Binûn

Bakara Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا ما فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (٦٣) ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ (٦٤) وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ (٦٥) فَجَعَلْناها نَكالاً لِما بَيْنَ يَدَيْها وَما خَلْفَها وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٦٦)

{ وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا ما فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (٦٣) ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ (٦٤) وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ (٦٥) فَجَعَلْناها نَكالاً لِما بَيْنَ يَدَيْها وَما خَلْفَها وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٦٦) } “Hani sizden kesin söz almış, Tûr'u da üzerinize kaldırmıştık: 'Size verdiğimiz Kitab'a sımsıkı sarılın ve içindekileri hatırda tutun ki [kötülüklerden] sakınasınız.' (63) Bundan sonra yine yüz çevirdiniz. Eğer Allah'ın size lütfu ve merhameti olmasaydı, elbette hüsrana uğrayanlardan olurdunuz. (64) Andolsun, içinizden cumartesi günü haddi aşanları elbette bildiniz de onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik. (65) Biz bunu, hem önündekilere hem ardından geleceklere ibretlik bir ceza, takva sahipleri için de bir öğüt kıldık. (66)”

وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ بالعمل على ما في التوراة وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ حتى قبلتم وأعطيتم الميثاق. وذلك أن موسى ﵇ جاءهم بالألواح فرأوا ما فيها من الآصار والتكاليف الشاقة، فكبرت عليهم وأبوا قبولها، فأمر جبريل فقلع الطور من أصله، ورفعه وظلله فوقهم وقال لهم موسى: إن قبلتم وإلا أُلقى عليكم، حتى قبلوا. خُذُوا على إرادة القول ما آتَيْناكُمْ من الكتاب بِقُوَّةٍ بحدّ وعزيمة وَاذْكُرُوا ما فِيهِ واحفظوا ما في الكتاب وادرسوه ولا تنسوه ولا تغفلوا عنه لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ رجاء منكم أن تكونوا متقين، أو قلنا خذوا واذكروا إرادة أن تتقوا. ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ ثم أعرضتم عن الميثاق والوفاء به فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ بتوفيقكم للتوبة لخسرتم. وقرئ: خذوا ما آتيتكم، وتذكروا، واذّكروا والسَّبْتِ مصدر سبتت اليهود إذا عظمت يوم السبت، وإن ناساً منهم اعتدوا فيه أى جاوزوا ما حدّ لهم فيه من التجرّد للعبادة وتعظيمه واشتغلوا بالصيد. وذلك أن اللَّه ابتلاهم فما كان يبقى حوت في البحر إلا أخرج خرطومه يوم السبت، فإذا مضى تفرّقت. كما قال: (تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَيَوْمَ لا يَسْبِتُونَ لا تَأْتِيهِمْ كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ) فحفروا حياضا عند البحر وشرعوا إليها الجداول، فكانت الحيتان تدخلها فيصطادونها يوم الأحد. فذلك الحبس في الحياض هو اعتداؤهم: قِرَدَةً خاسِئِينَ خبر ان أى كونوا جامعين بين القردية والخسوء، وهو الصغار والطرد فَجَعَلْناها يمنى المسخة نَكالًا عبرة تنكل من اعتبر بها أى تمنعه. ومنه النكل: القيد لِما بَيْنَ يَدَيْها لما قبلها وَما خَلْفَها وما بعدها من الأمم والقرون لأن مسختهم ذكرت في كتب الأولين فاعتبروا بها، واعتبر بها من بلغتهم من الآخرين: أو أريد

{ وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ } “Hani sizden kesin söz almıştık” Tevrat'takilerle amel etmeniz hususunda; { وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ } “ve Tûr’u üzerinize kaldırmıştık” ta ki kabul edip kesin sözü verene kadar. Bu da şöyledir: Mûsâ aleyhisselâm onlara levhaları getirdiğinde, levhalardaki ağır yükümlülükleri ve meşakkatli mükellefiyetleri gördüler; bu onlara ağır geldi ve onları kabul etmekten kaçındılar. Bunun üzerine [Allah], Cebrâil'e emretti; o da Tûr dağını kökünden söküp kaldırdı ve üzerlerine bir gölgelik gibi tuttu. Mûsâ da onlara: "Ya kabul edersiniz ya da üzerinize bırakılır" dedi ve nihayet kabul ettiler. Sözün takdiriyle { خُذُوا } “[Onlara:] Alın [demiştik]”, { ما آتَيْناكُمْ } “size verdiğimiz şeyi” Kitap’tan olanı, { بِقُوَّةٍ } “kuvvetle” ciddiyet ve azimle; { وَاذْكُرُوا ما فِيهِ } “ve içindekini aklınızda tutun” Kitap'takini ezberleyin, onu ders edinin, unutmayın ve ondan gafil olmayın; { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “umulur ki sakınırsınız” sakınanlardan olacağınız umuduyla yahut takva sahibi olmanızı dilediğimiz için "alın ve aklınızda tutun" dedik. { ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ } “Sonra yüz çevirdiniz” ardından sözleşmeden ve ona vefa göstermekten yüz çevirdiniz, { فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Eğer Allah’ın sizin üzerinizdeki lütfu olmasaydı” sizi tevbeye muvaffak kılmasıyla [lütfu olmasaydı], kesinlikle hüsrana uğrayanlardan olurdunuz. Şöyle de kıraat edilmiştir: { خُذُوا ما آتَيْتُكُمْ } (Huzû mâ âteytüküm), { وَتَذَكَّرُوا } (ve tezekkerû) ve { وَاذَّكَّرُوا } (ve'z-zekkerû). { السَّبْتِ } (es-Sebt), Yahudilerin cumartesi gününü tazim etmeleri anlamındaki "sebetetü'l-Yahûd" fiilinin masdarıdır. Onlardan bir topluluk o günde haddi aştı; yani ibadete ayrılma ve cumartesi gününü tazim etme hususunda kendilerine çizilen sınırı aşıp balık avlamakla meşgul oldular. Bu da şöyledir: Allah onları imtihan etmişti; cumartesi günü olunca denizdeki bütün balıklar burunlarını suyun üstüne çıkarırdı, cumartesi geçince ise dağılıp giderlerdi. Nitekim şöyle buyurmuştur: { تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَيَوْمَ لا يَسْبِتُونَ لا تَأْتِيهِمْ كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ } “Cumartesi tatili yaptıkları gün balıkları onlara akın akın gelirdi; cumartesi tatili yapmadıkları gün ise onlara gelmezdi. İşte biz onları böyle sınıyorduk”. Bunun üzerine denizin kenarına havuzlar kazıp oralara kanallar açtılar; balıklar bu havuzlara giriyor, onlar da pazar günü bunları avlıyorlardı. İşte balıkları havuzlara hapsetmeleri onların haddi aşmasıdır. { قِرَدَةً خاسِئِينَ } “Aşağılık maymunlar [olun]” iki haberdir (yüklemdir); yani hem maymunluğu hem de hâr ve zelil kılınıp kovulmuş olmayı kendinizde toplayın, demektir. { فَجَعَلْناها } “Biz bunu kıldık” yani bu maymuna dönüştürülme hadisesini; { نَكالاً } “ibret verici bir ceza” ibret alan kimseyi sakındıran, yani onu [böyle bir günahtan] meneden bir ibret kıldık. [Arapça'daki] bağ/köstek anlamına gelen "en-nikl" kelimesi de buradan gelir. { لِما بَيْنَ يَدَيْها } “önündekiler için” kendisinden öncekiler için; { وَما خَلْفَها } “ve sonrakiler için” kendisinden sonraki milletler ve nesiller için. Zira onların suretlerinin değiştirilmesi önceki kavimlerin kitaplarında zikredilmiştir ve onlar bundan ibret almışlardır; sonrakilerden de bu haberin kendilerine ulaştığı kimseler ibret almıştır. Yahut...

بما بين يديها: ما بحضرتها من القرى والأمم. وقبل نكالا: عقوبة منكلة لما بين يديها. لأجل ما تقدّمها من ذنوبهم وما تأخر منها (وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ) للذين نهوهم عن الاعتداء من صالحي قومهم، أو لكل متق سمعها.

«mâ beyne yedeyhâ» ile çevresinde bulunan köyler ve milletlerdir. «Nekâlen» lafzı; geçmiş ve gelecek günahları sebebiyle «onun önündekiler için caydırıcı bir ceza» manasında da tefsir edilmiştir. { وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ } “ve takva sahipleri için de bir öğüt [kıldık]”; kavimlerinin salihlerinden olup onları haddi aşmaktan nehyeden kimseler için yahut bunu işiten her takva sahibi kimse için.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٦٧ الى ٧٣]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 67 - 73]

وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ (٦٧) قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا ما هِيَ قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ فَافْعَلُوا ما تُؤْمَرُونَ (٦٨) قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا ما لَوْنُها قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها تَسُرُّ النَّاظِرِينَ (٦٩) قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا ما هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا وَإِنَّا إِنْ شاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ (٧٠) قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لا شِيَةَ فِيها قالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ (٧١)

{ وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ (٦٧) قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا ما هِيَ قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ فَافْعَلُوا ما تُؤْمَرُونَ (٦٨) قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا ما لَوْنُها قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها تَسُرُّ النَّاظِرِينَ (٦٩) قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا ما هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا وَإِنَّا إِنْ شاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ (٧٠) قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لا شِيَةَ فِيها قالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعЕЛُونَ (٧١) } “Hani Mûsâ kavmine: 'Allah size bir sığır kesmenizi emrediyor' demişti. Onlar: 'Bizimle alay mı ediyorsun?' dediler. Mûsâ: 'Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım' dedi. (67) 'Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın' dediler. Mûsâ: 'O diyor ki: O, ne yaşlı ne de körpe, ikisi arası dinç bir sığırdır. Haydi, emrolunduğunuz şeyi yapın!' dedi. (68) 'Bizim için Rabbine dua et de renginin ne olduğunu bize açıklasın' dediler. Mûsâ: 'O diyor ki: O, bakanların içini açan, sapsarı bir sığırdır' dedi. (69) 'Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize iyice açıklasın; çünkü sığırlar bize birbirine benzer geldi. Allah dilerse biz elbette doğruyu buluruz' dediler. (70) Mûsâ: 'O diyor ki: O, yeri sürüp boyunduruk altına girmemiş, ekini sulamayan, kusursuz, alacasız bir sığırdır' dedi. 'İşte şimdi hakkı getirdin' dediler ve neredeyse yapmayacakları halde onu kestiler. (71)”

وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ فِيها وَاللَّهُ مُخْرِجٌ ما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٧٢) فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى وَيُرِيكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٧٣)

{ وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ فِيها وَاللَّهُ مُخْرِجٌ ما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٧٢) فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى وَيُرِيكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٧٣) } “Hani bir adam öldürmüştünüz de bu hususta birbirinizle çekişmiştiniz. Hâlbuki Allah, gizlemekte olduğunuz şeyi açığa çıkaracaktı. (72) 'Ona o [kesilen sığırın] bir parçasıyla vurun' dedik. İşte Allah ölüleri böyle diriltir ve aklınızı kullanasınız diye size ayetlerini gösterir. (73)”

كان في بنى إسرائيل شيخ موسر فقتل ابنه بنو أخيه ليرثوه، وطرحوه على باب مدينة ثم جاءوا يطالبون بديته، فأمرهم اللَّه أن يذبحوا بقرة ويضربوه ببعضها ليحيا فيخبرهم بقاتله قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً أتجعلنا مكان هزو، أو أهل هزو، أو مهزوا بنا، أو الهزو نفسه لفرط الاستهزاء مِنَ الْجاهِلِينَ لأن الهزو في مثل هذا من باب الجهل والسفه. وقرئ «هزؤا» بضمتين. «وهزءاً» بسكون الزاى، نحو كفؤا وكفؤا. وقرأ حفص «هزوا» بالضمتين والواو وكذلك «كفوا» . والعياذ واللياذ من واد واحد.

İsrailoğulları içinde varlıklı bir ihtiyar vardı; mirasçı olmak için erkek kardeşinin oğulları onun oğlunu öldürdüler ve onu bir şehrin kapısına attılar, sonra da diyetini talep etmeye geldiler. Allah da dirilip katilini haber vermesi için bir sığır boğazlamalarını ve bir parçasıyla maktule vurmalarını emretti. { قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً } «Bizi alay konusu mu kılıyorsun yahut alay ehli mi yapıyorsun veya bizimle alay mı ediliyor yahut aşırı alay sebebiyle bizi alayın ta kendisi mi kılıyorsun?» dediler. { مِنَ الْجاهِلِينَ } «cahillerden [olmaktan Allah'a sığınırım]»; çünkü böyle bir durumda alay etmek cehalet ve sefahatten kaynaklanır. «Hüzü'en» iki ötre ile ve «küfü'en / küf'en» kelimelerinde olduğu gibi ze harfinin sükûnu ile «hüz'en» şeklinde de okunmuştur. Hafs ise «küfüven» kelimesinde olduğu gibi iki ötre ve vav ile «hüzüven» şeklinde okumuştur. «el-İyâz» ile «el-liyâz» (sığınmak) aynı vadidendir [aynı anlamdadır].

في قراءة عبد اللَّه: سل لنا ربك ما هي؟ سؤال عن حالها وصفتها. وذلك أنهم تعجبوا من بقرة ميتة يضرب ببعضها ميت فيحيا، فسألوا عن صفة تلك البقرة المجيبة الشأن الخارجة عما عليه البقر. والفارض: المسنة، وقد فرضت فروضا فهي فارض. قال خفاف بن ندبة:

Abdullah'ın kıraatinde: «Bizim için Rabbine sor, o nedir?» şeklindedir; bu, onun durumu ve vasfı hakkında bir sorudur. Bu da şundan dolayıdır: Onlar, ölü bir sığırın bir parçasının bir ölüye vurulup da onun dirilmesine hayret ettiler ve diğer sığırlardan farklı olan bu harikulade sığırın vasfını sordular. «el-Fârid» (فارض), yaşlı demektir; «faradat fürûdan» denir, faili «fârid»dir. Huffâf b. Nüdbe şöyle demiştir:

لَعَمْرِى لَقَدْ أَعْطَيْتُ ضَيْفَكَ فَارِضاً … تُسَاقُ إلَيْهِ مَا تَقُومُ عَلَى رِجْلِ

«Ömrüme yemin olsun ki, misafirine yaşlı bir deve verdin … Ayakta duramayan bir halde ona doğru sevk edilen.»

وكأنها سميت فارضا لأنها فرضت سنها أى قطعتها وبلغت آخرها. والبكر: الفتية.

Sanki yaşını kestiği, yani yaş sınırını tamamlayıp sonuna ulaştığı için «fârid» diye isimlendirilmiştir. «el-Bikr» (بكر) ise genç olan [sığır]dır.

والعوان النصف. قال:

«el-Avân» (عوان) ise orta yaşlıdır. Şair şöyle demiştir:

نَوَاعِمُ بَيْنَ أَبْكَارٍ وَعُونِ

«Körpe kızlar ile orta yaşlı kadınlar arasında narin güzeller.»

وقد عوّنت . فإن قلت: (بين) يقتضى شيئين فصاعدا فمن أين جاز دخوله على (ذلك) : قلت لأنه في معنى شيئين حيث وقع مشارا به إلى ما ذكر من الفارض والبكر. فإن قلت:

«Avvenet» denir. Eğer «'Beyne' kelimesi iki veya daha fazla şeyi gerektirir, öyleyse 'zâlike' kelimesinin başına gelmesi nasıl caiz olmuştur?» dersen; derim ki: Çünkü 'zâlike' kelimesi, zikredilen yaşlı (fârid) ve körpe (bikr) vasıflarına işaret eden bir konumda bulunduğu için iki şey manasındadır. Eğer dersen ki:

كيف جاز أن يشار به إلى مؤنثين، وإنما هو للإشارة إلى واحد مذكر؟ قلت: جاز ذلك على تأويل ما ذكر وما تقدّم، للاختصار في الكلام، كما جعلوا «فعل» نائبا عن أفعال جمة تذكر قبله: تقول للرجل: نعم ما فعلت، وقد ذكر لك أفعالا كثيرة وقصة طويلة، كما تقول له:

«Bu kelime tekil müzekker için bir işaret ismi olduğu halde, iki müennes varlığa onunla işaret edilmesi nasıl caiz olmuştur?» Derim ki: Bu, sözü kısaltmak gayesiyle zikredilen ve önceden geçen şeyin tevili üzere caiz olmuştur. Nitekim kendisinden önce zikredilen pek çok fiilin yerine «fe'ale» fiilini kaim kılarlar. Nitekim bir adama, sana birçok fiil ve uzun bir kıssa anlattığı halde «Ne güzel yaptın (mâ fe'alte)» dersin; tıpkı ona:

ما أحسن ذلك. وقد يجرى الضمير مجرى اسم الإشارة في هذا. قال أبو عبيدة قلت لرؤبة في قوله:

«Bu ne kadar güzeldir (mâ ahsene zâlik)» dediğin gibi. Zamir de bu hususta işaret ismi gibi cereyan edebilir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Ru'be'ye şu sözü hakkında dedim ki:

فِيهَا خُطُوطٌ مِنْ سَوَادٍ وَبَلَقْ … كَأَنَّهُ فِى الْجِلْدِ تَوْلِيعُ البَهَقْ

Onda siyahtan ve alacadan çizgiler vardır... Sanki [bu durum], derideki alaca hastalığının (behak) benek benek izleri gibidir.

إن أردت الخطوط فقل: كأنها. وإن أردت السواد والبلق فقل: كأنهما. فقال: أردت كأن ذاك، ويلك! والذي حسن منه أنّ أسماء الإشارة تثنيتها وجمعها وتأنيثها ليست على الحقيقة وكذلك الموصولات. ولذلك جاء الذي بمعنى الجمع ما تُؤْمَرُونَ أى ما تؤمرونه بمعنى تؤمرون به من قوله أمرتك الخير أو أمركم بمعنى مأموركم تسمية للمفعول به بالمصدر، كضرب الأمير.

«Eğer çizgileri kastettiysen 'ke-ennehâ', siyahlık ve alacalığı kastettiysen 'ke-ennehümâ' de!» Bunun üzerine o: «Yazık sana! 'Sanki şu durum' (ke-enne zâk) demek istedim» dedi. Bunu güzel kılan husus, işaret isimlerinin tesniye, cemi ve müennesliklerinin hakiki olmamasıdır; ismi mevsuller de böyledir. Bundan dolayı «ellezî» lafzı cemi manasında gelmiştir. { ما تُؤْمَرُونَ } yani «emrolunduğunuz şeyi»; «emertüke'l-hayra» (sana hayrı emrettim) sözünden hareketle «tu'merûnehû» yani «tu'merûne bihî» (kendisiyle emrolunduğunuz şey) manasındadır yahut «darbu'l-emîr» (emirin dövdüğü kimse) terkibinde olduğu gibi mef'ulü mastarla isimlendirerek «emrukum» yani «me'mûrukum» (size emredilen şey) demektir.

الفقوع أشد ما يكون من الصفرة وأنصعه. يقال في التوكيد: أصفر فاقع ووارس، كما يقال أسود حالك وحانك، وأبيض يقق ولهق. وأحمر قانى وذريخى. وأخضر ناضر ومدهامّ. وأورق خطبانىّ وأزمك ردانىّ. فإن قلت: فاقع هاهنا واقع خبرا عن اللون، فلم يقع توكيداً لصفراء قلت: لم يقع خبرا عن اللون إنما وقع توكيداً لصفراء، إلا أنه ارتفع اللون به ارتفاع الفاعل واللون من سببها وملتبس بها، فلم يكن فرق بين قولك صفراء فاقعة وصفراء فاقع لونها. فإن قلت: فهلا قيل صفراء فاقعة؟ وأى فائدة في ذكر اللون؟ قلت: الفائدة فيه التوكيد، لأنّ اللون اسم للهيئة وهي الصفرة، فكأنه قيل: شديدة الصفرة صفرتها، فهو من قولك: جدّ جدّه، وجنونك مجنون. وعن وهب: إذا نظرت إليها خيل إليك أن شعاع الشمس يخرج من جلدها والسرور لذة في القلب عند حصول نفع أو توقعه. وعن على رضى اللَّه عنه: «من لبس نعلا صفراء قل همه لقوله تعالى تسرّ الناظرين» وعن الحسن البصري صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها سوداء شديدة السواد. ولعله مستعار من صفة الإبل لأن سوادها تعلوه صفرة. وبه فسر قوله تعالى: (جِمالَتٌ صُفْرٌ) . قال الأعشى:

«el-Fukû'» (الفقوع), sarılığın en şiddetli ve en parlak olanıdır. Vurgulamada (tekit); siyah için «esvedü hâlik» ve «hânik», beyaz için «ebyadu yekak» ve «lehak», kırmızı için «ahmaru kānî» ve «zerîhî», yeşil için «ahdaru nâdir» ve «müdehâm», boz renk için «evraku hutbânî», açık kırmızı için «ezmekü redânî» dendiği gibi, sarı için de «asfaru fâki'» ve «vâris» denir. Eğer «'Fâki'un' burada renk (levn) kelimesinin haberi olarak gelmiştir, nasıl 'safra' kelimesinin tekidi olabilir?» dersen, derim ki: Renk kelimesinin haberi olarak gelmemiştir; bilakis 'safra' kelimesinin tekidi olarak gelmiştir. Ancak failin merfu olması gibi 'el-levn' kelimesi onunla merfu kılınmıştır; renk de onun bir parçası ve onunla irtibatlı bir unsurdur. Dolayısıyla 'safrâu fâki'atün' sözün ile 'safrâu fâki'un levnuhâ' sözün arasında bir fark yoktur. Eğer «Öyleyse niçin 'safrâu fâki'atün' denmedi? Rengin zikredilmesinde ne fayda vardır?» dersen, derim ki: Bundaki fayda tekittir; çünkü renk heyetin adıdır ki o da sarılıktır; sanki 'sarılığı son derece şiddetli' denmiş gibidir. Bu da 'cüdde ciddühû' (gayreti son dereceye vardı) ve 'cünûnüke mecnûn' (deliliğin pek taşkındır) sözlerin gibidir. Vehb'den nakledildiğine göre: «Ona baktığın zaman derisinden güneş ışınlarının fışkırdığı zannına kapılırdın.» Sürûr (sevinç), bir menfaatin elde edilmesi yahut beklenmesi anında kalpte hâsıl olan bir lezzettir. Hz. Ali'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre: «Kim sarı ayakkabı giyerse kederi azalır; çünkü Yüce Allah { تسرّ الناظرين } 'Bakanların içini açar' buyurmuştur.» Hasan-ı Basrî'den ise { صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها } ifadesinin «simsiyah» manasında olduğu rivayet edilmiştir. Bu belki de develerin vasfından ödünç alınmıştır; çünkü develerin siyahlığı üzerine bir sarılık biner. Yüce Allah'ın { جِمالَتٌ صُفْرٌ } “sarı develer” kavli de bununla tefsir edilmiştir. el-A'şâ şöyle demiştir:

تِلْكَ خَيْلِى مِنْهُ وَتِلْكَ رِكَابِى … هُنَّ صُفْرٌ أَوْلَادُهَا كَالزَّبِيبِ

Şunlar ondan [kalan] atlarım, şunlar da binek develerimdir; onlar sarıdır, yavruları ise kuru üzüm gibi [siyah]tır.

ما هِيَ مرة ثانية تكرير للسؤال عن حالها وصفتها، واستشكاف زائد ليزدادوا بيانا لوصفها. وعن النبي ﷺ «لو اعترضوا أدنى بقرة فذبحوها لكفتهم، ولكن شدّدوا فشدّد اللَّه عليهم» والاستقصاء شؤم. وعن بعض الخلفاء أنه كتب إلى عامله بأن يذهب إلى قوم فيقطع أشجارهم ويهدم دورهم، فكتب إليه: بأيهما أبداً؟ فقال: إن قلت لك بقطع الشجر سألتنى:

{ ما هِيَ } ifadesi ikinci defa zikredilerek durumunu ve niteliğini sormanın tekrarıdır ve vasfının kendilerine daha da açıklanması için ilave bir tafsilat arayışıdır. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edildiğine göre: «Herhangi sıradan bir ineğe yönelip onu kesselerdi kendilerine yeterdi, lâkin onlar işi yokuşa sürdüler, Allah da onların işini zorlaştırdı.» Aşırı teferruata dalmak uğursuzluktur. Halifelerden birinin valisine bir kavme gidip ağaçlarını kesmesini ve evlerini yıkmasını yazdığı, valinin de ona: «Hangisinden başlayayım?» diye yazdığı, halifenin de: «Sana ağacı kes dediğimde bana:

بأى نوع منها أبدأ؟ وعن عمر بن عبد العزيز: إذا أمرتك أن تعطى فلانا شاة سألتنى: أضائن أم ماعز؟ فإن بينت لك قلت: أذكر أم أنثى؟ فإن أخبرتك قلت: أسوداء أم بيضاء؟ فإذا أمرتك بشيء فلا تراجعني. وفي الحديث «أعظم الناس جرما من سأل عن شيء لم يحرم فحرم لأجل مسألته» إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا أى إنّ البقر الموصوف بالتعوين والصفرة كثير فاشتبه علينا أيها نذبح. وقرئ: تشابه، بمعنى تتشابه بطرح التاء وإدغامها في الشين. وتشابهت ومتشابهة ومتشابه. وقرأ محمد ذو الشامة: إن الباقر يشابه، بالياء والتشديد. جاء في الحديث «لو لم يستثنوا لما بينت لهم آخر الأبد» أى: لو لم يقولوا إن شاء اللَّه. والمعنى: إنا لمهتدون إلى البقرة المراد ذبحها، أو إلى ما خفى علينا من أمر القاتل لا ذَلُولٌ صفة لبقرة بمعنى بقرة غير ذلول، يعنى لم تذلل للكراب وإثارة الأرض، ولا هي من النواضح التي يسنى عليها لسقى الحروث، و «لا» الأولى للنفي، والثانية مزيدة لتوكيد الأولى، لأن المعنى: لا ذلول تثير وتسقى. على أنّ الفعلين صفتان لذلول، كأنه قيل: لا ذلول مثيرة وساقية. وقرأ أبو عبد الرحمن السلمى: لا ذلول، بمعنى لا ذلول هناك: أى حيث هي، وهو نفى لذلها ولأن توصف به فيقال: هي ذلول. ونحوه قولك: مررت بقوم لا بخيل ولا جبان. أى فيهم، أو حيث هم.

[Halife mektubunda şöyle dedi]: 'Onların hangi türünden başlayayım [diye sorarsın]?' Ömer b. Abdilazîz'den de [şöyle rivayet edilmiştir]: 'Sana falan kimseye bir koyun vermeni emretsem, bana: "Koyun mu yoksa keçi mi?" diye sorarsın. Onu açıklasam, "Erkek mi dişi mi?" dersin. Onu bildirsem, "Siyah mı beyaz mı?" dersin. Sana bir şey emrettiğim zaman bana tekrar tekrar sorma!' Hadiste [şöyle] buyrulmuştur: «أعظم الناس جرما من سأل عن شيء لم يحرم فحرم لأجل مسألته» «Müslümanlar içinde en büyük günahkâr [veya en büyük vebale giren], kendisine haram kılınmamış bir şeyi sorup da sorması sebebiyle o şeyin haram kılınmasına yol açan kimsedir.» { إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا } “Çünkü o sığır bize benzer/karışık geldi” yani orta yaşlı ve sarı olmakla nitelenen sığırlar pek çoktur; dolayısıyla hangisini boğazlayacağımız bize karışık geldi [belirsizleşti]. [Ayet], [aslı olan] «تَتَشَابَهُ» (tetebâhehu) anlamında, [ikinci] te harfinin hazfedilip şîn harfine idğam edilmesiyle «تَشَّابَهُ» (teşşâbehu) şeklinde de okunmuştur. Ayrıca «تَشَابَهَتْ» (teşâbehet), «مُتَشَابِهَةٌ» (müteşâbihetün) ve «مُتَشَابِهٌ» (müteşâbihün) şeklinde de okunmuştur. Muhammed Zü’ş-Şâme ise yâ harfi ve şeddeyle { إِنَّ الْبَاقِرَ يُشَّابِهُ } şeklinde okumuştur. Hadiste [şöyle] varid olmuştur: «لو لم يستثنوا لما بينت لهم آخر الأبد» «Eğer istisna yapmasalardı (yani 'inşâallâh' demeselerdi), kendilerine [bu sığır] ebediyen açıklanmazdı.» Yani: 'İnşâallâh' demeselerdi. Anlam şudur: 'Biz kesilmesi murad edilen sığıra [ulaşmaya] yahut katil meselesinde bize gizli kalan şeye elbette yol buluruz.' { لا ذَلُولٌ } ifadesi sığırın (bakara) sıfatıdır ve 'boyun eğdirilmemiş / uysallaştırılmamış bir sığır' anlamındadır. Yani toprağı sürmek (kirâb) ve toprağı altüst etmek için boyunduruk altına alınmamış; ekinleri sulamak üzere kendisiyle su çekilen dolap/taşıyıcı develer/sığırlar (nevâdıh) kabilinden de değildir. Birinci «لا» (lâ) nefiy (olumsuzluk) içindir; ikincisi ise birincisini pekiştirmek için zâiddir (fazladandır). Çünkü mana şöyledir: [Toprağı] süren ve sulayan [uysal bir sığır] değildir. Bu takdirde iki fiil de «ذَلُولٌ» (zelûl) kelimesinin sıfatı konumundadır; sanki 'Toprağı süren ve sulayan uysal bir sığır değildir' denilmiş gibidir. Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ise «لَا ذَلُولَ» [fetha ile] okumuştur; bu da 'Orada (yani bulunduğu yerde) boyun eğmiş hiçbir sığır yoktur' manasındadır. Bu okuyuş, onun boyun eğmişliğini ve 'O boyun eğmiştir/uysaldır' denilerek bu vasıfla nitelenmesini nefyetmektedir. Tıpkı senin: 'مررت بقوم لا بخيل ولا جبان' [Aralarında ne bir cimri ne de bir korkak bulunan bir topluluğa uğradım] yani onların içinde veya bulundukları yerde [böyle kimse yoktu] demen gibidir.

وقرئ تسقى بضم التاء من أسقى مُسَلَّمَةٌ سلمها اللَّه من العيوب أو معفاة من العمل سلمها أهلها منه كقوله:

«Teskī», «eskā» fiilinden te harfinin zammesiyle «tüskā» şeklinde de okunmuştur. { مُسَلَّمَةٌ } Allah'ın kusurlardan salim kıldığı yahut sahiplerinin işten muaf tuttuğu [sığır]; şu beyitte dendiği gibi:

أَوْ مَعْبَرَ الظَّهْرِ يُنْبِى عَنْ وَلِيَّتِهِ … مَا حَجَّ رَبُهُ فِى الدُّنْيَا وَلَا اعْتَمَرَا

«Yahut sırtı aşınmamış [bir binek] ki üzerindeki semeri haber verir … Ne hac yapmıştır sahibi dünyada ne de umre.»

أو مخلصة اللون، من سلم له كذا إذا خلص له، لم يشب صفرتها شيء من الألوان لا شِيَةَ فِيها لا لمعة في نقبتها من لون آخر سوى الصفرة، فهي صفراء كلها حتى قرنها وظلفها. وهي في الأصل مصدر وشاه وشيا وشية، إذا خلط بلونه لونا آخر، ومنه ثور موشى القوائم جِئْتَ بِالْحَقِّ أى بحقيقة وصف البقرة، وما بقي إشكال في أمرها فَذَبَحُوها أى فحصلوا البقرة الجامعة لهذه الأوصاف كلها فذبحوها. وقوله وَما كادُوا يَفْعَلُونَ استثقال لاستقصائهم واستبطاء لهم، وأنهم لتطويلهم المفرط وكثرة استكشافهم، ما كادوا يذبحونها، وما كادت تنتهي سؤالاتهم، وما كاد ينقطع خيط إسهابهم فيها وتعمقهم. وقيل: وما كادوا يذبحونها لغلاء ثمنها. وقيل: لخوف الفضيحة في ظهور القاتل.

Yahut «rengi arı-duru olan» demektir; bir kimseye bir şey sırf ait olduğunda «selime lehû kezâ» denmesinden gelir; yani sarılığına hiçbir renk karışmamıştır. { لا شِيَةَ فِيها } derisinde sarıdan başka renkten hiçbir leke/alaca yoktur; boynuzuna ve tırnağına varıncaya kadar baştan aşağı sarıdır. Bu kelime aslında, rengine başka bir renk karıştırdığında kullanılan «veşâhü veşyen ve şiyeten» kökünün mastarıdır; ayakları alacalı olan öküz için «sevrün müveşşa'l-kavâim» denmesi de bundandır. { جِئْتَ بِالْحَقِّ } yani sığırın vasfının hakikatiyle geldin, artık onun hakkında hiçbir müşkillik kalmadı. { فَذَبَحُوها } yani bu vasıfların hepsini kendisinde toplayan sığırı bulup boğazladılar. { وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } ifadesi ise onların aşırı teferruatçılıklarını yadırgamak ve onları yavaş bulmaktır; yani aşırı uzatmaları ve çokça ayrıntı istemeleri yüzünden neredeyse onu boğazlamayacaklardı, soruları neredeyse bitmeyecekti ve meseleyi uzatıp derinleşme ipleri neredeyse kopmayacaktı. «Fiyatının pahalılığı yüzünden neredeyse boğazlamayacaklardı» da denmiştir. «Katilin ortaya çıkmasındaki rezillik korkusundan dolayı» dendiği de vaki olmuştur.

وروى أنه كان في بنى إسرائيل شيخ صالح له عجِلة فأتى بها الغيضة وقال: اللهم إنى أستودعكها لابنى حتى يكبر، وكان براً بوالديه، فشبت وكانت من أحسن البقر وأسمنه، فساوموها اليتيم وأمّه حتى اشتروها بملء مسكها ذهباً، وكانت البقرة إذ ذاك بثلاثة دنانير

Rivayet edildiğine göre İsrâiloğulları içinde salih bir ihtiyar vardı; onun bir düvesi bulunuyordu. Onu ağaçlığa/koruluğa götürüp: «Allahım! Büyüyünceye kadar bunu oğlum için sana emanet ediyorum» dedi. [Oğlu da] ana babasına çok iyi davranan [hayırlı bir evlat] idi. Düve büyüyüp gelişti ve sığırların en güzeli ve en semizi oldu. [Sığırı arayanlar] yetim ve annesiyle pazarlık ettiler ve nihayetinde onu derisi dolusu altın karşılığında satın aldılar. O dönemde [sıradan] bir sığır ise üç dinardı.

وكانوا طلبوا البقرة الموصوفة أربعين سنة. فإن قلت: كانت البقرة التي تناولها الأمر بقرة من شق البقر غير مخصوصة، ثم انقلبت مخصوصة بلون وصفات، فذبحوا المخصوصة، فما فعل الأمر الأوّل؟ قلت: رجع منسوخا لانتقال الحكم إلى البقرة المخصوصة، والنسخ قبل الفعل جائز. على أنّ الخطاب كان لإبهامه متناولا لهذه البقرة الموصوفة كما تناول غيرها.

Nitelikleri belirtilen sığırı kırk yıl boyunca aramışlardı. Eğer «Emrin yöneldiği sığır, herhangi bir sığır cinsi olup belirli değildi; sonra renk ve niteliklerle belirli hale geldi ve o belirli sığırı kestiler; peki ilk emir ne oldu?» dersen, derim ki: Hüküm belirli sığıra intikal ettiği için ilk emir mensuh duruma geldi; fiilden önce nesh ise caizdir. Bununla birlikte hitap, kapalı/mutlak oluşu sebebiyle diğer sığırları kapsadığı gibi bu nitelenen sığırı da kapsamaktaydı.

ولو وقع الذبح عليها بحكم الخطاب قبل التخصيص لكان امتثالا له، فكذلك إذا وقع عليها بعد التخصيص وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً خوطبت الجماعة لوجود القتل فيهم فَادَّارَأْتُمْ فاختلفتم واختصمتم في شأنها، لأنّ المتخاصمين يدرأ بعضهم بعضاً، أى يدفعه ويزحمه. أو تدافعتم، بمعنى طرح قتلها بعضكم على بعض، فدفع المطروح عليه الطارح. أو لأنّ الطرح في نفسه دفع. أو دفع بعضكم بعضاً عن البراءة واتهمه وَاللَّهُ مُخْرِجٌ ما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ مظهر لا محالة ما كتمتم من أمر القتل لا يتركه مكتوماً. فإن قلت: كيف أعمل مخرج وهو في معنى المضىّ؟

Tahsisten önce hitabın gereği olarak boğazlama bu sığır üzerinde gerçekleşseydi emre itaat edilmiş olurdu; aynı şekilde tahsisten sonra onun üzerinde gerçekleştiğinde de durum böyledir. { وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً } Öldürme hadisesi içlerinde meydana geldiği için topluluğa hitap edilmiştir. { فَادَّارَأْتُمْ } onun hakkında ihtilafa düşüp çekiştiniz; çünkü çekişenler birbirini 'defeder' (yedre'u), yani iter ve sıkıştırır. Yahut «tedâfe'tüm» (birbirinize attınız) demektir; yani onun cinayetini birbirinizin üzerine attınız, kendisine cinayet isnat edilen kimse de isnat edeni defetti; ya da suç atmanın kendisi bir 'defetme' olduğu içindir. Yahut birbirinizi temize çıkmaktan menedip birbirinizi itham ettiniz. { وَاللَّهُ مُخْرِجٌ ما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } Cinayet hususunda gizlediğiniz şeyi mutlaka açığa çıkarıcıdır, onu gizli bırakmaz. Eğer «Geçmiş zaman manasında olduğu halde 'muhricun' ismi faili nasıl amel etmiştir?» dersen,

قلت: وقد حكى ما كان مستقبلا في وقت التدارؤ. كما حكى الحاضر في قوله: (باسِطٌ ذِراعَيْهِ) وهذه الجملة اعتراض بين المعطوف والمعطوف عليه وهما (فَادَّارَأْتُمْ) و (فَقُلْنا)

derim ki: Çekişme vaktinde gelecekte vaki olacak şey hikâye edilmiştir; nitekim { باسِطٌ ذِراعَيْهِ } “iki kolunu uzatmış” kavlinde şimdiki hal hikâye edilmiştir. Bu cümle, matuf ile matufun aleyh olan { فَادَّارَأْتُمْ } ve { فَقُلْنا } arasına giren bir itiraziyedir (ara cümledir).

والضمير في اضْرِبُوهُ

{ اضْرِبُوهُ } lafzındaki zamir ise,

إمّا أن يرجع إلى النفس والتذكير على تأويل الشخص والإنسان، وإمّا إلى القتيل لما دل عليه من قوله: (ما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ) . بِبَعْضِها

ya «şahıs» ve «insan» manası takdir edilerek nefis kelimesine döner ve bu sebeple müzekker kılınmıştır; ya da { ما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } ifadesinin delalet ettiği maktule döner. { بِبَعْضِها }

ببعض البقرة. واختلف في البعض الذي ضرب به، فقيل: لسانها، وقيل: فخذها اليمنى، وقيل: عجبها، وقيل: العظم الذي يلي الغضروف وهو أصل الأذن، وقيل: الأذن، وقيل: البضعة بين الكتفين. والمعنى:

Sığırın bir parçasıyla. Kendisiyle vurulan parça hakkında ihtilaf edilmiştir: Dili olduğu söylenmiştir, sağ budu olduğu söylenmiştir, kuyruk sokumu kemiği olduğu söylenmiştir, kıkırdağın bitişiğindeki kemik olup kulağın kökü olduğu söylenmiştir, kulağı olduğu söylenmiştir, iki kürek kemiği arasındaki et parçası olduğu söylenmiştir. Manası:

فضربوه فحيى، فحذف ذلك لدلالة قوله: (كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى)

«Ona vurdular, o da dirildi» demektir; { كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى } kavlinin delaleti sebebiyle bu [kısım] hazfedilmiştir.

. وروى أنهم لما ضربوه قام بإذن اللَّه وأوداجه تشخب دماً وقال: قتلني فلان وفلان لا بنى عمه، ثم سقط ميتاً، فأخذا وقتلا ولم يورّث قاتل بعد ذلك. كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى

Rivayet edildiğine göre ona vurduklarında, boyun damarlarından kanlar fışkırarak Allah'ın izniyle ayağa kalktı ve: «Beni filan ve filan öldürdü» diyerek iki amcasının oğlunu işaret etti; sonra tekrar ölü olarak yere düştü. Bunun üzerine o ikisi yakalanıp öldürüldü ve bundan sonra hiçbir katil mirasçı kılınmadı. { كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى }

إما أن يكون خطابا للذين حضروا حياة القتيل بمعنى وقلنا لهم: كذلك يحيى اللَّه الموتى يوم القيامة وَيُرِيكُمْ آياتِهِ

ya maktulün dirilişine şahit olanlara bir hitaptır; yani onlara: «Allah kıyamet gününde ölüleri işte böyle diriltir» dedik manasındadır, { وَيُرِيكُمْ آياتِهِ }

ودلائله على أنه قادر على كل شيء لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

ve her şeye kâdir olduğuna dair delillerini [gösterir], { لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ }

تعملون على قضية عقولكم. وأن من قدر على إحياء نفس واحدة قدر على إحياء الأنفس كلها لعدم الاختصاص حتى لا تنكروا البعث. وإما أن يكون خطابا للمنكرين في زمن رسول اللَّه ﷺ. فإن قلت: هلا أحياه ابتداء؟ ولم شرط في إحيائه ذبح البقرة وضربه ببعضها؟ قلت: في الأسباب والشروط

akıllarınızın gereğince amel edesiniz ve bir tek nefsi diriltmeye kâdir olanın, [kudret açısından] bir ayrım olmaması sebebiyle bütün nefisleri diriltmeye de kâdir olduğunu [anlayarak] yeniden dirilmeyi inkâr etmeyesiniz [diye delillerini gösterir]. Ya da [bu], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindeki inkârcılara bir hitaptır. Eğer: «Onu başlangıçta [aracısız olarak] diriltseydi ya! Diriltilmesinde sığırın kesilmesini ve onun bir parçasıyla ona vurulmasını niçin şart koştu?» dersen, derim ki: Sebeplerde ve şartlarda

حكم وفوائد. وإنما شرط ذلك لما في ذبح البقرة من التقرّب وأداء التكاليف واكتساب الثواب والإشعار بحسن تقديم القربة على الطلب، وما في التشديد عليهم لتشديدهم من اللطف لهم، ولآخرين في ترك التشديد والمسارعة إلى امتثال أوامر اللَّه تعالى وارتسامها على الفور، من غير تفتيش وتكثير سؤال، ونفع اليتيم بالتجارة الرابحة، والدلالة على بركة البرّ بالوالدين، والشفقة على الأولاد، وتجهيل الهازئ بما لا يعلم كنهه ولا يطلع على حقيقته من كلام الحكماء، وبيان أنّ من حق المتقرّب إلى ربه أن يتنوّق في اختيار ما يتقرب به، وأن يختاره فتىّ السنّ غير قحم ولا ضرع، حسن اللون بريا من العيوب يونق من ينظر إليه، وأن يغالى بثمنه، كما يروى عن عمر رضى اللَّه عنه أنه ضحى بنجيبة بثلاثمائة دينار، وأنّ الزيادة في الخطاب نسخ له، وأن النسخ قبل الفعل جائز وإن لم يجز قبل وقت الفعل وإمكانه لأدائه إلى البداء، وليعلم بما أمر من مس الميت بالميت وحصول الحياة عقيبه أن المؤثر هو المسبب لا الأسباب، لأن الموتين الحاصلين في الجسمين لا يعقل أن تتولد منهما حياة. فإن قلت: فما للقصة لم تقص على ترتيبها، وكان حقها أن يقدّم ذكر القتيل والضرب ببعض البقرة على الأمر بذبحها، وأن يقال: وإذ قتلتم نفسا فادّارأتم فيها فقلنا اذبحوا بقرة واضربوه ببعضها؟ قلت: كل ما قص من قصص بنى إسرائيل إنما قص تعديداً لما وجد منهم من الجنايات، وتقريعا لهم عليها، ولما جدّد فيهم من الآيات العظام. وهاتان قصتان كل واحدة منهما مستقلة بنوع من التقريع وإن كانتا متصلتين متحدتين، فالأولى لتقريعهم على الاستهزاء وترك المسارعة إلى الامتثال وما يتبع ذلك. والثانية للتقريع على قتل النفس المحرّمة وما يتبعه من الآية العظيمة. وإنما قدّمت قصة الأمر بذبح البقرة على ذكر القتيل لأنه لو عمل على عكسه لكانت قصة واحدة، ولذهب الغرض في تثنية التقريع. ولقد روعيت نكتة بعد ما استؤنفت الثانية استئناف قصة برأسها أن وصلت بالأولى، دلالة على اتحادهما بضمير البقرة لا باسمها الصريح في قوله: (اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها)

hikmetler ve faydalar vardır. Bunun şart koşulması şu hikmetler içindir: Sığırın kesilmesinde Allah'a yakınlaşma (kurbet), mükellefiyetleri ifa etme, sevap kazanma ve talepten önce kurbeti takdim etmenin güzelliğine dikkat çekme vardır. İşi yokuşa sürmeleri sebebiyle kendilerine zorluk çıkarılmasında ise hem kendileri için hem de başkaları için zorlaştırmayı bırakıp araştırmadan ve soru yağmuruna tutmadan Allah Teâlâ'nın emirlerini derhal yerine getirmeye ve onlara hemen uymaya dair bir lütuf vardır. Ayrıca kârlı bir ticaretle yetimin faydalandırılması, anne babaya iyilik yapmanın ve evlatlara şefkatin bereketine delalet, hakîm kimselerin sözlerinin içyüzünü bilmeyen ve hakikatine vakıf olamayan alaycının cehaletini ortaya koyma, Rabbine yakınlaşmak isteyen kimsenin takdim edeceği şeyi özenle seçmesi, onu ne çok yaşlı ne de çok küçük olmayacak şekilde genç, güzel renkli, kusurlardan uzak ve bakana neşe verecek nitelikte seçmesi ve onun fiyatını yüksek tutması gerektiğinin beyanı vardır; nitekim Hz. Ömer'den radıyallâhu anh üç yüz dinarlık değerli bir deveyi kurban ettiği rivayet edilir. Yine hitaptaki ziyadenin bir nesh olduğu, fiilden önce neshin caiz olduğu—gerçi fiil vaktinden ve imkânından önce nesh bidaye (Allah için fikir değişikliği) vehmine yol açacağı için caiz olmasa da—ve ölünün ölüye dokundurulması emri ve akabinde hayatın meydana gelmesiyle asıl tesir edenin sebepler değil, sebepleri yaratan Müsebbib olduğunun bilinmesi içindir; zira iki cisimde bulunan iki ölümden bir hayatın doğması aklen mümkün değildir. Eğer «Peki bu kıssa niçin kendi tertibi üzere anlatılmadı? Halbuki maktulün zikredilmesinin ve sığırın parçasıyla vurulmasının sığırın kesilmesi emrinden önce gelmesi ve: 'Hani bir adam öldürmüştünüz de bu hususta çekişmiştiniz; biz de bir sığır kesin ve bir parçasıyla ona vurun dedik' denilmesi gerekmez miydi?» dersen; derim ki: İsrailoğullarının kıssalarından anlatılan her şey, onlardan sadır olan cinayetleri sayıp dökmek, bu yüzden onları azarlamak ve onların arasında yenilenen büyük mucizeleri belirtmek için anlatılmıştır. Bunlar, birbirine bağlı ve tek bir hadise olsa da her biri ayrı bir azarlama türünü içeren iki müstakil kıssadır: Birincisi, alay etmeleri, emri hemen yerine getirmeyi terk etmeleri ve buna bağlı hususlar sebebiyle onları azarlamak içindir; ikincisi ise haram olan canı katletmeleri ve bunu takip eden büyük mucize sebebiyle azarlamak içindir. Sığırın kesilmesi emri kıssasının maktulün zikrinden öne alınması şundandır: Eğer aksi yapılsaydı tek bir kıssa olurdu ve azarlamayı ikiye katlama gayesi ortadan kalkardı. İkinci kıssa başlı başına müstakil bir kıssa olarak yeniden başlatıldıktan sonra, { اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها } kavlinde sığırın açık ismiyle değil de zamiriyle birincisine bağlanarak ikisinin birliğine işaret edilmiş ve böylece bir nükte gözetilmiştir;

حتى تبين أنهما قصتان فيما يرجع إلى التقريع وتثنيته بإخراج الثانية مخرج الاستئناف مع تأخيرها، وأنها قصة واحدة بالضمير الراجع إلى البقرة.

Nihayet, ikinci [kıssanın] tehir edilerek istînâf (yeni bir başlangıç) üslubuyla zikredilmesiyle, azarlama ve bunun pekiştirilmesi (tekrarlanması) bakımından bunların iki ayrı kıssa olduğu; ineğe dönen zamir sebebiyle de aslında tek bir kıssa olduğu açığa çıkmıştır.

[سورة البقرة (٢) : آية ٧٤]

[Bakara Suresi (2), Ayet 74]

ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٧٤)

{ ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٧٤) } “Sonra bunun ardından kalpleriniz yine katılaştı; taş gibi, hatta daha da katı oldu. Çünkü taşlardan öyleleri vardır ki içinden ırmaklar fışkırır; öyleleri vardır ki yarılır da bağrından su çıkar; öyleleri de vardır ki Allah korkusundan aşağı yuvarlanır. Allah yaptıklarınızdan asla gafil değildir. (74)”

معنى ثُمَّ قَسَتْ استبعاد القسوة من بعد ما ذكر مما يوجب لين القلوب ورقتها ونحوه:

{ ثُمَّ قَسَتْ } ifadesinin manası; kalplerin yumuşamasını ve incelmesini gerektiren bunca zikredilen şeyden sonra katılaşmanın hayret verici görülmesidir (istib'âd). Nitekim:

(ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ) وصفة القلوب بالقسوة والغلظ مثل لنبوّها عن الاعتبار وأنّ المواعظ لا تؤثر فيها. وذلِكَ إشارة إلى إحياء القتيل، أو إلى جميع ما تقدّم من الآيات المعدودة فَهِيَ كَالْحِجارَةِ فهي في قسوتها مثل الحجارة أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً منها، وأشد معطوف على الكاف، إما على معنى أو مثل أشد قسوة، فحذف المضاف وأقيم المضاف إليه مقامه. وتعضده قراءة الأعمش بنصب الدال عطفاً على الحجارة. وإما على: أو هي أنفسها أشدّ قسوة. والمعنى:

{ ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ } “Sonra siz yine şüphe ediyorsunuz” ifadesi de böyledir. Kalplerin katılık ve sertlikle nitelenmesi, onların ibret almaktan uzak durmasını ve öğütlerin onlara tesir etmediğini anlatan bir temsildir. { ذلِكَ } kelimesi maktulün diriltilmesine yahut sayılan önceki ayetlerin hepsine bir işarettir. { فَهِيَ كَالْحِجارَةِ } yani katılığında taş gibidir; { أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً } ondan daha da katıdır. «Eşeddü» lafzı kâf harfine matuftur; ya «yahut daha katı olanın benzeri gibidir» manasındadır ki muzaf hazfedilip muzafun ileyh onun yerine kaim kılınmıştır. A'meş'in «el-hicârete» lafzına atıfla dâl harfini fetha ile okuması da bunu destekler. Ya da «yahut bizzat kendileri daha katıdır» takdirindedir. Manası:

أن من عرف حالها شبهها بالحجارة، أو بجوهر أقسى منها وهو الحديد مثلا. أو من عرفها شبهها بالحجارة، أو قال: هي أقسى من الحجارة. فإن قلت: لم قيل: أشد قسوة، وفعل القسوة مما يخرج منه أفعل التفضيل وفعل التعجب ؟ قلت: لكونه أبين وأدلّ على فرط القسوة. ووجه آخر، وهو أن لا يقصد معنى الأقسى ولكن قصد وصف القسوة بالشدة، كأنه قيل: اشتدت قسوة الحجارة، وقلوبهم أشدّ قسوة. وقرئ: قساوة. وترك ضمير المفضل عليه لعدم الإلباس، كقولك: زيد كريم وعمرو أكرم. وقوله وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ بيان لفضل قلوبهم على الحجارة في شدّة القسوة، وتقرير لقوله: (أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً) . وقرئ «وإن» بالتخفيف، وهي «إن» المخففة من الثقيلة التي تلزمها اللام الفارقة. ومنها قوله تعالى: (وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ) . والتفجر: التفتح بالسعة والكثرة. وقرأ مالك بن دينار (ينفجر) بالنون.

Onun durumunu bilen kimse onu taşa benzetir yahut ondan daha sert bir cevhere—mesela demire—benzetir. Yahut onu tanıyan kimse taşa benzetir ya da: «O taştan daha katıdır» der. Eğer «Kasvet fiilinden ism-i tafdil ve taaccüb fiili türetilebildiği halde niçin 'eşeddü kasveten' denmiştir?» dersen, derim ki: Katılığın aşırılığını daha açık ve daha iyi gösterdiği içindir. Diğer bir vecih de şudur: 'En katı' (el-aksâ) manası kastedilmemiş, bilakis katılığın şiddetle vasfedilmesi kastedilmiştir; sanki: «Taşın katılığı şiddetlendi, onların kalpleri ise daha şiddetli bir katılık içindedir» denmiş gibidir. «Kaseveten» şeklinde de okunmuştur. İltibas bulunmadığı için kendisinden üstün kılınan şeyin (mufaddalun aleyh) zamiri hazfedilmiştir; nitekim 'Zeyd cömerttir, Amr ise daha cömerttir' sözün böyledir. { وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ } kavli, kalplerinin katılığının taştan daha ileri olduğunu açıklamakta ve { أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً } sözünü perçinlemektedir. «Ve-in» şeddesiz (tahfif ile) de okunmuştur; bu, kendisinden sonra fârika lâmı gelmesi zorunlu olan 'inne-i muhaffefe'dir. Yüce Allah'ın { وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ } “Şüphesiz onların hepsi toplanıp...” kavli de bundandır. «et-Tefeccür» (التفجر), genişlik ve çoklukla yarılıp akmaktır. Mâlik b. Dînâr nûn harfiyle «yenfeciru» şeklinde okumuştur.

يَشَّقَّقُ يتشقق. وبه قرأ الأعمش. والمعنى إنّ من الحجارة ما فيه خروق واسعة يتدفق منها الماء الكثير الغزير، ومنها ما ينشق انشقاقا بالطول أو بالعرض فينبع منه الماء أيضا يَهْبِطُ يتردّى من أعلى الجبل. وقرئ بضم الباء. والخشية مجاز عن انقيادها لأمر اللَّه تعالى، وأنها

{ يَشَّقَّقُ } [kelimesi], { يَتَشَقَّقُ } [anlamında olup] A‘meş de böyle okumuştur. Anlamı şudur: Taşlardan öyleleri vardır ki içlerinde geniş yarıklar bulunur ve oradan bol, gür sular fışkırır; öyleleri de vardır ki uzunlamasına veya enlemesine yarılır ve oradan da su kaynar. { يَهْبِطُ } dağın tepesinden aşağı yuvarlanır [demektir]. [Bu kelime] bâ harfinin ötresiyle de okunmuştur. Korku (haşyet) ise [taşların] Allah Teâlâ'nın emrine boyun eğmesinden ve O'nun

لا تمتنع على ما يريد فيها، وقلوب هؤلاء لا تنقاد ولا تفعل ما أمرت به. وقرئ (يعملون) بالياء والتاء، وهو وعيد.

onlar hakkında dilediği şeye karşı durmamasından mecazdır; bunların kalpleri ise boyun eğmez ve kendilerine emredilen şeyleri yapmaz. «Ya'melûne», yâ ve tâ ile okunmuştur ve bu bir tehdittir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٧٥ الى ٧٧]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 75 - 77]

أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ ما عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥) وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ قالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٧٦) أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ (٧٧)

{ أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ ما عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥) وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ قالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٧٦) أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ (٧٧) } “Şimdi siz, onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz? Oysa onlardan bir zümre vardı ki Allah'ın kelamını işitirler, sonra onu iyice anladıktan sonra bile bile tahrif ederlerdi. (75) İman edenlerle karşılaştıklarında 'İman ettik' derler; baş başa kaldıklarında ise: 'Rabbinizin huzurunda size karşı delil olarak kullansınlar diye mi Allah'ın size açıkladığı şeyi onlara anlatıyorsunuz? Hiç aklınızı kullanmıyor musunuz?' derler. (76) Bilmiyorlar mı ki Allah, gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir! (77)”

أَفَتَطْمَعُونَ الخطاب لرسول اللَّه ﷺ والمؤمنين أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ أن يحدثوا الإيمان لأجل دعوتكم ويستجيبوا لكم، كقوله: (فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ) يعنى اليهود، وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ

{ أَفَتَطْمَعُونَ } Hitap Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminleredir. { أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ } Davetiniz sebebiyle imana gelsinler ve size icabet etsinler diye [mi umuyorsunuz]; nitekim { فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ } “Bunun üzerine Lût ona iman etti” kavlinde olduğu gibidir; kastedilen Yahudilerdir. { وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ }

طائفة فيمن سلف منهم يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ وهو ما يتلونه من التوراة ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ كما حرّفوا صفة رسول اللَّه ﷺ وآية الرّجم، وقيل كان قوم من السبعين المختارين سمعوا كلام اللَّه حين كلم موسى بالطور وما أمر به ونهى، ثم قالوا: سمعنا اللَّه يقول في آخره: إن استطعتم أن تفعلوا هذه الأشياء فافعلوا، وإن شئتم فلا تفعلوا فلا بأس. وقرئ: كلم اللَّه، مِنْ بَعْدِ ما عَقَلُوهُ من بعد ما فهموه وضبطوه بعقولهم ولم تبق لهم شبهة في صحته وَهُمْ يَعْلَمُونَ أنهم كاذبون مفترون. والمعنى: إن كفر هؤلاء وحرّفوا فلهم سابقة في ذلك. وَإِذا لَقُوا يعنى اليهود قالُوا قال منافقوهم آمَنَّا بأنكم على الحق، وأنّ محمدا هو الرسول المبشر به وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ الذين لم ينافقوا إِلى بَعْضٍ الذين نافقوا قالُوا عاتبين عليهم أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ بما بين لكم في التوراة من صفة محمد. أو قال المنافقون لأعقابهم يرونهم التصلب في دينهم: أتحدّثونهم، إنكارا عليهم أن يفتحوا عليهم شيئا في كتابهم فينافقون المؤمنين وينافقون اليهود لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ ليحتجوا عليكم بما أنزل ربكم في

Onlardan geçmişte yaşamış bir zümre { يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ } Allah'ın kelâmını işitiyorlardı ki bu, Tevrat'tan tilavet ettikleri kısımdır; { ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ } sonra onu tahrif ediyorlardı; nitekim Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem vasfını ve recm ayetini tahrif ettikleri gibi. Şöyle de denilmiştir: [Mûsâ ile giden] seçilmiş yetmiş kişiden bir topluluk vardı; Allah Tûr dağında Mûsâ ile konuştuğu vakit Allah'ın kelâmını, emrettiği ve nehyettiği şeyleri işitmiş, sonra da: «Allah'ın kelâmının sonunda, 'Eğer bu şeyleri yapmaya güç yetirebilirseniz yapın; şayet yapmamayı dilerseniz yapmayın, bir beis yoktur' dediğini işittik» demişlerdi. [كَلَامَ اللَّهِ yerine] كَلِمَ اللَّهِ şeklinde de okunmuştur. { مِنْ بَعْدِ ما عَقَلُوهُ } Onu anladıktan, akıllarıyla zapt edip sıhhatinde kendileri için hiçbir şüphe kalmadıktan sonra [bunu yapıyorlardı]; { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } yalancı ve müfteri olduklarını pekâlâ bildikleri halde. Manası şudur: Şayet bunlar inkâr edip tahrifatta bulundularsa, onların bu hususta [geçmişten gelen] bir öncülleri vardır. { وَإِذا لَقُوا } Yahudiler [müminlerle] karşılaştıkları vakit { قالُوا } aralarındaki münafıklar derler ki: { آمَنَّا } «Sizin hak üzere olduğunuza ve Muhammed'in [geleceği] müjdelenen peygamber olduğuna iman ettik.» { وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ } Nifak yapmayanlar, { إِلى بَعْضٍ } nifak yapanlarla baş başa kaldıklarında { قالُوا } onları kınayarak derler ki: { أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ } «Muhammed'in vasfına dair Allah'ın Tevrat'ta size açıkladığı şeyleri onlara anlatıyor musunuz?» Yahut münafıklar kendi kabiledaşlarına dinlerindeki katılığını/bağlılığını göstermek maksadıyla, kitaplarındaki bir şeyi onlara açmalarını kınama sadedinde «Onlara anlatıyor musunuz?» derler; böylece hem müminlere karşı hem de Yahudilere karşı münafıklık ederler. { لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ } Rabbinizin indirdiği şeyle aleyhinize hüccet getirsinler diye...

كتابه، جعلوا محاجتهم به، وقولهم هو في كتابكم هكذا محاجة عند اللَّه. ألا تراك تقول: هو في كتاب اللَّه هكذا. وهو عند اللَّه هكذا، بمعنى واحد يَعْلَمُ جميع ما يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ ومن ذلك إسرارهم الكفر وإعلانهم الإيمان.

Kitabında aleyhinize delil getirsinler diye; onların bununla delil getirmelerini ve 'Kitabınızda bu böyledir' demelerini Allah katında bir delil getirme kılmışlardır. Görmez misin ki: «Bu, Allah'ın Kitabında böyledir» ile «Bu, Allah katında böyledir» sözlerin aynı manadadır. { يَعْلَمُ } { ما يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ } gizledikleri ve açığa vurdukları her şeyi bilir; küfrü gizleyip imanı açığa vurmaları da bu kabildendir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٧٨ الى ٧٩]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 78-79]

وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلاَّ أَمانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّونَ (٧٨) فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ (٧٩)

{ وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلاَّ أَمانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّونَ (٧٨) فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ (٧٩) } “Onlardan bir kısmı da ümmîlerdir; Kitab'ı bilmezler, ancak birtakım kuruntuları bilirler ve onlar sadece zanda bulunurlar. Elleriyle Kitab'ı yazıp sonra da onu az bir paraya satmak için: «Bu Allah katındandır» diyenlerin vay haline! Ellerinin yazdıklarından ötürü vay onların haline, kazandıklarından ötürü de vay onların haline!”

وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لا يحسنون الكتب فيطالعوا التوراة ويتحققوا ما فيها لا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ التوراة إِلَّا أَمانِيَّ إلا ما هم عليه من أمانيهم، وأن اللَّه يعفو عنهم ويرحمهم ولا يؤاخذهم بخطاياهم، وأن آباءهم الأنبياء يشفعون لهم وما تمنيهم أحبارهم من أنّ النار لا تمسهم إلا أياما معدودة. وقيل: إلا أكاذيب مختلفة سمعوها من علمائهم فتقبلوها على التقليد. قال أعرابى لابن دأب في شيء حدث به: أهذا شيء رويته، أم تمنيته، أم اختلقته وقيل: إلا ما يقرؤن من قوله:

{ وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ } Yazmayı beceremeyenler [vardır ki] Tevrat'ı mütalaa edip içindekileri tahkik edemezler. { لا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ } Tevrat'ı [bilmezler], { إِلَّا أَمانِيَّ } ancak içinde bulundukları kuruntuları; Allah'ın kendilerini affedeceğini, merhamet edeceğini, günahlarından ötürü hesaba çekmeyeceğini, peygamber olan atalarının kendilerine şefaat edeceğini ve hahamlarının kendilerine vadettiği ateşin kendilerine sayılı birkaç gün dışında dokunmayacağı [kuruntusunu bilirler]. Denildi ki: Âlimlerinden işitip de taklit yoluyla kabul ettikleri uydurma yalanlar müstesna. Bir bedevî, İbn De’b’e anlattığı bir haber hakkında şöyle demiştir: «Bunu sen rivayet mi ettin, yoksa temenni mi ettin (uydurdun mu), yoksa kendin mi icat ettin?» Denildi ki: Şairin şu sözünde geçen okuma anlamı müstesna:

تَمَنَّى كِتَابَ اللَّهِ أَوَّلَ لَيْلَةٍ

«Gecenin ilk vaktinde Allah'ın Kitabı'nı okudu»

والاشتقاق من منى إذا قدّر، لأن المتمنى يقدّر في نفسه ويحزر ما يتمناه، وكذلك المختلق والقارئ يقدر أن كلمة كذا بعد كذا. وإلا أمانىّ: من الاستثناء المنقطع. وقرئ: أمانى، بالتخفيف. ذكر العلماء الذين عاندوا بالتحريف مع العلم والاستيقان، ثم العوامّ الذين قلدوهم، ونبه على أنهم في الضلال سواء، لأن العالم عليه أن يعمل بعلمه، وعلى العامي أن لا يرضى بالتقليد والظن وهو متمكن من العلم. يَكْتُبُونَ الْكِتابَ المحرّف بِأَيْدِيهِمْ تأكيد، وهو

[Kelimenin] türetilişi, takdir etmek/ölçüp biçmek anlamına gelen Menâ (مَنَى)'dandır; çünkü temennide bulunan kimse, temenni ettiği şeyi nefsinde takdir eder ve kestirir. Aynı şekilde uyduran kimse ile okuyan kimse de falan kelimenin filan kelimeden sonra geldiğini takdir eder. { إِلَّا أَمَانِيَّ } [ifadesi], munkatı' (kesintili) istisnâdandır. [Bu kelime] şeddesiz olarak (أَمَانِيَ) şeklinde de okunmuştur. [Allah Teâlâ], ilim ve kesin kanaate sahip oldukları halde tahrifte inatlaşan âlimleri, ardından da onları taklit eden avâmı zikretmiş ve dalâlette birbirlerine eşit olduklarına dikkat çekmiştir. Zira âlimin ilmiyle amel etmesi gerekir; avâmın ise ilme ulaşma imkânı varken taklit ve zanna razı olmaması gerekir. { يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ } [yani] tahrif edilmiş kitabı [yazarlar], { بِأَيْدِيهِمْ } [kendi elleriyle ifadesi] bir tekittir; bu da

من محاز التأكيد، كما تقول لمن ينكر معرفة ما كتبه: يا هذا كتبته بيمينك هذه. مِمَّا يَكْسِبُونَ من الرشا.

tekidin mecaz türlerindendir; nitekim yazdığı şeyi bilmediğini inkâr eden birine: «Ey kişi, bunu şu sağ elinle yazdın» demen gibidir. { مِمَّا يَكْسِبُونَ } Rüşvetlerden [kazandıklarından].

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٨٠ الى ٨٢]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 80-82]

وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاَّ أَيَّاماً مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ (٨٠) بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٨١) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٨٢)

{ وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاَّ أَيَّاماً مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ (٨٠) بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٨١) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٨٢) } “Ve dediler ki: «Ateş bize sayılı birkaç gün dışında asla dokunmayacaktır.» De ki: «Allah katından bir söz mü aldınız -ki Allah sözünden asla dönmez- yoksa Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?» Hayır! Kim bir kötülük kazanır da günahı kendisini kuşatırsa, işte onlar ateş ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır. İman edip salih ameller işleyenlere gelince, işte onlar cennet ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır.”

إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً أربعين يوما عدد أيام عبادة العجل. وعن مجاهد: كانوا يقولون مدّة الدنيا سبعة آلاف سنة، وإنما نعذب مكان كل ألف سنة يوما. فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ متعلق بمحذوف تقديره: إن اتخذتم عند اللَّه عهدا فلن يخلف اللَّه عهده. وأَمْ إمّا أن تكون معادلة بمعنى أى الأمرين كائن على سبيل التقرير، لأن العلم واقع بكون أحدهما. ويجوز أن تكون منقطعة بَلى إثبات لما بعد حرف النفي وهو قوله: (لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ) أى بلى تمسكم أبدا، بدليل قوله: (هُمْ فِيها خالِدُونَ) . مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً من السيئات، يعنى كبيرة من الكبائر وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ تلك واستولت عليه، كما يحيط العدوّ ولم يتفص عنها بالتوبة.

{ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً } buzağıya ibadet ettikleri günlerin sayısı olan kırk gündür. Mücâhid'den nakledildiğine göre: «Dünyanın süresi yedi bin yıldır; biz ancak her bin yıla karşılık bir gün azap görürüz» diyorlardı. { فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ } takdiri «Eğer Allah katından bir ahit aldıysanız, Allah ahdinden asla dönmez» şeklinde olan mahzuf bir ifadeye bağlıdır. { أَمْ } ise ya ikisinden birinin gerçekleştiği bilindiği için ikrar/itiraf ettirme yoluyla «iki durumdan hangisi geçerlidir» anlamında muâdiledir ya da munkatıadır. { بَلى } nefy harfinden sonrasının ispatıdır ki bu da { لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ } sözüdür; yani «Bilakis ebediyen dokunacaktır», bunun delili ise { هُمْ فِيها خالِدُونَ } kavlidir. { مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً } Kötülüklerden birini, yani büyük günahlardan bir büyük günahı [işleyen], { وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ } o günahı onu kuşatıp, düşmanın kuşattığı gibi onu egemenliği altına alan ve tövbe ile ondan kurtulmayan kimsedir.

وقرئ: خطاياه، وخطيئاته. وقيل في الإحاطة: كان ذنبه أغلب من طاعته. وسأل رجل الحسن عن الخطيئة قال: سبحان اللَّه: ألا أراك ذا لحية وما تدرى ما الخطيئة، انظر في المصحف فكل آية نهى فيها اللَّه عنها وأخبرك أنه من عمل بها أدخله النار فهي الخطيئة المحيطة.

«Hatâyâhu» ve «hatîâtühû» şeklinde de okunmuştur. Kuşatma hususunda: «Günahının itaatine galip gelmesidir» denilmiştir. Bir adam Hasan[-ı Basrî]'ye günahın (hatîe) ne olduğunu sordu. O da şöyle dedi: «Sübhânallah! Seni sakallı bir adam olarak görüyorum da günahın ne olduğunu bilmiyor musun? Mushaf'a bak; Allah'ın onda yasakladığı ve onu işleyeni ateşe sokacağını bildirdiği her ayet, işte o [insanı] kuşatan günahtır.»

[سورة البقرة (٢) : آية ٨٣]

[Bakara Suresi (2), Ayet 83]

وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ لا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ (٨٣)

{ وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ لا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ (٨٣) } “Hani İsrâiloğulları'ndan: «Allah'tan başkasına kulluk etmeyin; ana-babaya, akrabaya, yetimlere ve yoksullara iyilik edin; insanlara güzel söz söyleyin; namazı dosdoğru kılın ve zekâtı verin» diye sağlam bir söz (misak) almıştık. Sonra pek azınız müstesna, [haktan] yüz çevirip döndünüz; siz zaten yüz çeviren kimselersiniz.”

لا تَعْبُدُونَ إخبار في معنى النهى ، كما تقول: تذهب إلى فلان تقول له كذا، تريد الأمر، وهو أبلغ من صريح الأمر والنهى، لأنه كأنه سورع إلى الامتثال والانتهاء، فهو يخبر عنه وتنصره قراءة عبد اللَّه وأبىّ (لا تعبدوا) ولا بدّ من إرادة القول، ويدل عليه أيضا قوله: (وَقُولُوا) .

{ لا تَعْبُدُونَ } nehiy anlamında bir ihbardır; nitekim emir kastıyla: «Falancaya gidiyorsun, ona şöyle diyorsun» demen gibidir. Bu, açık bir emir ve nehiyden daha beliğdir; zira sanki hemen itaate ve vazgeçmeye koşulmuş gibi bundan haber verilmektedir. Abdullah ve Übeyy'in (لا تعبدوا) kıraati de bunu destekler. Sözün takdir edilmesi (hazfi) kaçınılmazdır; buna ayrıca { وَقُولُوا } kavli de delalet eder.

وقوله وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً إما أن يقدّر: وتحسنون بالوالدين إحسانا. أو وأحسنوا. وقيل:

{ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } kavli ise ya «ana-babaya iyilik edersiniz» ya da «iyilik ediniz» şeklinde takdir edilir. Denildi ki:

هو جواب قوله: (أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ) إجراء له مجرى القسم، كأنه قيل: وإذ أقسمنا عليهم لا تعبدون. وقيل: معناه أن لا تعبدوا، فلما حذفت «أن» رفع، كقوله:

Bu, kasem (yemin) yerine konularak { أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ } ifadesinin cevabıdır; sanki: «Onlara and içirdiğimizde: 'İbadet etmeyeceksiniz' demiştik» denilmiş gibidir. Denildi ki: Manası «ibadet etmemeniz»dir (en lâ ta'büdû); «en» hazfedilince fiil merfû olmuştur, nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:

أَلَا أَيُّهذَا الزّاجِرِى أَحْضُرَ الوَغَى

«Ey beni savaşa katılmaktan meneden adam!»

ويدل عليه قراءة عبد اللَّه (أن لا تعبدوا) ويحتمل (أن لا تعبدوا) أن تكون «إن» فيه مفسرة، وأن تكون أن مع الفعل بدلا عن الميثاق، كأنه قيل: أخذنا ميثاق بنى إسرائيل توحيدهم وقرئ بالتاء حكاية لما خوطبوا به، وبالياء لأنهم غيب. حُسْناً قولا هو حسن في نفسه لإفراط حسنه. وقرئ حسنا. وحسنى- على المصدر- كبشرى. ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ على طريقه الالتفات أى توليتم عن الميثاق ورفضتموه. إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ قيل: هم الذين أسلموا منهم وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ وأنتم قوم عادتكم الإعراض عن المواثيق، والتولية.

Abdullah [b. Mes‘ûd]’un { أَنْ لَا تَعْبُدُوا } “[yalnızca Allah’a] kulluk etmeniz [için]” şeklindeki kıraati de buna delalet eder. { أَنْ لَا تَعْبُدُوا } ifadesinde «en» (أن) edatının tefsîriyye (açıklama harfi) olması muhtemel olduğu gibi, fiille birlikte [meydana getirdiği masdar-ı müevvelin] mîsâktan bedel olması da muhtemeldir; sanki: «İsrâiloğullarından tevhidi [benimsemeleri hususunda] söz aldık» denilmiş gibidir. [Fiil], kendilerine hitap edilen sözü aynen aktarmak üzere [muhatap sîgası olan] te ile { لَا تَعْبُدُونَ } şeklinde okunduğu gibi, [muhatap olmayıp] gâib oldukları için ye ile [ve gâib sîgası olan] { لَا يَعْبُدُونَ } şeklinde de okunmuştur. { حُسْناً } “güzel [söz]” [ifadesi], aşırı güzelliğinden ötürü bizzat kendisi güzel olan bir söz [demektir]. Bu kelime { حَسَنًا } (hasenen) şeklinde ve masdar olarak { بُشْرَى } (büşrâ) vezninde { حُسْنَى } (hüsnâ) şeklinde de okunmuştur. { ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ } “Sonra yüz çevirdiniz” [ifadesi], iltifât (sözü üçüncü şahıstan ikinci şahsa döndürme) üslubu üzeredir; yani mîsâktan (verdiğiniz sözden) yüz çevirip onu terk ettiniz [demektir]. { إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ } “İçinizden pek azı müstesna”; denildi ki: Bunlar, aralarından İslâm’a girenlerdir. { وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ } “Siz zaten yüz çeviren kimselersiniz”; yani siz, âdeti ahitlerden yüz çevirmek ve dönüp gitmek olan bir topluluksunuz.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٨٤ الى ٨٦]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 84-86]

وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٨٤) ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلاَّ خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ إِلى أَشَدِّ الْعَذابِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٨٥) أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٨٦)

{ وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٨٤) ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلاَّ خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ إِلى أَشَدِّ الْعَذابِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٨٥) أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٨٦) } “Hani sizden: «Birbirinizin kanını dökmeyeceksiniz, birbirinizi yurtlarınızdan çıkarmayacaksınız» diye kesin söz almıştık. Sonra siz de ikrar etmiş ve şahitlikte bulunmuştunuz. Sonra sizler öyle kimselersiniz ki birbirinizi öldürüyor, içinizden bir grubu günah ve düşmanlıkla aleyhlerine yardımlaşarak yurtlarından çıkarıyorsunuz. Size esir olarak gelirlerse fidyelerini veriyorsunuz; halbuki onları çıkarmak size haram kılınmıştı. Yoksa siz Kitab'ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz? İçinizden bunu yapanların cezası dünya hayatında rezillikten başka nedir ki? Kıyamet gününde ise en şiddetli azaba uğratılırlar. Allah yaptıklarınızdan gafil değildir. İşte onlar, ahiret karşılığında dünya hayatını satın alan kimselerdir; bu yüzden onlardan azap hafifletilmez ve onlara yardım da edilmez.”

لا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ لا يفعل ذلك بعضكم ببعض. جعل غير الرجل نفسه. إذا اتصل به أصلا أو دينا. وقيل: إذا قتل غيره فكأنما قتل نفسه، لأنه يقتص منه ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ بالميثاق واعترفتم على أنفسكم بلزومه وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ عليها كقولك: فلان مقرّ على نفسه بكذا شاهد عليها. وقيل: وأنتم تشهدون اليوم يا معشر اليهود على إقرار أسلافكم بهذا الميثاق ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ استبعاد لما أسند اليهم من القتل والإجلاء والعدوان بعد أخذ الميثاق منهم وإقرارهم وشهادتهم. والمعنى ثم أنتم بعد ذلك هؤلاء المشاهدون، يعنى أنكم قوم آخرون غير أولئك المقرّين تنزيلا، لتغير الصفة منزلة تغير الذات، كما تقول: رجعت بغير الوجه الذي خرجت به. وقوله تَقْتُلُونَ بيان لقوله ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ وقيل: هؤلاء موصول بمعنى الذي . وقرئ (تظاهرون) بحذف التاء وإدغامها، وتتظاهرون بإثباتها، وتظهرون بمعنى تتظهرون: أى تتعاونون عليهم. وقرئ: تفدوهم، وتفادوهم. وأسرى، وأسارى وَهُوَ ضمير الشأن. ويجوز أن يكون مبهما تفسيره إِخْراجُهُمْ، أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ

{ لا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ } “[Birbirinizin] kanlarını dökmeyeceksiniz, birbirinizi yurtlarınızdan çıkarmayacaksınız”; yani bir kısmınız bunu diğer bir kısmınıza yapmasın. Nesep veya din bağıyla kendisine bağlı olduğu vakit, kişinin başkası bizzat kendi nefsi sayılmıştır. Şöyle de denilmiştir: Başkasını öldürdüğü vakit sanki kendi nefsini öldürmüş gibi olur, çünkü kendisinden kısas alınır. { ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ } “Sonra ikrar ettiniz”, yani misakı [kabul ettiniz] ve onun gerekliliğini bizzat kendi aleyhinize itiraf ettiniz. { وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ } “Ve siz şahitlik ediyordunuz”, onun aleyhine [şahitlik ediyordunuz]; nitekim “Falan kimse şu hususu kendi aleyhine ikrar etmekte ve buna şahitlik etmektedir” dersin. Şöyle de denilmiştir: Ey Yahudi topluluğu! Siz bugün atalarınızın bu misakı ikrar ettiğine şahitlik etmektesiniz. { ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ } “Sonra siz o kimselersiniz ki”; kendilerinden misak alınıp bunu ikrar ve buna şahitlik ettikten sonra, onlara isnat edilen öldürme, sürgün etme ve düşmanlık [fiillerinin akıldan ve gerçekten] uzaklığını ifade eder (istib'âd). Manası şudur: Sonra siz bundan sonra [şu anda hazır bulunan] bu kimselersiniz; yani niteliğin değişmesini zâtın değişmesi yerine koyarak (tenzîl), o ikrar edenlerden başka bir topluluksunuz; nitekim “Çıktığım yüzden başka bir yüzle döndüm” dersin. { تَقْتُلُونَ } “Öldürüyorsunuz” kavli, { ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ } kavlinin beyanıdır. Şöyle de denilmiştir: “Hâülâi” (هؤلاء), “ellezî” (الذي) manasında ism-i mevsûldür. [Ayet], te harfinin hazfedilip idğam edilmesiyle tazzâharûne (تظاهرون), te harfinin sabit kalmasıyla tetezâharûne (تتظاهرون) ve tetteharûne (تتظهرون) anlamında tazharûne (تظهرون) şeklinde okunmuştur; yani onların aleyhine birbirinize destek oluyorsunuz. Yine tefdûhum ve tufâdûhum ile esrâ ve esârâ şeklinde okunmuştur. { وَهُوَ } şan zamiridir (zamîrü'ş-şe'n). Müphem olup tefsirinin { إِخْراجُهُمْ } olması da caizdir. { أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ } “Kitabın bir kısmına inanıp...”

أى بالفداء وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ أى بالقتال والإجلاء. وذلك أنّ قريظة كانوا حلفاء الأوس، والنضير كانوا خلفاء الخزرج، فكان كل فريق يقاتل مع حلفائه، وإذا غلبوا خربوا ديارهم وأخرجوهم، وإذا أسر رجل من الفريقين جمعوا له حتى يفدوه. فعيرتهم العرب وقالت كيف تقاتلونهم ثم تفدونهم، فيقولون: أمرنا أن نفديهم وحرم علينا قتالهم، ولكنا نستحيى أن نذل حلفاءنا. والخزي: قتل بنى قريظة وأسرهم وإجلاء بنى النضير. وقيل الجزية.

Yani fidyeye [inanıp], { وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ } yani savaşmaya ve sürgün etmeye [karşı küfre mi sapıyorsunuz?] Şöyle ki: Kurayza Evs'in, Nadîr ise Hazrec'in müttefiki idi. Her grup müttefikleriyle birlikte savaşırdı; galip geldiklerinde onların yurtlarını yıkar ve onları çıkarırlardı. İki gruptan bir adam esir düştüğünde ise onun için [para] toplayıp fidyesini verirlerdi. Araplar onları kınayıp: «Nasıl oluyor da hem onlarla savaşıyor hem de fidyelerini ödüyorsunuz?» dediler. Onlar da: «Bize onların fidyelerini vermemiz emredildi, onlarla savaşmamız ise haram kılındı; ancak biz müttefiklerimizi zelil kılmaktan haya ediyoruz» dediler. Rezillik (hizy): Benû Kurayza'nın öldürülmesi ve esir edilmesi, Benû Nadîr'in ise sürgün edilmesidir. Cizye olduğu da söylenmiştir.

وإنما ردّ من فعل منهم ذلك إلى أشد العذاب، لأن عصيانه أشدّ. وقرئ: يردّون، ويعملون- بالياء والتاء- فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ عذاب الدنيا بنقصان الجزية، ولا ينصرهم أحد بالدفع عنهم. وكذلك عذاب الآخرة.

Onlardan bunu yapan kimsenin en şiddetli azaba uğratılması, isyanının daha şiddetli olmasındandır. «Yüraddûne» ve «ya'melûne» -ye ve te ile- okunmuştur. { فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ } Cizyenin eksiltilmesiyle dünya azabı [hafifletilmez] ve onu savuşturarak kimse onlara yardım etmez. Ahiret azabı da böyledir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٨٧ الى ٨٩]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 87-89]

وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَقَفَّيْنا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقاً تَقْتُلُونَ (٨٧) وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلاً ما يُؤْمِنُونَ (٨٨) وَلَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ (٨٩)

{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَقَفَّيْنا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقاً تَقْتُلُونَ (٨٧) وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلاً ما يُؤْمِنُونَ (٨٨) وَلَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ (٨٩) } “Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik ve ondan sonra birbiri ardınca peygamberler gönderdik. Meryem oğlu İsa'ya da apaçık deliller verdik ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik. Ne zaman bir peygamber nefislerinizin hoşlanmadığı bir şeyle geldiyse büyüklük taslamadınız mı? Kimini yalanladınız, kimini de öldürüyorsunuz! Ve dediler ki: «Kalplerimiz örtülüdür.» Bilakis inkârları sebebiyle Allah onlara lanet etmiştir; bu yüzden pek az inanırlar. Yanlarındakini doğrulayıcı olarak Allah katından kendilerine bir Kitap geldiğinde -ki daha önce inkâr edenlere karşı fetih/zafer diliyorlardı- işte o tanıdıkları kendilerine gelince onu inkâr ettiler. Artık Allah'ın laneti kâfirlerin üzerinedir.”

الْكِتابَ التوراة، آتاه إياها جملة واحدة. ويقال: قفاه إذا أتبعه من القفا. نحو ذنبه، من الذنب. وقفاه به: أتبعه إياه، يعنى: وأرسلنا على أثره الكثير من الرسل، كقوله تعالى: (ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا) وهم يوشع وأشمويل وشمعون وداود وسليمان وشعيا وأرميا وعزير وحزقيل وإلياس واليسع ويونس وزكريا ويحيى وغيرهم. وقيل (عِيسَى) بالسريانية أيشوع. و (مَرْيَمَ) بمعنى الخادم. وقيل: المريم بالعربية من النساء، كالزير من الرجال . وبه فسر قول رؤبة:

{ الْكِتابَ } Tevrat'tır; onu kendisine bir defada toptan verdi. Birinin ardından gittiğinde, ense (kafâ) kökünden hareketle «kaffâhu» denir; kuyruk (zeneb) kökünden «zennebehu» denildiği gibi. «Kaffâhu bihî» ise onu onun peşine taktı demektir; yani Yüce Allah'ın: { ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا } “Sonra peygamberlerimizi birbiri ardınca gönderdik” kavlinde olduğu gibi, onun ardından birçok peygamber gönderdik. Onlar: Yûşa', Eşmûîl, Şem'ûn, Dâvûd, Süleymân, Şa'yâ, İrmiyâ, Üzeyr, Hızkîl, İlyâs, Elyesa', Yûnus, Zekeriyyâ, Yahyâ ve diğerleridir. Denildi ki: { عِيسَى } Süryanicede Îşû'dur; { مَرْيَمَ } ise hizmetkâr anlamındadır. Denildi ki: Arapçada kadınlar için «meryem», erkekler için «zîr» (kadın düşkünü) gibidir. Ru'be'nin şu sözü bununla tefsir edilmiştir:

قُلْتُ لِزَيْرٍ لَمْ تَصِلْهُ مَرْيَمُهْ

«Kendisine meryemi (sevdiği kadın) kavuşmayan kadın düşkününe [bir adama] dedim ki...»

ووزن «مريم» عند النحويين «مفعل» لأن فعيلا بفتح الفاء لم يثبت في الأبنية كما ثبت نحو عثير وعليب الْبَيِّناتِ المعجزات الواضحات والحجج، كإحياء الموتى وإبراء الأكمه والأبرص والإخبار بالمغيبات. وقرئ: وآيدناه. ومنه: آجده بالجيم إذا قوّاه. يقال: الحمد للَّه الذي آجدنى بعد ضعف، وأوجدنى بعد فقر. بِرُوحِ الْقُدُسِ بالروح المقدّسة، كما تقول: حاتم الجود، ورجل صدق. ووصفها بالقدس كما قال: (وَرُوحٌ مِنْهُ) فوصفه بالاختصاص والتقريب للكرامة. وقيل: لأنه لم تضمه الأصلاب، ولا أرحام الطوامث. وقيل بجبريل. وقيل بالإنجيل كما قال في القرآن: (رُوحاً مِنْ أَمْرِنا) وقيل باسم اللَّه الأعظم الذي كان يحيى الموتى بذكره.

«Meryem» lafzının vezni dilbilimcilere göre «mef'al»dir; çünkü fethalı fe ile «fe'îl» kalıbı, 'asîr ve 'ulleyb kalıplarının sübût bulduğu gibi vezinlerde sabit olmamıştır. { الْبَيِّناتِ } Ölüleri diriltmek, körü ve alacalıyı iyileştirmek, gayptan haber vermek gibi apaçık mucizeler ve delillerdir. «Ve âyyednâhu» şeklinde de okunmuştur. Bir kimseyi güçlendirdiğinde kullanılan cim harfli «âcedehû» kelimesi de bundandır; «Beni zaaftan sonra güçlendiren, fakirlikten sonra zengin kılan Allah'a hamdolsun» denir. { بِرُوحِ الْقُدُسِ } «Hâtimü'l-cûd» (cömertliğin simgesi) ve «racülü sıdkın» (doğruluk adamı) demen gibi, mukaddes ruh iledir. Şeref kazandırmak için bir yakınlık ve tahsis ifadesi olarak onu { وَرُوحٌ مِنْهُ } “O'ndan bir ruh” diye nitelediği gibi, onu kudsiyetle nitelemiştir. Denildi ki: Çünkü onu ne beller bir araya getirmiş ne de hayızlı kadınların rahimleri taşımıştır. Cebrail ile olduğu da söylenmiştir. Kur'an hakkında: { رُوحاً مِنْ أَمْرِنا } “Emrimizden bir ruh” buyurduğu gibi, İncil ile olduğu da söylenmiştir. Zikriyle ölüleri dirilttiği Allah'ın İsm-i Âzam'ı olduğu da söylenmiştir.

والمعنى: ولقد آتينا يا بنى إسرائيل أنبياءكم ما آتيناهم أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ منهم بالحق اسْتَكْبَرْتُمْ عن الإيمان به، فوسط بين الفاء وما تعلقت به همزة التوبيخ والتعجيب من شأنهم. ويجوز أن يريد: ولقد آتيناهم ما آتيناهم ففعلتم ما فعلتم. ثم وبخهم على ذلك. ودخول الفاء لعطفه على المقدّر.

Manası: Ey İsrailoğulları! Andolsun peygamberlerinize verdiğimizi verdik. { أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ } Onlardan bir elçi size hak ile her geldiğinde { اسْتَكْبَرْتُمْ } ona inanmaktan büyüklük mü tasladınız? Kınama ve durumlarını yadırgama hemzesi, «fa» ile taalluk ettiği şeyin arasına girmiştir. Şunu kastetmiş olması da caizdir: Biz onlara verdiğimizi verdik de siz yapacağınızı yaptınız. Sonra da onları bunun için kınadı. «Fa» harfinin gelişi, mukadder olan [bu cümleye] atfedildiği içindir.

فإن قلت: هلا قيل وفريقا قتلتم؟ . قلت: هو على وجهين: أن تراد الحال الماضية، لأنّ الأمر فظيع فأريد استحضاره في النفوس وتصويره في القلوب، وأن يراد: وفريقا تقتلونهم بعد لأنكم تحومون حول قتل محمد ﷺ لولا أنى أعصمه منكم. ولذلك سحرتموه وسممتم

Eğer: «[Ayetin ifadesi] bir kısmını da öldürdünüz (ve ferîkan kateltüm) şeklinde olsaydı ya?» dersen, derim ki: Bu iki vecih üzeredir: [Birincisi], geçmişteki halin kastedilmiş olmasıdır; çünkü bu durum pek feci [bir cürüm]dür; dolayısıyla nefislerde hazır tutulması ve kalplerde canlandırılması murat edilmiştir. [İkincisi ise], «ve bir kısmını da [bundan sonra] öldüreceksiniz» manasının kastedilmiş olmasıdır; zira siz -şayet Ben onu sizden koruyor olmasaydım- Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem öldürme planları yapmaktasınız (etrafında dönüp durmaktasınız). Bundan dolayı ona büyü yaptınız ve [yemek yemesi için] zehirlediniz...

له الشاة. وقال ﷺ عند موته «ما زالت أُكلة خيبر تعادّنى، فهذا أوان قطعت أبهرى» غُلْفٌ جمع أغلف، أى هي خلقة وجبلة مغشاة بأغطية لا يتوصل إليها ما جاء به محمد ﷺ ولا تفقهه، مستعار من الأغلف الذي لم يختن،

...ona koyunu [zehirlediniz]. Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem vefatı esnasında: « ما زالت أُكلة خيبر تعادّنى، فهذا أوان قطعت أبهرى » «Hayber'de yediğim lokmanın [acısı ve tesiri] bana dönüp durdu; işte şimdi kalbime giden ana damarımı (ebher) kestiği andır» buyurmuştur. [Ayet-i kerimede geçen] { غُلْفٌ } [kelimesi], 'ağlef'in çoğuludur; yani [kalpleri], Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği hakikatin kendisine ulaşamayacağı ve onu kavrayamayacağı şekilde yaratılıştan ve fıtraten örtülerle perdelenmiştir. [Bu lafız], sünnet edilmemiş (ağlef) kimseden istiare edilmiştir;

كقولهم: قلوبنا في أكنة مما تدعونا إليه. ثم ردّ اللَّه أن تكون قلوبهم مخلوقة كذلك لأنها خلقت على الفطرة والتمكن من قبول الحق، بأن اللَّه لعنهم وخذلهم بسبب كفرهم، فهم الذين غلفوا قلوبهم بما أحدثوا من الكفر الزائغ عن الفطرة وتسببوا بذلك لمنع الألطاف التي تكون للمتوقع إيمانهم وللمؤمنين فَقَلِيلًا ما يُؤْمِنُونَ فإيمانا قليلا يؤمنون. وما مزيدة، وهو إيمانهم ببعض الكتاب. ويجوز أن تكون القلة بمعنى العدم. وقيل «غلف» تخفيف «غلف» جمع غلاف، أى قلوبنا أوعية للعلم فنحن مستغنون بما عندنا عن غيره. وروى عن أبى عمرو: قلوبنا غلف، بضمتين كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هو القرآن مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ من كتابهم لا يخالفه. وقرئ: مصدّقا، على الحال. فإن قلت: كيف جاز نصبها عن النكرة؟ قلت: إذا وصف النكرة تخصص فصح انتصاب الحال عنه، وقد وصف «كتاب» بقوله «من عند اللَّه» وجواب لما محذوف وهو نحو:

nitekim onların: «Kalplerimiz bizi çağırdığın şeye karşı örtüler içindedir» sözleri gibidir. Sonra Allah, kalplerinin böyle yaratılmış olduğunu reddetti; çünkü kalpler fıtrat ve hakkı kabul kabiliyeti üzere yaratılmıştır. Ancak Allah inkârları sebebiyle onlara lanet etmiş ve onları yardımsız bırakmıştır. Fıtrattan sapan küfrü ihdas ederek kalplerini perdeleyenler ve bu suretle iman etmesi beklenen kimselere ve müminlere verilen ilahî lütufların engellenmesine sebep olanlar bizzat kendileridir. { فَقَلِيلًا ما يُؤْمِنُونَ } Pek az iman ederler. «Mâ» zâidedir; bu da Kitab'ın bir kısmına iman etmeleridir. Azlığın yokluk anlamına gelmesi de caizdir. «Ğulf» kelimesinin, kılâf (غلاف) kelimesinin çoğulu olan «ğuluf»un hafifletilmiş hali olduğu da söylenmiştir; yani kalplerimiz ilim kaplarıdır, dolayısıyla biz yanımızdakiyle başkasına ihtiyaç duymayız. Ebû Amr'dan: { قلوبنا غلف } şeklinde iki zamme ile rivayet edilmiştir. { كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } Kur'an'dır; { مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ } kendi kitaplarından yanlarında olanı tasdik edicidir, ona aykırı değildir. Hâl olarak «musaddikan» şeklinde de okunmuştur. Şayet: «Nekreden sonra hâl gelmesi nasıl caiz oldu?» dersen, derim ki: Nekre sıfatlandığında tahsis kazanır ve ondan hâl gelmesi sahih olur; burada da «kitâb» kelimesi «min 'indillâh» ile sıfatlanmıştır. «Lammâ»nın cevabı ise mahzuftur ki o da şunun gibidir:

كذبوا به، واستهانوا بمجيئه، وما أشبه ذلك يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا يستنصرون على المشركين، إذا قاتلوهم قالوا: اللهم انصرنا بالنبي المبعوث في آخر الزمان الذي نجد نعته وصفته في التوراة، ويقولون لأعدائهم من المشركين: قد أظل زمان نبىّ يخرج بتصديق ما قلنا فنقتلكم معه قتل عاد وإرم: وقيل معنى (يَسْتَفْتِحُونَ) يفتحون عليهم ويعرفونهم أنّ نبيا يبعث منهم قد قرب أوانه. والسين للمبالغة، أى يسألون أنفسهم الفتح عليهم، كالسين في استعجب واستسخر، أو يسأل بعضهم بعضا أن يفتح عليهم فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا من الحق كَفَرُوا بِهِ بغيا وحسداً وحرصا على الرياسة. عَلَى الْكافِرِينَ أى عليهم وضعا للظاهر موضع المضمر للدلالة على أنّ

[onu] yalanladılar, gelişini hafife aldılar ve benzeri [tutumlar sergilediler]. { يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا } “[Daha önce] o inkâr edenlere karşı fetih/zafer istiyorlardı”, müşriklere karşı yardım diliyorlardı. Onlarla savaştıklarında: «Allahım! Tevrat'ta niteliğini ve vasfını bulduğumuz ahir zamanda gönderilecek olan peygamber hürmetine bize yardım et» derlerdi ve müşriklerden olan düşmanlarına şöyle söylerlerdi: «Söylediklerimizi tasdik edici olarak çıkacak bir peygamberin zamanı gölge gibi yaklaşmıştır; onunla birlikte [sizinle savaşıp] sizi Âd ve İrem kavimlerinin helaki gibi katledeceğiz.» { يَسْتَفْتِحُونَ } [ifadesinin] anlamının: «Onlara [bilgi kapısını] açıyorlar ve onlara içlerinden bir peygamberin gönderilme vaktinin yaklaştığını bildiriyorlar» şeklinde olduğu da söylenmiştir. [Buradaki] sin (س) harfi mübalağa içindir; yani 'ista'cebe' (استعجب) ve 'istashare' (استسخر) kelimelerindeki sin gibi, bizzat kendilerinden onlara karşı açıklama yapmalarını istemektedirler yahut bir kısmı diğerinden onlara açıklama yapmasını talep etmektedir. { فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا } “Fakat tanıdıkları şey kendilerine gelince” [yani] haktan [tanıdıkları şey], { كَفَرُوا بِهِ } “onu inkâr ettiler”; [bunu da] haddi aşma, kıskançlık ve reislik/liderlik hırsı sebebiyle [yaptılar]. { عَلَى الْكَافِرِينَ } “Kâfirlerin üzerine”, yani onların üzerine [demektir]. [Burada] zamir yerine açık ismin (zâhir) getirilmesi, [şu hususa] delalet etmek içindir:

اللعنة لحقتهم لكفرهم. واللام للعهد. ويجوز أن تكون للجنس ويدخلوا فيه دخولا أوّليا.

lanetin kendilerine küfürleri sebebiyle ulaştığını göstermek içindir. Başındaki lâm ise ahid içindir. Cins için olması ve onların da bu cinse öncelikle dahil olmaları caizdir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٩٠ الى ٩١]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 90-91]

بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْياً أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ (٩٠) وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩١)

{ بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْياً أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ (٩٠) وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩١) } “Allah'ın kullarından dilediğine lütfundan indirmesini çekemeyerek (azgınlık edip) Allah'ın indirdiğini inkâr etmekle kendilerini karşılığında sattıkları şey ne kötüdür! Böylece gazap üstüne gazaba uğradılar. Kâfirler için alçaltıcı bir azap vardır. Onlara: «Allah'ın indirdiğine iman edin» denildiği zaman: «Bize indirilene inanırız» derler ve ondan başkasını inkâr ederler; halbuki o, yanlarındakini doğrulayıcı bir haktır. De ki: «Eğer gerçekten inanıyor idiyseniz, daha önce Allah'ın peygamberlerini niçin öldürüyordunuz?»”

بِئْسَمَا نكرة منصوبة مفسرة لفاعل بئس بمعنى بئس شيئا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ والمخصوص بالذم أَنْ يَكْفُرُوا واشتروا بمعنى باعوا بَغْياً حسداً وطلبا لما ليس لهم، وهو علة اشتروا أَنْ يُنَزِّلَ لأن ينزل أو على أن ينزل، أى حسدوه على أن ينزّل اللَّه مِنْ فَضْلِهِ الذي هو الوحى عَلى مَنْ يَشاءُ وتقتضي حكمته إرساله فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ فصاروا أحقاء بغضب مترادف، لأنهم كفروا بنبىّ الحق وبغوا عليه. وقيل كفروا بمحمد بعد عيسى. وقيل بعد قولهم: عزيز ابن اللَّه، وقولهم: يد اللَّه مغلولة، وغير ذلك من أنواع كفرهم بِما أَنْزَلَ اللَّهُ مطلق فيما أنزل اللَّه من كل كتاب قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا مقيد بالتوراة وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ أى قالوا ذلك والحال أنهم يكفرون بما وراء التوراة وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ منها غير مخالف له، وفيه ردّ لمقالتهم لأنهم إذا كفروا بما يوافق التوراة فقد كفروا بها ثم اعترض عليهم بقتلهم الأنبياء مع ادّعائهم الإيمان بالتوراة والتوراة لا تسوّغ قتل الأنبياء

{ بِئْسَمَا } «bi'se şey'en» anlamında olup «bi'se»nin failini açıklayan mansup bir nekredir. { اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ } Zemme tahsis edilen (el-mahsûsu bi'z-zemm) ise { أَنْ يَكْفُرُوا } ifadesidir. { اشْتَرَوْا } sattılar anlamındadır. { بَغْياً } Haset ederek ve kendilerine ait olmayanı talep ederek demektir ki «işterev»in illetidir. { أَنْ يُنَزِّلَ } indirmesi sebebiyle veya indirmesi üzerine demektir; yani Allah'ın { مِنْ فَضْلِهِ } vahiy olan lütfundan { عَلى مَنْ يَشاءُ } hikmetinin gönderilmesini iktiza ettiği kimseye indirmesini haset ettiler. { فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ } Hak peygamberi inkâr ettikleri ve ona karşı haddi aştıkları için katmerli bir gazabı hak ettiler. Denildi ki: İsa'dan sonra Muhammed'i inkâr ettiler. Denildi ki: «Üzeyr Allah'ın oğludur» ve «Allah'ın eli bağlıdır» sözlerinden ve diğer küfür çeşitlerinden sonra [bu gazabı hak ettiler]. { بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } Allah'ın indirdiği her kitap hakkında mutlaktır. { قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا } Tevrat ile mukayyettir. { وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ } Yani Tevrat'ın dışındakini inkâr eder halde bu sözü söylediler. { وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ } Tevrat'tan yanlarında bulunanı doğrulayıcı ve ona aykırı olmayandır; bunda onların sözlerine bir reddiye vardır, çünkü Tevrat'a uygun olanı inkâr ettiklerinde bizzat Tevrat'ı da inkâr etmiş olurlar. Sonra Tevrat'a inandıklarını iddia ettikleri halde peygamberleri öldürmeleri sebebiyle kendilerine itiraz edildi; zira Tevrat peygamberlerin öldürülmesini caiz görmez.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٩٢ الى ٩٣]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 92-93]

وَلَقَدْ جاءَكُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ (٩٢) وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قالُوا سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩٣)

{ وَلَقَدْ جاءَكُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ } “Andolsun ki Mûsâ size apaçık delillerle gelmişti; sonra onun ardından [siz] buzağıyı [ilah] edindiniz ve sizler zalimlersiniz.” (92) { وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قالُوا سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Hani sizden kesin söz almış ve Tûr’u üzerinize kaldırmıştık: «Size verdiğimize sımsıkı sarılın ve dinleyin» [demiştik]. Onlar: «İşittik ve isyan ettik» dediler. İnkârları sebebiyle buzağı [sevgisi] kalplerine sindirildi. De ki: «Eğer mümin kimselerseniz, imanınız size ne kötü şey emrediyor!»” (93)

وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ يجوز أن يكون حالا، أى عبدتم العجل وأنتم واضعون العبادة غير موضعها. وأن يكون اعتراضا بمعنى: وأنتم قوم عادتكم الظلم. وكرّر رفع الطور لما نيط به من زيادة ليست مع الأول مع ما فيه من التوكيد وَاسْمَعُوا ما أمرتم به في التوراة قالُوا سَمِعْنا قولك وَعَصَيْنا أمرك. فإن قلت: كيف طابق قوله جوابهم؟ قلت: طابقه من حيث أنه قال لهم: اسمعوا، وليكن سماعكم سماع تقبل وطاعة، فقالوا: سمعنا، ولكن لا سماع طاعة وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ أى تداخلهم حبه والحرص على عبادته كما يتداخل الثوب الصبغ. وقوله فِي قُلُوبِهِمُ بيان لمكان الإشراب كقوله: (إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً) . بِكُفْرِهِمْ بسبب كفرهم بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمانُكُمْ بالتوراة، لأنه ليس في التوراة عبادة العجاجيل. وإضافة الأمر إلى إيمانهم تهكم، كما قال قوم شعيب (أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ) وكذلك إضافة الإيمان إليهم.

{ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ } Hâl olması caizdir; yani ibadeti layık olmadığı yere koyarak buzağıya taptınız. «Sizler âdeti zulüm olan bir topluluksunuz» anlamında bir itiraziyye (ara cümle) olması da caizdir. Tûr'un kaldırılmasının tekrarlanması, getirdiği tekit ile birlikte ilkinde bulunmayan bir ilaveye bağlandığı içindir. { وَاسْمَعُوا } Tevrat'ta size emredilenleri [dinleyin]. { قالُوا سَمِعْنا } sözünü [işittik], { وَعَصَيْنا } emrine [isyan ettik dediler]. Şayet: «Onun sözü onların cevabına nasıl uygun düştü?» dersen, derim ki: Onlara «İşitin ve işitmeniz bir kabul ve itaat işitmesi olsun» demiş, onlar da «İşittik ama itaat işitmesi değil» demiş olmaları yönüyle uygun düşmüştür. { وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ } Yani boyanın elbiseye işlemesi gibi buzağı sevgisi ve ona ibadet hırsı kalplerine işledi. { فِي قُلُوبِهِمُ } kavli, { إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً } “Onlar karınlarına ancak ateş doldururlar” ayetinde olduğu gibi içirilmenin mahallini beyandır. { بِكُفْرِهِمْ } Küfürleri sebebiyle. { بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمانُكُمْ } Tevrat'a olan imanınız [ne kötüdür]; zira Tevrat'ta buzağılara tapınmak yoktur. Emretmenin onların imanına isnat edilmesi, Şuayb'ın kavminin: { أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ } “Namazın mı sana emrediyor?” sözünde olduğu gibi bir alaydır (istihzadır); imanın onlara izafe edilmesi de böyledir.

وقوله إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ تشكيك في إيمانهم وقدح في صحة دعواهم له.

{ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } sözü ise onların imanları hakkında bir şüphe uyandırma ve bu iddialarının sıhhatini iptal etmedir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٩٤ الى ٩٦]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 94-96]

قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٩٤) وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٩٥) وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ يُعَمَّرَ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (٩٦)

{ قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٩٤) وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٩٥) وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ يُعَمَّرَ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (٩٦) } “De ki: «Eğer Allah katında ahiret yurdu diğer insanlara değil de sadece size ait ise ve bu iddianızda doğru iseniz, haydi ölümü temenni edin!» Fakat ellerinin önden gönderdikleri yüzünden onu asla temenni etmeyeceklerdir. Allah zalimleri hakkıyla bilendir. Andolsun, onları insanların hayata en düşkünü olarak bulursun; hatta müşriklerden bile! Onlardan her biri bin yıl yaşatılmayı arzular. Oysa çok yaşatılması onu azaptan uzaklaştıracak değildir. Allah yaptıklarını hakkıyla görendir.”

خالِصَةً نصب على الحال من الدار الآخرة. والمراد الجنة، أى سالمة لكم، خاصة بكم، ليس لأحد سواكم فيها حق. يعنى إن صحّ قولكم لن يدخل الجنة إلا من كان هوداً. والنَّاسِ للجنس وقيل للعهد وهم المسلمون فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ لأنّ من أيقن أنه من أهل الجنة اشتاق إليها وتمنى سرعة الوصول إلى النعيم والتخلص من الدار ذات الشوائب، كما روى عن المبشرين بالجنة ما روى. كان على رضى اللَّه عنه يطوف بين الصفين في غلالة، فقال له ابنه الحسن: ما هذا بزي المحاربين: فقال: يا بنىّ لا يبالى أبوك على الموت سقط، أم عليه سقط الموت. وعن حذيفة رضى اللَّه عنه أنه كان يتمنى الموت، فلما احتضر قال: حبيب جاء على فاقة، لا أفلح من ندم . يعنى

{ خالِصَةً } [kelimesi], { الدَّارُ الْآخِرَةُ } tamlamasından hâl olduğu için mansubdur. Kastedilen cennettir; yani [sadece] size kalmış, size has kılınmış ve sizden başka hiç kimsenin onda hakkı bulunmayan [bir yer]. Yani şayet “Yahudi olanlardan başkası cennete asla giremeyecektir” sözünüz doğru ise. { النَّاسِ } [kelimesi] cins içindir; ahd için olup kastedilenlerin Müslümanlar olduğu da söylenmiştir. { فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ } “Ölümü temenni edin”, zira cennet ehlinden olduğuna kesin olarak inanan kimse cenneti özler; nimetlere bir an önce kavuşmayı ve kederlerle dolu bu dünyadan kurtulmayı temenni eder. Nitekim cennetle müjdelenen zatlardan rivayet edilenler de bu kabildendir. Ali radıyallâhu anh iki saf arasında ince bir gömlek içinde dolaşıyordu. Oğlu Hasan ona: “Bu savaşçı kıyafeti değildir!” deyince şöyle dedi: “Oğulcuğum! Baban ölümün üstüne mi düştü, yoksa ölüm mü onun üstüne düştü hiç aldırmaz!” Huzeyfe'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre o da ölümü temenni ederdi. Vefat anı yaklaştığında şöyle dedi: «Sevilen bir dost, ihtiyaç anında geldi. Pişman olan felah bulmasın!». Yani

على التمني. وقال عمار بصفين: «الآن ألاقى الأحبة محمداً وحزبه» . وكان كل واحد من العشرة يحب الموت ويحنّ إليه. وعن النبي ﷺ: «لو تمنوا الموت لغص كل إنسان بريقه فمات مكانه وما بقي على وجه الأرض يهودى» »

temenni ettiğine [pişman olan]. Ammâr Sıffîn'de: «Şimdi sevgililere, Muhammed'e ve ashabına kavuşuyorum!» demiştir. Aşere-i Mübeşşere'den her biri ölümü sever ve onu özlerdi. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet edilmiştir: «Eğer ölümü temenni etselerdi, her insan tükürüğüyle boğulur, olduğu yerde ölür ve yeryüzünde tek bir Yahudi kalmazdı.»

بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ بما أسلفوا من موجبات النار من الكفر بمحمد ﵌ وبما جاء به، وتحريف كتاب اللَّه، وسائر أنواع الكفر والعصيان. وقوله وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً من المعجزات، لأنه إخبار بالغيب، وكان كما أخبر به، كقوله: (وَلَنْ تَفْعَلُوا) فإن قلت: ما أدراك أنهم لم يتمنوا؟ قلت: لأنهم لو تمنوا لنقل ذلك كما نقل سائر الحوادث، ولكان ناقلوه من أهل الكتاب وغيرهم من أولى المطاعن في الإسلام أكثر من الذرّ، وليس أحد منهم نقل ذلك. فإن قلت: التمني من أعمال القلوب وهو سرّ لا يطلع عليه أحد، فمن أين علمت أنهم لم يتمنوا؟ قلت: ليس التمني من أعمال القلوب، إنما هو قول الإنسان بلسانه: ليت لي كذا، فإذا قاله قالوا: تمنى، وليت: كلمة التمني، ومحال أن يقع التحدي بما في الضمائر والقلوب ولو كان التمني بالقلوب وتمنوا لقالوا: قد تمنينا الموت في قلوبنا، ولم ينقل أنهم قالوا ذلك فإن قلت: لم يقولوه لأنهم علموا أنهم لا يصدّقون. قلت: كم حكى عنهم من أشياء قاولوا بها المسلمين من الافتراء على اللَّه وتحريف كتابه وغير ذلك مما علموا أنهم غير مصدقين فيه ولا محمل له إلا الكذب البحت ولم يبالوا، فكيف يمتنعون من أن يقولوا إنّ التمني من أفعال القلوب وقد فعلناه، مع احتمال أن يكونوا صادقين في قولهم وإخبارهم عن ضمائرهم، وكان الرجل يخبر عن نفسه بالإيمان فيصدّق مع احتمال أن يكون كاذبا لأنه أمر خافٍ لا سبيل إلى الاطلاع عليه وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ تهديد لهم وَلَتَجِدَنَّهُمْ هو من وجد بمعنى علم المتعدي إلى مفعولين في قولهم: وجدت زيداً

{ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } “Ellerinin önden gönderdikleri sebebiyle”, yani Hz. Muhammed’i sallallâhu aleyhi ve sellem ve onun getirdiklerini inkâr etmek, Allah’ın Kitabı’nı tahrif etmek ve diğer küfür ve isyan türleri gibi ateşi gerektiren geçmiş amelleri yüzündendir. { وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً } “Ve onu ebediyen temenni etmeyeceklerdir” buyruğu ise mucizelerdendir; çünkü gaybı haber vermektedir ve nitekim [ayette] haber verildiği gibi gerçekleşmiştir; tıpkı { وَلَنْ تَفْعَلُوا } “ve asla yapamayacaksınız” buyruğunda olduğu gibi. Şayet: “Onların [ölümü] temenni etmediklerini nereden biliyorsun?” dersen, derim ki: Çünkü temenni etmiş olsalardı, diğer bütün olaylar nasıl nakledildiyse bu da nakledilirdi ve bunu nakleden Ehl-i Kitap ve İslam’a dil uzatmak isteyen diğer kimseler karıncalardan daha çok olurdu; oysa onlardan hiç kimse bunu nakletmemiştir. Şayet: “Temenni kalbin amellerindendir ve hiç kimsenin muttali olamayacağı bir sırdır; öyleyse temenni etmediklerini nereden bildin?” dersen, derim ki: Temenni kalbin amellerinden değildir. O ancak insanın diliyle: “Keşke benim şöyle bir şeyim olsaydı” demesidir. İnsan bunu söylediğinde “temenni etti” derler; “leyte” (keşke) kelimesi de temenni lafzıdır. İç dünyada ve kalplerde gizli olan şeylerle meydan okuma (tahaddî) vaki olması ise imkânsızdır. Eğer temenni kalple olsaydı ve onlar da temenni etmiş bulunsalardı: “Biz ölümü kalplerimizden temenni ettik” derlerdi; halbuki böyle dedikleri nakledilmemiştir. Şayet: “Doğrulanmayacaklarını bildikleri için bunu söylemediler” dersen, derim ki: Allah’a iftira etmek, O’nun Kitabı’nı tahrif etmek ve kendilerine inanılmayacağını ve sırf yalandan ibaret olduğunu bildikleri daha nice hususlarda Müslümanlara karşı ileri sürdükleri sözler nakledilmiştir de [yalanlanmaktan] hiç perva etmemişlerdir. Durum bu iken; kalplerindeki durumu haber vermelerinde doğru olma ihtimalleri varken ve temenninin kalbin fiillerinden olduğunu, kendilerinin de bunu yaptıklarını söylemekten nasıl geri dursunlar? Zira bir kimse kendi imanı hakkında haber verdiğinde, yalancı olma ihtimali bulunsa dahi doğrulanır; çünkü bu, muttali olmaya imkân bulunmayan gizli bir husustur. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri hakkıyla bilendir” [ifadesi] onlar için bir tehdittir. { وَلَتَجِدَنَّهُمْ } “Elbette onları bulacaksın” [ifadesi], Arapça'daki «Zeyd’i [vefakâr] buldum/bildim» sözünde olduğu gibi iki mef'ule geçişli olan ve «bilmek» manasına gelen «vecede» fiilindendir.

ذا الحفاظ ومفعولاه «هم أحرص» . فإن قلت: لم قال: عَلى حَياةٍ بالتنكير؟ قلت: لأنه أراد حياة مخصوصة وهي الحياة المتطاولة، ولذلك كانت القراءة بها أوقع من قراءة أبىّ (على الحياة) وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا محمول على المعنى لأن معنى أحرص الناس: أحرص من الناس. فإن قلت: ألم يدخل الذين أشركوا تحت الناس؟ قلت: بلى، ولكنهم أفردوا بالذكر لأن حرصهم شديد. ويجوز أن يراد: وأحرص من الذين أشركوا، فحذف لدلالة أحرص الناس عليه. وفيه توبيخ عظيم: لأنّ الذين أشركوا لا يؤمنون بعاقبة ولا يعرفون إلا الحياة الدنيا، فحرصهم عليها لا يستبعد لأنها جنتهم، فإذا زاد عليهم في الحرص من له كتاب وهو مقرّ بالجزاء كان حقيقا بأعظم التوبيخ. فإن قلت: لم زاد حرصهم على حرص المشركين؟ قلت: لأنهم علموا- لعلمهم بحالهم- أنهم صائرون إلى النار لا محالة والمشركون لا يعلمون ذلك. وقيل: أراد بالذين أشركوا المجوس، لأنهم كانوا يقولون لملوكهم: عش ألف نيروز وألف مهرجان. وعن ابن عباس رضى اللَّه عنه: هو قول الأعاجم: زى هزار سال . وقيل (وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا) كلام مبتدأ، أى ومنهم ناس يَوَدُّ أَحَدُهُمْ على حذف الموصوف كقوله: (وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ) والذين أشركوا- على هذا-: مشارٌ به إلى اليهود، لأنهم قالوا: عزير ابن اللَّه. والضمير في وَما هُوَ لأحدهم وأَنْ يُعَمَّرَ فاعل بمزحزحه، أى: وما أحدهم بمن يزحزحه من النار تعميره. وقيل: الضمير لما دل عليه يعمر من مصدره، وأن يعمر بدل منه. ويجوز أن يكون «هو» مبهما، و «أن يعمر» موضحة. والزحزحة: التبعيد والإنحاء. فإن قلت: (يَوَدُّ أَحَدُهُمْ) ما موقعه؟ قلت: هو بيان لزيادة حرصهم على طريق الاستئناف. فإن قلت: كيف اتصل لو يعمر بيودّ أحدهم؟ قلت: هو حكاية لودادتهم. و «لو» في معنى التمني، وكان القياس: لو أعمر، إلا أنه جرى على لفظ الغيبة لقوله: (يَوَدُّ أَحَدُهُمْ) كقولك: حلف باللَّه ليفعلنّ.

vefakâr bildim» sözlerindeki iki mef'ule geçişli olan ve bilmek manasına gelen «vecede» fiilindendir; iki mef'ulü ise «hüm» ve «ahrase»dir. Şayet: «Neden nekre olarak { عَلى حَياةٍ } dedi?» dersen, derim ki: Çünkü uzun ömür olan özel bir hayatı kastetmiştir; bu yüzden bu kıraat, Übeyy'in (على الحياة) kıraatinden daha beliğdir. { وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } manaya hamledilmiştir; çünkü insanların en düşkünü demek, insanlardan daha düşkünü demektir. Şayet: «Şirk koşanlar 'en-nâs' (insanlar) lafzının altına girmez mi?» dersen, derim ki: Evet girer, fakat düşkünlükleri pek şiddetli olduğu için ayrıca zikredilmişlerdir. «Ve şirk koşanlardan daha düşkünü» manasının kastedilmiş olup, insanların en düşkünü ifadesinin delaletiyle hazfedilmiş olması da caizdir. Bunda büyük bir kınama vardır; çünkü şirk koşanlar bir akıbete inanmazlar ve dünya hayatından başkasını tanımazlar; dolayısıyla ona düşkünlükleri yadırganmaz, zira dünya onların cennetidir. Ancak elinde kitap olan ve ceza/mükâfatı ikrar eden bir kimse düşkünlükte onları geçerse, en büyük kınamayı hak eder. Şayet: «Onların düşkünlüğü neden müşriklerin düşkünlüğünden daha fazla oldu?» dersen, derim ki: Çünkü onlar -kendi durumlarını bildiklerinden ötürü- kesinlikle ateşe gideceklerini biliyorlardı, müşrikler ise bunu bilmiyordu. Denildi ki: Şirk koşanlardan maksat Mecusilerdir; zira onlar krallarına: «Bin Nevruz ve bin Mihrican yaşa» derlerdi. İbn Abbas'tan radıyallâhu anh [nakledildiğine göre]: Bu, Acemlerin «Zî hezâr sâl» sözüdür. { وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } ifadesinin müstakil bir cümle olduğu da söylenmiştir; yani onlardan öyle insanlar vardır ki { يَوَدُّ أَحَدُهُمْ } { وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } “Bizden her birinin mutlaka bilinen bir makamı vardır” ayetinde olduğu gibi mevsubun hazfi iledir. Bu takdire göre şirk koşanlar ile kastedilen Yahudilerdir, çünkü onlar «Üzeyr Allah'ın oğludur» demişlerdir. { وَما هُوَ } ifadesindeki zamir o kimselerden birine aittir; { أَنْ يُعَمَّرَ } ise «bi-müzahzihıhî» lafzının failidir; yani yaşatılması, onlardan birini ateşten uzaklaştıracak değildir. Zamirin, fiilin mastarından anlaşılan şeye ait olduğu ve «en yü'ammere» ifadesinin ondan bedel olduğu da söylenmiştir. «Hüve» zamirinin mübhem, «en yü'ammere»nin ise onu açıklayıcı olması da caizdir. Zahzaha (زحزحة): Uzaklaştırmak ve defetmektir. Şayet: «{ يَوَدُّ أَحَدُهُمْ } ifadesinin [cümledeki] yeri nedir?» dersen, derim ki: İstînâf yoluyla onların düşkünlüklerinin fazlalığını açıklamaktır. Şayet: «Lev yü'ammeru ifadesi yeveddü ehadühüm ile nasıl bağlandı?» dersen, derim ki: Onların temennilerinin hikâye edilmesidir; «lev» temenni anlamındadır, kıyasa göre «lev ü'ammeru» (keşke yaşatılsam) denmesi gerekirdi; ancak senin «Falanca mutlaka yapacağına dair Allah'a yemin etti» demen gibi, { يَوَدُّ أَحَدُهُمْ } kavlinden dolayı gaip lafzı üzere cereyan etmiştir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٩٧ الى ٩٨]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 97-98]

قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ (٩٧) مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ (٩٨)

{ قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ } “De ki: Her kim Cebrail'e düşman ise [bilsin ki] şüphesiz o, onu (Kur'an'ı) Allah'ın izniyle, kendisinden öncekileri tasdik edici, bir hidayet rehberi ve müminler için bir müjde olarak senin kalbine indirmiştir.” (97) { مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ } “Kim Allah'a, meleklerine, peygamberlerine, Cebrail'e ve Mikail'e düşman olursa, şüphesiz Allah da kâfirlerin düşmanıdır.” (98)

روى أنّ عبد اللَّه بن صوريا من أحبار فدك حاجّ رسول اللَّه ﷺ، وسأله عمن يهبط عليه بالوحي، فقال: جبريل، فقال: ذاك عدوّنا، ولو كان غيره لآمنا بك، وقد عادانا مرارا، وأشدّها أنه أنزل على نبينا أنّ بيت المقدس سيخربه بخت نصر، فبعثنا من يقتله فلقيه ببابل غلاما مسكينا، فدفع عنه جبريل وقال: إن كان ربكم أمره بهلاككم فإنه لا يسلطكم عليه، وإن لم يكن إياه فعلى أى حق تقتلونه . وقيل: أمره اللَّه تعالى أن يجعل النبوّة فينا فجعلها في غيرنا.

Rivayet edildiğine göre Fedek hahamlarından Abdullah b. Sûriyâ, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile tartışmış ve kendisine vahyi kimin indirdiğini sormuştu. O da: «Cebrail» buyurunca şöyle dedi: «O bizim düşmanımızdır! Şayet başkası olsaydı sana iman ederdik; o bize defalarca düşmanlık etti. Bunların en şiddetlisi de peygamberimize Beytü'l-Makdis'i Buhtunnasır'ın yıkacağını indirmesiydi. Bunun üzerine onu öldürsün diye adam gönderdik; Babil'de onu yoksul bir çocuk olarak buldu. Cebrail çocuğu korudu ve: 'Eğer Rabbiniz sizin helak edilmenizi emrettiyse, sizi ona musallat kılmaz; şayet o değilse hangi hakla onu öldüreceksiniz?' dedi.» Denildi ki: «Yüce Allah ona peygamberliği bizim içimize koymasını emretti, o ise başkasına koydu [dediler].»

وروى أنه كان لعمر رضى اللَّه عنه أرض بأعلى المدينة، وكان ممرّه على مدارس اليهود، فكان يجلس إليهم ويسمع كلامهم، فقالوا يا عمر، قد أحببناك، وإنا لنطمع فيك فقال: واللَّه ما أجيئكم لحبكم، ولا أسألكم لأنى شاك في دينى، وإنما أدخل عليكم لأزداد بصيرة في أمر محمد ﷺ، وأرى آثاره في كتابكم، ثم سألهم عن جبريل فقالوا: ذاك عدوّنا يطلع محمداً على أسرارنا، وهو صاحب كل خسف وعذاب، وإنّ ميكائيل يجيء بالخصب والسلام. فقال لهم:

Rivayet edildiğine göre Ömer'in radıyallâhu anh Medine'nin yukarı kısmında bir arazisi vardı ve yolu Yahudilerin dershanelerinden geçerdi. Onların yanına oturur ve sözlerini dinlerdi. Dediler ki: «Ey Ömer, biz seni sevdik ve senin hakkında [Müslüman olmaktan vazgeçersin diye] ümide kapıldık.» O da şöyle dedi: «Allah'a yemin ederim ki yanınıza sizi sevdiğimden gelmiyorum; dinimde şüphe ettiğim için de size soru sormuyorum. Ancak Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem davası hususunda basiretimi artırmak ve Kitabınızdaki izlerini görmek için yanınıza giriyorum.» Sonra onlara Cebrail'i sordu; onlar da: «O bizim düşmanımızdır; sırlarımızı Muhammed'e bildirir. Her yerin batırılmasının ve azabın sahibidir; Mîkâil ise bolluk ve esenlikle gelir» dediler. [Ömer] onlara şöyle dedi: