğunu görmez misin: { وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ } yani heva ve bidatten ibaret olan sözlerine [uyarsan], { بَعْدَ الَّذِي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ } yani sıhhati kesin delillerle sabit olan dinden [sonra].
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٢١ الى ١٢٣]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 121-123]
الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٢١) يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (١٢٢) وَاتَّقُوا يَوْماً لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ وَلا تَنْفَعُها شَفاعَةٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (١٢٣)
{ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٢١) يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (١٢٢) وَاتَّقُوا يَوْماً لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ وَلا تَنْفَعُها شَفاعَةٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (١٢٣) } “Kendilerine kitap verdiğimiz kimseler onu hakkıyla okurlar; işte onlar ona iman ederler. Onu inkâr edenlere gelince, asıl ziyana uğrayanlar onlardır. (121) Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi ve vaktiyle sizi cümle âleme üstün kıldığımı hatırlayın. (122) Ve öyle bir günden sakının ki, hiçbir kimse başkası adına bir şey ödeyemez, kimseden fidye kabul edilmez, ona şefaat fayda vermez ve onlara yardım da edilmez. (123)”
الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ هم مؤمنون أهل الكتاب يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ لا يحرفونه ولا يغيرون ما فيه من نعت رسول اللَّه ﷺ أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بكتابهم دون المحرفين وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ من المحرفين فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ حيث اشتروا الضلالة بالهدى
{ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } onlar Ehl-i Kitap'tan iman edenlerdir. { يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ } onu tahrif etmezler ve onda bulunan Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem vasıflarını değiştirmezler. { أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ } onlar tahrif edenlerin aksine kendi kitaplarına gerçekten iman ederler. { وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ } tahrif edenlerden kim onu inkâr ederse, { فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } hidayet karşılığında dalaleti satın aldıkları için asıl ziyana uğrayanlar işte onlardır.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٢٤ الى ١٢٥]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 124-125]
وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ (١٢٤) وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ (١٢٥)
{ وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ (١٢٤) وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ (١٢٥) } “Hani Rabbi İbrahim'i birtakım kelimelerle [emir ve yasaklarla] sınamış, o da bunları tastamam yerine getirmişti. [Allah]: «Ben seni insanlara önder yapacağım» buyurdu. [İbrahim]: «Soyumdan da [önderler yap]» dedi. [Allah]: «Ahdim zalimlere erişmez» buyurdu. (124) Hani Evi [Kâbe'yi] insanlar için bir toplanma yeri ve güvenli bir sığınak kılmıştık. «İbrahim'in makamından bir namazgâh edinin!» İbrahim ve İsmail'e de: «Tavaf edenler, ibadete kapananlar, rükû ve secde edenler için Evimi temiz tutun» diye ahit vermiştik [emretmiştik]. (125)”
ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ اختبره بأوامر ونواه. واختبار اللَّه عبده مجاز عن تمكينه عن اختيار أحد الأمرين: ما يريد اللَّه، وما يشتهيه العبد، كأنه يمتحنه ما يكون منه حتى يجازيه على حسب ذلك. وقرأ أبو حنيفة رضى اللَّه عنه وهي قراءة ابن عباس رضى اللَّه عنه: (إبراهيمُ ربَّه) رفع إبراهيم ونصب ربه. والمعنى: أنه دعاه بكلمات من الدعاء فعل المختبر هل يجيبه إليهنّ أم لا؟ فإن قلت: الفاعل في القراءة المشهورة يلي الفعل في التقدير، فتعليق الضمير به إضمار قبل الذكر. قلت: الإضمار قبل الذكر أن يقال: ابتلى ربه إبراهيم. فأما ابتلى إبراهيم ربه، أو ابتلى ربه إبراهيم، فليس واحداً منهما بإضمار قبل الذكر. أما الأوّل فقد ذكر فيه صاحب الضمير قبل الضمير ذكرا ظاهرا. وأما الثاني فإبراهيم فيه مقدّم في المعنى، وليس كذلك: ابتلى ربه إبراهيم. فإن الضمير فيه قد تقدم لفظا ومعنى فلا سبيل إلى
{ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ } [ifadesi], emirler ve yasaklarla onu sınadı [demektir]. Allah'ın kulunu sınaması ise, kulun şu iki durumdan birini seçmesine imkân tanımasından mecazdır: Allah'ın irade ettiği şey ile kulun arzuladığı şey. Sanki [Allah], buna göre kuluna karşılık vermek için ondan neyin sadır olacağını imtihan etmektedir. Ebû Hanîfe -radıyallâhu anh- ve bu İbn Abbâs'ın -radıyallâhu anh- da kıraatidir, { إبراهيمُ ربَّه } şeklinde İbrahim'i merfu (fail), Rabbini ise mansub (mef'ûl) olarak okumuştur. Bunun anlamı şudur: İbrahim, dualardan oluşan birtakım sözlerle, tıpkı sınayan kimsenin [yaptığı gibi], Rabbi kendisine icabet edecek mi etmeyecek mi diye O'na dua etti. Eğer: "Meşhur kıraatte fail, takdir bakımından fiilden hemen sonra gelir; dolayısıyla zamirin ona bağlanması, zikirden önce zamir getirme (idmar kable'z-zikr) olur" dersen; derim ki: Zikirden önce zamir getirmek, { ابتلى ربه إبراهيم } denilmesidir. { ابتلى إبراهيم ربه } veya { ابتلى ربه إبراهيمُ } ifadelerinin hiçbiri zikirden önce zamir getirme değildir. Birincisinde zamirin ait olduğu merci (İbrahim), zamirden önce açık bir lafızla zikredilmiştir. İkincisinde ise İbrahim mana bakımından öndedir. { ابتلى ربه إبراهيم } ifadesi ise böyle değildir. Çünkü onda zamir hem lafız hem de mana bakımından öne geçmiştir; dolayısıyla [bunun]
صحته. والمستكن في فَأَتَمَّهُنَّ في إحدى القراءتين لإبراهيم بمعنى: فقام بهنّ حق القيام وأدّاهنّ أحسن التأدية من غير تفريط وتوان. ونحوه (وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى) وفي الأخرى للَّه تعالى بمعنى فأعطاه ما طلبه لم ينقص منه شيئا. ويعضده ما روى عن مقاتل أنه فسر الكلمات بما سأل إبراهيم ربه في قوله: (رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً) ، (وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ) ، (وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ) . (رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا) فإن قلت: ما العامل في إذ؟ قلت: إما مضمر نحو: واذكر إذ ابتلى أو وإذا ابتلاه كان كبت وكيت، وإما قالَ إِنِّي جاعِلُكَ. فإن قلت: فما موقع قال؟ قلت: هو على الأوّل استئناف، كأنه قيل: فماذا قال له ربه حين أتم الكلمات؟ فقيل: قال إنى جاعلك للناس إماما. وعلى الثاني جملة معطوفة على ما قبلها. ويجوز أن يكون بيانا لقوله: (ابْتَلى) وتفسيراً له فيراد بالكلمات ما ذكره من الإمامة وتطهير البيت ورفع قواعده. والإسلام قبل ذلك في قوله: (إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ) وقيل في الكلمات: هنّ خمس في الرأس: الفرق، وقص الشارب، والسواك، والمضمضة والاستنشاق. وخمس في البدن: الختان، والاستحداد، والاستنجاء، وتقليم الأظفار، ونتف الإبط. وقيل ابتلاه من شرائع الإسلام بثلاثين سهما: عشر في براءة (التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ) ، وعشر في الأحزاب (إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ) ، وعشر في المؤمنون وسأل سائل إلى قوله (وَالَّذِينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ) وقيل هي مناسك الحج، كالطواف والسعى والرمي والإحرام والتعريف وغيرهنّ. وقيل: ابتلاه بالكوكب والقمر والشمس والختان وذبح ابنه والنار والهجرة. والإمام اسم من يؤتم به على زنة الآلة، كالإزار لما يؤتزر به، أى يأتمون بك في دينهم وَمِنْ ذُرِّيَّتِي عطف على الكاف، كأنه قال: وجاعل بعض ذريتي، كما يقال لك:
...bunun sahih olmasına imkân yoktur. { فَأَتَمَّهُنَّ } fiilindeki müstetir (gizli) zamir iki kıraatten birine göre İbrahim'e döner; anlamı: O emirleri hakkıyla yerine getirdi, hiçbir kusur ve gevşeklik göstermeksizin en güzel şekilde eda etti demektir. { وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى } “Ve [ahdine] vefa gösteren İbrahim...” ayeti de böyledir. Diğer kıraatte ise Allah Teâlâ'ya aittir; yani dilediği şeyleri ona tastamam verdi, hiçbir şeyi eksiltmedi demektir. Mukâtil'den rivayet edilen şu görüş de bunu desteklemektedir: Mukâtil, buradaki kelimeleri İbrahim'in Rabbinden dilediği şu dualarla tefsir etmiştir: { رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً } “Rabbim! Burayı güvenli bir belde kıl...”, { وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ } “Bizi sana teslim olmuş kimseler kıl...”, { وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ } “Onların içinden bir elçi gönder...”, { رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا } “Rabbimiz, bizden kabul buyur...” Eğer: «{ إِذْ } lafzının âmili nedir?» dersen, derim ki: Ya { واذكر إذ ابتلى } (Hani imtihan ettiği vakti hatırla) yahut { وإذا ابتلاه كان كيت وكيت } (Onu imtihan ettiğinde şöyle şöyle oldu) şeklinde takdir edilen gizli bir fiildir; ya da { قالَ إِنِّي جاعِلُكَ } ifadesidir. Eğer: «Peki { قالَ } cümlesinin konumu nedir?» dersen, derim ki: Birinci takdire göre istînâfiyye (yeni bir başlangıç cümlesi)dir; sanki «Kelimeleri tamamlayınca Rabbi ona ne dedi?» denilmiş, buna karşılık «{ قال إنى جاعلك للناس إماما } dedi» denilmiştir. İkinci takdire göre ise kendisinden öncekine matuf bir cümledir. { ابْتَلى } fiilinin beyanı ve tefsiri olması da caizdir; bu takdirde kelimelerden maksat; zikredilen imamet (önderlik), Beyt'in temizlenmesi ve temellerinin yükseltilmesidir. Bundan önceki İslam teslimiyeti ise { إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ } “Rabbi ona: «Teslim ol!» dediğinde...” buyruğundadır. Kelimeler hakkında şöyle de denilmiştir: Onlar başta beş şeydir: Saçı ayırmak, bıyığı kısaltmak, misvak kullanmak, ağza su vermek ve burna su çekmek. Bedende beş şeydir: Sünnet olmak, etek tıraşı olmak, istinca yapmak, tırnakları kesmek ve koltuk altını temizlemek. İslam şeriatlarından otuz pay ile imtihan edildiği de söylenmiştir: On tanesi Tevbe Suresi'nde: { التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ } “Tövbe edenler, ibadet edenler...”; on tanesi Ahzâb Suresi'nde: { إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ } “Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar...”; on tanesi de Mü'minûn ve Meâric Sureleri'nde { وَالَّذِينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ } “Onlar ki namazlarını korurlar” ayetine kadardır. Bunların tavaf, sa'y, şeytan taşlama, ihram, Arafat vakfesi ve benzeri hac menâsiki olduğu da söylenmiştir. Yıldız, ay, güneş, sünnet olma, oğlunu kurban etme emri, ateş ve hicret ile imtihan edildiği de söylenmiştir. İmam (إمام) kendisine uyulan kimsenin ismidir; tıpkı örtülen şeye izâr (إزار) denmesi gibi alet veznindedir; yani dinlerinde sana uyarlar demektir. { وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } ifadesi [câiluke kelimesindeki] kâf zamirine matuftur; sanki «Zürriyetimin bir kısmını da [önder yap]» demiştir; nitekim sana...
سأكرمك، فتقول: وزيدا لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ وقرئ: الظالمون، أى من كان ظالما من ذرّيتك. لا يناله استخلافى وعهدى إليه بالإمامة، وإنما ينال من كان عادلا بريئا من الظلم.
«Sana ikram edeceğim» dendiğinde senin «Zeyd'e de» demen gibidir. { لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } ifadesi { الظالمون } şeklinde de okunmuştur; yani zürriyetinden zalim olan kimseye hilafetim ve imamet ahdim ulaşmaz; o ahit ancak adil ve zulümden uzak olan kimseye ulaşır.
وقالوا: في هذا دليل على أن الفاسق لا يصلح للإمامة. وكيف يصلح لها من لا يجوز حكمه وشهادته، ولا تجب طاعته ولا يقبل خبره، ولا يقدّم للصلاة. وكان أبو حنيفة ﵀ يفتي سراً بوجوب نصرة زيد بن علىّ رضوان اللَّه عليهما، وحمل المال إليه، والخروج معه على اللص المتغلب المتسمى بالإمام والخليفة، كالدوانيقى وأشباهه. وقالت له امرأة: أشرت على ابني بالخروج مع إبراهيم ومحمد ابني عبد اللَّه بن الحسن حتى قتل. فقال: ليتني مكان ابنك. وكان يقول في المنصور وأشياعه: لو أرادوا بناء مسجد وأرادونى على عدّ آجره لما فعلت. وعن ابن عيينة: لا يكون الظالم إماما قط. وكيف يجوز نصب الظالم للامامة، والإمام إنما هو لكف الظلمة. فإذا نصب من كان ظالما في نفسه فقد جاء المثل السائر: من استرعى الذئب ظلم. والْبَيْتَ
Âlimler şöyle demişlerdir: Bu ayette fasık kimsenin imamete (önderliğe/devlet başkanlığına) layık olamayacağına delil vardır. Hükmü ve şahitliği caiz olmayan, itaati vacip olmayan, haberi kabul edilmeyen ve namazda öne geçirilmeyen kimse imamete nasıl layık olabilir? Ebû Hanîfe rahmetullâhi aleyh gizlice Zeyd b. Ali'ye -rıdvânullâhi aleyhimâ- yardım etmenin, ona mal göndermenin ve Devânîkī (Mansûr) ile benzerleri gibi hırsız ve zorba olup kendini imam ve halife diye adlandıranlara karşı onunla birlikte kıyam etmenin vacip olduğuna fetva verirdi. Bir kadın ona: «Oğluma, İbrahim ve Muhammed b. Abdullah b. Hasan ile birlikte kıyam etmesini tavsiye ettin, nihayetinde öldürüldü» dediğinde; «Keşke oğlunun yerinde ben olsaydım» demiştir. Mansûr ve yandaşları hakkında ise şöyle derdi: «Bir mescit inşa etmek isteseler ve benden sadece kerpiçlerini saymamı isteseler, yine de yapmam.» İbn Uyeyne'den rivayetle: «Zalim hiçbir zaman imam olamaz. Zalim birini imam tayin etmek nasıl caiz olabilir ki? Zira imam ancak zalimleri engellemek için vardır. Kişi bizzat kendisi zalim olduğu hâlde tayin edilirse, yaygın atasözünde dendiği gibi olur: Kurt güttüren zulmetmiş olur.» { الْبَيْتَ }...
اسم غالب للكعبة، كالنجم للثريا مَثابَةً لِلنَّاسِ مباءة ومرجعاً للحجاج والعمار، يتفرقون عنه ثم يثوبون إليه أى يثوب إليه أعيان الذين يزورونه أو أمثالهم وَأَمْناً موضع أمن، كقوله (حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ) ولأن الجاني يأوى إليه فلا يتعرض له حتى يخرج.
...lafzı, necmin Süreyyâ yıldızı için galip isim olması gibi, Kâbe için galip bir isimdir. { مَثابَةً لِلنَّاسِ } hacılar ve umreciler için bir sığınak ve dönüp dolaşıp gelinecek bir mercidir; ondan ayrılırlar sonra tekrar ona dönerler; yani bizzat ziyaret edenlerin kendileri veya benzerleri ona dönerler. { وَأَمْناً } emniyet yeri demektir; nitekim { حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ } “Çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken [orayı] güvenli bir harem kıldığımızı...” buyrulmuştur. Çünkü suç işleyen kimse oraya sığınır ve oradan çıkıncaya kadar kendisine dokunulmaz.
وقرئ: مثابات، لأنه مثابة لكل من الناس لا يختص به واحد منهم (سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَالْبادِ) وَاتَّخِذُوا على إرادة القول، أى وقلنا اتخذوا منه موضع صلاة تصلون فيه. وهو على وجه الاختيار والاستحباب دون الوجوب. وعن النبي ﷺ «أنه أخذ بيد عمر فقال: هذا مقام ابراهيم، فقال عمر أفلا نتخذه مصلى- يريد أفلا نؤثره لفضله بالصلاة فيه تبركا به وتيمنا بموطئ قدم إبراهيم- فقال: لم أومر بذلك، فلم تغب الشمس حتى نزلت» . وعن جابر بن عبد اللَّه «أنّ رسول اللَّه ﷺ استلم الحجر ورمل ثلاثة أشواط ومشى أربعة، حتى إذا فرغ عمد إلى مقام إبراهيم فصلى خلفه ركعتين وقرأ (وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى) وقيل:
{ مثابات } şeklinde de okunmuştur; zira Kâbe insanlardan hiçbirine has kılınmaksızın herkes için bir sevap ve toplanma yeridir: { سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَالْبادِ } “Orada yerleşik olanla dışarıdan gelen eşittir.” { وَاتَّخِذُوا } lafzı sözün takdiri iledir; yani «Oradan namaz kılacağınız bir namazgâh edinin dedik» demektir. Bu, vücûbiyet değil, ihtiyar ve istihbap üzeredir. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edildiğine göre: «O, Ömer'in elinden tuttu ve:
مصلى مدعى. ومقام إبراهيم: الحجر الذي فيه أثر قدميه، والموضع الذي كان فيه الحجر حين وضع عليه قدميه، وهو الموضع الذي يسمى مقام إبراهيم. وعن عمر رضى اللَّه عنه أنه سأل المطلب بن أبى وداعة: هل تدرى أين كان موضعه الأوّل؟ قال: نعم، فأراه موضعه اليوم. وعن عطاء (مَقامِ إِبْراهِيمَ) عرفة والمزدلفة والجمار، لأنه قام في هذه المواضع ودعا فيها. وعن النخعي:
Musallâ (مُصَلًّى) dua yeri demektir. Makam-ı İbrahim ise: İçinde iki ayağının izi bulunan taş ve ayaklarını üzerine bastığı sırada taşın bulunduğu yerdir; burası Makam-ı İbrahim olarak adlandırılan mekândır. Ömer'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre, o Muttalib b. Ebî Vedâa'ya: «İlk yerinin nerede olduğunu biliyor musun?» diye sormuş; o da: «Evet» diyerek bugünkü yerini göstermiştir. Atâ'dan rivayetle: { مَقامِ إِبْراهِيمَ } Arafat, Müzdelife ve cemrelerdir; çünkü o bu mekânlarda durmuş ve buralarda dua etmiştir. Nehaî'den rivayetle:
الحرم كله مقام إبراهيم. وقرئ (واتخذوا) بلفظ الماضي عطفا على: (جَعَلْنَا) أى واتخذ الناس من مكان إبراهيم الذي وسم به لاهتمامه به وإسكان ذرّيته عنده قبلة يصلون إليها عَهِدْنا أمرناهما أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ بأن طهرا، أو أى طهرا. والمعنى طهراه من الأوثان والأنجاس وطواف الجنب والحائض والخبائث كلها، أو أخلصاه لهؤلاء لا يغشه غيرهم وَالْعاكِفِينَ المجاورين الذين عكفوا عنده، أى أقاموا لا يبرحون، أو المعتكفين. ويجوز أن يريد بالعاكفين الواقفين يعنى القائمين في الصلاة، كما قال: (لِلطَّائِفِينَ وَالْقائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ) ، والمعنى: للطائفين والمصلين، لأنّ القيام والركوع والسجود هيآت المصلى.
[Nehaî'ye göre ise] Harem bölgesinin tamamı Makam-ı İbrâhim'dir. { وَاتَّخِذُوا } [ifadesi], { جَعَلْنَا } lafzına atfedilerek mazi sîgasıyla [vettahazû şeklinde] de okunmuştur; yani «İnsanlar, İbrâhim'in [Kâbe'ye] gösterdiği ihtimam ve soyunu onun yanına yerleştirmesi sebebiyle onunla anılan mekânını, yönelip namaz kılacakları bir kıble edindiler» demektir. { عَهِدْنا } «Her ikisine de emrettik» demektir. { أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ } «Evimi temizleyin diye» veya «Evimi temizleyiniz anlamında» demektir. Manası şudur: Onu putlardan, necasetlerden, cünüp ve hayızlıların tavaf etmesinden ve bütün pisliklerden arındırın; yahut orayı sadece bu kimselere tahsis edin, başkaları onlara karışmasın. { وَالْعاكِفِينَ } [ise] orada mücavir olarak kalanlar, yani oradan ayrılmayıp ikamet edenler yahut itikâfa girenlerdir. Âkifîn ile vakfe yapanların, yani namazda kıyama duranların kastedilmiş olması da caizdir; nitekim { لِلطَّائِفِينَ وَالْقائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ } “Tavaf edenler, kıyama duranlar, rükû ve secde edenler için” buyurmuştur. Mana ise: Tavaf edenler ve namaz kılanlar içindir; zira kıyam, rükû ve secde namaz kılan kimsenin duruş hâlleridir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٢٦]
[Bakara Suresi (2), Ayet 126]
وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ قالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٢٦)
{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ قالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٢٦) } “Hani İbrahim: «Rabbim! Burayı güvenli bir belde kıl; halkından Allah'a ve ahiret gününe inananları çeşitli ürünlerle rızıklandır» demişti. [Allah da]: «İnkâr edeni dahi az bir süre faydalandırır, sonra onu ateş azabına sürüklerim. Ne kötü bir varış yeridir orası!» buyurdu.”
أى اجعل هذا البلد أو هذا المكان بَلَداً آمِناً ذا أمن، كقوله: (عِيشَةٍ راضِيَةٍ) . أو آمنا من فيه، كقوله: ليل نائم. ومَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بدل من أهله، يعنى وارزق المؤمنين من أهله خاصة. وَمَنْ كَفَرَ عطف على من آمن كما عطف (وَمِنْ ذُرِّيَّتِي) على الكاف في جاعلك فإن قلت: لم خص إبراهيم صلوات اللَّه عليه المؤمنين حتى ردّ عليه؟ قلت: قاس الرزق على الإمامة فعرّف الفرق بينهما، لأنّ الاستخلاف استرعاء يختص بمن ينصح للمرعى، وأبعد الناس عن النصيحة الظالم، بخلاف الرزق فإنه قد يكون استدراجا للمرزوق وإلزاما للحجة له. والمعنى:
Yani bu beldeyi veya bu mekânı { بَلَداً آمِناً } emniyetli bir yer kıl demektir; nitekim { عِيشَةٍ راضِيَةٍ } “Hoşnut olunan bir hayat” ifadesi gibidir. Yahut «Leylün nâim» (uyuyan gece) sözünde olduğu gibi, içindekilerin güvende olduğu yer demektir. { مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ } ifadesi { أَهْلَهُ } kelimesinden bedeldir; yani özellikle halkından iman edenleri rızıklandır demektir. { وَمَنْ كَفَرَ } ifadesi, { جاعِلُكَ } içindeki kâf zamirine { وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } atfedildiği gibi, { من آمن } ifadesine matuftur. Eğer: «İbrahim -salavâtullâhi aleyh- niçin sadece müminleri tahsis etti de bu sözü reddedildi?» dersen, derim ki: Rızkı imamete kıyas etti ve ikisi arasındaki farkı öğrendi; zira hilafet/önderlik, yönetilenlere samimiyetle nasihat edip gözeten kimselere has bir emanettir ve insanların nasihatten en uzak olanı ise zalimdir; rızık ise böyle değildir, zira o bazen rızıklandırılan kimse için bir istidraç (derece derece azaba çekme) ve aleyhine hüccetin ikame edilmesi olabilir. Anlamı:
وأرزق من كفر فأمتعه. ويجوز أن يكون (وَمَنْ كَفَرَ) مبتدأ متضمنا معنى الشرط. وقوله (فَأُمَتِّعُهُ) جوابا للشرط، أى ومن كفر فأنا أمتعه. وقرئ فأمتعه فأضطره فألزه إلى عذاب النار لزّ المضطر الذي لا يملك الامتناع مما اضطر إليه، وقرأ أبىّ: فنمتعه قليلا ثم نضطره.
İnkâr edeni de rızıklandırırım ve onu faydalandırırım demektir. { وَمَنْ كَفَرَ } ifadesinin şart manası taşıyan bir mübteda, { فَأُمَتِّعُهُ } sözünün ise şartın cevabı olması da caizdir; yani kim inkâr ederse onu da ben faydalandırırım demektir. { فأمتعه فأضطره } şeklinde de okunmuştur; yani kaçınmaya güç yetiremeyen çaresiz bir kimsenin sürüklenmesi gibi onu cehennem azabına sürüklerim demektir. Übeyy ise: { فنمتعه قليلا ثم نضطره } şeklinde okumuştur.
وقرأ يحيى بن وثاب: فاضطره، بكسر الهمزة. وقرأ ابن عباس فأمتعه قليلا ثم اضطره، على لفظ الأمر. والمراد الدعاء من إبراهيم دعا ربه بذلك. فإن قلت: فكيف تقدير الكلام على هذه القراءة؟ قلت: في: (قال) ضمير إبراهيم، أى قال إبراهيم بعد مسألته اختصاص المؤمنين بالرزق: ومن كفر فأمتعه قليلا ثم اضطره. وقرأ ابن محيصن: فاطره، بإدغام الضاد في الطاء كما قالوا: اطجع، وهي لغة مرذولة، لأنّ الضاد من الحروف الخمسة التي يدغم فيها ما يجاورها ولا تدغم هي فيما يجاورها، وهي حروف «ضم شفر» .
Yahya b. Vessâb hemzenin kesresiyle { فاضطره } şeklinde okumuştur. İbn Abbas ise emir lafzıyla { فأمتعه قليلا ثم اضطره } şeklinde okumuştur. Buradaki maksat İbrahim'in duasıdır; Rabbine böyle dua etmiştir. Eğer: «Bu kıraate göre cümlenin takdiri nasıldır?» dersen, derim ki: { قال } fiilinde İbrahim'e ait bir zamir vardır; yani İbrahim rızkın müminlere tahsis edilmesini istedikten sonra şöyle demiştir: «İnkâr edeni de az bir süre faydalandır, sonra onu sürükle!» İbn Muhaysın ise dâd harfini tâ harfine idğam ederek { فاطره } şeklinde okumuştur; nitekim { اطجع } (ıttaca'a) demeleri gibidir; bu zayıf/düşük bir lehçedir; çünkü dâd harfi, komşusu olan harflerin kendisine idğam edildiği fakat kendisinin komşusuna idğam edilmediği beş harften biridir; bunlar «damm-ı şefer» (ضم شفر) harfleridir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٢٧ الى ١٢٩]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 127-129]
وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٢٧) رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنا مَناسِكَنا وَتُبْ عَلَيْنا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٢٨) رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١٢٩)
{ وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Hani İbrâhim, İsmâil ile birlikte Beyt’in (Kâbe'nin) temellerini yükseltiyor [ve şöyle dua ediyorlardı:] «Rabbimiz! Bizden [bunu] kabul buyur; şüphesiz Sen, her şeyi hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin.»” (127) { رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنا مَناسِكَنا وَتُبْ عَلَيْنا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “«Rabbimiz! Bizi Sana boyun eğen iki Müslüman kıl; neslimizden de Sana teslim olmuş Müslüman bir ümmet [çıkar], bize ibadet yerlerimizi/yöntemlerimizi (menâsikimizi) göster ve tevbemizi kabul buyur. Şüphesiz Sen, tevbeleri çokça kabul edensin, çok merhametlisin.»” (128) { رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “«Rabbimiz! Onların içinden, kendilerine Senin ayetlerini okuyacak, onlara Kitab'ı ve hikmeti öğretecek ve onları [günahlardan] arındıracak bir elçi gönder. Şüphesiz Sen, mutlak güç (Azîz) ve hikmet (Hakîm) sahibisin.»” (129)
يَرْفَعُ حكاية حال ماضية. والْقَواعِدَ جمع قاعدة وهي الأساس والأصل لما فوقه، وهي صفة غالبة، ومعناها الثابتة. ومنه قعدك اللَّه، أى أسأل اللَّه أن يقعدك أى يثبتك. ورفع الأساس:
{ يَرْفَعُ } geçmişteki bir hâlin hikâye edilmesidir. { الْقَواعِدَ } kâide (قاعدة) kelimesinin çoğuludur; o da temel ve üzerindekinin aslı demektir. Galip bir sıfattır ve sabit olan anlamına gelir. Bundan mülhem kadedekellâhu (قعدك اللَّه) denir ki «Allah'tan seni kâim ve sabit kılmasını dilerim» demektir. Temelin yükseltilmesi:
البناء عليها لأنها إذا بنى عليها نقلت عن هيئة الانخفاض إلى هيئة الارتفاع وتطاولت بعد التقاصر ويجوز أن يكون المراد بها سافات البناء لأنّ كل ساف قاعدة للذي يبنى عليه ويوضع فوقه. ومعنى رفع القواعد: رفعها بالبناء لأنه إذا وضع سافا فوق ساف فقد رفع السافات. ويجوز أن يكون المعنى: وإذ يرفع إبراهيم ما قعد من البيت- أى استوطأ- يعنى جعل هيئته القاعدة المستوطئة مرتفعة عالية بالبناء، وروى أنه كان مؤسسا قبل إبراهيم فبنى على الأساس. وروى أن اللَّه تعالى أنزل البيت ياقوتة من يواقيت الجنة له بابان من زمرد: شرقى وغربي، وقال لآدم ﵇:
...üzerine bina yapılmasıdır; zira üzerine bina yapıldığında alçaklık hâlinden yükseklik hâline geçer ve kısayken boylanır. Bununla binanın taş sıralarının (sâfât) kastedilmiş olması da caizdir; çünkü her taş sırası üzerine bina edilen ve üstüne konulan sıranın kaidesidir (tabanıdır). Kaidelerin yükseltilmesinin manası: Onları inşa ederek yükseltmektir; zira bir sıranın üzerine diğer bir sıra koyduğunda taş sıralarını yükseltmiş olur. Mananın şöyle olması da caizdir: Hani İbrahim Beyt'in alçakta kalan kısımlarını yükseltiyordu; yani bina ederek onun alçak ve basık duran heyetini yüksek ve yüce kılıyordu. Kâbe'nin İbrahim'den önce temellerinin atılmış olduğu ve onun bu temeller üzerine bina ettiği de rivayet edilmiştir. Rivayete göre Allah Teâlâ Beyt'i cennet yakutlarından bir yakut olarak indirmişti; biri doğuda, diğeri batıda zümrütten iki kapısı vardı. Âdem'e aleyhisselâm şöyle buyurdu:
أهبطت لك ما يطاف به كما يطاف حول عرشي، فتوجه آدم من أرض الهند إليه ماشيا، وتلقته الملائكة فقالوا: بر حجك يا آدم، لقد حججنا هذا البيت قبلك بألفي عام وحج آدم أربعين حجة من أرض الهند إلى مكة على رجليه، فكان على ذلك إلى أن رفعه اللَّه أيام الطوفان إلى السماء الرابعة فهو البيت المعمور ثم إن اللَّه تعالى أمر إبراهيم ببنائه وعرّفه جبريل مكانه. وقيل بعث اللَّه سحابة أظلته: ونودي: أن ابن على ظلها لا نزد ولا تنقص. وقيل: بناه من خمسة أجبل طور سينا، وطور زيتا، ولبنان، والجودي، وأسسه من حراء. وجاءه جبريل بالحجر الأسود من السماء. وقيل: تمخض أبو قبيس فانشق عنه، وقد خبئ فيه في أيام الطوفان وكان ياقوتة بيضاء من الجنة، فلما لمسته الحيض في الجاهلية اسودّ. وقيل كان إبراهيم يبنى وإسماعيل يناوله الحجارة رَبَّنا أى يقولان ربنا. وهذا الفعل في محل النصب على الحال، وقد أظهره عبد اللَّه في قراءته،
[Allah Teâlâ Âdem'e şöyle buyurdu:] «Senin için, arşımın etrafında tavaf edildiği gibi etrafında tavaf edilecek bir şey (mâbet) indirdim.» Bunun üzerine Âdem Hindistan topraklarından yürüyerek oraya yöneldi. Melekler onu karşılayıp: «Haccın mebrur olsun ey Âdem! Biz bu Evi senden iki bin yıl önce haccettik» dediler. Âdem, Hindistan topraklarından Mekke'ye yaya olarak kırk defa hac yaptı. Tufan günlerinde Allah onu dördüncü kat semaya yükseltene kadar bu durum böyle devam etti; o [yükseltilen ev] Beyt-i Ma‘mûr'dur. Daha sonra Allah Teâlâ İbrâhim'e onu inşa etmesini emretti ve Cebrâil ona yerini bildirdi. Bir rivayete göre Allah, onu gölgeleyen bir bulut gönderdi ve: «Bu bulutun gölgesi üzerine inşa et; ne artır ne de eksilt!» diye nida olundu. Bir diğer rivayete göre [İbrâhim] onu beş dağdan [getirilen taşlarla] inşa etti: Tûr-i Sînâ, Tûr-i Zeytâ, Lübnan, Cûdî; temelini ise Hirâ'dan [getirdiği taşlarla] attı. Cebrâil ona Hacerülesved'i semadan getirdi. Bir rivayete göre Ebû Kubeys [dağı] sancılanıp yarıldı ve Tufan günlerinde içine saklanmış olan taşı çıkardı. O, cennetten gelme beyaz bir yakut idi; Câhiliye döneminde âdetli kadınlar ona dokununca karardı. Bir rivayete göre İbrâhim bina ediyor, İsmâil ise ona taş uzatıyordu. { رَبَّنا } yani ikisi «Rabbimiz!» diyorlardı. Bu fiil hal olarak nasb mahallindedir ve Abdullah [b. Mes‘ûd] kendi kıraatinde bunu açıkça telaffuz etmiştir.
ومعناه: يرفعانها قائلين ربنا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ لدعائنا الْعَلِيمُ بضمائرنا ونياتنا. فإن قلت: هلا قيل: قواعد البيت، وأى فرق بين العبارتين؟ قلت: في إبهام القواعد وتبيينها بعد الإبهام ما ليس في إضافتها لما في الإيضاح بعد الإبهام من تفخيم لشأن المبين مُسْلِمَيْنِ لَكَ مخلصين لك أوجهنا، من قوله: (أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ) أو مستسلمين. يقال: أسلم له وسلم واستسلم، إذا خضع وأذعن. والمعنى: زدنا إخلاصا أو إذعانا لك. وقرئ (مسلمين) على الجمع، كأنهما أرادا أنفسهما وهاجر، أو أجريا التثنية على حكم الجمع لأنها منه وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا واجعل من ذرّيتنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ و (من) للتبعيض أو للتبيين، كقوله: (وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ) . فإن قلت:
Anlamı: «Rabbimiz!» diyerek onu yükseltiyorlardı demektir. { إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ } duamızı işiten, { الْعَلِيمُ } içimizdekileri ve niyetlerimizi bilensin. Eğer: «Niçin doğrudan kavaide'l-beyti (قواعد البيت) denmedi de [el-kavâide mine'l-beyti denildi]? İki ifade arasındaki fark nedir?» dersen, derim ki: Kaidelerin önce müphem bırakılıp ardından açıklanmasında, doğrudan izafe edilmesinde bulunmayan bir husus vardır; zira müphem bırakıldıktan sonra yapılan açıklama, açıklanan şeyin şanını yüceltir. { مُسْلِمَيْنِ لَكَ } yüzlerimizi sana halis kılan kimseler; bu { أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ } “Yüzünü Allah'a teslim etti” ayetindendir; yahut teslim olanlar demektir. Boyun eğip itaat ettiğinde esleme lehu, selleme ve-stesleme (أسلم له وسلم واستسلم) denir. Manası: Sana olan ihlasımızı veya teslimiyetimizi artır demektir. Tesniye yerine cem (çoğul) olarak { مسلمين } şeklinde de okunmuştur; sanki kendilerini ve Hâcer'i kastetmişler yahut tesniye çoğuldan bir parça olduğu için ona çoğul hükmü vermişlerdir. { وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا } «Ve zürriyetimizden de kıl», { أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ } sana teslim olmuş bir ümmet. Buradaki { من } teb'îz (bir kısmını ifade etme) veya { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ } “Allah sizden iman edenlere vadetti” ayetinde olduğu gibi tebyîn (açıklama) içindir. Eğer:
لم خصا ذرّيتهما بالدعاء؟ قلت: لأنهم أحق بالشفقة والنصيحة (قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ ناراً) ، ولأنّ أولاد الأنبياء إذا صلحوا صلح بهم غيرهم وشايعوهم على الخير. ألا ترى أن المقدّمين من العلماء والكبراء إذا كانوا على السداد، كيف يتسببون لسداد من وراءهم؟ وقيل: أراد بالأمة أمة محمد ﷺ وَأَرِنا منقول من رأى بمعنى أبصر أو عرّف. ولذلك لم يتجاوز مفعولين، أى وبصرنا متعبداتنا في الحج، أو وعرفناها. وقيل: مذابحنا. وقرئ: وأرنا، بسكون الراء قياس على فخذ في فخذ. وقد استرذلت، لأنّ الكسرة منقولة من الهمزة الساقطة دليل عليها، فإسقاطها إجحاف. وقرأ أبو عمرو بإشمام الكسرة. وقرأ عبد اللَّه: وأرهم مناسكهم. وَتُبْ عَلَيْنا ما فرط منا من الصغائر أو استتابا لذرّيتهما وَابْعَثْ فِيهِمْ في الأمة المسلمة رَسُولًا مِنْهُمْ من أنفسهم. وروى أنه قيل له: قد استجيب لك وهو في آخر الزمان، فبعث اللَّه فيهم محمداً ﷺ. قال ﵊ «أنا دعوة أبى إبراهيم وبشرى أخى عيسى ورؤيا أمى
[Eğer]: «Niçin özellikle zürriyetlerine dua ettiler?» [dersen], derim ki: Çünkü onlar şefkate ve nasihat edilmeye en layık olanlardır: { قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ ناراً } “Kendinizi ve ailenizi yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten koruyun!” [et-Tahrîm 66/6]. Ayrıca peygamberlerin çocukları ıslah olursa onlar vasıtasıyla başkaları da ıslah olur ve onlara hayırda tabi olurlar. Görmez misin; ilim adamlarının ve önde gelen büyüklerin istikamet üzere olmaları, arkalarındakilerin de doğru yolda olmasına nasıl vesile olur! Bir görüşe göre de "ümmet" ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti kastedilmiştir. { وَأَرِنا } [ifadesi], görmek (ebsara) veya tanıtmak/öğretmek (arrafe) anlamındaki ra'â (رأى) fiilinden nakledilmiştir. Bu sebeple iki mef'ûlü (nesneyi) aşmamıştır; yani «Hacdaki ibadet yerlerimizi/şekillerimizi bize göster» veya «bize öğret» demektir. Bir görüşe göre de «kurban kesim yerlerimizi [göster/öğret]» demektir. Râ harfinin sükûnu ile { وَأَرْنا } şeklinde de okunmuştur; bu, fahiz (فَخِذ) kelimesinin fahz (فَخْذ) yapılmasına kıyasendir. Fakat bu kıraat zayıf/kusurlu görülmüştür; zira kesre, düşen hemzeden nakledilmiştir ve ona delalet etmektedir, dolayısıyla onu düşürmek haksızlık/aşırılık olur. Ebû Amr ise kesrenin işmâmı ile okumuştur. Abdullah [b. Mes'ûd] ise { وَأَرْهِمْ مَنَاسِكَهُمْ } şeklinde okumuştur. { وَتُبْ عَلَيْنا } «küçük günahlardan bizden sadır olan şeyleri bağışla/tövbemizi kabul et» veya zürriyetleri adına tövbe istemişlerdir. { وَابْعَثْ فِيهِمْ } Müslüman ümmetin içinde [bir elçi gönder], { رَسُولًا مِنْهُمْ } kendi içlerinden/aralarından. Rivayet edildiğine göre İbrâhim'e: «Duan kabul edildi, o ahir zamanda gelecektir» denilmiş ve Allah da onların arasından Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i göndermiştir. Nitekim o [Aleyhisselâm] şöyle buyurmuştur: «Ben, babam İbrâhim'in duası, kardeşim Îsâ'nın müjdesi ve annemin rüyasıyım.»
يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ يقرأ عليهم ويبلغهم ما يوحى إليه من دلائل وحدانيتك وصدق أنبيائك وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ القرآن وَالْحِكْمَةَ الشريعة وبيان الأحكام وَيُزَكِّيهِمْ ويطهرهم من الشرك وسائر الأرجاس، كقوله: (وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ) .
{ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ } onlara okusun ve kendisine vahyedilen senin birliğine ve peygamberlerinin doğruluğuna dair delilleri tebliğ etsin. { وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ } Kur'an'ı [öğretsin], { وَالْحِكْمَةَ } şeriatı ve hükümlerin açıklamasını [öğretsin], { وَيُزَكِّيهِمْ } onları şirkten ve diğer bütün pisliklerden arındırsın; nitekim { وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ } “Onlara temiz şeyleri helal, pis şeyleri haram kılar.” buyrulmuştur.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٣٠ الى ١٣١]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 130-131]
وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلاَّ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِي الدُّنْيا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (١٣٠) إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (١٣١)
{ وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلاَّ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِي الدُّنْيا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (١٣٠) إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (١٣١) } “Kendini bilmeyenden başka kim İbrahim'in dininden yüz çevirir? Andolsun ki biz onu dünyada seçtik; şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir. (130) Rabbi ona: «Teslim ol!» dediğinde, «Âlemlerin Rabbine teslim oldum» demişti. (131)”
وَمَنْ يَرْغَبُ إنكار واستبعاد لأن يكون في العقلاء من يرغب عن الحق الواضح الذي هو ملة إبراهيم. ومَنْ سَفِهَ في محل الرفع على البدل من الضمير في يرغب، وصح البدل لأنّ من يرغب غير موجب، كقولك: هل جاءك أحد إلا زيد (سَفِهَ نَفْسَهُ) امتهنها واستخف بها.
{ وَمَنْ يَرْغَبُ } akıl sahipleri arasında İbrahim'in dini olan apaçık haktan yüz çevirecek birinin bulunmasını inkâr ve imkânsız görme (istib'âd) ifadesidir. { مَنْ سَفِهَ } lafzı, { يَرْغَبُ } fiilindeki zamirden bedel olarak ref mahallindedir; bu bedel caiz olmuştur çünkü { من يرغب } ifadesi menfî (olumsuz) anlam taşımaktadır; tıpkı senin «Zeyd hariç sana kimse geldi mi?» demen gibidir. { سَفِهَ نَفْسَهُ } onu zelil kıldı ve küçümsedi demektir.