Binûn

Bakara Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

إذا ذهب عنك وزل من الشهر كذا. وقرئ: فأزالهما. مِمَّا كانا فِيهِ من النعيم والكرامة.

«Senden gittiğinde [kullanılır], aydan şu kadarı kaydı/geçti [denir].» { فأزالهما } şeklinde de okunmuştur. { مِمَّا كانا فِيهِ } içinde bulundukları nimet ve ikramdan [onları çıkardı].

أو من الجنة إن كان الضمير للشجرة في عنها. وقرأ عبد اللَّه: فوسوس لهما الشيطان عنها. وهذا دليل على أن الضمير للشجرة، لأن المعنى صدرت وسوسته عنها. فان قلت: كيف توصل إلى إزلالهما ووسوسته لهما بعد ما قيل له (فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ) . قلت: يجوز أن يمنع دخولها على جهة التقريب والتكرمة كدخول الملائكة، ولا يمنع أن يدخل على جهة الوسوسة ابتلاء لآدم وحواء.

Yahut { عَنْها } kavlindeki zamir ağaca raci ise cennetten [çıkardı manasındadır]. Abdullah ise { فوسوس لهما الشيطان عنها } şeklinde okumuştur. Bu da zamirin ağaca ait olduğuna bir delildir; zira mana, onun vesvesesinin o ağaçtan kaynaklandığıdır. Eğer: Kendisine { فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ } “Oradan çık, çünkü sen kovulmuş birisin” denildikten sonra onların ayağını kaydırmaya ve onlara vesvese vermeye nasıl yol buldu? dersen, derim ki: Meleklerin girişi gibi yakınlaştırma ve ikram yoluyla oraya girmesi engellenmiş olabilir; fakat Âdem ile Havvâ'yı bir imtihan olarak vesvese yoluyla girmesi engellenmemiş olabilir.

وقيل كان يدنو من السماء فيكلمهما. وقيل: قام عند الباب فنادى. وروى أنه أراد الدخول فمنعته الخزنة، فدخل في فم الحية حتى دخلت به وهم لا يشعرون. قيل اهْبِطُوا خطاب لآدم وحواء وإبليس: وقيل والحية. والصحيح أنه لآدم وحواء والمراد هما وذريتهما، لأنهما لما كانا أصل الإنس ومتشعبهم جعلا كأنهما الإنس كلهم. والدليل عليه قوله: (قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ) . ويدل على ذلك قوله: (فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ، وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ) . وما هو إلا حكم يعم الناس كلهم. ومعنى بعضكم لبعض عَدُوٌّ ما عليه الناس من التعادي والتباغي وتضليل بعضهم لبعض. والهبوط: النزول إلى الأرض مُسْتَقَرٌّ موضع استقرار، أو استقرار ومَتاعٌ وتمتع بالعيش إِلى حِينٍ يريد إلى يوم القيامة. وقيل إلى الموت.

Denildi ki: Göğe yaklaşıp onlarla konuşuyordu. Denildi ki: Kapıda durup seslendi. Rivayet edildiğine göre girmek istediğinde bekçiler onu engelledi; o da yılanın ağzına girdi, bekçiler farkında olmadan yılan onu içeri soktu. { اهْبِطُوا } hitabının Âdem, Havvâ ve İblis'e yönelik olduğu söylenmiştir; yılana da [yönelik olduğu] söylenmiştir. Sahih olan ise Âdem ve Havvâ'ya yönelik olmasıdır; kastedilen ise onlar ve zürriyetleridir. Çünkü ikisi insanların aslı ve dallanıp budaklandığı kök olduklarından, sanki insanların tamamıymış gibi kabul edilmişlerdir. Buna delil ise { قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “Dedi ki: İkiniz birden oradan inin, birbirinize düşman olarak” kavlidir. Yine { فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ، وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Artık kim benim hidayetime uyarsa onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. İnkâr edenler ve ayetlerimizi yalanlayanlar ise işte onlar ateş ehlidir, orada ebedî kalacaklardır” kavli de buna delalet eder. Bu ise bütün insanları kapsayan bir hükümden başka bir şey değildir. { بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } kavlinin manası; insanların birbirine düşmanlık etmesi, haddi aşması ve birbirini saptırması halidir. Hubût (الهبوط); yeryüzüne inmektir. { مُسْتَقَرٌّ } yerleşme yeri veya yerleşmektir. { ومَتاعٌ } yaşantıdan faydalanmaktır. { إِلى حِينٍ } kıyamet gününe kadar demektir; ölüme kadar olduğu da söylenmiştir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٣٧ الى ٣٩]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 37-39]

فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٣٧) قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِيعاً فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٨) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٣٩)

{ فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٣٧) قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِيعاً فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٨) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٣٩) } “Derken Âdem Rabbinden birtakım kelimeler aldı (öğrendi) de [Rabbi] onun tevbesini kabul etti. Şüphesiz O, tevbeleri çokça kabul eden, çok merhametli olandır. (37) Dedik ki: Hepiniz oradan inin! Artık benden size bir hidayet geldiğinde, kim benim hidayetime uyarsa onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. (38) İnkâr edenler ve ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar ateş ehlidir, orada ebedî kalacaklardır. (39)”

معنى تلقى الكلمات استقبالها بالأخذ والقبول والعمل بها حين علمها. وقرئ بنصب آدم ورفع الكلمات: على أنها استقبلته بأن بلغته واتصلت به. فإن قلت: ما هنّ؟ قلت: قوله تعالى: (رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا) … الآية. وعن ابن مسعود رضى اللَّه عنه: «إن أحب الكلام إلى اللَّه ما قاله أبونا آدم حين اقترف الخطيئة: سبحانك اللهم وبحمدك وتبارك اسمك وتعالى

Kelimeleri telakki etmenin (karşılayıp almanın) anlamı; [kendisine] öğretildiği vakit onları benimseyip kabul ederek ve gereğince amel ederek karşılamaktır. Âdem kelimesinin mansûb (آدَمَ), kelimât kelimesinin ise merfû (كَلِمَاتٌ) olduğu okunuş da kıraat edilmiştir; [bu takdirde] kelimelerin ona ulaşıp kavuşması yönüyle kelimeler onu karşılamış olmaktadır. Eğer: «Bu kelimeler nelerdir?» dersen, derim ki: Yüce Allah'ın { رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا } “Ey Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik...” ayetidir. İbn Mes‘ûd radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre [o şöyle demiştir]: «Şüphesiz Allah'a en sevimli olan söz, babamız Âdem'in günahı işlediği vakit söylediği şu sözdür: Sübhânekellâhümme ve bi-hamdike ve tebârakesmuke ve te‘âlâ

جدّك، لا إله إلا أنت ظلمت نفسي فاغفر لي إنه لا يغفر الذنوب إلا أنت» . وعن ابن عباس رضى اللَّه عنهما قال: «يا رب ألم تخلقني بيدك؟ قال: بلى. قال: يا رب ألم تنفخ فىّ الروح من روحك؟ قال: بلى. قال: يا رب ألم تسبق رحمتك غضبك؟ قال: بلى. قال: ألم تسكني جنتك؟ قال: بلى. قال: يا رب إن تبت وأصلحت أراجعى أنت إلى الجنة؟ قال: نعم » واكتفى بذكر توبة آدم دون توبة حواء، لأنها كانت تبعا له، كما طوى ذكر النساء في أكثر القرآن والسنة لذلك. وقد ذكرها في قوله: (قالا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا) . فَتابَ عَلَيْهِ فرجع عليه بالرحمة والقبول. فإن قلت: لم كرر: (قُلْنَا اهْبِطُوا) ؟ قلت: للتأكيد ولما نيط به من زيادة قوله: فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً. فإن قلت: ما جواب الشرط الأول؟ قلت: الشرط الثاني مع جوابه كقولك: إن جئتني فان قدرت أحسنت إليك. والمعنى: فإما يأتينكم منى هدى برسول أبعثه إليكم وكتاب أنزله عليكم بدليل قوله: (وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا) في مقابلة قوله: (فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ) فإن قلت: فلم جيء بكلمة الشك وإتيان الهدى كائن لا محالة لوجوبه؟ قلت: للإيذان بأنّ الإيمان باللَّه والتوحيد لا يشترط فيه بعثة الرسل وإنزال الكتب، وأنه إن لم يبعث رسولا ولم ينزل كتابا، كان الإيمان به وتوحيده واجباً لما ركب فيهم من العقول ونصب لهم من الأدلة ومكنهم من النظر والاستدلال. فإن قلت:

cedduk, lâ ilâhe illâ ente zalemtü nefsî fağfirlî innehû lâ yağfiru'z-zünûbe illâ ente (Seni tenzih ederim Allah'ım, hamdinle [Seni överim], ismin mübarektir, şanın yücedir; Senden başka ilah yoktur, ben nefsime zulmettim, beni bağışla, çünkü günahları ancak Sen bağışlarsın).'» İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Âdem: 'Ey Rabbim! Beni kudret elinle yaratmadın mı?' dedi. [Allah]: 'Evet' buyurdu. Âdem: 'Ey Rabbim! Bana ruhundan üflemedin mi?' dedi. [Allah]: 'Evet' buyurdu. Âdem: 'Ey Rabbim! Rahmetin gazabını geçmedi mi?' dedi. [Allah]: 'Evet' buyurdu. Âdem: 'Beni cennetine yerleştirmedin mi?' dedi. [Allah]: 'Evet' buyurdu. Âdem: 'Ey Rabbim! Eğer tevbe edip hâlimi düzeltirsem beni cennete geri döndürür müsün?' dedi. [Allah]: 'Evet' buyurdu.» Havvâ ona tâbi olduğu için Havvâ'nın tevbesi zikredilmeyip Âdem'in tevbesinin zikriyle yetinilmiştir; nitekim Kur'an ve Sünnet'in çoğunda kadınların zikri bundan dolayı dürülüp geçilmiştir (zikredilmemiştir). { قالا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا } “İkisi dediler ki: Ey Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik” kavlinde ise onu da zikretmiştir. { فَتابَ عَلَيْهِ } rahmet ve kabul ile ona yöneldi. Eğer: { قُلْنَا اهْبِطُوا } ifadesi niçin tekrar edilmiştir? dersen, derim ki: Tekit için ve kendisine { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً } sözünün ziyadesi bağlandığı içindir. Eğer: Birinci şartın cevabı nedir? dersen, derim ki: Tıpkı senin «Bana gelirsen, eğer gücüm yeterse sana iyilik ederim» sözündeki gibi, ikinci şart cevabıyla birlikte [birinci şartın cevabıdır]. Mana şudur: { فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ } kavlinin karşılığındaki { وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا } kavlinin delaletiyle, size göndereceğim bir elçi ve indireceğim bir kitap ile benden size bir hidayet gelirse demektir. Eğer: Hidayetin gelmesi vacip olduğu için muhakkak gerçekleşecek iken, niçin şek (şüphe/ihtimal) edatı ile getirilmiştir? dersen, derim ki: Allah'a imanda ve tevhidde peygamber gönderilmesinin ve kitap indirilmesinin şart olmadığını; O elçi göndermese ve kitap indirmese bile, insanlara yerleştirdiği akıllar, onlar için diktiği deliller ve onlara verdiği akıl yürütme ve istidlal imkânı sebebiyle O'na imanın ve tevhîdin vacip olduğunu bildirmek içindir. Eğer:

الخطيئة التي أهبط بها آدم إن كانت كبيرة فالكبيرة لا تجوز على الأنبياء، وإن كانت

Âdem'in kendisi sebebiyle [cennetten] indirildiği günah şayet büyük günah idiyse peygamberler için büyük günah caiz değildir; şayet

صغيرة، فلم جرى عليه ما جرى بسببها من نزع اللباس والإخراج من الجنة والإهباط من السماء، كما فعل بإبليس ونسبته إلى الغىّ والعصيان ونسيان العهد وعدم العزيمة والحاجة إلى التوبة؟ قلت: ما كانت إلا صغيرة مغمورة بأعمال قلبه من الإخلاص والأفكار الصالحة التي هي أجل الأعمال وأعظم الطاعات. وإنما جرى عليه ما جرى، تعظيما للخطيئة وتفظيعاً لشأنها وتهويلا، ليكون ذلك لطفاً له ولذرّيته في اجتناب الخطايا واتقاء المآثم، والتنبيه على أنه أخرج من الجنة بخطيئة واحدة، فكيف يدخلها ذو خطايا جمة. وقرئ: فمن تبع هُدَىَّ، على لغة هذيل، فلا خوف- بالفتح.

küçük günah idiyse, elbisenin soyulması, cennetten çıkarılma ve tıpkı İblis'e yapıldığı gibi gökten indirilme, sapkınlığa, isyana, ahdi unutmaya, azim sahibi olmamaya ve tevbeye muhtaç olmaya nispet edilmesi gibi başına gelenler onun sebebiyle neden başına geldi? dersen, derim ki: O, amellerin en yücesi ve taatlerin en büyüğü olan ihlâs ve salih düşüncelerden ibaret kalp amelleri içinde kaybolmuş küçük bir günahtan (zelle) başka bir şey değildi. Başına gelenler ise ancak günahın büyüklüğünü, durumunun korkunçluğunu ve dehşetini göstermek için vuku bulmuştur; ta ki bu durum, kendisi ve zürriyeti için günahlardan kaçınmada ve veballerden sakınmada bir lütuf olsun ve tek bir günah sebebiyle cennetten çıkarıldığına, binlerce günahı olanın oraya nasıl gireceğine dikkat çekilsin! Hüzeyl kabilesinin lügatine göre { هُدَىَّ } ve fetha ile { فلا خَوفَ } şeklinde de okunmuştur.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٤٠ الى ٤١]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 40-41]

يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٤٠) وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ (٤١)

{ يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٤٠) وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ (٤١) } “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın; bana verdiğiniz ahdi yerine getirin ki ben de size verdiğim ahdi yerine getireyim ve yalnızca benden korkun! (40) Yanınızdakini (Tevrat'ı) doğrulayıcı olarak indirdiğime (Kur'an'a) iman edin, onu inkâr edenlerin ilki siz olmayın ve ayetlerimi az bir değer karşılığında satmayın; yalnızca benden sakının! (41)”

إِسْرائِيلَ هو يعقوب ﵇ لقب له، ومعناه في لسانهم: صفوة اللَّه، وقيل عبد اللَّه. وهو بزنة إبراهيم وإسماعيل غير منصرف مثلهما لوجود العلمية والعجمة. وقرئ إسرائل، وإسرائلّ. وذِكرهم النعمة: أن لا يخلوا بشكرها، ويعتدّوا بها، ويستعظموها، ويطيعوا ماتحها. وأراد بها ما أنعم به على آبائهم مما عدّد عليهم: من الإنجاء من فرعون وعذابه ومن الغرق. ومن العفو عن اتخاذ العجل، والتوبة عليهم، وغير ذلك، وما أنعم به عليهم من إدراك زمن محمد ﵌ المبشر به في التوراة والإنجيل. والعهد يضاف إلى المعاهِد والمعاهَد جميعا. يقال أوفيت بعهدي، أى بما عاهدت عليه كقوله: (وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ) وأوفيت بعهدك: أى بما عاهدتك عليه. ومعنى وَأَوْفُوا بِعَهْدِي وأوفوا بما عاهدتموني عليه من الإيمان بى والطاعة لي، كقوله: (وَمَنْ أَوْفى بِما عاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ) ، (وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ) ، (رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ) ، أُوفِ بِعَهْدِكُمْ

İsrâîl, Yâkub aleyhisselâm'dır; onun lakabıdır ve onların dilindeki anlamı «Allah'ın seçkini», bir görüşe göre de «Allah'ın kulu»dur. İbrâhîm ve İsmâîl vezninde olup onlar gibi alem (özel isim) ve ucme (yabancı kökenli olma) sebebiyle gayrimunsarıftır. { إسرائل } ve { إسرائلّ } şeklinde de okunmuştur. Onların nimeti zikretmesi (hatırlaması); şükrünü terk etmemeleri, onu hesaba katıp büyük görmeleri ve onu bağışlayana itaat etmeleridir. [Nimet] ile atalarına ihsan ettiği ve kendilerine sayıp döktüğü şu hususları kastetmiştir: Firavun'dan, onun azabından ve boğulmaktan kurtarılmaları; buzağıya tapmaktan ötürü affedilmeleri, tevbelerinin kabul edilmesi ve benzeri şeyler ile Tevrat ve İncil'de müjdelenen Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in asrına yetişmekle kendilerine lütfettiği nimetler. Ahit (sözleşme), hem söz verene hem de söz verilene nispet edilebilir. Tıpkı { وَمَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan daha çok ahdine vefa gösteren kim vardır?” kavlinde olduğu gibi, «Ahdime vefa gösterdim» denilir, yani üzerine söz verdiğim şeye [vefa gösterdim demektir]; «Senin ahdine vefa gösterdim» denilir, yani sana verdiğim söze [vefa gösterdim demektir]. { وَأَوْفُوا بِعَهْدِي } kavlinin manası; tıpkı { وَمَنْ أَوْفى بِما عاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ } “Kim Allah'a verdiği ahde vefa gösterirse”, { وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ } “Onlardan kimi de Allah'a ahdetmiştir”, { رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ } “Allah'a verdikleri söze sadık kalan adamlar vardır” kavillerinde olduğu gibi, bana iman ve bana itaat hususunda bana verdiğiniz söze vefa gösterin demektir. { أُوفِ بِعَهْدِكُمْ }

بما عاهدتكم عليه من حسن الثواب على حسناتكم وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ فلا تنقضوا عهدى.

iyiliklerinize karşılık güzel mükâfat vermek hususunda size verdiğim ahdi yerine getireyim. { وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } ahdimi bozmayın, yalnızca benden korkun!

وهو من قولك: زيدا رهبته. وهو أوكد في إفادة الاختصاص من (إِيَّاكَ نَعْبُدُ) . وقرئ (أوفّ) بالتشديد: أى أبالغ في الوفاء بعهدكم، كقوله: (مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها) .

Bu, senin «Zeyd'den korktum» sözün kabilindendir. İhtisas (yalnızlık/özgülük) bildirmede { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } ifadesinden daha kuvvetlidir. Şedde ile { أوفّ } şeklinde de okunmuştur: Yani tıpkı { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها } “Kim bir iyilikle gelirse ona bundan daha hayırlısı vardır” kavlinde olduğu gibi, sizin ahdinizi ifa etmede ziyadesiyle karşılık veririm demektir.

ويجوز أن يريد بقوله: (وَأَوْفُوا بِعَهْدِي) ما عاهدوا عليه ووعدوه من الإيمان بنبىّ الرحمة والكتاب المعجز. ويدل عليه قوله: وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ أوّل من كفر به، أو أول فريق أو فوج كافر به، أو: ولا يكن كل واحد منكم أوّل كافر به، كقولك: كسانا حلة، أى كل واحد منا. وهذا تعريض بأنه كان يجب أن يكونوا أوّل من يؤمن به لمعرفتهم به وبصفته. ولأنهم كانوا المبشرين بزمان من أوحى إليه والمستفتحين على الذين كفروا به، وكانوا يعدون اتباعه أول الناس كلهم، فلما بعث كان أمرهم على العكس كقوله: (لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ مُنْفَكِّينَ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ) إلى قوله: (وَما تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّنَةُ) ، (فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ) . ويجوز أن يراد: ولا تكونوا مثل أول كافر به، يعنى من أشرك به من أهل مكة. أى: ولا تكونوا وأنتم تعرفونه مذكورا في التوراة موصوفا، مثل من لم يعرفه وهو مشرك لا كتاب له. وقيل: الضمير في «به» لما معكم، لأنهم إذا كفروا بما يصدّقه فقد كفروا به. والاشتراء استعارة للاستبدال كقوله تعالى: (اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى) وقوله:

{ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي } kavliyle, rahmet peygamberine ve mucize kitaba iman etme hususunda söz verdikleri ve vadettikleri şeyi kastetmiş olması da caizdir. Buna, { وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ } kavli delalet eder. [Bunun manası]: Onu inkâr edenlerin ilki yahut onu inkâr eden ilk fırka veya ilk topluluk olmayın ya da senin «Bize bir elbise giydirdi» yani her birimize [bir elbise giydirdi] demen gibi «Her biriniz onu inkâr edenlerin ilki olmasın» demektir. Bu, onu ve sıfatını bildikleri için ona ilk inananlar olmaları gerektiğine dair üstü kapalı bir sitemdir (tarizdir). Çünkü onlar, kendisine vahiy indirilen zâtın zamanını müjdeleyen ve inkâr edenlere karşı onunla zafer uman kimselerdi; insanların ilki olarak ona tâbi olacaklarını vaat ediyorlardı. Fakat o gönderilince durumları tam tersine döndü. Nitekim { لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ مُنْفَكِّينَ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ } “Ehl-i kitaptan ve müşriklerden inkâr edenler, kendilerine apaçık delil gelinceye kadar [küfürden] ayrılacak değillerdi” kavlinden { وَما تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّنَةُ } “Kendilerine kitap verilenler, ancak kendilerine apaçık delil geldikten sonra ayrılığa düştüler” ve { فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ } “Fakat tanıdıkları [peygamber] kendilerine gelince onu inkâr ettiler” kavillerine kadar [bu durum anlatılmıştır]. Bununla: «Onu ilk inkâr eden kimse gibi olmayın» manasının kastedilmiş olması da caizdir; yani Mekke ehlinden şirk koşan kimseler gibi olmayın demektir. Yani: Siz onu Tevrat'ta zikredilmiş ve vasfedilmiş olarak bildiğiniz halde, kitabı olmayan ve onu tanımayan bir müşrik gibi olmayın! «Be»deki zamirin, yanınızdakine (Tevrat'a) ait olduğu da söylenmiştir; çünkü onlar onu doğrulayanı inkâr ettiklerinde, bizzat onu da inkâr etmiş olurlar. Satın alma (iştirâ) ise tıpkı Allah Teâlâ'nın { اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } “Onlar hidayet karşılığında sapıklığı satın aldılar” kavlinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi değiştirmekten (istibdâlden) istiaredir:

كَمَا اشْتَرَى المُسْلِمُ إذْ تَنَصَّرَا

«Tıpkı hıristiyanlaşınca müslümanın satın aldığı (değiştiği) gibi»

وقوله:

Ve şu sözündeki gibi:

فإنِّى شَرَيْتُ الحِلْمَ بَعْدَك بالجَهْلِ

«Şüphesiz ben, senden sonra hilmi (ağırbaşlılığı) cehaletle değiştim (sattım).»

يعنى ولا تستبدلوا بآياتى ثمنا وإلا فالثمن هو المشترى به. والثمن القليل الرياسة التي كانت لهم في قومهم، خافوا عليها الفوات لو أصبحوا أتباعا لرسول اللَّه ﷺ فاستبدلوها- وهي بدل قليل ومتاع يسير- بآيات اللَّه وبالحق الذي كل كثير إليه قليل، وكل كبير إليه حقير، فما بال القليل الحقير. وقيل كانت عامّتهم يعطون أحبارهم من زروعهم وثمارهم، ويهدون إليهم الهدايا، ويرشونهم الرشا على تحريفهم الكلم، وتسهيلهم لهم ما صعب عليهم من الشرائع. وكان ملوكهم يدرّون عليهم الأموال ليكتموا أو يحرّفوا.

Yani ayetlerimin karşılığında bir değer (semen) alıp değiştirmeyin; aksi takdirde semen, karşılığında satın alınan şeydir. «Az bir değer» ise, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in tâbileri olurlarsa elden gitmesinden korktukları kavimleri içindeki riyasetleridir (liderlikleridir). Böylece onlar bu [riyaseti] —ki o az bir bedel ve önemsiz bir metadır— Allah'ın ayetleriyle ve yanında her çoğun az, her büyüğün değersiz kaldığı hakikatle değiştiler; nerede kaldı ki az ve değersiz olan bir şey olsun! Denildi ki: Onların avamı, ekinlerinden ve meyvelerinden hahamlarına verir, onlara hediyeler takdim eder ve kelimeleri tahrif etmeleri ve şeriatlardan kendilerine zor gelen şeyleri kolaylaştırmaları karşılığında onlara rüşvet verirlerdi. Kralları da [gerçeği] gizlemeleri yahut tahrif etmeleri için onlara bolca mal akıtırdı.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٤٢ الى ٤٣]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 42-43]

وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤٢) وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ (٤٣)

{ وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤٢) وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ (٤٣) } “Bile bile hakkı bâtıla karıştırmayın ve hakkı gizlemeyin. (42) Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve rükû edenlerle birlikte rükû edin. (43)”

الباء التي في بِالْباطِلِ إن كانت صلة مثلها في قولك: لبست الشيء بالشيء خلطته به، كأن المعنى: ولا تكتبوا في التوراة ما ليس منها فيختلط الحق المنزل بالباطل الذي كتبتم، حتى لا يميز بين حقها وباطلكم، وإن كانت باء الاستعانة كالتي في قولك: كتبت بالقلم، كان المعنى: ولا تجعلوا الحق ملتبسا مشتبها بباطلكم الذي تكتبونه وَتَكْتُمُوا جزم داخل تحت حكم النهى بمعنى: ولا تكتموا. أو منصوب بإضمار أن، والواو بمعنى الجمع، أى ولا تجمعوا لبس الحق بالباطل وكتمان الحق، كقولك: لا تأكل السمك وتشرب اللبن. فإن قلت: لبسهم وكتمانهم ليسا بفعلين متميزين حتى ينهوا عن الجمع بينهما، لأنهم إذا لبسوا الحق بالباطل فقد كتموا الحق ؟ قلت: بل هما متميزان، لأن لبس الحق بالباطل ما ذكرنا

{ بِالْباطِلِ } [ifadesindeki] bâ (ب), şayet senin «لبست الشيء بالشيء / Bir şeyi bir şeye karıştırdım» sözündeki gibi sıla (geçiş/ilave harfi) ise, mana sanki şöyle olur: Tevrat'a ondan olmayan şeyleri yazmayın ki indirilmiş hak ile yazdığınız bâtıl birbirine karışmasın, ta ki onun hakkı ile sizin bâtılınız birbirinden ayırt edilemez hale gelmesin. Şayet senin «كتبت بالقلم / Kalemle yazdım» sözündeki gibi istiâne bâ'sı (vasıta bildiren harf-i cer) ise, mana şöyle olur: Hakkı, yazmakta olduğunuz bâtılınız sebebiyle örtülü ve şüpheli hale getirmeyin. { وَتَكْتُمُوا } [fiili], { وَلا تَكْتُمُوا } “ve gizlemeyin” manasında nehiy hükmü altına giren bir meczumdur. Yahut gizli bir en (أن) ile mansubdur ve vâv (و) cemiyet (birliktelik) manasındadır. Yani: Tıpkı senin «لا تأكل السمك وتشرب اللبن / Balık yiyip aynı zamanda süt içme» sözün gibi, hakkı bâtıla karıştırmak ile hakkı gizlemeyi bir araya getirmeyin [demektir]. Eğer: «Onların [hakkı] karıştırmaları ile gizlemeleri, ikisini bir arada yapmaktan nehyedilecek derecede birbirinden ayrı iki fiil değildir; çünkü hakkı bâtıla karıştırdıklarında zaten hakkı gizlemiş olurlar?» dersen, derim ki: Bilakis ikisi birbirinden ayrı fiillerdir. Zira hakkı bâtıla karıştırmak, zikrettiğimiz üzere

من كتابتهم في التوراة ما ليس منها. وكتمانهم الحق أن يقولوا: لا نجد في التوراة صفة محمد ﵌، أو حكم كذا. أو يمحوا ذلك. أو يكتبوه على خلاف ما هو عليه.

Tevrat'a ondan olmayan şeyleri yazmalarıdır. Hakkı gizlemeleri ise: «Tevrat'ta Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını veya şu hükmü bulamıyoruz» demeleri yahut onu silmeleri ya da olduğu halin aksine yazmalarıdır.

وفي مصحف عبد اللَّه: وتكتمون، بمعنى كاتمين وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ في حال علمكم أنكم لابسون كاتمون، وهو أقبح لهم، لأنّ الجهل بالقبيح ربما عذر راكبه وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ يعنى صلاة المسلمين وزكاتهم وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ منهم، لأنّ اليهود لا ركوع في صلاتهم. وقيل «الركوع» الخضوع والانقياد لما يلزمهم في دين اللَّه. ويجوز أن يراد بالركوع: الصلاة، كما يعبر عنها بالسجود، وأن يكون أمرا بأن يصلى مع المصلين، يعنى في الجماعة، كأنه قيل: وأقيموا الصلاة وصلوها مع المصلين، لا منفردين.

Abdullah'ın mushafında «gizleyiciler olarak» manasında { وتكتمون } şeklindedir. { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } karıştıran ve gizleyenler olduğunuzu bildiğiniz halde [yapmayın]. Bu onlar için daha çirkindir; çünkü çirkin olanı bilmemek bazen onu işleyeni mazur kılabilir. { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } yani müslümanların namazını ve zekâtını [kastediyor]. { وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ } onlardan rükû edenlerle beraber [rükû edin]; çünkü yahudilerin namazında rükû yoktur. «Rükû»nun, Allah'ın dininde kendilerine gerekli olan şeylere boyun eğmek ve itaat etmek olduğu da söylenmiştir. Tıpkı secde ile namazın ifade edilmesi gibi rükû ile namazın kastedilmiş olması ve bunun namaz kılanlarla birlikte yani cemaatle namaz kılma emri olması da caizdir; sanki: «Namazı dosdoğru kılın ve onu tek başınıza değil, namaz kılanlarla beraber kılın» denilmiştir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٤٤ الى ٤٦]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 44-46]

أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٤٤) وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلاَّ عَلَى الْخاشِعِينَ (٤٥) الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ (٤٦)

{ أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٤٤) وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلاَّ عَلَى الْخاشِعِينَ (٤٥) الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ (٤٦) } “Siz Kitab'ı okuduğunuz halde, insanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz? Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz? (44) Sabır ve namazla yardım dileyin. Şüphesiz o, huşû duyanlardan başkasına pek ağır gelir. (45) Onlar ki, Rablerine kavuşacaklarına ve gerçekten O'na döneceklerine inanırlar. (46)”

أَتَأْمُرُونَ الهمزة للتقرير مع التوبيخ والتعجيب من حالهم. والبرّ سعة الخير والمعروف.

{ أَتَأْمُرُونَ } lafzındaki hemze, azarlama ve onların durumuna hayret etme ile birlikte takrir (kabullendirme) içindir. Birr (البرّ); hayrın ve iyiliğin genişliğidir.

ومنه البر لسعته، ويتناول كل خير. ومنه قولهم: صدقت وبررت. وكان الأحبار يأمرون من نصحوه في السر من أقاربهم وغيرهم باتباع محمد ﷺ ولا يتبعونه. وقيل كانوا يأمرون بالصدقة ولا يتصدّقون، وإذا أتوا بصدقات ليفرّقوها خانوا فيها. وعن محمد بن واسع: بلغني أنّ ناسا من أهل الجنة اطلعوا على ناس من أهل النار فقالوا لهم: قد كنتم تأمروننا بأشياء عملناها فدخلنا الجنة. قالوا كنا نأمركم بها ونخالف إلى غيرها وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وتتركونها من البر كالمنسيات وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ تبكيت مثل قوله: (وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ) يعنى تتلون التوراة وفيها نعت محمد ﷺ، أو فيها الوعيد على الخيانة وترك البر ومخالفة القول العمل أَفَلا تَعْقِلُونَ توبيخ عظيم بمعنى: أفلا تفطنون لقبح ما أقدمتم عليه حتى يصدكم استقباحه عن ارتكابه، وكأنكم في ذلك مسلوبو العقول، لأن العقول تأباه وتدفعه. ونحوه (أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ) . وَاسْتَعِينُوا على حوائجكم إلى اللَّه بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ أى بالجمع بينهما، وأن تصلوا صابرين على تكاليف الصلاة، محتملين لمشاقها وما يجب فيها- من إخلاص القلب، وحفظ النيات، ودفع الوساوس

Genişliğinden ötürü kara parçasına 'berr' denilmesi de bundandır ve her hayrı kapsar. Onların «Doğru söyledin ve iyilik ettin (sadakte ve bererte)» sözü de bu köktendir. Hahamlar, akrabalarından ve başkalarından gizlice nasihat ettikleri kimselere Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e uymalarını emreder, fakat kendileri uymazlardı. Sadaka vermeyi emredip kendilerinin sadaka vermedikleri, dağıtmak üzere kendilerine sadakalar getirildiğinde ise bunlara hıyanet ettikleri de söylenmiştir. Muhammed b. Vâsi‘den rivayet edildiğine göre: Bana ulaştı ki cennet ehlinden birtakım kimseler cehennem ehlinden birtakım kimseleri görüp onlara şöyle derler: «Siz bize birtakım şeyler emrederdiniz, biz de onları yaptık ve cennete girdik.» Onlar da: «Biz size onları emreder, kendimiz ise başka şeyleri yapardık» derler. { وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ } kendinizi unutulmuşlar gibi iyilikten mahrum bırakıyorsunuz. { وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ } tıpkı { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Bildiğiniz halde” kavli gibi bir kınamadır (tebkîttir). Yani Tevrat'ı okuyorsunuz; onda Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfı yahut hıyanete, iyiliği terk etmeye ve sözün amele muhalif olmasına dair tehdit vardır. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } büyük bir azarlamadır; manası şudur: Kalkıştığınız şeyin çirkinliğini anlamıyor musunuz ki onu çirkin görmeniz sizi onu işlemekten alıkoysun; sanki bu hususta akılları alınmış gibisiniz, çünkü akıllar bunu reddeder ve defeder. { أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Size de Allah'tan başka taptıklarınıza da yuh olsun! Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” kavli de bunun gibidir. { وَاسْتَعِينُوا } Allah'tan olan ihtiyaçlarınız için yardım dileyin, { بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } yani ikisini birleştirerek ve namazın mükellefiyetlerine sabredip onun meşakkatlerine ve onda vacip olan kalp ihlâsına, niyetleri korumaya, vesveseleri defetmeye katlanarak namaz kılmak suretiyle [yardım dileyin].

ومراعاة الآداب، والاحتراس من المكاره مع الخشية والخشوع، واستحضار العلم بأنه انتصاب بين يدي جبار السموات، ليسأل فك الرقاب عن سخطه وعذابه. ومنه قوله تعالى:

Edeplere riayet ederek, korku ve huşû ile birlikte mekruhlardan sakınarak ve bunun göklerin Cebbâr'ının huzurunda durmak olduğunu ve O'nun gazabından ve azabından boyunların kurtulmasını istemek için yapıldığını hatırda tutarak [namaz kılın]. Allah Teâlâ'nın şu kavli de bu kabildendir:

(وأْمر أهلك بالصلاة واصطبر عليها) أو: واستعينوا على البلايا والنوائب بالصبر عليها والالتجاء إلى الصلاة عند وقوعها. وكان رسول اللَّه ﷺ «إذا حزبه أمر فزع إلى الصلاة» وعن ابن عباس أنه نعى إليه أخوه «قثم» وهو في سفر، فاسترجع وتنحى عن الطريق فصلى ركعتين أطال فيهما الجلوس، ثم قام يمشى إلى راحلته وهو يقول: واستعينوا بالصبر والصلاة» وقيل: الصبر الصوم، لأنه حبس عن المفطرات. ومنه قيل لشهر رمضان:

{ وأْمر أهلك بالصلاة واصطبر عليها } “Ailene namazı emret ve kendin de ona sabırla devam et.” Yahut: Belalara ve musibetlere karşı onlara sabrederek ve onlar başa geldiğinde namaza sığınarak yardım dileyin. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem «kendisini üzen bir işle karşılaştığında hemen namaza koşardı». İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre, o bir yolculukta iken kendisine kardeşi Kusem'in vefat haberi verildi; bunun üzerine istircâda bulundu (İnnâ lillâh... dedi), yoldan çekilip oturuşunu uzattığı iki rekât namaz kıldı, sonra { واستعينوا بالصبر والصلاة } diyerek bineğine doğru yürüyüp gitti. Sabrın oruç olduğu da söylenmiştir; çünkü o, orucu bozan şeylerden [nefsi] alıkoymaktır. Ramazan ayına

شهر الصبر. ويجوز أن يراد بالصلاة الدعاء، وأن يستعان على البلايا بالصبر، والالتجاء إلى الدعاء، والابتهال إلى اللَّه تعالى في دفعه وَإِنَّها الضمير للصلاة أو للاستعانة. ويجوز أن يكون لجميع الأمور التي أمر بها بنو إسرائيل ونهوا عنها من قوله: (اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ) إلى (وَاسْتَعِينُوا) . لَكَبِيرَةٌ لشاقة ثقيلة من قولك: كبر علىّ هذا الأمر، (كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ ما تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ) . فإن قلت: مالها لم تثقل على الخاشعين والخشوع في نفسه مما يثقل؟ قلت:

sabır ayı denilmesi bundandır. Namaz ile duanın kastedilmiş olması ve belalara karşı sabırla, duaya sığınarak ve onun defedilmesi hususunda Allah Teâlâ'ya yalvarıp yakararak yardım dilenmesi manasının kastedilmiş olması da caizdir. { وَإِنَّها } kavlindeki zamir namaza yahut yardım dilemeye racidir. { اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ } kavlinden { وَاسْتَعِينُوا } kavline kadar İsrâiloğullarına emredilen ve yasaklanan bütün hususlara raci olması da caizdir. { لَكَبِيرَةٌ } pek meşakkatli ve pek ağırdır; nitekim senin «Bu iş bana ağır geldi (kebura aleyye)» sözün ve { كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ ما تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ } “Kendilerini davet ettiğin şey müşriklere ağır geldi” kavli böyledir. Eğer: Huşûnun kendisi de ağır gelen şeylerden olduğu halde, o huşû duyanlara niçin ağır gelmemiştir? dersen, derim ki:

لأنهم يتوقعون ما ادّخر للصابرين على متاعبها فتهون عليهم. ألا ترى إلى قوله تعالى: الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ أى يتوقعون لقاء ثوابه ونيل ما عنده، ويطمعون فيه. وفي مصحف عبد اللَّه: يعلمون. ومعناه: يعلمون أن لا بد من لقاء الجزاء فيعملون على حسب ذلك. ولذلك فسر «يظنون» بيتيقنون. وأما من لم يوقن بالجزاء ولم يرج الثواب، كانت عليه مشقة خالصة فثقلت عليه كالمنافقين والمراءين بأعمالهم. ومثاله من وعد على بعض الأعمال والصنائع أجرة زائدة على مقدار عمله، فتراه يزاوله برغبة ونشاط وانشراح صدر ومضاحكة لحاضريه، كأنه يستلذ مزاولته بخلاف حال عامل يتسخره بعض الظلمة. ومن ثمّ قال رسول اللَّه ﵌ «وجعلت قرّة عينى في الصلاة» وكان يقول «يا بلال

Çünkü onlar, namazın meşakkatlerine sabredenler için saklanan [mükâfatı] umarlar da bu [namaz] onlara kolay gelir. Görmez misin Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu: { الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ } “Onlar ki Rablerine kavuşacaklarını... zannederler (kesin olarak bilirler).” Yani O'nun sevabına kavuşmayı, katındakine nail olmayı umarlar ve bunu şiddetle arzu ederler. Abdullah [b. Mes‘ûd]'un mushafında [bu ifade] { يعلمون } (kesin olarak bilirler) şeklindedir. Bunun anlamı şudur: Onlar mükâfat ve ceza ile kesinlikle karşılaşacaklarını bilirler ve buna göre amel ederler. Bu sebepledir ki «yazunnûne (zannederler)» ifadesi «yûkınûne / yeteyakkanûne (kesin olarak bilirler)» şeklinde tefsir edilmiştir. Karşılığa kesin olarak inanmayan ve sevap ummayan kimseye gelince; bu ona sırf bir külfet ve meşakkat olur, dolayısıyla da münafıklara ve amelleriyle gösteriş yapanlara olduğu gibi ona da ağır gelir. Bunun örneği, yaptığı bazı iş ve zanaatlar karşılığında işinin hakkından fazla bir ücret vadedilen kimsedir; onu istekle, şevkle, gönül ferahlığıyla ve yanında bulunanlara tebessüm ederek işini yaparken görürsün. Sanki o işi yapmaktan lezzet alır; oysa bazı zalimlerin angaryayla zorla çalıştırdığı bir işçinin durumu böyle değildir. Bundan dolayı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « وجعلت قرّة عينى في الصلاة » «Gözümün aydınlığı namazda kılındı» buyurmuştur ve şöyle derdi: «Ey Bilâl...

روّحنا» والخشوع. الإخبات والتطامن. ومنه: الخشعة للرملة المتطامنة. وأما الخضوع فاللين والانقياد. ومنه: خضعت بقولها إذا لينته.

Bizi [namazla] rahatlat.» Huşû (الخشوع); alçakgönüllülük (ihbât) ve boyun eğmektir (tatamün). Alçak kum tepeciğine 'el-haş‘a' denilmesi de bu köktendir. Hudû (الخضوع) ise yumuşaklık ve itaattir. Sözünü yumuşattığında «Sözüyle boyun eğdi/yumuşattı (hada‘at bi-kavlihâ)» denilmesi de bu köktendir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٤٧ الى ٤٨]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 47-48]

يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (٤٧) وَاتَّقُوا يَوْماً لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٤٨)

{ يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (٤٧) وَاتَّقُوا يَوْماً لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٤٨) } “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi ve sizi cümle âleme üstün kıldığımı hatırlayın. (47) Ve öyle bir günden sakının ki, hiçbir kimse bir başkası adına bir şey ödeyemez, kimseden şefaat kabul edilmez, kimseden bir fidye alınmaz ve onlara yardım da edilmez. (48)”

وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ نصب عطف على: (نِعْمَتِيَ) أى اذكروا نعمتي وتفضيلي عَلَى الْعالَمِينَ على الجم الغفير من الناس، كقوله تعالى: (بارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ) يقال: رأيت عالما من الناس يراد الكثرة يَوْماً يريد يوم القيامة لا تَجْزِي لا تقضى عنها شيئا من الحقوق. ومنه الحديث في جذعة بن نيار: «تجزى عنك ولا تجزى عن أحد بعدك» وشَيْئاً مفعول به ويجوز أن يكون في موضع مصدر، أى قليلا من الجزاء، كقوله تعالى: (وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً) ومن قرأ (لا تجزئ) من أجزأ عنه إذا أغنى عنه، فلا يكون في قراءته إلا بمعنى شيئا من الإجزاء. وقرأ أبو السرار الغنوي: لا تجزى نسمة عن نسمة شيئا. وهذه الجملة منصوبة المحل صفة ليوما. فإن قلت: فأين العائد منها إلى الموصوف؟ قلت: هو محذوف تقديره: لا تجزى فيه. ونحوه ما أنشده أبو على:

{ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ } ifadesi, { نِعْمَتِيَ } lafzına atıfla mensuptur; yani nimetimi ve sizi üstün kılışımı hatırlayın demektir. { عَلَى الْعالَمِينَ } Allah Teâlâ'nın { بارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ } “Onu âlemlere bereketli kıldık” kavlinde olduğu gibi, insanlardan büyük bir topluluğa [üstün kıldığımı hatırlayın]. Çokluk kastedilerek «İnsanlardan bir âlem gördüm» denilir. { يَوْماً } kıyamet gününü kastetmektedir. { لا تَجْزِي } onun adına haklardan hiçbir şeyi ödemez/karşılamaz. İbn Niyâr'ın bir yaşındaki keçisi (cezea) hakkındaki «Bu senin yerine geçer (yeterli olur), fakat senden sonra kimse için geçerli olmaz» hadisi bu kabildendir. { شَيْئاً } lafzı mef'ûlün bihtir; Allah Teâlâ'nın { وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً } “Onlara hiçbir haksızlık yapılmaz” kavlinde olduğu gibi az bir karşılık manasında masdar yerinde olması da caizdir. «Bir kimseye yetti/fayda verdi» manasındaki eczee fiilinden { لا تُجْزِئُ } şeklinde okuyan kimsenin kıraatinde bu kelime ancak bir miktar yetme/kâfi gelme manasında olur. Ebü's-Serrâr el-Ganevî: «Hiçbir can (neseme) başka bir can adına bir şey ödemez» şeklinde okumuştur. Bu cümle mahallen mensup olup { يَوْماً } kelimesinin sıfatıdır. Eğer: Bu cümleden mevsûfa dönen ait zamir nerededir? dersen, derim ki: O hazfedilmiştir, takdiri «O günde ödemez (lâ teczî fîhi)» şeklindedir. Ebû Ali'nin inşad ettiği şu beyit de bunun gibidir:

تَرَوَّحِى أَجْدَرُ أَنْ تَقِيلِى

«Akşam vakti yola çık, [öğle sıcağında] dinlenmeye (kaylûle yapmaya) daha layıksın»

أى ماء أجدر بأن تقيلى فيه. ومنهم من ينزل فيقول: اتسع فيه، فأجرى مجرى المفعول به فحذف الجار ثم حذف الضمير كما حذف من قوله: أم مال أصابوا. ومعنى التنكير أن نفسا من الأنفس لا تجزى عن نفس منها شيئا من الأشياء، وهو الإقناط الكلى القطاع للمطامع.

Yani «İçinde öğle uykusuna yatmana (kaylûle yapmana) daha layık olan bir su [vardır]» demektir. Onlardan bazıları ise bunu şöyle açıklar: Onda genişlik yapılmış (zarfiyet genişletilmiş), böylece mef'ûlün bih konumuna getirilerek önce cer harfi, sonra da tıpkı «Yoksa elde ettikleri bir mal mıdır?» sözünde hazfedildiği gibi zamir hazfedilmiştir. Nekre olarak gelmesinin manası ise; canlardan herhangi bir canın, onlardan herhangi bir can adına şeylerden hiçbir şeyi ödeyemeyeceğidir ki bu, bütün beklentileri kökünden kesip atan tam bir ümitsiz bırakmadır.

وكذلك قوله: وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ أى فدية لأنها معادلة للمفدى.

{ وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ } kavli de böyledir; yani fidye [alınmaz], çünkü fidye, kurtarılacak şeye denk olan bedeldir (muâdildir).

ومنه الحديث «لا يقبل منه صرف ولا عدل» أى توبة ولا فدية. وقرأ قتادة: ولا يقبل منها شفاعة، على بناء الفعل للفاعل وهو اللَّه ﷿، ونصب الشفاعة. وقيل: كانت اليهود تزعم أن آباءهم الأنبياء يشفعون لهم فأويسوا. فإن قلت: هل فيه دليل على أنّ الشفاعة لا تقبل للعصاة ؟ قلت: نعم، لأنه نفى أن تقضى نفس عن نفس حقاً أخلت به من فعل

« لا يُقْبَلُ مِنْهُ صَرْفٌ وَلَا عَدْلٌ » «Ondan ne bir sarf (tevbe/nafile) ne de bir adl (fidye/farz) kabul edilir» hadisi de bu kabildendir; yani tevbe ve fidye [kabul edilmez]. Katâde ise fiili fâile -ki o da azîz ve celîl olan Allah'tır- bina ederek ve «شفاعة» kelimesini mansub kılarak «وَلا يَقْبَلُ مِنْها شَفَاعَةً» şeklinde okumuştur. Şöyle de denilmiştir: Yahudiler, peygamber olan atalarının kendilerine şefaat edeceğini iddia ediyorlardı; bu sebeple ümitsizliğe düşürüldüler. Eğer: “Bunda günahkârlar için şefaatin kabul edilmeyeceğine dair bir delil var mıdır?” dersen, derim ki: Evet [vardır]; zira O, bir nefsin başka bir nefis adına yapma

أو ترك، ثم نفى أن يقبل منها شفاعة شفيع فعلم أنها لا تقبل للعصاة. فإن قلت: الضمير في (وَلا يُقْبَلُ مِنْها) إلى أى النفسين يرجع؟ قلت: إلى الثانية العاصية غير المجزى عنها، وهي التي لا يؤخذ منها عدل. ومعنى لا يقبل منها شفاعة: إن جاءت بشفاعة شفيع لم يقبل منها.

veya terk etme türünden ihmal ettiği bir hakkı ödemesini nefyetmiş, ardından da ondan hiçbir şefaatçinin şefaatinin kabul edilmeyeceğini nefyetmiştir; böylece günahkârlar için şefaatin kabul edilmeyeceği anlaşılmıştır. Eğer: { وَلا يُقْبَلُ مِنْها } kavlindeki zamir iki nefisten hangisine racidir? dersen, derim ki: İkinci olan, yerine bir şey ödenmeyen günahkâr nefse racidir; kendisinden fidye alınmayacak olan da odur. Ondan şefaatin kabul edilmemesinin manası ise şudur: Bir şefaatçinin şefaatiyle gelse bile bu ondan kabul edilmez.

ويجوز أن يرجع إلى النفس الأولى، على أنها لو شفعت لها لم تقبل شفاعتها، كما لا تجزى عنها شيئا، ولو أعطت عدلا عنها لم يؤخذ منها وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ يعنى ما دلت عليه النفس المنكرة من النفوس الكثيرة والتذكير بمعنى العباد والأناسى، كما تقول: ثلاثة أنفس.

Birinci nefse raci olması da caizdir; buna göre eğer o, diğeri için şefaat etseydi tıpkı onun adına hiçbir şeyi ödeyemeyeceği ve onun adına fidye verseydi kabul edilmeyeceği gibi şefaati de kabul edilmezdi. { وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } yani nekre olan nefis lafzının delalet ettiği pek çok nefsi kastetmektedir; müzekker zamir getirilmesi ise kullar ve insanlar manasında olmasındandır; nitekim senin «üç kişi (selâsetü enfüs)» demen gibidir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٤٩]

[Bakara Suresi (2), Ayet 49]

وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (٤٩)

{ وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (٤٩) } “Hani sizi, azabın en kötüsüne uğratan, oğullarınızı boğazlayıp kadınlarınızı (kız çocuklarınızı) sağ bırakan Firavun ailesinden kurtarmıştık. Bunda Rabbinizden sizin için büyük bir imtihan vardı. (49)”

أصل آلِ أهل، ولذلك يصغر بأهيل، فأبدلت هاؤه ألفاً. وخص استعماله بأولى الخطر والشأن كالملوك وأشباههم، فلا يقال آل الإسكاف والحجام. وفِرْعَوْنَ علم لمن ملك العمالقة، كقيصر: لملك الروم، وكسرى: لملك الفرس. ولعتوّ الفراعنة اشتقوا: تفرعن فلان، إذا عتا وتجبر. وفي ملح بعضهم:

Âl (آلِ) kelimesinin aslı 'ehl'dir (أهل); bu yüzden 'üheyl' şeklinde ismi tasgîri yapılır; [ehl'deki] he harfi elife dönüştürülmüştür. Kullanımı ise krallar ve benzerleri gibi itibar ve mevki sahiplerine tahsis edilmiştir; dolayısıyla kunduracının âli veya hacamatçının âli denilmez. Firavun (فِرْعَوْنَ) ise Rum kralı için 'Kayser', Fars kralı için 'Kisrâ' denildiği gibi Amâlika kavmine hükümdar olanların unvanıdır. Firavunların azgınlığı sebebiyle, bir kimse azıp zorbalaştığı zaman «Falanca firavunlaştı (tefer‘ane)» türetmesi yapılmıştır. Nüktedan bir şairin latifesinde şöyle denmiştir:

قَدْ جَاءَهُ الْمُوسَى الْكَلُومُ فَزَادَ فِى … أقْصَى تَفَرْعُنِهِ وَفَرْطِ عُرَامِهِ

«Yaralı (konuşan) Mûsâ ona geldiğinde o, firavunluğunun zirvesini ve taşkınlığının aşırılığını artırdı»

وقرئ: أنجيناكم، ونجيتكم يَسُومُونَكُمْ من سامه خسفاً إذا أولاه ظلما. قال عمرو بن كلثوم:

{ أنجيناكم } ve { نجيتكم } şeklinde de okunmuştur. { يَسُومُونَكُمْ } ifadesi, bir kimseye zulmettiğinde söylenen «Ona zillet tattırdı/dayattı (sâmehu hasfen)» sözündendir. Amr b. Kulsûm şöyle demiştir:

إذَا مَا الْمَلْكُ سَامَ النَّاسَ خَسْفاً … أَبَيْنَا أَنْ يَقِرَّ الْخَسْفُ فِينَا

«Hükümdar insanlara zillet reva gördüğünde / Biz, o zilletin içimizde yer etmesini kabul etmeyiz.»

وأصله من سام السلعة إذا طلبها. كأنه بمعنى يبغونكم سُوءَ الْعَذابِ ويريدونكم عليه.

Bunun aslı ise, mala talip olduğunda kullanılan «Malın fiyatını sordu/istedi (sâme's-sıl‘ate)» ifadesindendir. Sanki mana: Size kötü azabı reva görüyorlar ve sizi ona maruz bırakmak istiyorlar demektir.

والسوء: مصدر السيئ: يقال أعوذ باللَّه من سوء الخلق وسوء الفعل، يراد قبحهما. ومعنى سوء العذاب- والعذاب كله سيئ-: أشدّه وأفظعه، كأنه قبحه بالإضافة لي سائره.

Sû' (السوء); kötü (seyyi') kelimesinin masdarıdır. İkisinin çirkinliği kastedilerek «Kötü ahlaktan ve kötü amelden Allah'a sığınırım» denilir. Azabın tamamı kötü olduğu halde { سُوءَ الْعَذابِ } kavlinin manası; onun en şiddetlisi ve en korkuncudur; sanki diğerine nispetle onun çirkinliğini [ifade etmektedir].

ويُذَبِّحُونَ: بيان لقوله يسومونكم. ولذلك ترك العاطف كقوله تعالى: يُضاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا وقرأ الزهري (يذبحون) بالتخفيف كقولك: قطعت الثياب وقطعتها.

{ يُذَبِّحُونَ } ifadesi, «yesûmûneküm» (size reva görüyorlar) sözünün açıklamasıdır. Bu sebeple, Yüce Allah'ın { يُضاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenlerin sözlerine benzetiyorlar” kavlinde olduğu gibi atıf harfi terk edilmiştir. Zührî, «elbiseleri kestim (katta'tü ve kata'tü)» demen gibi, şeddesiz olarak (yezbehûne) şeklinde okumuştur.

وقرأ عبد اللَّه: يقتلون. وإنما فعلوا بهم ذلك لأنّ الكهنة أنذروا فرعون بأنه يولد مولود يكون على يده هلاكه، كما أنذر نمروذ. فلم يغن عنهما اجتهادهما في التحفظ، وكان ما شاء اللَّه.

Abdullah ise «yaktülûne» şeklinde okumuştur. Onlara bunu yapmalarının sebebi; Nemrud'un uyarıldığı gibi, Firavun'un da kâhinler tarafından, kendi helakinin elinden olacağı bir erkek çocuğun doğacağı konusunda uyarılmış olmasıydı. Korunma konusundaki gayretleri ikisine de hiçbir fayda sağlamadı ve Allah'ın dilediği oldu.

والبلاء المحنة إن أشير بذلكم إلى صنيع فرعون. والنعمة إن أشير به إلى الإنجاء.

Eğer «zâliküm» ile Firavun'un yaptığına işaret ediliyorsa belâ (imtihan), mihnettir (sıkıntı ve azaptır); eğer onunla kurtarılmaya işaret ediliyorsa nimettir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٥٠]

[Bakara Suresi (2), Ayet 50]

وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْناكُمْ وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٠)

{ وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْناكُمْ وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٠) } “Hani sizin için denizi yarmış, sizi kurtarmış ve Firavun ailesini de siz bakıp dururken suda boğmuştuk. (50)”

فَرَقْنا فصلنا بين بعضه وبعض حتى صارت فيه مسالك لكم. وقرئ: فرّقنا، بمعنى فصلنا. يقال: فرق بين الشيئين، وفرّق بين الأشياء لأن المسالك كانت اثنى عشر على عدد الأسباط. فإن قلت: ما معنى بِكُمُ؟ قلت: فيه أوجه: أن يراد أنهم كانوا يسلكونه، ويتفرّق الماء عند سلوكهم، فكأنما فرق بهم كما يفرق بين الشيئين بما يوسط بينهما، وأن يراد فرقناه بسببكم وبسبب إنجائكم، وأن يكون في موضع الحال بمعنى فرقناه ملتبسا بكم كقوله:

{ فَرَقْنا } içinde sizin için yollar oluşuncaya kadar denizin bir kısmını diğerinden ayırdık demektir. Ayırdık manasında «farraknâ» şeklinde de okunmuştur. İki şeyin arası ayrıldığında «faraka beyne'ş-şey'eyn», [ikiden fazla] şeylerin arası ayrıldığında ise «farraka beyne'l-eşyâ'» denir; çünkü kabilelerin (esbât) sayısı kadar on iki yol bulunmaktaydı. Eğer « { بِكُمُ } ifadesinin manası nedir?» dersen, derim ki: Bunda vecihler vardır: Onların denizde yürüdükleri ve onların yürümesiyle suyun ayrıldığı, dolayısıyla aralarına bir şey sokularak iki şeyin birbirinden ayrılması gibi adeta onlarla yarıldığı kastedilmiş olabilir; sizin sebebinizle ve kurtarılmanız sebebiyle yardık manası kastedilmiş olabilir; yahut şairin şu sözünde olduğu gibi:

تَدُوسُ بِنَا الْجَمَاجِمَ وَالتَّرِيبا

«[Atlar] biz üstündeyken kafataslarını ve toprağı çiğner»

أى تدوسها ونحن راكبوها. وروى أنّ بنى إسرائيل قالوا لموسى: أين أصحابنا لا نراهم؟ قال:

yani biz üzerindeyken çiğner manasında, size bitişik/beraberinizde olduğu halde onu yardık anlamında hâl konumunda olabilir. Rivayet edildiğine göre İsrailoğulları Mûsâ'ya: «Arkadaşlarımız nerede, onları göremiyoruz?» dediler. Mûsâ:

سيروا فإنهم على طريق مثل طريقكم. قالوا: لا نرضى حتى نراهم. فقال: اللهم أعنى على أخلاقهم السيئة. فأوحى إليه: أن قل بعصاك هكذا، فقال بها على الحيطان، فصارت فيها كوى. فتراموا وتسامعوا كلامهم وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ إلى ذلك وتشاهدونه لا تشكون فيه.

«Yürüyün, onlar da sizin yolunuz gibi bir yol üzerindedirler» dedi. Onlar: «Onları görmedikçe razı olmayız» dediler. Bunun üzerine Mûsâ: «Allahım, onların kötü ahlakına karşı bana yardım et» dedi. Ona: «Asanla şöyle yap» diye vahyedildi; o da asasıyla [su] duvarlarına vurdu/işaret etti ve oralarda menfezler/pencereler açıldı. Birbirlerini görüp konuştuklarını işittiler. { وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } buna bakıyor ve hiçbir şüphe duymaksızın bizzat müşahede ediyordunuz.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٥١ الى ٥٢]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 51 - 52]

وَإِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ (٥١) ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٢)

{ وَإِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ (٥١) ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٢) } “Hani Mûsâ ile kırk gece için sözleşmiştik; sonra siz onun ardından, kendinize zulmederek buzağıyı (tanrı) edinmiştiniz. (51) Sonra bunun ardından, şükredesiniz diye sizi affetmiştik. (52)”

لما دخل بنو إسرائيل مصر بعد هلاك فرعون ولم يكن لهم كتاب ينتهون إليه، وعد اللَّه موسى أن ينزل عليه التوراة، وضرب له ميقاتا ذا القعدة وعشر ذى الحجة. وقيل أَرْبَعِينَ لَيْلَةً لأنّ الشهور غررها بالليالي. وقرئ (واعَدْنا لأن اللَّه تعالى وعده الوحى ووعد المجيء للميقات إلى الطور مِنْ بَعْدِهِ من بعد مضيه إلى الطور وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ بإشراككم ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ حين تبتم مِنْ بَعْدِ ذلِكَ من بعد ارتكابكم الأمر العظيم وهو اتخاذكم العجل لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ إرادة أن تشكروا النعمة في العفو عنكم.

İsrailoğulları Firavun'un helakinden sonra Mısır'a girdiklerinde ve tabi olacakları bir kitapları bulunmadığında, Allah Mûsâ'ya Tevrat'ı indireceğini vaadetti ve ona Zilkade ile Zilhicce'nin on gününü buluşma vakti kıldı. { أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } denilmesinin sebebinin, ayların başlangıçlarının gecelerle olmasından ileri geldiği söylenmiştir. Yüce Allah ona vahyi vaadettiği, o da Tûr'a belirlenen vakitte gelmeyi vadettiği için «vâ‘adnâ» şeklinde de okunmuştur. { مِنْ بَعْدِهِ } onun Tûr'a gidişinin ardından; { وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ } şirkinizle [zalimler olarak]; { ثثمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ } tevbe ettiğinizde; { مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } o büyük suçu, yani buzağıyı ilah edinmeyi irtikâp etmenizin ardından; { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } hakkınızdaki affedilme nimetine şükretmenizi murad ederek [bağışladık].

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٥٣ الى ٥٤]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 53 - 54]

وَإِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَالْفُرْقانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (٥٣) وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بارِئِكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٥٤)

{ وَإِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَالْفُرْقانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “Hani doğru yolu bulasınız diye Mûsâ'ya Kitab'ı ve Furkan'ı vermiştik.” (53) { وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بارِئِكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Hani Mûsâ kavmine: «Ey kavmim! Şüphesiz siz buzağıyı [ilah] edinmekle kendinize zulmettiniz. Hemen Yaratıcınıza tövbe edin de nefislerinizi öldürün! Bu, Yaratıcınız katında sizin için daha hayırlıdır» demişti. [Bunun üzerine Allah] tövbenizi kabul buyurdu. Şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul eden, çok merhametli olandır.” (54)

الْكِتابَ وَالْفُرْقانَ يعنى الجامع بين كونه كتابا منزلا، وفرقانا يفرق بين الحق والباطل: يعنى التوراة، كقولك: رأيت الغيث والليث، تريد الرجل الجامع بين الجود والجرأة. ونحوه قوله تعالى: (وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً) يعنى الكتاب الجامع بين كونه فرقانا وضياء وذكراً: أو التوراة. والبرهان: الفارق بين الكفر والإيمان من العصا واليد وغيرهما من الآيات، أو الشرع الفارق بين الحلال والحرام، وقيل الفرقان: انفراق البحر. وقيل: النصر الذي فرّق بينه وبين عدوّه، كقوله تعالى:

{ الْكِتابَ وَالْفُرْقانَ } yani hem indirilmiş bir kitap hem de hak ile batılı ayıran furkan olma vasfını kendinde toplayan; yani Tevrat'tır. Tıpkı cömertlik ile cesareti kendinde toplayan adamı kastederek: «Yağmuru ve aslanı gördüm» demen gibidir. Yüce Allah'ın şu kavli de bu kabildendir: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً } “Andolsun ki biz Mûsâ ve Hârûn'a Furkan'ı, bir ışığı ve bir zikri verdik.” Yani furkan, ışık ve zikir olma vasfını kendinde toplayan kitabı; yahut Tevrat'ı kastetmektedir. [Furkan'ın]; asa, el ve diğer mucizelerden küfür ile imanı ayıran açık delil olduğu yahut helal ile haramı ayıran şeriat olduğu da söylenmiştir. Furkan'ın denizin yarılması olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi, onunla düşmanı arasını ayıran zafer olduğu da söylenmiştir:

(يَوْمَ الْفُرْقانِ) يريد به يوم بدر. حمل قوله فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ على الظاهر وهو البخع .

{ يَوْمَ الْفُرْقانِ } “Furkan günü” [ayetinde] Bedir gününü kastetmektedir. { فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } kavli zahirine hamletmiştir ki o da boğazlayarak canına kıymaktır.

وقيل: معناه قتل بعضهم بعضا. وقيل: أمر من لم يعبد العجل أن يقتلوا العبدة. وروى أن الرجل كان يبصر ولده ووالده وجاره وقريبه، فلم يمكنهم المضي لأمر اللَّه، فأرسل اللَّه ضبابة وسحابة سوداء لا يتباصرون تحتها، وأمروا أن يحتبوا بأفنية بيوتهم، ويأخذ الذين لم يعبدوا العجل سيوفهم، وقيل لهم: اصبروا، فلعن اللَّه من مدّ طرفه أو حل حبوته أو اتقى بيد أو رجل، فيقولون: آمين، فقتلوهم إلى المساء حتى دعا موسى وهرون وقالا: يا رب، هلكت بنو إسرائيل، البقية البقية، فكشفت السحابة ونزلت التوبة. فسقطت الشفار من أيديهم، وكانت القتلى سبعين ألفا. فإن قلت: ما الفرق بين الفاءات؟ قلت: الأولى للتسبيب لا غير، لأن الظلم سبب التوبة. والثانية للتعقيب لأن المعنى فاعزموا على التوبة فاقتلوا أنفسكم، من قبل أن اللَّه تعالى جعل توبتهم قتل أنفسهم. ويجوز أن يكون القتل تمام توبتهم. فيكون المعنى: فتوبوا، فأتبعوا التوبة القتل تتمة لتوبتكم، والثالثة متعلقة بمحذوف، ولا يخلو إما أن ينتظم في قول موسى لهم فتتعلق بشرط محذوف، كأنه قال: فإن فعلتم فقد تاب عليكم. وإمّا أن يكون خطابا من اللَّه تعالى لهم على طريقة الالتفات. فيكون التقدير: ففعلتم ما أمركم به موسى فتاب عليكم بارئكم.

Bunun bir kısmının diğerini öldürmesi manasında olduğu da söylenmiştir. Buzağıya tapmayanların, tapanları öldürmesinin emredildiği de söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre kişi çocuğunu, babasını, komşusunu ve yakınını görüyor, bu yüzden Allah'ın emrini yerine getiremiyorlardı. Bunun üzerine Allah bir sis ve altındayken birbirlerini göremeyecekleri siyah bir bulut gönderdi; evlerinin avlularında dizlerini karınlarına çekip oturmaları emredildi, buzağıya tapmayanlar kılıçlarını aldılar ve onlara: «Sabredin; gözünü açana, oturuşunu bozana yahut eliyle veya ayağıyla korunmaya çalışana Allah lanet etsin» denildi; onlar da «Âmin» diyorlardı. Akşama kadar onları öldürdüler; nihayet Mûsâ ve Hârûn dua edip: «Ey Rabbimiz! İsrailoğulları helak oldu, geriye kalanları bağışla, geriye kalanları bağışla» dediler. Bunun üzerine bulut dağıldı ve tevbe indi. Kılıçlar ellerinden düştü; öldürülenlerin sayısı yetmiş bindi. Eğer «Fâ harfleri arasındaki fark nedir?» dersen, derim ki: Birincisi yalnızca sebebiyet içindir; çünkü zulüm tevbenin sebebidir. İkincisi ta'kîb (hemen peşinden gelme) içindir; çünkü mana: «Tevbeye azmedin ve derhal nefislerinizi öldürün» şeklindedir; zira Yüce Allah onların tevbesini nefislerini öldürmeleri olarak kılmıştır. Öldürmenin onların tevbesinin tamamlanması olması da caizdir; bu durumda mana: «Tevbe edin, sonra da tevbenizin tamamlanması için tevbenin ardından öldürmeyi getirin» şeklinde olur. Üçüncüsü ise mahzuf bir ifadeye bağlıdır: Ya Mûsâ'nın onlara söylediği sözün dizilişine dahil olur ve sanki «Şayet bunu yaparsanız O sizin tevbenizi kabul etmiştir» demiş gibi mahzuf bir şarta bağlanır; ya da iltifat yoluyla Yüce Allah'tan onlara bir hitap olur. Bu takdirde ifade: «Mûsâ'nın size emrettiği şeyi yaptınız, Yaratıcınız da sizin tevbenizi kabul buyurdu» şeklinde takdir edilir.

فإن قلت: من أين اختص هذا الموضع بذكر البارئ؟ قلت: البارئ هو الذي خلق الخلق بريئا من التفاوت (ما تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ) ومتميزا بعضه من بعض بالأشكال المختلفة والصور المتباينة، فكان فيه تقريع بما كان منهم من ترك عبادة العالم الحكيم الذي برأهم بلطف حكمته على الأشكال المختلفة أبرياء من التفاوت والتنافر، إلى عباد البقرة التي هي مثل في الغباوة والبلادة. - في أمثال العرب: أبلد من ثور- حتى عرضوا أنفسهم لسخط

Eğer: “Bu makam, el-Bâri’ isminin zikredilmesiyle neden tahsis edilmiştir?” dersen, derim ki: el-Bâri’; mahlûkatı her türlü noksanlık ve düzensizlikten uzak olarak { ما تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ } “Rahmân’ın yaratmasında hiçbir uyumsuzluk göremezsin” ve farklı şekiller ile muhtelif suretlerle birbirinden ayırt edilmiş vaziyette yaratandır. Dolayısıyla bunda; hikmetinin inceliğiyle kendilerini farklı şekillerde, uyumsuzluk ve tenakuzdan uzak biçimde yaratan Alîm ve Hakîm [olan Allah]’a ibadeti terk edip, ahmaklık ve bönlükte darbımesel olan buzağıya ibadet etmelerinden ötürü onlara yönelik bir paylama ve kınama vardır. -Nitekim Arap atasözlerinde “Öküzden daha ahmak” denir.- Hatta kendilerini [Allah'ın] gazabına maruz bırakacak dereceye kadar [vardırmışlardır]

اللَّه ونزول أمره بأن يفك ما ركبه من خلقهم، وينثر ما نظم من صورهم وأشكالهم، حين لم يشكروا النعمة في ذلك، وغمطوها بعبادة من لا يقدر على شيء منها.

ve bundaki nimetin şükrünü yerine getirmeyip bu yaratılışın hiçbirine gücü yetmeyen bir şeye ibadet ederek o nimeti inkâr ettikleri sırada, Allah'ın gazabına ve O'nun yaratılışlarında birleştirdiği yapıyı çözmesi, suret ve şekillerinde tanzim ettiği nizamı dağıtması yönündeki emrinin inmesine maruz bıraktılar.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٥٥ الى ٥٧]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 55 - 57]

وَإِذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٥) ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٦) وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٥٧)

{ وَإِذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٥) ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٦) وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٥٧) } “Hani: «Ey Mûsâ! Biz Allah'ı açıkça görmedikçe sana asla inanmayacağız» demiştiniz de siz bakıp dururken sizi yıldırım çarpmıştı. (55) Sonra ölümünüzün ardından, şükredesiniz diye sizi diriltmiştik. (56) Ve bulutları üzerinize gölgelik yapmış, size kudret helvası ile bıldırcın indirmiştik: «Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin.» Onlar bize zulmetmediler, fakat kendilerine zulmediyorlardı. (57)”

قيل: القائلون السبعون الذين صعقوا. وقيل قاله عشرة آلاف منهم جَهْرَةً عيانا.

Söyleyenlerin, yıldırım çarpan yetmiş kişi olduğu söylenmiştir. Onlardan on bin kişinin bunu söylediği de söylenmiştir. { جَهْرَةً } ayan beyan, gözle görerek [demektir].

وهي مصدر من قولك: جهر بالقراءة وبالدعاء، كأنّ الذي يرى بالعين جاهر بالرؤية، والذي يرى بالقلب مخافت بها، وانتصابها على المصدر، لأنها نوع من الرؤية فنصبت بفعلها كما تنصب القرفصاء بفعل الجلوس، أو على الحال بمعنى ذوى جهرة. وقرئ «جهرة» بفتح الهاء، وهي إمّا مصدر كالغلبة. وإما جمع جاهر. وفي هذا الكلام دليل على أن موسى ﵊ رادّهم القول وعرّفهم أن رؤية ما لا يجوز عليه أن يكون في جهة محال وأن من استجاز على اللَّه الرؤية فقد جعله من جملة الأجسام أو الأعراض، فرادّوه بعد بيان

Bu [kelime], «okumayı ve duayı açıktan yaptı/yüksek sesle okudu» anlamına gelen cehere bi'l-kırâeti ve bi'd-duâi (جهر بالقراءة وبالدعاء) sözünden gelen bir masdardır. Sanki gözle gören kimse görmeyi açıkça ortaya koymuş, kalple gören kimse ise onu gizlemiş gibidir. Bu kelimenin mansûb olması masdar (mef‘ûl-i mutlak) oluşundandır; zira o, görmenin bir türüdür ve tıpkı el-kurfusâ (القرفصاء) kelimesinin oturma fiiliyle [mef‘ûl-i mutlak olarak] nasb edilmesi gibi kendi fiiliyle nasb edilmiştir. Yahut «açıktan görenler olarak» (zeveytî cehretin) manasında hâl olduğu için mansûbdur. [Kelime], he harfinin fethasıyla «ceharaten» (جَهَرَةً) şeklinde de okunmuştur; bu durumda o, ya el-galebe (الغلبة) gibi bir masdardır ya da câhir (جاهر / açıktan gören) kelimesinin çoğuludur. Bu ifadede, Mûsâ aleyhisselâm'ın onların sözünü reddettiğine, bir yönde/cihette bulunması caiz olmayan bir varlığın görülmesinin imkânsız olduğunu ve Allah hakkında görülmeyi caiz gören kimsenin O'nu cisimler veya arazlar kabilinden kılmış olacağını onlara bildirdiğine bir delil vardır. Onlar ise [bu] açıklamanın ardından ona karşı çıktılar...

الحجة ووضوح البرهان، ولجوا فكانوا في الكفر كعبدة العجل، فسلط اللَّه عليهم الصعقة كما سلط على أولئك القتل تسوية بين الكفرين ودلالة على عظمهما بعظم المحنة. والصَّاعِقَةُ ما صعقهم، أى أماتهم. قيل: نار وقعت من السماء فأحرقتهم. وقيل: صيحة جاءت من السماء. وقيل: أرسل اللَّه جنودا سمعوا بحسها فخروا صعقين ميتين يوما وليلة. وموسى ﵇، لم تكن صعقته موتا ولكن غشية، بدليل قوله: فلما أفاق. والظاهر أنه أصابهم ما ينظرون إليه لقوله وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ. وقرأ علىّ رضى اللَّه عنه فأخذتكم الصاعقة.

ve delilin apaçık ortaya konmasından sonra karşı çıkıp inat ettiler ve küfürde buzağıya tapanlar gibi oldular. Bunun üzerine Allah, iki küfrü eşit kılmak ve imtihanın büyüklüğüyle iki günahın büyüklüğünü göstermek için, ötekilerin üzerine öldürülmeyi musallat ettiği gibi bunların üzerine de yıldırımı musallat etti. { والصَّاعِقَةُ } onları çarpan, yani öldüren şeydir. Semadan inip onları yakan bir ateş olduğu söylenmiştir. Semadan gelen bir haykırış (sayha) olduğu da söylenmiştir. Allah'ın ordular gönderdiği, onların sesini işitince bir gün bir gece boyunca baygın ve ölü olarak yere serildikleri de söylenmiştir. Mûsâ aleyhisselâm'a gelince; onun bayılması { فَلَمَّا أَفاقَ } “Kendine gelince” kavlinin delaletiyle ölüm değil, bir baygınlıktı. Zahir olan şudur ki, { وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } kavlinden dolayı onlara bizzat gördükleri bir şey isabet etmiştir. Ali radıyallâhu anh ise «fe-ehazetkümü's-sâikatu» şeklinde okumuştur.

لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ نعمة البعث بعد الموت، أو نعمة اللَّه بعد ما كفرتموها إذا رأيتم بأس اللَّه في رميكم بالصاعقة وإذاقتكم الموت. وَظَلَّلْنا وجعلنا الغمام يظلكم. وذلك في التيه، سخر اللَّه لهم السحاب يسير بسيرهم يظلهم من الشمس وينزل بالليل عمود من نار يسيرون في ضوئه، وثيابهم لا تتسخ ولا تبلى، وينزل عليهم الْمَنَّ وهو الترنجبين مثل الثلج. من طلوع الفجر إلى طلوع الشمس، لكل إنسان صاع، ويبعث اللَّه الجنوب فتحشر عليهم السَّلْوى وهي السمانى فيذبح الرجل منها ما يكفيه كُلُوا على إرادة القول وَما ظَلَمُونا يعنى فظلموا بأن كفروا هذه النعم وما ظلمونا، فاختصر الكلام بحذفه لدلالة (وما ظلمونا) عليه.

{ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } ölümden sonra dirilme nimetine yahut üzerinize yıldırım düşürülüp size ölüm tattırıldığında Allah'ın azabını gördüğünüzde, nankörlük ettikten sonra Allah'ın nimetine şükredesiniz diye. { وَظَلَّلْنا } bulutun size gölge yapmasını sağladık. Bu, Tîh çölündeydi; Allah onlara bulutu boyun eğdirdi, onların yürüyüşüyle birlikte yürür ve onları güneşten gölgelerdi; geceleyin ise ışığında yürüyecekleri bir ateş sütunu inerdi; elbiseleri ne kirlenir ne de eskirdi; üzerlerine kar gibi taranTesting (menn/kudret helvası) inerdi; fecrin doğuşundan güneşin doğuşuna kadar her insan için bir sâ' [kadar inerdi]; Allah güney rüzgarını gönderir ve üzerlerine bıldırcınları (selvâ) sevk ederdi; kişi ondan kendisine yetecek kadarını keserdi. { كُلُوا } sözün takdiri (yani «yiyin dedik») üzerinedir. { وَما ظَلَمُونا } yani bu nimetlere nankörlük ederek zulmettiler, ama bize zulmetmediler demektir; { وَما ظَلَمُونا } ifadesinin delalet etmesi sebebiyle kelam hazfedilerek kısaltılmıştır.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٥٨ الى ٥٩]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 58 - 59]

وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَداً وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (٥٨) فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (٥٩)

{ وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَداً وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (٥٨) فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (٥٩) } “Hani şöyle demiştik: «Şu şehre girin, oradaki nimetlerden dilediğiniz gibi bol bol yiyin; kapıdan secde ederek (saygıyla eğilerek) girin ve 'Hıtta' (Bizi bağışla) deyin ki günahlarınızı bağışlayalım; iyilik edenlere (mükâfatlarını) daha da artıracağız.» (58) Derken o zulmedenler, kendilerine söylenen sözü başka bir sözle değiştirdiler. Biz de o zulmedenlerin üzerine, yoldan çıkmaları sebebiyle gökten feci bir azap indirdik. (59)”

الْقَرْيَةَ بيت المقدس. وقيل أريحاء من قرى الشأم، أمروا بدخولها بعد التيه الْبابَ باب القرية. وقيل هو باب القبة التي كانوا يصلون إليها وهم لم يدخلوا بيت المقدس في حياة موسى ﵊. أمروا بالسجود عند الانتهاء إلى الباب شكراً للَّه وتواضعاً.

{ الْقَرْيَةَ } Beytülmakdis'tir. Şam köylerinden Eriha olduğu da söylenmiştir; Tîh çölünden sonra oraya girmeleri emredilmiştir. { الْبابَ } şehrin kapısıdır. Kendisine doğru namaz kıldıkları kubbenin kapısı olduğu da söylenmiştir; onlar Mûsâ aleyhisselâm'ın hayatında Beytülmakdis'e girmemişlerdi. Allah'a şükretmek ve tevazu göstermek maksadıyla kapıya ulaştıklarında secde etmeleri emredildi.

وقيل «السجود» أن ينحنوا ويتطامنوا داخلين، ليكون دخولهم بخشوع وإخبات. وقيل:

«Secde»nin, girişlerinin huşu ve teslimiyetle olması için eğilerek ve başlarını öne indirerek girmeleri olduğu söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:

طوطئ لهم الباب ليخفضوا رؤسهم فلم يخفضوها، ودخلوا متزحفين على أوراكهم حِطَّةٌ فعلة من الحط كالجلسة والركبة، وهي خبر مبتدأ محذوف، أى مسألتنا حطة، وأمرك حطة.

Başlarını eğsinler diye kapı alçaltıldı; fakat onlar başlarını eğmediler ve kalçaları üzerinde sürünerek girdiler. { حِطَّةٌ } celse ve rikbe gibi «hatt» (indirmek, dökmek) kökünden fi‘le veznindedir; mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani dileğimiz hıttadır (günahlarımızın dökülmesidir) yahut senin emrin hıttadır demektir.

والأصل: النصب بمعنى: حط عنا ذنوبنا حطة. وإنما رفعت لتعطى معنى الثبات، كقوله:

Asıl olan ise «Günahlarımızı bizden bütünüyle dök (hatta annâ zünûbenâ hittaten)» manasında nasbtır. Şairin şu sözünde olduğu gibi, sebat ve kararlılık manası vermek için merfu kılınmıştır:

صَبْرٌ جَمِيلٌ فَكِلَانَا مُبْتَلَى

«Güzel bir sabır gerek, zira ikimiz de imtihandayız»

والأصل صبراً، على: اصبر صبراً. وقرأ ابن أبى عبلة بالنصب على الأصل. وقيل معناه:

[Burada da] asıl olan «sabret sabırla (ısbir sabran)» takdiriyle «sabran» şeklinde mensup olmasıdır. İbn Ebî Able aslına uygun olarak nasb ile okumuştur. Bunun manasının:

أمرنا حطة، أى أن نحط في هذه القرية ونستقرّ فيها. فإن قلت: هل يجوز أن تنصب حطة في قراءة من نصبها بقولوا، على معنى: قولوا هذه الكلمة؟ قلت: لا يبعد. والأجود أن تنصب بإضمار فعلها، وينتصب محل ذلك المضمر بقولوا. وقرئ (يُغفر لكم) على البناء للمفعول بالياء والتاء وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ أى من كان محسناً منكم كانت تلك الكلمة سبباً في زيادة ثوابه، ومن كان مسيئا كانت له توبة ومغفرة فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أى وضعوا مكان حطة قَوْلًا غيرها. يعنى أنهم أمروا بقول معناه التوبة والاستغفار، فخالفوه إلى قول ليس معناه معنى ما أمروا به، ولم يمتثلوا أمر اللَّه. وليس الغرض أنهم أمروا بلفظ بعينه وهو لفظ الحطة فجاءوا بلفظ آخر. لأنهم لو جاءوا بلفظ آخر مستقل بمعنى ما أمروا به، لم يؤاخذوا به.

«Emrimiz hıttadır; yani bu şehre inip yerleşmektir» olduğu da söylenmiştir. Eğer «Hıtta kelimesini mensup okuyanların kıraatinde, 'Bu kelimeyi söyleyin' manasında 'kûlû' fiiliyle mensup olması caiz midir?» dersen, derim ki: Uzak bir ihtimal değildir. Fakat daha uygun olanı, gizli bir fiille mensup olması ve o gizli cümlenin mahallinin 'kûlû' fiiliyle nasb edilmesidir. Meçhul sîgasıyla ye ve te ile (yuğfer leküm / tuğfer leküm) şeklinde de okunmuştur. { وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ } yani sizden kim iyilik ehli ise bu kelime onun mükâfatının artmasına vesile kılınacaktır; kim de kötülük işlemişse onun için bir tevbe ve bağışlanma olacaktır. { فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا } yani hıtta yerine başka bir { قَوْلًا } koydular. Yani manası tevbe ve istiğfar olan bir sözle emrolunmuşlarken, emredildikleri manayı taşımayan bir söze saparak muhalefet ettiler ve Allah'ın emrine uymadılar. Maksat bizzat lafzın kendisiyle, yani hıtta lafzıyla emredilmiş olup da başka bir lafız getirmeleri değildir. Çünkü emrolundukları manayı müstakil olarak karşılayan başka bir lafız getirmiş olsalardı bundan dolayı muaheze edilmezlerdi.

كما لو قالوا مكان حطة: نستغفرك ونتوب إليك. أو اللهم اعف عنا وما أشبه ذلك. وقيل:

Nitekim hıtta yerine: «Senden mağfiret diler ve sana tevbe ederiz» yahut «Allahım bizi affet» ve benzeri sözler söyleselerdi [sorumlu tutulmazlardı]. Şöyle de denilmiştir:

قالوا مكان حطة: حنطة. وقيل: قالوا بالنبطية: «حطا سمقاثا» أى حنطه حمراء، استهزاء منهم بما قيل لهم، وعدولا عن طلب ما عند اللَّه إلى طلب ما يشتهون من أغراض الدنيا. وفي تكرير الَّذِينَ ظَلَمُوا زيادة في تقبيح أمرهم وإيذان بأنّ إنزال الرجز عليهم لظلمهم. وقد جاء في سورة الأعراف: (فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ) على الإضمار. والرجز: العذاب. وقرئ- بضم الراء- وروى أنه مات منهم في ساعة بالطاعون أربعة وعشرون ألفاً. وقيل: سبعون ألفاً.

Hıtta yerine «hınta (buğday)» dediler. Kendilerine söyleneni alaya almak ve Allah katındakini istemekten yüz çevirip canlarının çektiği dünya metaını talep etmek maksadıyla Nabatîce: «Hıttâ semkâsâ» yani kırmızı buğday dedikleri de söylenmiştir. { الَّذِينَ ظَلَمُوا } ifadesinin tekrar edilmesinde onların durumunu daha da çirkin gösterme ve üzerlerine azabın indirilmesinin zulümleri sebebiyle olduğunu bildirme gayesi vardır. A'râf Suresi'nde zamir yoluyla { فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ } şeklinde gelmiştir. Ricz (الرجز); azaptır. Ra harfinin zammesiyle (rücz) şeklinde de okunmuştur. Rivayet edildiğine göre bir saat içinde vebadan onlardan yirmi dört bin kişi ölmüştür. Yetmiş bin kişi olduğu da söylenmiştir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٦٠]

[Bakara Suresi (2), Ayet 60]

وَإِذِ اسْتَسْقى مُوسى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٦٠)

{ وَإِذِ اسْتَسْقى مُوسى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ } “Hani Mûsâ kavmi için su istemişti de biz: «Asanla taşa vur!» demiştik. Bunun üzerine taştan on iki pınar fışkırmıştı. Her topluluk su içeceği yeri bilmişti. «Allah'ın rızkından yiyin, için; yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın» [demiştik].” (60)

عطشوا في التيه، فدعا لهم موسى بالسقيا فقيل له اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ واللام إمّا للعهد والإشارة إلى حجر معلوم، فقد روى أنه حجر طوري حمله معه، وكان حجراً مربعاً له أربعة أوجه كانت تنبع من كل وجه ثلاث أعين، لكل سبط عين تسيل في جدول إلى السبط الذي أمر أن يسقيهم، وكانوا ستمائة ألف، وسعة المعسكر اثنا عشر ميلا. وقيل أهبطه آدم من الجنة فتوارثوه، حتى وقع إلى شعيب، فدفعه إليه مع العصا. وقيل هو الحجر الذي وضع عليه ثوبه حين اغتسل إذ رموه بالأدرة، ففرّ به، فقال له جبريل: يقول لك اللَّه تعالى:

Tîh çölünde susadılar; Mûsâ onlar için su duası yaptı; ona: { اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ } denildi. Buradaki lâm takısı ya ahid içindir ve bilinen muayyen bir taşa işarettir. Zira rivayet edildiğine göre bu, Tûr dağından getirdiği ve yanında taşıdığı bir taştı; dört yüzü olan kare şeklinde bir taştı; her yüzünden üç pınar fışkırır, her kabile için bir pınar kendilerini sulaması emredilen kabileye doğru bir ark içinde akardı; sayıları altı yüz bindi ve karargâhın genişliği on iki mildi. Âdem'in onu cennetten indirdiği, nihayet Şuayb'a kadar miras yoluyla intikal ettiği ve asa ile birlikte onu Mûsâ'ya teslim ettiği de söylenmiştir. Kendisini fıtıklı olmakla itham ettiklerinde yıkandığı esnada elbisesini üzerine koyduğu, sonra da elbisesiyle kaçan taş olduğu; Cebrail'in kendisine: «Yüce Allah sana şöyle buyuruyor:

ارفع هذا الحجر، فإنّ لي فيه قدرة ولك فيه معجزة، فحمله في مخلاته. وإمّا للجنس، أى اضرب الشيء الذي يقال له الحجر. وعن الحسن: لم يأمره أن يضرب حجراً بعينه قال:

Bu taşı kaldır; zira benim onda bir kudretim, senin için de onda bir mucizen vardır» dediği ve Mûsâ'nın da onu torbasında taşıdığı söylenmiştir. Yahut lâm cins içindir; yani taş denilen şeye vur demektir. Hasan'dan rivayet edildiğine göre, ona muayyen bir taşa vurmasını emretmemiştir. Şöyle demiştir:

وهذا أظهر في الحجة وأبين في القدرة. وروى أنهم قالوا: كيف بنا لو أفضينا إلى أرض ليست فيها حجارة، فحمل حجراً في مخلاته فحيثما نزلوا ألقاه. وقيل كان يضربه بعصاه فينفجر، ويضربه بها فييبس. فقالوا: إن فقد موسى عصاه متنا عطشا، فأوحى إليه: لا تقرع الحجارة، وكلمها تطعك، لعلهم يعتبرون. وقيل: كان من رخام وكان ذراعا في ذراع. وقيل مثل رأس الإنسان. وقيل: كان من آس الجنة طوله عشرة أذرع على طول موسى، وله شعبتان تتقدان في الظلمة، وكان يحمل على حمار فَانْفَجَرَتْ الفاء متعلقة بمحذوف، أى فضرب فانفجرت. أو فإن ضربت فقد انفجرت، كما ذكرنا في قوله: (فَتابَ عَلَيْكُمْ) وهي على هذا فاء فصيحة لا تقع إلا في كلام بليغ. وقرئ (عشرة) بكسر الشين وبفتحها وهما لغتان كُلُّ أُناسٍ كل سبط مَشْرَبَهُمْ عينهم التي يشربون منها كُلُوا على إرادة القول مِنْ رِزْقِ اللَّهِ مما رزقكم من الطعام وهو المنّ والسلوى ومن ماء العيون. وقيل الماء ينبت منه الزروع والثمار، فهو رزق يؤكل منه ويشرب. والعثىّ: أشدّ الفساد، فقيل لهم: لا تتمادوا في الفساد في حال فسادكم لأنهم كانوا متمادين فيه.

Bu, hüccet açısından daha açık ve kudret açısından daha belirgindir. Rivayet edildiğine göre onlar: «İçinde taş bulunmayan bir araziye ulaşırsak halimiz ne olur?» dediler; bunun üzerine torbasında bir taş taşıdı ve nerede konaklasalar onu yere bıraktı. Asasıyla taşa vurduğunda suyun fışkırdığı, tekrar vurduğunda ise kuruduğu söylenmiştir. Bunun üzerine onlar: «Mûsâ asasını kaybederse susuzluktan ölürüz» dediler; ona şöyle vahyedildi: «Taşa vurma, onunla konuş, sana itaat eder; umulur ki ibret alırlar.» Mermerden olduğu ve bir arşına bir arşın boyutunda olduğu söylenmiştir. İnsan başı kadar olduğu da söylenmiştir. Cennet mersin ağacından olduğu, Mûsâ'nın boyu gibi on arşın uzunluğunda bulunduğu, karanlıkta parıldayan iki dalı olduğu ve bir merkep üzerinde taşındığı da söylenmiştir. { فَانْفَجَرَتْ } ifadesindeki fâ harfi mahzuf bir ifadeye bağlıdır; yani «o da vurdu ve derhal fışkırdı» demektir; yahut { فَتابَ عَلَيْكُمْ } kavlinde zikrettiğimiz gibi: «Eğer vurursan muhakkak fışkırır» demektir. Bu duruma göre bu fâ, ancak beliğ kelamlarda yer alan «fâ-i fasîha»dır. Şîn harfinin kesresiyle ve fethasıyla (aşrate / aşerate) şeklinde iki lügat olarak okunmuştur. { كُلُّ أُناسٍ } her kabile (sıbt); { مَشْرَبَهُمْ } su içecekleri kendi pınarlarını [bildi]. { كُلُوا } sözün takdiri (yani «yiyin dedik») üzerinedir. { مِنْ رِزْقِ اللَّهِ } size yiyecek olarak rızıklandırdığı şeylerden, yani kudret helvası ve bıldırcından ve pınarların suyundan [yiyin ve için]. Suyun sayesinde ekinler ve meyveler bittiği, dolayısıyla onun hem yenilen hem içilen bir rızık olduğu da söylenmiştir. Ays (العثى); fesadın en şiddetlisidir. Dolayısıyla onlara: «Bozgunculuk haliniz üzerindeyken fesatta ileri gitmeyin» denilmiştir; çünkü onlar fesatta zaten ileri gitmekteydiler.

[سورة البقرة (٢) : آية ٦١]

[Bakara Suresi (2), Ayet 61]

وَإِذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ فَادْعُ لَنا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِها وَقِثَّائِها وَفُومِها وَعَدَسِها وَبَصَلِها قالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَكُمْ ما سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (٦١)

{ وَإِذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ فَادْعُ لَنا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِها وَقِثَّائِها وَفُومِها وَعَدَسِها وَبَصَلِها قالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَكُمْ ما سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ } “Hani siz: «Ey Mûsâ! Biz tek bir yiyeceğe asla katlanamayız. Bizim için Rabbine dua et de yerin bitirdiği sebzesinden, acurundan, buğdayından (veya sarımsağından), mercimeğinden ve soğanından bize çıkarsın» demiştiniz. [Mûsâ] da: «Daha üstün ve hayırlı olanı, daha aşağı olanla mı değiştirmek istiyorsunuz? Bir şehre / Mısır'a inin; şüphesiz orada istediğiniz şeyler vardır» demişti. Onların üzerine zillet ve düşkünlük damgası vuruldu ve Allah'tan bir gazaba uğradılar. Bu, onların Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri sebebiyledir. Bu [ceza], onların isyan etmeleri ve haddi aşmalarından ötürüydü.” (61)

كانوا فلاحة فنزعوا إلى عكرهم فأجموا ما كانوا فيه من النعمة وطلبت أنفسهم الشقاء عَلى طَعامٍ واحِدٍ أرادوا ما رزقوا في التيه من المنّ والسلوى. فإن قلت: هما طعامان فما لهم قالوا على طعام واحد؟ قلت: أرادوا بالواحد ما لا يختلف ولا يتبدّل، ولو كان على مائدة الرجل ألوان عدّة يداوم عليها كل يوم لا يبدّلها، قيل: لا يأكل فلان إلا طعاما واحدا يراد بالوحدة نفى التبدّل والاختلاف. ويجوز أن يريدوا أنهما ضرب واحد، لأنهما معاً من طعام أهل التلذذ والتترف، ونحن قوم فلاحة أهل زراعات، فما نريد إلا ما ألفناه وضرينا به من الأشياء المتفاوتة كالحبوب والبقول ونحو ذلك. ومعنى يُخْرِجْ لَنا يظهر لنا ويوجد والبقل ما أنبتته الأرض من الخضر. والمراد به أطايب البقول التي يأكلها الناس كالنعناع والكرفس والكراث وأشباهها. وقرئ (وقثائها) بالضم. والفوم: الحنطة. ومنه فوّموا لنا، أى:

Çiftçi kimselerdi; bu sebeple asıllarına meylederek içinde bulundukları nimeti hoş görmediler ve canları meşakkati istedi. { عَلى طَعامٍ واحِدٍ } Tîh çölünde kendilerine rızık olarak verilen kudret helvası ve bıldırcını kastettiler. Eğer «Onlar iki yiyecektir; peki niçin tek bir yiyecek dediler?» dersen, derim ki: 'Bir' ile değişmeyen ve başkasıyla yer değiştirmeyen şeyi kastettiler. Bir adamın sofrasında her gün devam ettiği ve değiştirmediği çeşitli yemekler bulunsa bile: «Falanca tek bir yemekten başkasını yemiyor» denilir; teklik ile değişmenin ve farklılaşmanın nefyedilmesi kastedilir. İkisinin tek bir tür olduğunu kastetmiş olmaları da caizdir; zira ikisi de zevk ve refah ehlinin yiyeceklerindendir; «Biz ise çiftçi bir toplumuz, ziraat ehliyiz; dolayısıyla alıştığımız ve düşkün olduğumuz hububat ve sebze gibi muhtelif şeylerden başkasını istemiyoruz» demişlerdir. { يُخْرِجْ لَنا } ifadesinin manası: Bizim için ortaya çıkarsın ve var etsin demektir. Bakl (بقل); yerin bitirdiği yeşilliklerdir. Bununla insanların yediği nane, kereviz, pırasa ve benzeri sebzelerin en lezzetlileri kastedilmektedir. «Ve kussâihâ» şeklinde zammeli olarak da okunmuştur. Fûm (فوم); buğdaydır. «Bize fûm yapın» yani:

اخبزوا. وقيل الثوم. ويدل عليه قراءة ابن مسعود: وثومها، وهو للعدس والبصل أوفق الَّذِي هُوَ أَدْنى الذي هو أقرب منزلة وأدون مقداراً، والدنو والقرب يعبر بهما عن قلة المقدار فيقال: هو دانى المحل وقريب المنزلة، كما يعبر بالبعد عن عكس ذلك فيقال: هو بعيد المحل وبعيد الهمة يريدون الرفعة والعلو. وقرأ زهير الفرقبي: أدنأ بالهمزة من الدناءة اهْبِطُوا مِصْراً وقرئ اهبطوا، بالضم: أى انحدروا إليه من التيه. يقال: هبط الوادي إذا نزل به، وهبط منه، إذا خرج. وبلاد التيه: ما بين بيت المقدس إلى قنسرين، وهي اثنا عشر فرسخا في ثمانية فراسخ. ويحتمل أن يريد العلم وإنما صرفه مع اجتماع السببين فيه وهما التعريف والتأنيث، لسكون وسطه كقوله: ونوحا ولوطا. وفيهما العجمة والتعريف، وإن أريد به البلد فما فيه إلا سبب واحد، وأن يريد مصراً من الأمصار. وفي مصحف عبد اللَّه وقرأ به الأعمش: اهبطوا مصر- بغير تنوين- كقوله: ادخلوا مصر. وقيل هو «مصرائيم» فعرّب وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ جعلت الذلة محيطة بهم مشتملة عليهم، فهم فيها كما يكون في القبة من ضربت عليه. أو ألصقت بهم حتى لزمتهم ضربة لازب، كما يضرب الطين على الحائط فيلزمه،

Ekmek yapınız! [Bir diğer görüşe göre ise fûm] sarımsaktır. İbn Mes‘ûd’un { وَثُومِهَا } şeklindeki kıraati de buna delalet eder; zira bu, mercimek ve soğana daha uygundur. { الَّذِي هُوَ أَدْنى } “daha aşağı olanı”, mertebece daha yakın ve değerce daha düşük olan demektir. Dünüv ve kurb (yakınlık), değerin düşüklüğünü ifade etmek için kullanılır; nitekim [değersiz kimse için] «O, mevkisi yakın / düşüktür (dâniye'l-mahall)» ve «mertebesi yakındır» denir. Tıpkı bunun zıttı için bu‘d (uzaklık) ifadesi kullanılarak [yüksek mertebeli kimse için] «Makamı uzaktır» ve «Himmeti uzaktır/yücedir» denilip bununla mertebenin yüceliği ve üstünlüğünün kastedilmesi gibi. Züheyr el-Fürkubî ise denaet (alçaklık/değersizlik) kökünden türeyen hemzeli şekliyle { أَدْنَأَ } okumuştur. { اهْبِطُوا مِصْراً } [Bâ harfinin] zammesiyle { اُهْبُطُوا } şeklinde de okunmuştur; yani «Tîh [çölün]den oraya inin.» Bir kimse bir vadiye indiğinde «vadiye indi (hebata'l-vâdî)», oradan ayrılıp çıktığında ise «oradan indi/ayrıldı (hebata minh)» denir. Tîh diyarı, Beytülmakdis ile Kınnesrîn arasıdır; orası on iki fersaha sekiz fersah [genişliğindedir]. [Âyette geçen mısr kelimesiyle] özel ismin (Mısır ülkesinin) kastedilmiş olması da muhtemeldir; bu takdirde kendisinde iki sebep (marifelik ve müenneslik) birleştiği hâlde munsarıf kılınması (tenvin alması), tıpkı { وَنُوحاً } ve { وَلُوطاً } lafızlarında olduğu gibi ortasının sakin olmasındandır. Nitekim o iki kelimede de ucle (yabancı kökenli olma) ve marifelik illetleri vardır. Şayet bununla genel anlamda bir belde kastedilmişse, o takdirde kendisinde [gayrimunsarıflık için] sadece tek bir sebep vardır; yahut şehirlerden herhangi bir şehir (mısr) kastedilmiştir. Abdullah [b. Mes‘ûd]’un mushafında ve el-A‘meş’in kıraatinde -tıpkı { ادْخُلُوا مِصْرَ } kavlinde olduğu gibi- tenvinsiz olarak { اهْبِطُوا مِصْرَ } şeklindedir. [Bu ismin aslının] «Mısrâîm» olup sonradan Araplaştırıldığı da söylenmiştir. { وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ } “Onların üzerine zillet damgası vuruldu”; zillet onları çepeçevre kuşatıcı ve içine alıcı kılındı. Nitekim onlar, üzerine kubbe/çadır kurulan kimsenin o çadırın içinde bulunması gibi zilletin içindedirler. Yahut çamurun duvara vurulup yapışması gibi, zillet üzerlerine kaçınılmaz ve ayrılmaz bir biçimde yapıştırılmıştır.

فاليهود صاغرون أذلاء أهل مسكنة ومدقعة إما على الحقيقة، وإما لتصاغرهم وتفاقرهم، خيفة أن تضاعف عليهم الجزية وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ من قولك: باء فلان بفلان، إذا كان حقيقاً بأن يقتل به، لمساواته له ومكافأته، أى صاروا أحقاء بغضبه ذلِكَ إشارة إلى ما تقدّم من ضرب الذلة والمسكنة والخلاقة بالغضب، أى ذلك بسبب كفرهم وقتلهم الأنبياء وقد قتلت اليهود- لعنوا- شعيا وزكريا ويحيى وغيرهم: فان قلت: قتل الأنبياء لا يكون إلا بغير الحق فما فائدة ذكره؟ قلت: معناه أنهم قتلوهم بغير الحق عندهم، لأنهم لم يقتلوا ولا أفسدوا في الأرض فيقتلوا. وإنما نصحوهم ودعوهم إلى ما ينفعهم فقتلوهم، فلو سئلوا وأنصفوا من أنفسهم لم يذكروا وجها يستحقون به القتل عندهم. وقرأ علىّ رضى اللَّه عنه ويقتلون بالتشديد ذلِكَ تكرار للإشارة بِما عَصَوْا بسبب ارتكابهم أنواع المعاصي واعتدائهم حدود اللَّه في كل شيء، مع كفرهم بآيات اللَّه وقتلهم الأنبياء. وقيل: هو اعتداؤهم في السبت. ويجوز أن يشار بذلك إلى الكفر وقتل الأنبياء على معنى أن ذلك بسبب عصيانهم واعتدائهم، لأنهم انهمكوا فيهما وغلوا حتى قست قلوبهم فجسروا على جحود الآيات وقتل الأنبياء، أو ذلك الكفر والقتل مع ما عصوا.

bu sebeple Yahudiler, ya hakikatte yahut cizyelerinin artırılmasından korkarak kendilerini küçültmeleri ve yoksul göstermeleri sebebiyle zelil, aşağılık, miskinlik ve sefalet ehlidirler. { وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ } bir kimsenin dengi ve karşılığı olması sebebiyle onunla kısas edilmeye müstahak olduğunda söylenen «falanca filancaya bedel olarak öldürüldü (bâe fülânün bi-fülânin)» sözündendir; yani O'nun gazabına müstahak hale geldiler. { ذلِكَ } zillet ve miskinliğin vurulması ile gazaba müstahak kılınmaya dair daha önce geçen hususlara işarettir; yani bu, onların küfürleri ve peygamberleri öldürmeleri sebebiyledir. Yahudiler -lanet olsun onlara- İşaya'yı, Zekeriyya'yı, Yahya'yı ve başkalarını öldürmüşlerdir. Eğer «Peygamberleri öldürmek zaten ancak haksız yere olur; öyleyse bunu zikretmenin faydası nedir?» dersen, derim ki: Bunun manası, kendi zanlarına göre de haksız yere öldürmüş olmalarıdır; zira peygamberler ne adam öldürmüşler ne de yeryüzünde fesat çıkarmışlardı ki öldürülsünler. Onlar sadece kendilerine nasihat etmiş ve faydalarına olan şeye davet etmişlerdi, onlar ise peygamberleri öldürdüler; dolayısıyla kendilerine sorulup nefisleri adına insaflı davransalar, kendi yanlarında dahi öldürülmelerini haklı kılacak hiçbir gerekçe zikredemezlerdi. Ali radıyallâhu anh şedde ile «ve yukattilûne» şeklinde okumuştur. { ذلِكَ } işarete yapılan bir tekrardır; { بِما عَصَوْا } Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri öldürmeleriyle birlikte, çeşitli günahları işlemeleri ve her şeyde Allah'ın sınırlarını çiğnemeleri sebebiyledir. Bunun cumartesi günü haddi aşmaları olduğu da söylenmiştir. «Zâlike» ile küfre ve peygamberleri öldürmeye işaret edilmiş olması da caizdir; bu takdirde mana: «Bu, onların isyanları ve taşkınlıkları sebebiyledir; çünkü onlar günaha dalıp haddi aştılar, nihayet kalpleri katılaştı da ayetleri inkâr etmeye ve peygamberleri öldürmeye cüret ettiler» yahut «Bu küfür ve öldürme, işledikleri isyanlarla birliktedir» şeklinde olur.

[سورة البقرة (٢) : آية ٦٢]

[Bakara Suresi (2), Ayet 62]

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالنَّصارى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢)

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالنَّصارى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢) } “Şüphesiz iman edenler; Yahudiler, Hristiyanlar ve Sâbiîlerden her kim Allah'a ve ahiret gününe iman edip salih amel işlerse, Rableri katında onların mükâfatları vardır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. (62)”

إن الذين آمنوا بألسنتهم من غير مواطأة القلوب وهم المنافقون وَالَّذِينَ هادُوا والذين تهوّدوا. يقال: هاد يهود. وتهوّد إذا دخل في اليهودية، وهو هائد، والجمع هود. وَالنَّصارى وهو جمع نصران. يقال: رجل نصران، وامرأة نصرانة، قال: نصرانة لم تحنف. والياء في نصرانىّ للمبالغة كالتي في أحمرىّ. سموا لأنهم نصروا المسيح. وَالصَّابِئِينَ وهو من صبأ إذا خرج من الدين وهم قوم عدلوا عن دين اليهودية والنصرانية وعبدوا الملائكة مَنْ آمَنَ من هؤلاء الكفرة إيمانا خالصا ودخل في ملة الإسلام دخولا أصيلا وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ الذي يستوجبونه بإيمانهم وعملهم. فإن قلت: ما محل من آمن؟ قلت: الرفع إن جعلته مبتدأ خبره (فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ) والنصب إن جعلته بدلا من اسم إنّ والمعطوف عليه. فخبر إنّ في الوجه الأول الجملة كما هي وفي الثاني فلهم أجرهم. والفاء لتضمن «من» معنى الشرط.

[Şüphesiz iman edenler]: Kalpleriyle uyuşmaksızın dilleriyle iman edenler ki onlar münafıklardır. { وَالَّذِينَ هادُوا } [ve Yahudi olanlar]: Yahudileşenlerdir. Yahudiliğe girdiğinde hâde yehûdu (هاد يهود) ve tehevvede (تهوّد) denir. Tekili hâid (هائد), çoğulu ise hûd (هود) şeklindedir. { وَالنَّصارى } [ve Hristiyanlar]: Bu da nasrân (نصران) kelimesinin çoğuludur. [Arapçada] raculün nasrân (رجل نصران) [Hristiyan adam], imraetün nasrâneh (امرأة نصرانة) [Hristiyan kadın] denir; nitekim [şair]: "Hristiyan kadın ki Hanif dinine girmedi" demiştir. Nasrâniyy (نصرانىّ) kelimesindeki 'yâ' harfi, ahmeriyy (أحمرىّ) kelimesinde olduğu gibi mübalağa içindir. Mesih'e yardım ettikleri (nasara) için bu şekilde isimlendirilmişlerdir. { وَالصَّابِئِينَ } [ve Sâbiîler]: Dinden çıkan kimse için kullanılan sabe'e (صبأ) fiilinden gelmektedir. Bunlar Yahudilik ve Hristiyanlık dininden yüz çevirip meleklere tapan bir topluluktur. { مَنْ آمَنَ } Bu kâfirlerden her kim ihlaslı bir imanla iman eder ve İslam milletine köklü bir şekilde girer, { وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ } [ve salih amel işlerse], imanları ve amelleri sebebiyle hak ettikleri mükâfatları onlarındır. Eğer: “Men âmene (مَنْ آمَنَ) ifadesinin [iraptaki] mahalli nedir?” dersen; derim ki: Şayet onu, haberi { فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ } olan bir mübteda (özne) kabul edersen ref konumundadır; şayet inne'nin ismi ile ona matuf olanların bedeli kılarsan nasb konumundadır. Birinci veche göre inne'nin haberi olduğu gibi [cümle olarak] tamamıdır; ikinci veche göre ise { فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ } kısmıdır. [Cümlenin başındaki] fâ (ف) harfi ise, men (مَنْ) şart anlamı içerdiği içindir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٦٣ الى ٦٦]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 63 - 66]