Binûn

Bakara Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

تَسقِى جَنَّةً سُحُقَا

...Boylu boyunca uzanmış hurma ağaçlarından [oluşan] bir bahçeyi sular.

أى نحلا طوالا. والتركيب دائر على معنى الستر، وكأنها لتكاثفها وتظليلها سميت بالجنة التي هي المرّة، من مصدر جنه إذا ستره، كأنها سترة واحدة لفرط التفافها. وسميت دار الثواب «جنة» لما فيها من الجنان. فإن قلت: الجنة مخلوقة أم لا؟ قلت: قد اختلف في ذلك. والذي يقول إنها مخلوقة يستدل بسكنى آدم وحواء الجنة وبمجيئها في القرآن على نهج الأسماء الغالبة اللاحقة بالأعلام، كالنبي والرسول والكتاب ونحوها. فان قلت: ما معنى جمع الجنة وتنكيرها؟ قلت: الجنة اسم لدار الثواب كلها، وهي مشتملة على جنان كثيرة مرتبة مراتب على حسب استحقاقات العاملين، لكل طبقة منهم جنات من تلك الجنان. فان قلت:

Yani uzun hurma ağaçlarını. Bu kelime kökü örtme manası etrafında döner. Sanki ağaçlarının sıklığı ve gölge yapması sebebiyle, bir şeyi örttüğünde kullanılan 'cennehû' (جَنَّهُ) fiilinin masdarı olan ve tek bir örtüşü ifade eden 'cennet' (الجَنَّةُ) ismiyle adlandırılmıştır; zira ağaçlarının aşırı sarmaş dolaş olması nedeniyle tek bir örtü gibidir. Sevap yurduna, içindeki bahçelerden ötürü 'cennet' adı verilmiştir. Eğer: «Cennet yaratılmış mıdır, yoksa değil midir?» dersen, derim ki: Bu hususta ihtilaf edilmiştir. Yaratılmış olduğunu söyleyenler, Âdem ile Havvâ'nın cennette ikamet etmesini ve Kur'an'da en-Nebî, er-Rasûl, el-Kitâb ve benzerleri gibi özel isim derecesine varmış galebe isimleri kabilinden zikredilmesini delil getirirler. Eğer: «Cennetin çoğul ve belirsiz (nekre) olarak getirilmesinin anlamı nedir?» dersen, derim ki: Cennet, sevap yurdunun tamamının ismidir ve o, amel edenlerin hak edişlerine göre derecelendirilmiş pek çok bahçeyi ihtiva eder; onlardan her bir zümreye o bahçelerden cennetler tahsis edilmiştir. Eğer dersen ki:

أما يشترط في استحقاق الثواب بالإيمان والعمل الصالح أن لا يحبطهما المكلف بالكفر والإقدام على الكبائر وأن لا يندم على ما أوجده من فعل الطاعة وترك المعصية؟ فهلا شرط ذلك؟ قلت: لما جعل الثواب مستحقا بالإيمان والعمل الصالح، والبشارة مختصة بمن يتولاهما، وركز في العقول أن الإحسان إنما يستحق فاعله عليه المثوبة والثناء، إذا لم يتعقبه بما يفسده ويذهب بحسنه، وأنه لا يبقى مع وجود مفسده إحساناً، وأعلم بقوله تعالى لنبيه ﷺ وهو أكرم الناس عليه وأعزهم: (لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ) ، وقال تعالى المؤمنين: (وَلا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ كَجَهْرِ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمالُكُمْ) كان اشتراط حفظهما من الإحباط والندم كالداخل تحت الذكر. فان قلت: كيف صورة جرى الأنهار من تحتها؟ قلت: كما ترى الأشجار النابتة على شواطئ الأنهار الجارية. وعن مسروق: أن أنهار الجنة تجرى في غير أخدود. وأنزه البساتين وأكرمها منظراً ما كانت أشجاره مظللة، والأنهار في خلالها مطردة. ولولا أن الماء الجاري من النعمة العظمى واللذة الكبرى، وأن الجنان والرياض وإن كانت آنق شيء وأحسنه لا تروق النواظر ولا تبهج الأنفس ولا تجلب الأريحية

«İman ve salih amel ile sevabı hak etmede mükellefin bunları küfürle, büyük günahları işlemeye cüret etmekle boşa çıkarmaması ve itaati yerine getirip günahtan kaçınmış olduğuna pişman olmaması şart değil midir? O halde bu niçin şart koşulmadı?» Derim ki: İman ve salih amel sevabı hak etme sebebi kılınınca, müjde de bunları üstlenen kimselere hasredilince ve akıllarda iyilik yapanın ancak yaptığını ifsat edip güzelliğini gideren bir durum peşinden gelmediği takdirde övgüye ve mükafata layık olacağı, ifsat edicisi bulunduğu müddetçe onun iyilik olarak kalamayacağı yerleşmiş olunca; ayrıca Allah Teâlâ'nın, yaratılmışların Kendisine en değerlisi ve en sevgilisi olan Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } “Eğer ortak koşarsan, kesinlikle amelin boşa gider” buyurarak bildirmesi ve mü'minlere de: { وَلا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ كَجَهْرِ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمالُكُمْ } “Birbirinize bağırdığınız gibi ona yüksek sesle hitap etmeyin; yoksa amelleriniz boşa gider” buyurması sebebiyle, amelleri boşa çıkmaktan ve pişmanlıktan koruma şartı zikrin kapsamına dahil kılınmış gibi olmuştur. Eğer: «Altından ırmakların akmasının keyfiyeti nasıldır?» dersen, derim ki: Tıpkı akan nehirlerin kıyılarında biten ağaçları gördüğün gibidir. Mesrûk'tan [rivayet edildiğine göre] cennet nehirleri kanalsız (yer yarılmaksızın yüzeyden) akar. Bahçelerin en ferahlatıcısı ve manzara bakımından en güzeli, ağaçları gölge veren ve aralarından nehirler durmaksızın çağlayan bahçelerdir. Eğer akan su en büyük nimet ve en yüce lezzet olmasaydı ve cennetler ile bahçeler her ne kadar en göz alıcı ve en güzel şey olsalar da içlerinden su akmadıkça bakışları cezbetmez, canları ferahlatmaz, gönüllere neşe

والنشاط حتى يجرى فيها الماء، وإلا كان الأنس الأعظم فائتا، والسرور الأوفر مفقوداً، وكانت كتماثيل لا أرواح فيها، وصور لا حياة لها، لما جاء اللَّه تعالى بذكر الجنات مشفوعا بذكر الأنهار الجارية من تحتها مسوقين على قرن واحد كالشيئين لا بد لأحدهما من صاحبه، ولما قدّمه على سائر نعوتها. والنهر: المجرى الواسع فوق الجدول ودون البحر. يقال لبردى:

ve canlılık getirmez olmasaydı; şüphesiz en büyük ünsiyet elden kaçmış, en bol sevinç yok olmuş ve onlar ruhsuz heykeller, cansız suretler gibi kalırdı. İşte bu sebepledir ki Allah Teâlâ cennetleri, altından akan ırmakların zikriyle birlikte, birbirinden ayrılmaz iki şey gibi peş peşe getirmiş ve bunu diğer tüm niteliklerinin önüne geçirmiştir. Nehir (النَّهْرُ); derecikten geniş, denizden küçük olan geniş su yoludur. Baradâ için:

نهر دمشق، وللنيل: نهر مصر. واللغة العالية «النهر» بفتح الهاء. ومدار التركيب على السعة، وإسناد الجري إلى الأنهار من الإسناد المجازى كقولهم: بنو فلان يطؤهم الطريق، وصيد عليه يومان. فإن قلت: لم نكرت الجنات وعرّفت الأنهار. قلت: أما تنكير الجنات فقد ذكر. وأما تعريف الأنهار فأن يراد الجنس، كما تقول: لفلان بستان فيه الماء الجاري والتين والعنب وألوان الفواكه، تشير إلى الأجناس التي في علم المخاطب. أو يراد أنهارها، فعوّض التعريف باللام من تعريف الإضافة كقوله: (وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْباً) . أو يشار باللام إلى الأنهار المذكورة في قوله: (فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ، وَأَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ) - الآية.

«Şam nehri», Nil için: «Mısır nehri» denir. En fasih lügat, he harfinin fethasıyla 'en-Neher'dir. Kelimenin kök anlamı genişliktir. Akma eyleminin nehirlere isnat edilmesi; «Falanoğullarını yol çiğnedi» ve «Onun aleyhine iki gün avlanıldı» sözlerinde olduğu gibi mecâzî bir isnattır. Eğer: «Cennetler belirsiz (nekre) bırakıldığı halde nehirler niçin belirli (marife) kılındı?» dersen, derim ki: Cennetlerin nekre kılınışı daha önce zikredildi. Nehirlerin marife kılınmasına gelince; bununla cins kastedilmiş olabilir; tıpkı senin: «Falanın bir bağı var; içinde akan su, incir, üzüm ve çeşit çeşit meyveler bulunur» diyerek muhatabın bilgisinde yer alan cinslere işaret etmen gibi. Yahut o cennetlerin nehirleri kastedilmiştir de { وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْباً } “Baş[ım] ihtiyarlık aleviyle tutuştu” kavlinde olduğu gibi harf-i tarif (el-), tamlama (izâfet) marifeliğinin yerine geçmiştir. Yahut harf-i tarif ile { فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ، وَأَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ } “Orada bozulmayan su ırmakları ve tadı değişmeyen süt ırmakları vardır...” ayetinde zikredilen nehirlere işaret edilmiştir.

وقوله كُلَّما رُزِقُوا لا يخلو من أن يكون صفة ثانية لجنات، أو خبر مبتدأ محذوف، أو جملة مستأنفة لأنه لما قيل إن لهم جنات لم يخل خلد السامع أن يقع فيه أثمار تلك الجنات أشباه ثمار جنات الدنيا، أم أجناس أخر لا تشابه هذه الأجناس؟ فقيل إنّ ثمارها أشباه ثمار جنات الدنيا، أى أجناسها أجناسها وإن تفاوتت إلى غاية لا يعلمها إلا اللَّه. فان قلت:

{ كُلَّما رُزِقُوا } ifadesi; ya cennetler kelimesinin ikinci bir sıfatı, ya hazfedilmiş bir mübtedanın haberi, ya da müstakil bir başlangıç (istînâf) cümlesidir. Çünkü kendilerine cennetler olduğu söylenince, dinleyicinin zihninde «Acaba bu cennetlerin meyveleri dünya cennetlerinin meyvelerine benzer mi, yoksa bu cinslere hiç benzemeyen başka cinsler midir?» sorusu uyanmadan edemez. Bunun üzerine onların meyvelerinin dünya cennetlerinin meyvelerine benzediği, yani aralarında ancak Allah'ın bileceği nihai bir derece farkı bulunsa da cinslerinin aynı cinsler olduğu bildirilmiştir. Eğer dersen ki:

ما موقع مِنْ ثَمَرَةٍ؟ قلت: هو كقولك: كلما أكلت من بستانك من الرمان شيئا حمدتك.

«{ مِنْ ثَمَرَةٍ } ifadesinin cümledeki konumu nedir?» Derim ki: Bu, senin: «Bahçenden ne zaman bir nar yesem sana hamdederim» demen gibidir.

فموقع (مِنْ ثَمَرَةٍ) موقع قولك من الرمان، كأنه قيل: كلما رزقوا من الجنات من أى ثمرة كانت من تفاحها أو رمّانها أو عنبها أو غير ذلك رزقا قالوا ذلك. فمن الأولى والثانية كلتاهما لابتداء الغاية لأنّ الرزق قد ابتدئ من الجنات، والرزق من الجنات قد ابتدئ من ثمرة. وتنزيله تنزيل أن تقول: رزقني فلان، فيقال لك: من أين؟ فتقول: من بستانه، فيقال: من أى ثمرة رزقك من بستانه؟ فتقول: من رمّان. وتحريره أن «رزقوا» جعل مطلقا مبتدأ من ضمير الجنات، ثم جعل مقيدا بالابتداء من ضمير الجنات، مبتدأ من ثمرة، وليس المراد بالثمرة التفاحة الواحدة أو الرمانة الفذة على هذا التفسير، وإنما المراد النوع من أنواع الثمار.

Dolayısıyla { مِنْ ثَمَرَةٍ } ifadesinin konumu, senin «nardan» demenin konumu gibidir. Sanki şöyle denilmiştir: «Kendilerine cennetlerden elmasından, narından, üzümünden veya başka bir ürününden bir rızık verildiği her defasında bunu söylerler.» Buradaki birinci [min] de ikinci [min] de başlangıç (ibtidâ-i gâye) bildirir; zira rızık cennetlerden başlatılmıştır, cennetlerden verilen rızık da bir meyveden başlatılmıştır. Bunun izahı şuna benzer: «Bana falan rızık verdi» dersin, sana: «Nereden?» denir, sen: «Bahçesinden» dersin. «Sana bahçesinden hangi meyveden verdi?» denir, sen: «Nardan» dersin. Meselenin tahkiki şudur: 'Ruzikû' (رزقوا) fiili mutlak bırakılarak cennetler zamirinden başlatılmış, sonra da cennetler zamirinden başlatılmak suretiyle kayıt altına alınıp meyveden başlatılmıştır. Bu tefsire göre meyveden maksat tek bir elma veya tek bir nar değil; meyve türlerinden bir türdür.

ووجه آخر: وهو أن يكون (مِنْ ثَمَرَةٍ) بيانا على منهاج قولك: رأيت منك أسداً. تريد

Diğer bir vecih de şudur: { مِنْ ثَمَرَةٍ } ifadesinin, senin «Sende bir aslan gördüm» -yani-

أنت أسد. وعلى هذا يصح أن يراد بالثمرة النوع من الثمار، والجنات الواحدة. فإن قلت:

«sen bir aslansın» demek istediğin sözünün yöntemi üzere beyan olmasıdır. Buna göre meyve ile meyvelerden bir türün, cennetler ile de tek bir cennetin kastedilmesi sahih olur. Eğer:

كيف قيل هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ وكيف تكون ذات الحاضر عندهم في الجنة هي ذات الذي رزقوه في الدنيا؟ قلت: معناه هذا مثل الذي رزقناه من قبل . وشبهه بدليل قوله وأتوا به متشابها، وهذا كقولك: أبو يوسف أبو حنيفة، تريد أنه لاستحكام الشبه كأن ذاته ذاته. فإن قلت: إلام يرجع الضمير في قوله: وَأُتُوا بِهِ؟ قلت: إلى المرزوق في الدنيا والآخرة جميعاً لأنّ قوله: (هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ) انطوى تحته ذكر ما رزقوه في الدارين. ونظيره قوله تعالى: (إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما) أى بجنسى الغنى والفقير لدلالة قوله: غنيا أو فقيرا على الجنسين. ولو رجع الضمير إلى المتكلم به لقيل أولى به على التوحيد. فإن قلت: لأى غرض يتشابه ثمر الدنيا وثمر الجنة، وما بال ثمر الجنة لم يكن أجناسا أخر؟ قلت: لأنّ الإنسان بالمألوف آنس، وإلى المعهود أميل، وإذا رأى ما لم يألفه نفر عنه طبعه وعافته نفسه، ولأنه إذا ظفر بشيء من جنس ما سلف له به عهد وتقدّم له معه ألف، ورأى فيه مزية ظاهرة، وفضيلة بينة، وتفاوتا بينه وبين ما عهد بليغاً، أفرط ابتهاجه واغتباطه، وطال استعجابه واستغرابه، وتبين كنه النعمة فيه، وتحقق مقدار الغبطة به. ولو كان جنساً لم يعهده وإن كان فائقا، حسب أنّ ذلك الجنس لا يكون إلا كذلك، فلا يتبين موقع النعمة حق التبين. فحين أبصروا الرمانة من رمان الدنيا ومبلغها في الحجم، وأن الكبرى لا تفضل عن حدّ البطيخة الصغيرة، ثم يبصرون رمّانة الجنة تشبع السكن. والنبقة من نبق الدنيا في حجم الفلكة، ثم يرون نبق الجنة كقلال هجر، كما رأوا ظل الشجرة من شجر الدنيا وقدر امتداده، ثم يرون الشجرة في الجنة يسير الراكب في ظلها مائة عام لا يقطعه، كان ذلك أبين للفضل، وأظهر للمزية، وأجلب للسرور، وأزيد في التعجب من أن يفاجئوا ذلك الرمان وذلك النبق من غير عهد سابق بجنسهما. وترديدهم هذا القول ونطقهم به عند كل ثمرة يرزقونها، دليل على تناهى الأمر وتمادى الحال في ظهور المزية وتمام الفضيلة، وعلى أنّ ذلك التفاوت العظيم هو الذي يستملى تعجبهم، ويستدعى تبجحهم في كل أوان. عن مسروق: «نخل الجنة نضيد من أصلها إلى فرعها، وثمرها أمثال القلال، كلما نزعت ثمرة عادت مكانها أخرى، وأنهارها تجرى في غير أخدود، والعنقود اثنتا عشرة

«Nasıl { هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ } “Bu, daha önce bize rızık olarak verilendir” denilmiştir ve cennette yanlarında hazır bulunanın bizzat kendisi, dünyada kendilerine rızık olarak verilenin bizzat kendisi nasıl olabilir?» dersen; derim ki: Bunun manası; «Bu, daha önce bize rızık olarak verilenin bir benzeridir» ve onun dengidir; nitekim { وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً } “Ve kendilerine birbirine benzer şekilde sunuldu” kavli de buna delildir. Bu, senin «Ebû Yûsuf, Ebû Hanîfe'dir» sözün gibidir; benzerliğin pek kuvvetli olmasından ötürü sanki bizzat onun kendisi olduğunu kastetmiş olursun. Eğer: «{ وَأُتُوا بِهِ } kavlindeki zamir nereye racidir?» dersen; derim ki: Hem dünyada hem de ahirette rızık olarak verilenlerin her ikisine birden racidir. Çünkü { هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ } sözünün altında her iki yurtta kendilerine rızık olarak verilenlerin zikri dürülmüştür. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: { إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما } “[Haklarında hüküm verilecek kimseler] zengin de olsalar fakir de olsalar Allah her ikisine de daha yakındır”; yani zengin ve fakir cinslerinedir; çünkü { غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً } ifadesi her iki cinse delalet etmektedir. Şayet zamir [hakkında] konuşulan kimseye raci olsaydı, tekil olarak «evlâ bihî» denilirdi. Eğer: «Dünya meyveleri ile cennet meyvelerinin birbirine benzemesindeki maksat nedir ve cennet meyveleri niçin başka cinslerden olmamıştır?» dersen; derim ki: Çünkü insan alışkın olduğu şeye daha çok ünsiyet duyar ve bildiği şeye daha çok meyleder. Alışık olmadığı bir şey gördüğünde ise tabiatı ondan nefret eder ve nefsi ondan tiksinir. Ayrıca önceden bildiği ve aşinalığı bulunduğu cinsten bir şeye ulaşıp onda aşikâr bir üstünlük, apaçık bir fazilet ve önceden bildiği ile arasında muazzam bir fark gördüğünde sevinci ve neşesi son derece artar; hayreti ve hayranlığı uzayıp gider; ondaki nimetin mahiyeti apaçık ortaya çıkar ve ona kavuşmanın sevinç derecesi iyice anlaşılır. Şayet daha önce hiç bilmediği bir cins olsaydı, -ne kadar üstün olursa olsun- o cinsin zaten ancak öyle olabileceğini zannederdi de nimetin kadrini hakkıyla anlayamazdı. Nitekim onlar dünya narlarından bir narı ve onun hacimdeki büyüklüğünü -ki en büyüğü bile küçük bir karpuz sınırını geçmez- görmüşken, ardından cennet narının koca bir ev halkını doyurduğunu gördüklerinde; dünya arabistan kirazını (sedir meyvesini) ağırşak büyüklüğünde görüp ardından cennetin arabistan kirazını Hecer testileri gibi gördüklerinde; tıpkı dünya ağaçlarından bir ağacın gölgesini ve uzama miktarını görüp sonra da cennetteki bir ağacın gölgesinde bir atlının yüz yıl yol alıp da onu bitiremediğini gördüklerinde [olduğu gibi], bu durum lütfun daha belirgin, üstünlüğün daha aşikâr, sevincin daha fazla celbedici ve hayretin daha da ziyade olmasını sağlar; oysa bu nar ve bu arabistan kirazı ile cinslerine dair daha önce hiçbir bilgi olmaksızın ansızın karşılaşsalardı böyle olmazdı. Onların bu sözü tekrarlamaları ve kendilerine rızık olarak sunulan her meyvede bunu dile getirmeleri; üstünlüğün ortaya çıkmasında ve faziletin kemalinde durumun nihayete vardığına ve sürüp gittiğine, ayrıca bu muazzam farkın her daim onların hayretini artırıp sevinç ve iftiharlarını celbettiğine bir delildir. Mesrûk'tan [şöyle rivayet edilmiştir]: «Cennet hurması kökünden dalına kadar küme küme dizilmiştir; meyveleri testiler gibidir; bir meyve koparıldığında yerine bir başkası gelir; nehirleri bir yarığa ihtiyaç duymaksızın akar ve salkım on iki

ذراعا» . ويجوز أن يرجع الضمير في: (أُتُوا بِهِ) إلى الرزق، كما أن هذا إشارة إليه، ويكون المعنى: أن ما يرزقونه من ثمرات الجنة يأتيهم متجانساً في نفسه، كما يحكى عن الحسن: يؤتى أحدهم بالصحفة فيأكل منها، ثم يؤتى بالأخرى فيقول: هذا الذي أتينا به من قبل، فيقول الملك: كل، فاللون واحد والطعم مختلف. وعنه ﷺ: «والذي نفس محمد بيده»

arşındır.» { أُتُوا بِهِ } kavlindeki zamirin, 'hâzâ' (bu) lafzının işaret ettiği gibi 'rızık' kavramına raci olması da caizdir. Bu durumda mana şöyle olur: Cennet meyvelerinden kendilerine rızık olarak verilen şeyler, kendi aralarında birbirine benzer şekilde gelir; nitekim Hasan[-ı Basrî]'den şöyle rivayet edilir: «Onlardan birine bir tabak getirilir, ondan yer; sonra başka bir tabak getirilir, o da: 'Bu daha önce bize getirilen şeydir' der. Bunun üzerine melek: 'Ye, renk birdir ama tat farklıdır' der.» Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Muhammed'in nefsi elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki»

، إن الرجل من أهل الجنة ليتناول الثمرة ليأكلها فما هي بواصلة إلى فيه حتى يبدّل اللَّه مكانها مثلها» فإذا أبصروها والهيئة هيئة الأولى قالوا ذلك. والتفسير الأوّل هو هو. فإن قلت: كيف موقع قوله: (وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً) من نظم الكلام؟ قلت: هو كقولك: فلان أحسن بفلان ونعم ما فعل. ورأى من الرأى كذا وكان صوابا. ومنه قوله تعالى: (وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ) وما أشبه ذلك من الجمل التي تساق في الكلام معترضة للتقرير.

«cennet ehlinden bir kimse yemek üzere bir meyveyi koparır; o meyve ağzına varmadan Allah onun yerine benzerini yaratır.» Onu gördüklerinde ve şekli ilkinin şekli gibi olduğunda bunu söylerler. İlk tefsir ise asıl olandır. Eğer: «{ وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً } kavlinin sözün dizilişindeki (nazmındaki) yeri nedir?» dersen, derim ki: Bu, senin: «Falan adam filana iyilik etti ve ne de güzel yaptı!», «Şöyle bir görüş benimsedi ve bu çok doğruydu» demen gibidir. Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ } “Halkının onurlularını zelil ederler. Onlar hep böyle yaparlar” ayeti ve pekiştirme (takrîr) amacıyla söz arasına itirâziyye (ara cümle) olarak getirilen benzeri cümleler de bu kabildendir.

والمراد بتطهير الأزواج: أن طهرن مما يختص بالنساء من الحيض والاستحاضة، وما لا يختص بهنّ من الأقذار والأدناس. ويجوز لمجيئه مطلقاً: أن يدخل تحته الطهر من دنس الطباع وطبع الأخلاق الذي عليه نساء الدنيا، مما يكتسبن بأنفسهنّ، ومما يأخذنه من أعراق السوء والمناصب الرديئة والمناشئ المفسدة، ومن سائر عيوبهنّ ومثالبهنّ وخبثهنّ وكيدهنّ. فان قلت: فهلا جاءت الصفة مجموعة كما في الموصوف؟ قلت: هما لغتان فصيحتان.

Eşlerin temizlenmesinden (tathîr) maksat; hayız ve nifas gibi kadınlara has durumlardan ve onlara has olmayan her türlü pislik ve kirden arındırılmış olmalarıdır. İfadenin mutlak gelmesi sebebiyle; dünya kadınlarının bizzat kendilerinin kazandıkları yahut kötü soylardan, düşük mevkilerden ve bozucu çevrelerden aldıkları tabiat kirlerinden ve kötü huylardan, ayrıca onların diğer tüm kusurlarından, ayıplarından, kötülüklerinden ve hilelerinden arındırılmış olmalarının da bu kapsama girmesi caizdir. Eğer: «Sıfat, mevsufunda olduğu gibi niçin çoğul gelmedi?» dersen, derim ki: Bunlar iki fasih lügattir.

يقال: النساء فعلن، وهنّ فاعلات وفواعل، والنساء فعلت، وهي فاعلة. ومنه بيت الحماسة:

Nitekim 'en-nisâü fealne' (النساء فعلن) denildiği gibi 'hünne fâilâtün' (هن فاعلات) ve 'fevâil' (فواعل) de denir; keza 'en-nisâü fealet' (النساء فعلت) ve 'hiye fâiletün' (هي فاعلة) de denir. Hamâse şairinin şu beyti de bundandır:

وإذَا العَذَارَى بِالدُّخَانِ تَقَنَّعَتْ … واسْتَعْجَلَتْ نَصْبَ القُدُورِ فملَّتِ

Genç kızlar dumanla örtündüğünde ve tencerelerin kurulup kaynamasını bekleyemeyip aceleyle [eti] köze gömdüklerinde...

والمعنى وجماعة أزواج مطهرة . وقرأ زيد بن على: (مطهرات) وقرأ عبيد بن عمير:

Manası: «Tertemiz kılınmış eşler topluluğudur» . Zeyd b. Ali (مطهرات), Ubeyd b. Umeyr ise:

مطهرة، بمعنى متطهرة. وفي كلام بعض العرب: ما أحوجنى إلى بيت اللَّه. فأطهر به أطهرة.

kendini temizleyen manasında (مطهرة) şeklinde okumuştur. Bazı Arapların kelamında: «Allah'ın evine ne kadar da muhtacım, orada temizlenip paklanayım (fe-ettahhara bihî uttahrata)» ifadesi geçer.

أى فأتطهر به تطهرة. فإن قلت: هلا قيل طاهرة؟ قلت: في «مطهرة» فخامة لصفتهنّ ليست في طاهرة، وهي الإشعار بأن مطهراً طهرهنّ. وليس ذلك إلا اللَّه ﷿ المريد بعباده الصالحين أن يخوّلهم كلّ مزية فيما أعدّ لهم.

Yani 'orada iyice temizleneyim' demektir. Eğer: «Niçin tâhire (طاهرة) denilmedi?» dersen, derim ki: 'Mutahhara' (مطهرة) lafzında, onların sıfatı için 'tâhire'de bulunmayan bir azamet ve ihtişam vardır; o da bir temizleyicinin onları tertemiz kıldığını hissettirmesidir. Bu temizleyici de salih kullarına hazırladığı nimetlerde her türlü üstünlüğü bahşetmeyi dileyen aziz ve celil olan Allah'tan başkası değildir.

والخلد: الثبات الدائم والبقاء اللازم الذي لا ينقطع. قال اللَّه تعالى: (وَما جَعَلْنا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ، أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ) . وقال امرؤ القيس:

Huld (الخلد); kesintisiz olan sürekli kalış ve daimî varlıktır. Allah Teâlâ: { وَما جَعَلْنا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ، أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ } “Senden önce de hiçbir insana ebedîlik vermedik. Şimdi sen ölürsen onlar baki mi kalacaklar?” buyurmuştur. İmrüülkays da şöyle demiştir:

ألَا انْعَمْ صَبَاحاً أيُّهَا الطَّلَلُ البَالِى … وهَلْ يَنْعَمَنْ مَنْ كانَ في العُصُرِ الخَالى

«Ey harabe yurt, sabahın esenlik dolsun! … Geçmiş çağlarda kalan biri hiç esenlik bulabilir mi?»

وهَلْ يَنْعَمَنْ إلّا سَعِيدٌ مُخَلّدٌ … قَلِيلُ الهُمُومِ مَا يَبِيتُ بأوْجَالِ

«Kederi az, geceleri korkusuz yatan … ebedî mutluluğa ermiş kimseden başkası esenlik bulur mu?»

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٦ الى ٢٧]

[Bakara Suresi (2), 26-27. Ayetler]

إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلاً ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ ماذا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلاً يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً وَما يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفاسِقِينَ (٢٦) الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَيَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٢٧)

{ إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلاً ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ ماذا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلاً يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً وَما يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفاسِقِينَ (٢٦) الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَيَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٢٧) } “Şüphesiz Allah bir sivrisineği, hatta onun da ötesindekini [ondan daha büyüğünü veya daha küçüğünü] misal getirmekten hayâ etmez (çekinmez). İman edenlere gelince, onlar bunun Rablerinden [gelen] bir hak olduğunu bilirler. İnkâr edenler ise: «Allah bu misalle neyi murat etti?» derler. [Allah] onunla birçoklarını saptırır, birçoklarını da doğru yola iletir. Oysa O, onunla ancak fâsıkları saptırır. (26) Onlar ki, kesin söz verdikten (misakından) sonra Allah’ın ahdini bozarlar, Allah’ın birleştirilmesini emrettiği şeyi keserler ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarırlar. İşte onlar, hüsrana uğrayanların ta kendileridir. (27)”

سيقت هذه الآية لبيان أنّ ما استنكره الجهلة والسفهاء وأهل العناد والمراء من الكفار واستغربوه من أن تكون المحقرات من الأشياء مضروبا بها المثل، ليس بموضع للاستنكار والاستغراب، من قبل أنّ التمثيل إنما يصار إليه لما فيه من كشف المعنى ورفع الحجاب عن الغرض المطلوب، وإدناء المتوهم من المشاهد. فان كان المتمثل له عظيما كان المتمثل به مثله، وإن كان حقيرا كان المتمثل به كذلك. فليس العظم والحقارة في المضروب به المثل إذاً إلا أمراً تستدعيه حال المتمثل له وتستجرّه إلى نفسها، فيعمل الضارب للمثل على حسب تلك القضية. ألا ترى إلى الحق لما كان واضحاً جلياً أبلج، كيف تمثل له بالضياء والنور؟ وإلى الباطل لما كان بضد صفته، كيف تمثل له بالظلمة؟ ولما كانت حال الآلهة التي جعلها الكفار أنداداً للَّه تعالى لا حال أحقر منها وأقلّ، ولذلك جعل بيت العنكبوت مثلها في الضعف والوهن، وجعلت أقلّ من الذباب وأخس قدرا، وضربت لها البعوضة فالذي دونها مثلا لم يستنكر ولم يستبدع، ولم يقل للمتمثل: استحى من تمثيلها بالبعوضة، لأنه مصيب في تمثيله، محق في قوله، سائق للمثل على قضية مضربه، محتذ على مثال ما يحتكمه ويستدعيه، ولبيان أنّ المؤمنين الذين عادتهم الإنصاف والعمل على العدل والتسوية والنظر في الأمور بناظر العقل، إذا سمعوا بمثل هذا التمثيل علموا أنه الحق الذي لا تمرّ الشبهة بساحته، والصواب الذي لا يرتع الخطأ حوله.

Bu ayet; kâfirlerden cahillerin, sefihlerin, inat ve münakaşa ehlinin önemsiz ve değersiz şeylerin misal verilmesini yadırgayıp garipsemelerinin aslında yadırganacak ve garipsenecek bir durum olmadığını açıklamak üzere sevk edilmiştir. Çünkü temsil yoluna; manayı açığa çıkarma, hedeflenen maksadın üzerindeki perdeyi kaldırma ve zihinde tasavvur edileni müşahede edilene yaklaştırma özelliği bulunduğu için başvurulur. Şayet hakkında misal getirilen şey (mümettelün leh) yüceyse, kendisine benzetilen (mümettelün bih) de onun gibi olur; şayet hakir ve önemsizse, kendisine benzetilen de öyle olur. O halde misal olarak getirilen şeydeki büyüklük ve küçüklük, ancak hakkında misal getirilen şeyin durumunun gerektirdiği ve kendine çektiği bir husustur; misal veren kimse de bu kurala göre hareket eder. Görmez misin; hak açık, parlak ve aydınlık olduğu için ona ışık ve nur ile misal verilmiştir? Batıl ise bunun zıddı bir nitelikte olduğu için ona karanlık ile misal verilmiştir. Kâfirlerin Allah Teâlâ'ya denk tuttukları ilahların durumu en hakir ve en değersiz durum olduğu için, zayıflık ve çürüklükte örümcek ağı onlara misal yapılmış, sinekten daha aciz ve daha aşağı kılınmış ve onlar için sivrisinek ile ondan daha aşağısı misal verilmiştir. Bu durum asla yadırganmaz, tuhaf karşılanmaz ve misal getirene «Onu sivrisineğe benzetmekten haya et!» denilmez; çünkü o temsilinde isabet etmiştir, sözünde haklıdır, meseli konuluş amacına uygun olarak sevk etmiştir ve durumun gerektirdiği ve talep ettiği örneğe tam uymuştur. Keza bu ayet; adetleri insaf, adalet ve eşitlik üzere davranmak ve meselelere akıl gözüyle bakmak olan mü'minlerin, böyle bir temsili işittiklerinde bunun şüphenin semtine uğrayamayacağı bir hak ve hatanın etrafında dolanamayacağı bir isabet olduğunu bildiklerini açıklamak için sevk edilmiştir.

وأنّ الكفار الذين غلبهم الجهل على عقولهم، وغصبهم على بصائرهم فلا يتفطنون ولا يلقون أذهانهم، أو عرفوا أنه الحق إلا أنّ حب الرياسة وهوى الألف والعادة لا يخليهم أن ينصفوا، فإذا سمعوه عاندوا وكابروا وقضوا عليه بالبطلان، وقابلوه بالإنكار، وأنّ ذلك سبب زيادة هدى المؤمنين وانهماك الفاسقين في غيهم وضلالهم. والعجب منهم كيف أنكروا ذلك وما زال الناس يضربون الأمثال بالبهائم والطيور وأحناش الأرض والحشرات والهوام، وهذه أمثال العرب بين أيديهم مسيرة في حواضرهم وبواديهم قد تمثلوا فيها بأحقر الأشياء

Yine [bu ayet], akıllarını cehaletin bürüdüğü, basiretlerini gasbettiği, bu sebeple inceliğini kavrayamayan ve zihinlerini [buna] vermeyen; yahut onun hak olduğunu bildikleri halde makam sevgisi ile alışkanlık ve gelenek tutkusunun insaflı davranmalarına izin vermediği kâfirlerin, onu işittiklerinde inat ettiklerini, kibirlendiklerini, onun bâtıl olduğuna hükmedip inkârla karşıladıklarını; bunun da müminlerin hidayetinin artmasına, fasıkların ise azgınlık ve sapıklıklarına büsbütün dalmalarına sebep olduğunu [açıklamak üzere sevk edilmiştir]. İnsanlar öteden beri hayvanlar, kuşlar, yer haşereleri, böcekler ve sürüngenlerle darb-ı meseller getirip dururken onların bunu nasıl inkâr ettiklerine şaşılır! İşte şehirlerinde ve çöllerinde dilden dile dolaşan Arap darb-ı meselleri önlerindedir; bu mesellerde en değersiz şeylerle dahi temsil getirmişlerdir.

فقالوا: أجمع من ذرّة، وأجرأ من الذباب، وأسمع من قراد، وأصرد من جرادة ، وأضعف من فراشة، وآكل من السوس. وقالوا في البعوضة: أضعف من بعوضة، وأعز من مخ البعوض. وكلفتنى مخ البعوض. ولقد ضربت الأمثال في الإنجيل بالأشياء المحقرة، كالزوان والنخالة وحبة الخردل، والحصاة، والأرضة، والدود، والزنابير. والتمثيل بهذه الأشياء وبأحقر منها مما لا تغنى استقامته وصحته على من به أدنى مسكة، ولكن ديدن المحجوج المبهوت الذي لا يبقى له متمسك بدليل ولا متشبث بأمارة ولا إقناع، أن يرمى لفرط الحيرة والعجز عن إعمال الحيلة بدفع الواضح وإنكار المستقيم والتعويل على المكابرة والمغالطة إذا لم يجد سوى ذلك معوّلا. وعن الحسن وقتادة: لما ذكر اللَّه الذباب والعنكبوت في كتابه وضرب للمشركين به المثل، ضحكت اليهود وقالوا: ما يشبه هذا كلام اللَّه.

Nitekim şöyle demişlerdir: «Karıncadan daha çok toplayıcı», «Sinekten daha cüretkâr», «Keneden daha iyi işitici», «Çekirgeden daha soğuk/dayanıksız» , «Kelebekten daha zayıf», «Ağaç kurdundan daha obur». Sivrisinek hakkında da şöyle demişlerdir: «Sivrisinekten daha zayıf», «Sivrisineğin iliğinden daha az bulunur», «Bana sivrisineğin iliğini mükellef kıldı [imkânsızı istedi]». İncil'de de delice otu, kepek , hardal tanesi, çakıl taşı, tahtakurusu, kurtçuk ve eşek arısı gibi hakir görülen şeylerle darb-ı meseller verilmiştir. Bu tür şeylerle ve bunlardan daha hakir olanlarla temsil getirilmesi; zerre kadar aklı olan kimse için doğruluğu ve isabeti gizli kalmayacak hususlardandır. Ne var ki delille tutunacak bir şeyi kalmayan, hiçbir ipucuna ve ikna edici sebebe yapışamayan, delil karşısında susup apışıp kalan kimsenin âdeti; aşırı şaşkınlıktan ve çare bulamamaktan ötürü açığı reddetmeye, doğruyu inkâra kalkışmak ve başka tutunacak bir şey bulamadığında kibre ve mugalataya sarılmaktır. Hasan[-ı Basrî] ve Katâde'den rivayet edildiğine göre; Allah Kitabında sineği ve örümceği zikredip müşriklere bunlarla misal verince, Yahudiler alay edip gülmüşler ve: «Bu, Allah'ın kelamına hiç benzemiyor» demişlerdir.

فأنزل اللَّه ﷿ هذه الآية.

Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah bu ayeti indirmiştir.

والحياء تغير وانكسار يعترى الإنسان من تخوّف ما يعاب به ويذم. واشتقاقه من الحياة.

Haya (الحياء); insanın kınanıp ayıplanacağı bir şeyden korkması sebebiyle kendisine gelen bir değişme ve eziklik halidir. Türeyişi 'hayat' (الحياة) kelimesindendir.

يقال: حيي الرجل، كما يقال: نسى وحشى وشظى الفرس، إذا اعتلت هذه الأعضاء جعل الحي لما يعتريه من الانكسار والتغير، منتكس القوّة منتقص الحياة، كما قالوا: هلك فلان حياء من كذا، ومات حياء، ورأيت الهلاك في وجهه من شدّة الحياء. وذاب حياء، وجمد في مكانه خجلا. فإن قلت: كيف جاز وصف القديم سبحانه به ولا يجوز عليه التغير والخوف والذم، وذلك في حديث سلمان قال: قال رسول اللَّه ﷺ: «إن اللَّه حي كريم يستحي إذا رفع إليه العبد يديه أن يردّهما صفرا حتى يضع فيهما خيرا» . قلت:

[Bu uzuvlar hastalandığında] at hakkında nesiye (نَسِيَ), haşiye (حَشِيَ) ve şaziye'l-feras (شَظِيَ الفَرَسُ) denildiği gibi, [aynı şekilde] hayiye'r-racül (حَيِيَ الرَّجُلُ / adam hayâ etti) denilir. Kendisine arız olan kırıklık ve değişim sebebiyle hayâ eden kimse, gücü kırılmış ve hayatı (canlılığı) noksanlaşmış gibi kabul edilmiştir. Nitekim şöyle de demişlerdir: "Falan kimse şundan dolayı hayâsından helak oldu", "hayâsından öldü", "aşırı hayâsından yüzünde helak olduğunu gördüm", "hayâdan eridi" ve "utancından olduğu yerde donakaldı". Eğer: "Yüce ve kadîm olan [Allah] hakkında değişim, korku ve kınanma caiz olmadığı halde O'nun bununla nitelenmesi nasıl caiz olur? Nitekim bu, Selmân'ın [naklettiği] şu hadiste de geçmektedir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şüphesiz Allah hayîdir, kerîmdir; kul ellerini O'na kaldırdığı zaman, içlerine bir hayır koyuncaya kadar o ikisini boş çevirmekten hayâ eder.» buyurmuştur." dersen, derim ki:

هو جار على سبيل التمثيل مثل تركه تخييب العبد وأنه لا يردّ يديه صفرا من عطائه لكرمه بترك من يترك ردّ المحتاج إليه حياء منه. وكذلك معنى قوله: إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي أى لا يترك ضرب المثل بالبعوضة ترك من يستحيى أن يتمثل بها لحقارتها. ويجوز أن تقع هذه العبارة في كلام الكفرة، فقالوا: أما يستحيى رب محمد أن يضرب مثلا بالذباب والعنكبوت فجاءت على سبيل المقابلة وإطباق الجواب على السؤال. وهو فنّ من كلامهم بديع، وطراز عجيب، منه قول أبى تمام:

Bu, temsil yoluyla caridir. Allah'ın kulu mahrum bırakmayı terk etmesi ve cömertliğinden ötürü ellerini lütfundan boş çevirmemesi, kendisine muhtaç olan kimseyi hayâsından ötürü geri çevirmeyen bir kimsenin durumuna benzetilmiştir. Aynı şekilde { إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي } kavlinin anlamı da şudur: Yani Allah, sivrisineği hakirliği sebebiyle misal getirmekten hayâ edip de bundan vazgeçen kimse gibi misal getirmeyi terk etmez. Bu ifadenin kâfirlerin sözünde geçmiş olması da caizdir; zira onlar «Muhammed'in Rabbi sineği ve örümceği misal getirmekten hayâ etmiyor mu?» demişler, bunun üzerine [ayet] mukabele (misilleme) ve cevabın soruya tam mutabık gelmesi üslubuyla gelmiştir. Bu, onların kelamında bedî bir sanat ve eşsiz bir tarzdır. Ebû Temmâm'ın şu sözü de bu kabildendir:

مَنْ مُبْلِغٌ أَفْناءَ يَعْرُبَ كُلَّها … أَنِّى بَنَيْتُ الجَارَ قبْلَ المَنْزِلِ؟

«Bütün Ya'rub kabilelerine kim duyuracak … konuttan önce komşuyu inşa ettiğimi?»

وشهد رجل عند شريح. فقال: إنك لسبط الشهادة. فقال الرجل: إنها لم تجعد عنى. فقال:

Bir adam Şüreyh'in yanında şahitlik etti. Şüreyh: «Şahitliğin pek düz (sebt) imiş» dedi. Adam da: «O benden kıvrılıp bükülmedi (kıvırcıklaşmadı)» dedi. Bunun üzerine Şüreyh:

للَّه بلادك، وقبل شهادته. فالذي سوغ بناء الجار وتجعيد الشهادة هو مراعاة المشاكلة. ولولا بناء الدار لم يصح بناء الجار. وسبوطة الشهادة لامتنع تجعيدها. وللَّه درّ أمر التنزيل وإحاطته بفنون البلاغة وشعبها، لا تكاد تستغرب منها فنا إلا عثرت عليه فيه على أقوم مناهجه وأسدّ مدارجه. وقد استعير الحياء فيما لا يصح فيه:

«Allah beldene bereket versin!» dedi ve şahitliğini kabul etti. İşte komşunun 'inşa edilmesini' ve şahitliğin 'kıvırcıklaşmasını' caiz kılan şey müşâkele (ifade uyumu) gözetilmesidir. Şayet evin inşası olmasaydı komşunun inşası sahih olmazdı; şahitliğin düzlüğü olmasaydı onun kıvırcıklaşmasından söz edilemezdi. Vahyin durumuna ve onun belağat sanatlarını ve kollarını kuşatmasına hayran olmamak elde değil! Onda ne zaman garip bir sanat arasan, mutlaka en sağlam yöntemleriyle ve en doğru mecralarıyla onda bulursun. Nitekim hayâ lafzı, gerçekte caiz olmadığı yerde de istiare edilmiştir:

إذَا مَا اسْتَحَيْنَ المَاءَ يَعْرِضُ نفْسَهُ … كرَعْنَ بِسبْتٍ في إناءٍ مِنَ الوَرْدِ

Su kendini onlara sunduğunda [içmekten] çekinseler bile, sebt (tabaklanmış deri gibi dudaklar) ile güllerle kaplı bir havuzdan kana kana içerler.

وقرأ ابن كثير في رواية شبل (يستحى) بياء واحدة. وفيه لغتان: التعدي بالجارّ والتعدي بنفسه. يقولون: استحييت منه واستحييته، وهما محتملتان هاهنا.

İbn Kesîr, Şibl rivayetinde tek yâ ile (يَسْتَحِى) şeklinde okumuştur. Bu fiilde iki lügat vardır: Harf-i cer ile geçişli olmak ve bizzat geçişli olmak. 'İstehyeytü minhü' (استحييت منه) ve 'istehyeytühû' (استحييته) derler. Burada her ikisi de muhtemeldir.

وضرب المثل: اعتماده وصنعه، من ضرب اللبن وضرب الخاتم. وفي الحديث «اضطرب رسول اللَّه ﷺ خاتما من ذهب» و (ما) هذه إبهامية وهي التي إذا اقترنت باسم نكرة أبهمته إبهاماً وزادته شياعا وعموما، كقولك: أعطنى كتابا مّا، تريد أى كتاب كان. أو ضلة للتأكيد، كالتي في قوله: (فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ) كأنه قيل: لا يستحيى أن يضرب مثلا حقاً أو البتة، هذا إذا نصبت بَعُوضَةً فإن رفعتها فهي موصولة، صلتها

Darb-ı mesel (mesel getirmek/örnek vermek): Onu belirlemek ve yapmaktır; 'darbü'l-lebn' (kerpiç dökmek/yapmak) ve 'darbü'l-hâtem' (yüzük dökmek/yaptırmak) tabirlerinden gelir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: « اضطرب رسول اللَّه ﷺ خاتما من ذهب » «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem altından bir yüzük yaptırdı.» Buradaki 'mâ' (ما) ise ibhâmiyyedir (belirsizlik bildiren edattır); bu da nekre bir isme bitiştiğinde onu büsbütün belirsizleştiren, yaygınlığını ve genelliğini artıran edattır. Nitekim 'Bana herhangi bir kitap ver' (أعطنى كتابا مّا) demen gibi; bununla 'hangi kitap olursa olsun' [anlamını] kastedersin. Yahut { فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ } “Sözleşmelerini bozmaları sebebiyle...” kavlindeki gibi pekiştirme (tekit) için zaid kılınmıştır (sıladır); sanki 'Gerçek bir mesel getirmekten veya kesinlikle [mesel getirmekten] hayâ etmez' denilmiş gibidir. Bu [izah], 'baûzaten' (بَعُوضَةً) kelimesini mansub okuduğun takdirdedir. Şayet onu merfû okursan, bu takdirde o (mâ) mevsûledir; sılası ise...

الجملة لأن التقدير: هو بعوضة، فحذف صدر الجملة كما حذف في: (تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ) ووجه آخر حسن جميل، وهو أن تكون التي فيها معنى الاستفهام لما استنكفوا من تمثيل اللَّه لأصنامهم بالمحقرات قال: إنّ اللَّه لا يستحي أن يضرب للأنداد ما شاء من الأشياء المحقرة مثلا، بله البعوضة فما فوقها، كما يقال: فلان لا يبالى بما وهب ما دينار وديناران. والمعنى:

cümledir; çünkü takdiri 'hüve baûzatün'dür (هو بعوضة); tıpkı { تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ } “İyilik eden kimseye [nimetimizi] tamamlamak üzere...” ayetinde olduğu gibi cümlenin başı hazfedilmiştir. Bir diğer güzel ve latif vecih ise şudur: Müşrikler Allah'ın putlarını hakir şeylerle misal getirmesini kibirlerine yediremeyince, bu edat istifham manası taşıyan bir edat olur ve şöyle buyrulmuş olur: Şüphesiz Allah, ortak koşulan putlar için dilediği hakir şeyleri misal getirmekten çekinmez; nerede kaldı ki sivrisinek ve ondan daha büyüğü olsun! Tıpkı «Falan adam ne bağışladığına aldırmaz; bir dinar nedir ki, iki dinar nedir ki?» denmesi gibi. Manası şudur:

أن للَّه أن يتمثل للأنداد وحقارة شأنها بما لا شيء أصغر منه وأقل، كما لو تمثل بالجزء الذي لا يتجزأ وبما لا يدركه لتناهيه في صغره إلا هو وحده بلطفه، أو بالمعدوم، كما تقول العرب:

Şüphesiz Allah'ın putlar ve onların değersizliği için kendisinden daha küçük ve daha az hiçbir şey bulunmayan şeylerle misal getirme hakkı vardır; nitekim bölünemeyen cüzle (atomla) ve küçüklüğünün nihayetinde olması sebebiyle Kendi lütfundan başka hiçbir şeyin idrak edemeyeceği şeylerle yahut yoklukla (ma'dûm) misal getirebileceği gibi. Nitekim Araplar şöyle der:

فلان أقل من لا شيء في العدد. ولقد ألم به قوله تعالى: (إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ) وهذه القراءة تعزى إلى رؤبة بن العجاج، وهو أمضغ العرب للشيح والقيصوم، والمشهود له بالفصاحة، وكانوا يشبهون به الحسن، وما أظنه ذهب في هذه القراءة إلا إلى هذا الوجه، وهو المطابق لفصاحته. وانتصب (بَعُوضَةً) بأنها عطف بيان لمثلا. أو مفعول ليضرب، و (مَثَلًا) حال عن النكرة مقدمة عليه. أو انتصبا مفعولين فجرى «ضرب» مجرى «جعل» . واشتقاق البعوض من البعض وهو القطع كالبضع والعضب. يقال: بعضه البعوض. وأنشد:

«Falan adam sayıca 'hiç'ten daha azdır.» Allah Teâlâ'nın şu kavli de buna işaret etmektedir: { إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ } “Şüphesiz Allah, O'nu bırakıp da neye yalvardıklarını bilir”. Bu kıraat Rü'be b. el-Accâc'a nisbet edilir. O, yavşan ve pelin otunu en iyi çiğneyen (çölün en fasih) Arabı idi ve fesahatiyle tanınmıştı; Hasan[-ı Basrî]'yi ona benzetirlerdi. Onun bu kıraatte ancak fesahatine tam uygun düşen bu veche yöneldiğini zannediyorum. 'Baûzaten' (بَعُوضَةً) kelimesi 'meselen' lafzından atf-ı beyân olduğu için yahut 'yadribe' fiilinin mef'ûlü olup 'meselen' kelimesi de o nekre kelimenin önüne geçmiş bir hâl olduğu için mensup kılınmıştır. Yahut her ikisi de mef'ûl olarak mensuptur; böylece 'darabe' fiili 'ceale' (kıldı/yaptı) manasında kullanılmış olur. Baûd (البعوض - sivrisinek) kelimesinin türeyişi; 'ba'd'dan (البعض) yani tıpkı 'bad' ve 'azb' gibi kesmek ve koparmaktan gelir. 'Baadathü'l-baûdatü' (بعضته البعوضة - sivrisinek onu ısırdı/kopardı) denir. Şair şöyle demiştir:

لَنِعْمَ البَيْتُ بَيْتُ أَبى دِثارٍ … إذَا مَا خافَ بعضُ القَوْمِ بَعْضَا

«Kavmin bir kısmı diğerinden korktuğunda … Ebû Disâr'ın çadırı ne güzel bir sığınaktır!»

ومنه: بعض الشيء لأنه قطعه منه. والبعوض في أصله صفة على فعول كالقطوع فغلبت.

Bir şeyin 'ba'zı' (parçası) da ondandır; çünkü ondan kesilip koparılmış bir parçadır. 'el-Baûd' kelimesi aslında 'katû' (kesen) gibi faûl vezninde bir sıfattır, sonradan isimleşip galebe çalmıştır.

وكذلك الخموش فَما فَوْقَها فيه معنيان: أحدهما: فما تجاوزها وزاد عليها في المعنى الذي ضربت فيه مثلا، وهو القلة والحقارة، نحو قولك- لمن يقول: فلان أسفل الناس وأنذلهم-:

Aynı şekilde el-hamûş [kelimesi de böyledir]. { فَما فَوْقَها } “ondan daha üstünü” ifadesinde iki mana vardır: Birincisi; kendisiyle mesel getirildiği mana olan azlık ve değersizlikte onu aşan ve ondan daha ileri olandır. Tıpkı: «Falanca insanların en alçağı ve en bayağısıdır» diyen bir kimseye şöyle demen gibi:

هو فوق ذاك، تريد هو أبلغ وأعرق فيما وصف به من السفالة والنذالة. والثاني: فما زاد عليها في الحجم، كأنه قصد بذلك ردّ ما استنكروه من ضرب المثل بالذباب والعنكبوت، لأنهما أكبر من البعوضة. كما تقول لصاحبك- وقد ذمّ من عرفته يشح بأدنى شيء فقال فلان بخل بالدرهم والدرهمين-: هو لا يبالى أن يبخل بنصف درهم فما فوقه، تريد بما فوقه ما بخل فيه وهو الدرهم والدرهمان، كأنك قلت: فضلا عن الدرهم والدرهمين. ونحوه في الاحتمالين ما سمعناه في صحيح مسلم عن إبراهيم عن الأسود قال: دخل شباب من قريش على عائشة رضى اللَّه عنها وهي بمنى وهم يضحكون. فقالت: ما يضحككم؟ قالوا: فلان خرّ على طنب فسطاط فكادت عنقه أو عينه أن تذهب. فقالت: لا تضحكوا. إنى سمعت رسول اللَّه ﷺ قال «ما من مسلم يشاك شوكة فما فوقها إلا كتبت له بها درجة ومحيت بها عنه خطيئة» يحتمل فما عدا الشوكة وتجاوزها في القلة وهي نحو نخبة النملة في قوله ﵊:

«O bunun da üstündedir» demen gibidir; yani onun nitelendirildiği aşağılık ve alçaklıkta daha ileri ve daha köklüdür demek istersin. İkincisi: Cüsse ve hacim olarak ondan daha büyük olan şeydir; sanki bununla onların sinek ve örümcekle misal getirilmesini yadırgamalarını reddetmek kastolunmuştur; zira bu ikisi sivrisinekten daha büyüktür. Tıpkı senin, en ufak şeyde cimrilik ettiğini bildiğin bir kimseyi kınayan ve «Falan bir dirhem ve iki dirhemde cimrilik etti» diyen arkadaşına: «O, yarım dirhem ve onun üstündekinde de cimrilik etmekten çekinmez» demen gibidir; 'onun üstündeki' ile hakkında cimrilik ettiği bir ve iki dirhemi kastedersin; sanki «Kaldı ki bir ve iki dirhemde cimrilik etmesin!» demiş olursun. Sahîh-i Müslim'de İbrâhim'den, onun da Esved'den rivayetle işittiğimiz şu hadis de bu iki ihtimale örnektir: Esved dedi ki: Kureyş'ten bazı gençler Mina'da iken Âişe'nin radıyallâhu anhâ yanına gülerek girdiler. Âişe: «Sizi güldüren nedir?» dedi. Onlar: «Falan çadırın ipine takılıp düştü, neredeyse boynu kırılacak veya gözü çıkacaktı» dediler. Âişe şöyle dedi: «Gülmeyin! Zira ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Bir Müslümana bir diken veya ondan daha üstte bir şey batsa, mutlaka bununla onun için bir derece yazılır ve bir günahı silinir'» . Bu ifade; dikeni aşan ve azlıkta ondan daha ileri olan bir şeyi -ki Peygamber aleyhisselâm'ın şu hadisindeki karınca ısırığı gibidir- ihtiva edebilir:

«ما أصاب المؤمن من مكروه فهو كفارة لخطاياه حتى نخبة النملة » وهي عضتها. ويحتمل ما هو أشد من الشوكة وأوجع كالخرور على طنب الفسطاط. فإن قلت: كيف يضرب المثل بما دون البعوضة وهي النهاية في الصغر؟ قلت: ليس كذلك، فإن جناح البعوضة أقل منها وأصغر بدرجات، وقد ضربه رسول اللَّه ﷺ مثلا للدنيا ، وفي خلق اللَّه حيوان أصغر منها ومن جناحها، ربما رأيت في تضاعيف الكتب العتيقة دويبة لا يكاد يجليها للبصر الحادّ إلا تحركها، فإذا سكنت فالسكون يواريها، ثم إذا لوحت لها بيدك حادت عنها وتجنبت مضرتها، فسبحان من يدرك صورة تلك وأعضاءها الظاهرة والباطنة وتفاصيل خلقتها ويبصر بصرها ويطلع على ضميرها، ولعل في خلقه ما هو أصغر منها وأصغر (سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ وَمِمَّا لا يَعْلَمُونَ) وأنشدت لبعضهم:

«Mü'mine isabet eden her sıkıntı, karınca ısırığına varıncaya kadar günahlarına kefarettir» ; 'nahbe' onun ısırmasıdır. Çadırın ipine takılıp düşmek gibi dikenden daha şiddetli ve daha acı verici olan şeyi de ihtiva edebilir. Eğer: «Sivrisinek küçüklükte son nokta iken ondan daha aşağısıyla nasıl misal getirilir?» dersen, derim ki: Durum öyle değildir; zira sivrisineğin kanadı ondan kat kat daha az ve daha küçüktür; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu dünya için misal getirmiştir . Allah'ın yarattıkları arasında ondan ve kanadından daha küçük canlılar vardır. Bazen eski kitapların sayfaları arasında öyle küçük bir hayvancık görürsün ki keskin bir bakış bile onun ancak hareket etmesiyle varlığını fark edebilir; durduğunda ise hareketsizlik onu gizler; sonra elinle ona doğru işaret ettiğinde ondan kaçar ve zararından sakınır. O küçücük varlığın suretini, zahir ve batın azalarını, yaratılış ayrıntılarını idrak eden, onun görmesini gören ve içindekine muttali olan [Allah] ne yücedir! Belki de O'nun yaratışında bundan çok daha küçük olanlar da vardır: { سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ وَمِمَّا لا يَعْلَمُونَ } “Yerin bitirdiklerinden, kendi nefislerinden ve henüz bilmedikleri şeylerden bütün çiftleri yaratan [Allah], her türlü eksiklikten münezzehtir”. Bazı şairlerin şu beyitleri bana okundu:

يَا مَنْ يَرَى مَدَّ البَعُوضِ جَنَاحَها … في ظُلْمَةِ اللَّيْلِ البَهِيمِ الألْيَلِ

«Ey zifiri karanlık kapkara gecede … sivrisineğin kanadını açışını gören!»

ويَرَى عُرُوقَ نِيَاطِها في نَحْرِها … والمُخَّ في تِلْكَ العِظَامِ النّحَّلِ

«Onun boynundaki can damarlarını … ve o incecik kemiklerindeki iliği gören!»

اغْفِرْ لِعبْدٍ تابَ مِنْ فَرَطاتِهِ … ما كانَ مِنْهُ في الزَّمانِ الأوَّلِ

«Kusurlarından tövbe eden bir kulun … ilk zamanlarında (gençliğinde) kendisinden sâdır olan [bütün günahlarını] bağışla!»

وفَأَمَّا حرف فيه معنى الشرط، ولذلك يجاب بالفاء. وفائدته في الكلام أن يعطيه فضل توكيد. تقول: زيد ذاهب. فإذا قصدت توكيد ذاك وأنه لا محالة ذاهب وأنه بصدد الذهاب وأنه منه عزيمة قلت: أمّا زيد فذاهب. ولذلك قال سيبويه في تفسيره: مهما يكن من شيء فزيد ذاهب. وهذا التفسير مدل لفائدتين: بيان كونه توكيداً، وأنه في معنى الشرط. ففي إيراد الجملتين مصدّرتين به- وإن لم يقل: فالذين آمنوا يعلمون، والذين كفروا يقولون- إحماد عظيم لأمر المؤمنين، واعتداد بعلمهم أنه الحق، ونعى على الكافرين إغفالهم حظهم وعنادهم ورميهم بالكلمة الحمقاء. والْحَقُّ الثابت الذي لا يسوغ إنكاره. يقال: حق الأمر، إذا ثبت ووجب. وحقت كلمة ربك، وثوب محقق: محكم النسج: وماذا فيه وجهان: أن يكون ذا اسماً موصولا بمعنى الذي، فيكون كلمتين. وأن يكون (ذا) مركبة مع (ما) مجعولتين اسماً واحداً فيكون كلمة واحدة، فهو على الوجه الأوّل مرفوع المحل على الابتداء وخبره ذا مع صلته. وعلى الثاني منصوب المحل في حكم (ما) وحده لو قلت: ما أراد اللَّه. والأصوب في جوابه أن يجيء على الأوّل مرفوعا، وعلى الثاني منصوباً، ليطابق الجواب السؤال. وقد جوّزوا عكس ذلك تقول- في جواب من قال: ما رأيت؟ - خير، أى المرئي خير. وفي جواب ما الذي رأيت؟ خيراً، أى رأيت خيراً. وقرئ قوله تعالى: (يَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ) بالرفع والنصب على التقديرين. والإرادة نقيض الكراهة، وهي مصدر أردت الشيء إذا طلبته نفسك ومال إليه قلبك. وفي حدود المتكلمين: الإرادة معنى يوجب للحىّ حالا لأجلها يقع منه الفعل على وجه دون وجه. وقد اختلفوا في إرادة اللَّه، فبعضهم على أنّ للباري مثل صفة المريد منا التي هي القصد، وهو أمر زائد على كونه عالما غير ساه. وبعضهم على أن معنى إرادته لأفعاله هو أنه فعلها وهو غير ساه ولا مكره. ومعنى إرادته لأفعال غيره أنه أمر بها. والضمير في أَنَّهُ الْحَقُّ للمثل، أو لأن يضرب. وفي قولهم (ماذا أراد اللَّه بهذا مثلا) استرذال واستحقار كما قالت عائشة رضى اللَّه عنها في عبد اللَّه بن عمرو بن العاصي يا عجباً لابن عمرو

«emmâ» (أَمَّا) şart anlamı taşıyan bir edattır; bu sebeple cevabı «fe» (فَ) harfiyle gelir. Kelamdaki faydası ise söze fazladan bir pekiştirme (tekit) kazandırmasıdır. Mesela: «Zeyd gidicidir» dersin. Şayet bunu pekiştirmeyi, onun kesinlikle gideceğini, gitmek üzere olduğunu ve bunun kendisinden kesin bir kararlılık olduğunu kastettiğinde ise: «Zeyd'e gelince, o [kesinlikle] gidicidir» dersin. İşte bu yüzden Sîbeveyh bunun tefsirinde: «Her ne olursa olsun, nihayetinde Zeyd gidicidir» demiştir. Bu tefsir iki faydaya delalet eder: Tekit olduğunu ve şart anlamı taşıdığını beyan etmesi. Dolayısıyla -«İman edenler bilirler, inkâr edenler ise söylerler» denmeyip- iki cümlenin de onunla (emmâ ile) başlatılmasında, müminlerin durumunu yüce bir övgü, onların bu [meselin] hak olduğunu bilmelerine yüksek bir değer verme; kâfirlerin ise nasiplerini zayi etmelerini, inatlarını ve bu ahmakça sözü savurmalarını kınama ve ayıplama vardır. Hak (الحق), inkârı caiz olmayan sabit demektir. Bir şey sabit ve vacip olduğunda «حَقَّ الأَمْرُ» (iş sabit oldu/kesinleşti) denir. «حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ» (Rabbinin sözü hak oldu/kesinleşti) ve «ثَوْبٌ مُحَقَّقٌ» (dokuması sağlam kumaş) tabirleri de bundandır. «Mâzâ» (ماذا) lafzında ise iki vecih vardır: Birincisi: «Zâ» (ذا) lafzının «ellezî» (الذي) anlamında bir ism-i mevsul olmasıdır ki bu durumda iki kelime olur. İkincisi: «Zâ» lafzının «mâ» ile birleştirilip tek bir isim kılınmasıdır ki bu durumda tek bir kelime olur. Birinci veche göre [«mâ»] mübteda (özne) olarak mahallen merfudur, haberi (yüklemi) ise sılasıyla birlikte «zâ»dır. İkinci veche göre ise «Mâ erâdallâh» (Allah ne murad etti?) dediğinde tek başına «mâ»nın hükmünde olup [mef'ûl olarak] mahallen mensuptur. Cevabında en uygun olan; soru ile cevabın mutabık olması için birinci veche göre merfu, ikinci veche göre ise mensup gelmesidir. Ancak bunun aksini de caiz görmüşlerdir. Nitekim: «Ne gördün?» (Mâ raeyte?) diyene cevap olarak: «Hayır» (hayrun - yani görülen şey hayırdır) dersin. «Gördüğün şey nedir?» (Mellezî raeyte?) sorusunun cevabında ise: «Hayır» (hayran - yani hayır gördüm) dersin. Nitekim Yüce Allah'ın { يَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ } “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: 'İhtiyaç fazlasını!'” kavli her iki takdire göre merfu (el-afvu) ve mensup (el-afve) olarak okunmuştur. İrade ise kerâhetin (istememenin) zıddıdır; bir şeyi nefsin arzuladığında ve kalbin ona meylettiğinde [kullanılan] «eradtü'ş-şey'e» (o şeyi istedim) ifadesinin masdarıdır. Kelamcıların ıstılahında (tanımında) ise irade; diri (hayy) olan varlık için bir hal gerektiren ve onun sayesinde fiilin diğer bir şekilde değil de belirli bir şekilde meydana gelmesini sağlayan bir manadır (sıfattır). Allah Teâlâ'nın iradesi hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bazılarına göre Bârî Teâlâ, bizdeki kastetme niteliğine benzer bir mürid olma sıfatına sahiptir ve bu, O'nun [yalnızca] bilen ve yanılmayan (sehivden uzak) olmasından fazla bir şeydir. Bazılarına göre ise Allah'ın kendi fiillerine dair iradesinin anlamı; o fiilleri sehiv ve zorlama (ikrah) olmaksızın yapmış olmasıdır. Başkalarının fiillerine dair iradesinin anlamı ise onları emretmiş olmasıdır. { أَنَّهُ الْحَقُّ } “onun hak olduğunu” kavlindeki zamir ya mesele ya da mesel getirmeye (darb-ı mesele) aittir. Onların { ماذا أراد اللَّه بهذا مثلا } “Allah bu meselle neyi murad etti?” sözlerinde ise bir küçümseme ve hakir görme vardır; nitekim Âişe radıyallâhu anhâ, Abdullah b. Amr b. el-Âs hakkında şöyle demiştir: «Şu İbn Amr'a şaşarım doğrusu!...»

هذا؟ مَثَلًا نصب على التمييز كقولك لمن أجاب بجواب غث: ماذا أردت بهذا جوابا.

demiştir. 'Meselen' (مَثَلًا) lafzı temyiz olarak mensuptur; tıpkı saçma bir cevap veren kimseye senin: «Bununla cevap olarak neyi kastettin?» demen gibi.

ولمن حمل سلاحا رديا. كيف تنتفع بهذا سلاحا؟ أو على الحال، كقوله: (هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً) . وقوله: يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً جاز مجرى التفسير والبيان للجملتين المصدّرتين بأما، وأن فريق العالمين بأنه الحق وفريق الجاهلين المستهزئين به كلاهما موصوف بالكثرة، وأنّ العلم بكونه حقاً من باب الهدى الذي ازداد به المؤمنون نوراً إلى نورهم، وأنّ الجهل بحسن مورده من باب الضلالة التي زادت الجهلة خبطا في ظلمائهم. فإن قلت: لم وصف المهديون بالكثرة- والقلة صفتهم ، (وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ) ، (وَقَلِيلٌ ما هُمْ) ، الناس كإبل مائة لا تجد فيها راحلة، وجدت الناس أخبر تقله؟ قلت: أهل الهدى كثير في أنفسهم، وحين يوصفون بالقلة إنما يوصفون بها بالقياس إلى أهل الضلال. وأيضاً فإنّ القليل من المهديين كثير في الحقيقة وإن قلوا في الصورة، فسموا ذهاباً إلى الحقيقة كثيراً:

veya değersiz bir silah taşıyan kimseye: «Silah olarak bundan nasıl faydalanacaksın?» demen gibidir. Yahut da { هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً } “İşte şu, Allah'ın devesi, size bir ayettir (mucizedir)” ayetinde olduğu gibi hâl konumundadır. { يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً } “Onunla birçoğunu saptırır, birçoğunu da hidayete erdirir” kavli ise 'emmâ' ile başlayan iki cümlenin tefsiri ve beyanı mesabesindedir; onun hak olduğunu bilenler zümresi ile onunla alay eden cahiller zümresinin her ikisinin de çoklukla nitelendiğini, onun hak olduğunu bilmenin müminlerin nurlarına nur katan hidayet kabilinden olduğunu, onun güzelce zikredilmesinden gafil olmanın ise cahillerin karanlıklarındaki bocalamalarını artıran sapıklık kabilinden olduğunu açıklar. Şayet dersen ki: «Hidayete erenlerin vasfı azlık iken -{ وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ } “Kullarımdan şükredenler azdır”, { وَقَلِيلٌ ما هُمْ } “Onlar da pek azdır” ve 'İnsanlar, içinde bir tane bile binmeye elverişli deve bulamadığın yüz deve gibidir', 'İnsanları denediğinde onları yerdin' sözlerinde olduğu gibi- neden çoklukla nitelendiler?» Derim ki: Hidayet ehli kendi içlerinde çokturlar; azlıkla nitelendiklerinde ise ancak dalalet ehline kıyasla böyle nitelenirler. Ayrıca, hidayete erenlerin azı, surette az olsalar da hakikatte çokturlar. Dolayısıyla hakikate itibar edilerek 'çok' diye isimlendirilmişlerdir:

إنَّ الكِرَامَ كثِيرٌ في البِلادِ وإنْ … قَلُّوا كَمَا غَيْرُهُمْ قَلُّ وإنْ كَثُروا

«Kerim kimseler memlekette çoktur, gerçi / Azalsalar da; tıpkı diğerlerinin azaldığı gibi, çoğalsalar da.»

وإسناد الإضلال إلى اللَّه تعالى إسناد الفعل إلى السبب : لأنه لما ضرب المثل فضل به قوم

Saptırmanın (idlâl) Yüce Allah'a isnat edilmesi ise fiilin sebebe isnat edilmesidir: Çünkü O, meseli irat buyurduğunda bir topluluk onunla saptı

واهتدى به قوم، تسبب لضلالهم وهداهم. وعن مالك بن دينار ﵀ أنه دخل على محبوس قد أخذ بمال عليه وقيد، فقال: يا أبا يحيى، أما ترى ما نحن فيه من القيود؟ فرفع مالك رأسه فرأى سلة. فقال: لمن هذه السلة؟ فقال: لي، فأمر بها تنزل، فإذا دجاج وأخبصة، فقال مالك:

bir topluluk da onunla doğru yolu buldu; böylece onların sapmasına ve hidayet bulmasına sebep oldu. Mâlik b. Dînâr rahimehullāh'tan rivayet edildiğine göre o, üzerindeki bir borç yüzünden yakalanıp zincire vurulmuş bir mahpusun yanına girdi. Mahpus: «Ey Ebû Yahyâ! İçinde bulunduğumuz şu prangaları görmüyor musun?» dedi. Bunun üzerine Mâlik başını kaldırdı ve bir sepet gördü. «Bu sepet kime ait?» diye sordu. Adam: «Bana ait» dedi. İndirilmesini emretti; içinde tavuklar ve tatlılar (ahbisa) vardı. Bunun üzerine Mâlik şöyle dedi:

هذه وضعت القيود على رجلك. وقرأ زيد بن على: يَضل به كثير. وكذلك: وما يَضل به إلا الفاسقون. والفسق: الخروج عن القصد. قال رؤبة:

«Ayağına prangaları vuran işte bunlardır.» Zeyd b. Ali, { يَضل به كثير } [«Onunla birçoğu sapar»] ve aynı şekilde { وما يَضل به إلا الفاسقون } [«Onunla ancak yoldan çıkanlar sapar»] şeklinde [yâ'nın fethasıyla] okumuştur. Fısk (الفسق): Doğru istikametten çıkmaktır. Rû'be şöyle demiştir:

فَوَاسِقاً عَنْ قَصْدِها جَوَائرَا

«İstikametlerinden sapmış, haktan uzaklaşmış olarak.»

والفاسق في الشريعة الخارج عن أمر اللَّه بارتكاب الكبيرة، وهو النازل بين المنزلتين أى بين منزلة المؤمن والكافر، وقالوا إنّ أوّل من حدّ له هذا الحدّ: أبو حذيفة واصل بن عطاء رضى اللَّه عنه وعن أشياعه . وكونه بين بين أنّ حكمه حكم المؤمن في أنه يناكح ويوارث ويغسل ويصلى عليه ويدفن في مقابر المسلمين. وهو كالكافر في الذمّ واللعن والبراءة منه واعتقاد عداوته، وأن لا تقبل له شهادة. ومذهب مالك بن أنس والزيدية: أنّ الصلاة لا تجزئ خلفه. ويقال للخلفاء المردة من الكفار: الفسقة. وقد جاء الاستعمالان في كتاب اللَّه. (بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ) . يريد اللمز والتنابز (إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ) .

Şeriatta fâsık; büyük günah işleyerek Allah'ın emrinden çıkan kimsedir ve o iki menzile arasındaki menzileye inmiştir, yani mümin ile kâfir mertebesi arasındadır. Bu tanımı ilk koyanın Ebû Huzeyfe Vâsıl b. Atâ radıyallâhu anh ve taraftarları olduğu söylenmiştir. Onun bu iki konum arasında olması; evlenme, miras alma, yıkanma, üzerine cenaze namazı kılınma ve Müslüman mezarlıklarına defnedilme hususunda hükmünün müminin hükmü gibi olmasıdır. Kınama, lanetleme, ondan teberri etme, ona düşmanlığı itikat etme ve şahitliğinin kabul edilmemesi hususunda ise kâfir gibidir. Mâlik b. Enes ve Zeydiyye'nin mezhebi ise onun arkasında kılınan namazın caiz olmadığı yönündedir. Kâfirlerin inatçı azgınlarına da 'feseḳa' denir. Bu iki kullanım da Allah'ın Kitabı'nda geçmiştir: { بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ } “İmandan sonra fâsıklık ne kötü bir addır!” Ayet, ayıplamayı ve lakap takmayı kastetmektedir. { إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “Şüphesiz münafıklar fâsıkların ta kendileridir.”

النقض: الفسخ وفك التركيب. فإن قلت: من أين ساغ استعمال النقض في إبطال العهد؟

Nakz (النقض): Bozmak ve düğümü/örgüyü çözmektir. Şayet dersen ki: «Ahdi geçersiz kılmak için 'nakz' kelimesinin kullanımı nereden caiz olmuştur?»

قلت: من حيث تسميتهم العهد بالحبل على سبيل الاستعارة، لما فيه من ثبات الوصلة بين المتعاهدين. ومنه قول ابن التيهان في بيعة العقبة: يا رسول اللَّه، إنّ بيننا وبين القوم حبالا ونحن قاطعوها، فنخشى إنّ اللَّه ﷿ أعزّك وأظهرك أن ترجع إلى قومك»

Derim ki: Akit yapanlar arasındaki bağın sağlamlığından ötürü, istiare yoluyla ahdi 'ip' (habl) olarak isimlendirmelerindendir. İbnü't-Teyyihân'ın Akabe biatında söylediği şu söz de bu kabildendir: «Ey Allah'ın Resulü! Bizimle o kavim arasında ipler (bağlar) vardır ve biz onları koparacağız; Allah Teâlâ seni aziz kılıp muzaffer ettiğinde kavmine geri dönmenden endişe ederiz.»

» وهذا من أسرار البلاغة ولطائفها أن يسكتوا عن ذكر الشيء المستعار، ثم يرمزوا إليه بذكر شيء من

» Bu da belagatin sırlarından ve inceliklerindendir ki, [Arap kelamında] istiare edilen şeyin (müsteâr minh) zikri terk edilir, sonra onun...

روادفه، فينبهوا بتلك الرمزة على مكانه. ونحوه قولك: شجاع يفترس أقرانه، وعالم يغترف منه الناس، وإذا تزوّجت امرأة فاستوثرها. لم تقل هذا إلا وقد نبهت على الشجاع والعالم بأنهما أسد وبحر، وعلى المرأة بأنها فراش والعهد: الموثق. وعهد إليه في كذا: إذا وصاه به ووثقه عليه. واستعهد منه: إذا اشترط عليه واستوثق منه: والمراد بهؤلاء الناقضين لعهد اللَّه: أحبار اليهود المتعنتون، أو منافقوهم، أو الكفار جميعاً. فإن قلت: فما المراد بعهد اللَّه؟ قلت: ما ركز في عقولهم من الحجة على التوحيد كأنه أمر وصاهم به ووثقه عليهم، وهو معنى قوله تعالى: (وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى) أو أخذ الميثاق عليهم بأنهم إذا بعث إليهم رسول- يصدقه اللَّه بمعجزاته- صدّقوه واتبعوه، ولم يكتموا ذكره فيما تقدّمه من الكتب المنزلة عليهم، كقوله: (وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ) . وقوله في الإنجيل لعيسى صلوات اللَّه عليه: «سأنزّل عليك كتاباً فيه نبأ بنى إسرائيل، وما أريته إياهم من الآيات، وما أنعمت عليهم وما نقضوا من ميثاقهم الذي واثقوا به، وما ضيعوا من عهده إليهم» وحسن صنعه للذين قاموا بميثاق اللَّه تعالى وأوفوا بعهده، ونصره إياهم، وكيف أنزل بأسه ونقمته بالذين غدروا ونقضوا ميثاقهم ولم يوفوا بعهده، لأنّ اليهود فعلوا باسم عيسى ما فعلوا باسم محمد صلى اللَّه عليهما وسلم من التحريف والجحود وكفروا به كما كفروا بمحمد ﷺ. وقيل: هو أخذ اللَّه العهد عليهم أن لا يسفكوا دماءهم، ولا يبغى بعضهم على بعض، ولا يقطعوا أرحامهم. وقيل: عهد اللَّه إلى خلقه ثلاثة عهود:

mülazımlarından birini zikrederek ona işaret ederler ve bu remizle onun makamına dikkat çekerler. Senin: «Akranlarını parçalayan bir yiğit», «İnsanların kendisinden avuç avuç ilim aldığı bir âlim» ve «Bir kadınla evlendiğinde onu kendine döşek yap» demen de böyledir. Yiğit ve âlimin aslan ve deniz olduğuna, kadının da bir döşek olduğuna dikkat çekmeden bunu söylemiş olmazsın. Ahid (العهد): Sözleşme, yemindir. Bir kimseye bir şeyi ahdettiğinde; ona onu tavsiye edip bağlayıcı kılmış olursun. Ondan istiahd ettiğinde; şart koşup teminat almış olursun. Allah'ın ahdini bozan bu kimselerden kasıt; Yahudilerin inatçı hahamları, yahut onların münafıkları veya bütün kâfirlerdir. Şayet dersen ki: «Allah'ın ahdinden kasıt nedir?» Derim ki: Onlara tavsiye edip üzerlerine bağlayıcı kıldığı bir emir gibi akıllarına yerleştirdiği tevhid hüccetidir; bu da Allah Teâlâ'nın: { وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى } “Onları kendilerine şahit tuttu: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' Onlar da 'Evet!' dediler” kavlinin manasıdır. Yahut da kendilerine -Allah'ın mucizelerle doğrulayacağı- bir elçi gönderildiğinde onu tasdik edip ona uyacaklarına ve kendilerine daha önce indirilen kitaplarda onun zikrini gizlemeyeceklerine dair onlardan misak alınmasıdır; nitekim { وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “Bana verdiğiniz ahde vefa gösterin ki ben de size verdiğim ahde vefa göstereyim” buyurmuştur. İncil'de İsa -Allah'ın salâtı üzerine olsun-'ya şöyle buyurmuştur: «Sana İsrailoğullarının haberini, onlara gösterdiğim ayetleri, onlara verdiğim nimetleri, bağlandıkları misaklarını nasıl bozduklarını, kendilerine olan ahdini nasıl zayi ettiklerini içeren bir kitap indireceğim.» Ayrıca Allah Teâlâ'nın misakını yerine getirip ahdine vefa gösterenlere yaptığı güzel muameleyi, onlara yardımını ve hıyanet edip misaklarını bozan ve ahdine vefa göstermeyenlerin üzerine azabını ve cezasını nasıl indirdiğini [anlatır]; zira Yahudiler, İsa'nın adına da tıpkı Muhammed sallallâhu aleyhimâ ve sellem'in adına yaptıkları gibi tahrif ve inkârda bulunmuşlar ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr ettikleri gibi onu da inkâr etmişlerdir. Şöyle de denilmiştir: Bu, Allah'ın onların birbirlerinin kanını dökmemeleri, birbirlerine haddi aşarak saldırmamaları ve akrabalık bağlarını koparmamaları hususunda kendilerinden aldığı ahiddir. Şöyle de denilmiştir: Allah'ın kullarına olan ahdi üç ahiddir:

العهد الأوّل الذي أخذه على جميع ذرّية آدم، الإقرار بربوبيته وهو قوله تعالى: (وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ) ، وعهد خص به النبيين أن يبلغوا الرسالة ويقيموا الدين ولا يتفرّقوا فيه، وهو قوله تعالى: (وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ) وعهد خصّ به العلماء وهو قوله: (وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ) . والضمير في ميثاقه للعهد وهو ما وثقوا به عهد اللَّه من قبوله وإلزامه أنفسهم. ويجوز أن يكون بمعنى توثيقه، كما أنّ الميعاد والميلاد، بمعنى الوعد والولادة. ويجوز أن يرجع الضمير إلى اللَّه تعالى، أى من بعد توثقته عليهم، أو من بعد ما وثق به عهده من آياته وكتبه وإنذار رسله. ومعنى قطعهم ما أمر اللَّه به أن يوصل: قطعهم الأرحام وموالاة المؤمنين، وقيل قطعهم ما بين الأنبياء من الوصلة

[Kastedilen ahid;] [Allah'ın] Âdem'in bütün zürriyetinden aldığı ilk ahiddir ki o da O'nun rubûbiyyetini ikrar etmeleridir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ } “Hani Rabbin (...) almıştı” buyurmaktadır. [İkincisi,] peygamberlere has kıldığı; tebliğde bulunmaları, dini ikame etmeleri ve onda ayrılığa düşmemeleri yönündeki ahiddir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ } “Hani Biz peygamberlerden ahitlerini almıştık” buyurmaktadır. [Üçüncüsü ise] âlimlere has kıldığı ahiddir. Nitekim [Allah Teâlâ]: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ } “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden: 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız ve onu gizlemeyeceksiniz' diye söz almıştı” buyurmaktadır. [Âyetteki] «mîsâkıhî» (sözleşmesi) ifadesindeki zamir, 'ahd' kelimesine râcidir. Bu [mîsâk] da, Allah'ın ahdini kabul edip kendilerine bağlayıcı kılmak suretiyle onu pekiştirdikleri şeydir. Tıpkı mîâd ve mîlâd kelimelerinin va'd (söz verme) ve vilâdet (doğum) anlamına gelmesi gibi, [mîsâkın da] 'tevsîk' (pekiştirme) anlamında olması câizdir. Zamirin Allah Teâlâ'ya râci olması da mümkündür; yani 'Allah'ın onların aleyhine [ahdi] teyit etmesinden sonra' yahut 'âyetleri, kitapları ve elçilerinin uyarılarıyla ahdini pekiştirmesinden sonra' demektir. Onların, Allah'ın bitiştirilmesini emrettiği şeyi kesmelerinin anlamı ise: Sıla-i rahmi (akrabalık bağlarını) ve müminlere olan sevgiyi/dostluğu koparmalarıdır. [Bunun,] peygamberler arasındaki irtibatı...

والاتحاد والاجتماع على الحق، في إيمانهم ببعض وكفرهم ببعض. فإن قلت: ما الأمر؟ قلت:

birliği ve hak üzerindeki ittifakı koparmaları olduğu da söylenmiştir. Şayet dersen ki: «Emir nedir?» Derim ki:

طلب الفعل ممن هو دونك وبعثه عليه. وبه سمى الأمر الذي هو واحد الأمور لأن الداعي الذي يدعو إليه من يتولاه شبه بآمر يأمره به، فقيل له: أمر، تسمية للمفعول به بالمصدر كأنه مأمور به، كما قيل له شأن. والشأن: الطلب والقصد. يقال: شأنت شأنه، أى قصدت قصده هُمُ الْخاسِرُونَ لأنهم استبدلوا النقض بالوفاء، والقطع بالوصل، والفساد بالصلاح وعقابها بثوابها.

Fiili senden alt seviyede olandan istemek ve onu buna sevk etmektir. 'Umûr'un (işlerin) tekili olan 'emir' (iş/durum) de bundan dolayı isimlendirilmiştir; zira o işi üstlenen kimseyi ona sevk eden saik, ona bunu emreden bir âmire benzetilmiştir. Dolayısıyla, tıpkı ona 'şe'n' (iş/durum) denildiği gibi, mef'ûlün masdarla isimlendirilmesi kabilinden sanki o emredilmiş bir şeymişcesine ona 'emir' denilmiştir. 'Şe'n' ise talep ve kastetmektir. «Şe'ntü şe'nehû» denir ki; «Onun kastettiğini kastettim» demektir. { هُمُ الْخاسِرُونَ } “İşte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir”; çünkü onlar vefanın yerine ahdi bozmayı, bitiştirmenin yerine koparmayı, ıslahın yerine fesadı ve sevabın yerine de bunların cezasını tercih etmişlerdir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٨ الى ٢٩]

[Bakara Suresi (2), 28-29. Ayetler]

كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٨) هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٩)

{ كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٨) هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٩) } “Nasıl Allah'ı inkâr edersiniz ki siz ölüler idiniz de O sizi diriltti; sonra sizi öldürecek, sonra tekrar diriltecek ve nihayet O'na döndürüleceksiniz. (28) O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratan, sonra göğe yönelip onları yedi gök olarak düzenleyendir. O, her şeyi hakkıyla bilendir. (29)”

معنى الهمزة التي في كَيْفَ مثله في قولك: أتكفرون باللَّه ومعكم ما يصرف عن الكفر ويدعو إلى الإيمان، وهو الإنكار والتعجب. ونظيره قولك: أتطير بغير جناح، وكيف تطير بغير جناح؟ فإن قلت: قولك: أتطير بغير جناح إنكار للطيران، لأنه مستحيل بغير جناح، وأما الكفر فغير مستحيل مع ما ذكر من الإماتة والإحياء. قلت: قد أخرج في صورة المستحيل لما قوى من الصارف عن الكفر والداعي إلى الإيمان. فإن قلت: فقد تبين أمر الهمزة وأنها لإنكار الفعل والإيذان باستحالته في نفسه، أو لقوة الصارف عنه، فما تقول في «كيف» حيث كان إنكاراً للحال التي يقع عليها كفرهم؟ قلت: حال الشيء تابعة لذاته، فإذا امتنع ثبوت الذات تبعه امتناع ثبوت الحال فكان إنكار حال الكفر لأنها تبيع ذات الكفر ورديفها إنكاراً لذات الكفر، وثباتها على طريق الكناية، وذلك أقوى لإنكار الكفر وأبلغ. وتحريره: أنه إذا أنكر أن يكون لكفرهم حال يوجد عليها. وقد علم أنّ كل موجود لا ينفك عن حال وصفة عند وجوده. ومحال أن يوجد بغير صفة من الصفات كان إنكاراً لوجوده على الطريق البرهاني.

{ كَيْفَ } lafzındaki hemzenin manası; senin: «Yanınızda küfürden vazgeçirecek ve imana çağıracak deliller varken Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?» demendeki gibidir ki bu da inkâr ve taaccüptür (şaşkınlık bildirmedir). Bunun benzeri: «Kanatsız uçar mısın?» ve «Kanatsız nasıl uçarsın?» sözündür. Şayet dersen ki: «Senin 'Kanatsız uçar mısın?' sözün uçmayı inkârdır; çünkü kanatsız uçmak imkânsızdır. Küfür ise, zikredilen öldürme ve diriltmeyle birlikte imkânsız değildir.» Derim ki: Küfürden alıkoyan ve imana sevk eden delillerin kuvvetinden ötürü imkânsız suretinde ortaya konmuştur. Şayet dersen ki: «Hemzenin durumunun fiili inkâr etmek, bizzat kendisinin imkânsız olduğunu bildirmek yahut ondan alıkoyan şeyin gücünü göstermek için olduğu anlaşıldı; peki onların küfrünün vaki olduğu hâli inkâr eden 'keyfe' hakkında ne dersin?» Derim ki: Bir şeyin hâli onun zâtına tabidir; zâtın sübûtu imkânsız olunca hâlin sübûtunun imkânsızlığı da ona tabi olur. Dolayısıyla küfrün hâlinin inkârı -küfrün zâtına tabi ve onun peşi sıra geldiği için- kinaye yoluyla küfrün zâtının ve varlığının inkârı demektir; bu da küfrü inkâr etmek için daha kuvvetli ve daha beliğdir. Bunun izahı şudur: Küfürlerinin üzerinde vücut bulacağı bir hâlin varlığı inkâr edilince -ve bilindiği üzere her var olan şey varlığı esnasında mutlaka bir hâl ve sıfattan soyutlanamayacağına göre, sıfatlardan herhangi bir sıfat olmaksızın var olması imkânsız olduğuna göre- bu durum burhanî yolla onun varlığının inkârı demek olur.

والواو في قوله وَكُنْتُمْ أَمْواتاً للحال. فإن قلت: فكيف صح أن يكون حالا وهو ماض، ولا يقال جئت وقام الأمير، ولكن وقد قام، لا أن يضمر قد؟ قلت: لم تدخل الواو على: (كُنْتُمْ أَمْواتاً) وحده، ولكن على جملة قوله: (كُنْتُمْ أَمْواتاً) إلى (تُرْجَعُونَ) ، كأنه قيل: كيف تكفرون باللَّه وقصتكم هذه وحالكم أنكم كنتم أمواتا نطفا في أصلاب

{ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً } kavlindeki vav hâl içindir. Şayet dersen ki: «Geçmiş zaman olduğu hâlde nasıl hâl olması sahih olur? Nitekim 'Cittü ve kāme'l-emîru' denilmez, 'kad' takdir edilmeksizin ancak 'Ve kad kāme' denir.» Derim ki: Vav sadece tek başına { كُنْتُمْ أَمْواتاً } cümlesinin başına girmemiş, bilakis { كُنْتُمْ أَمْواتاً } kavlinden { تُرْجَعُونَ } kavline kadar olan cümlenin tamamının başına girmiştir; sanki şöyle denilmiştir: «Kıssanız şu iken ve hâliniz babalarınızın sulblerinde nutfeler hâlinde ölüler iken Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?

آبائكم فجعلكم أحياء ثم يميتكم بعد هذه الحياة، ثم يحييكم بعد الموت، ثم يحاسبكم. فإن قلت:

O sizi canlılar kıldı, sonra bu hayattan sonra sizi öldürür, sonra ölümden sonra sizi diriltir, sonra da sizi hesaba çeker.» Şayet dersen ki:

بعض القصة ماض وبعضها مستقبل، والماضي والمستقبل كلاهما لا يصح أن يقعا حالا حتى يكون فعلا حاضرا وقت وجود ما هو حال عنه، فما الحاضر الذي وقع حالا؟ قلت: هو العلم بالقصة، كأنه قيل: كيف تكفرون وأنتم عالمون بهذه القصة بأولها وآخرها. فإن قلت:

«Kıssanın bir kısmı geçmiş, bir kısmı ise gelecektir. Geçmiş ve gelecek olanın her ikisinin de, kendisinden hâl olunan şeyin varlığı anında hazır bir fiil olmadıkça hâl olarak vaki olması sahih değildir; o hâlde hâl olarak vaki olan bu hazır durum nedir?» Derim ki: O, kıssayı bilmektir; sanki: «Siz başından sonuna kadar bu kıssayı bildiğiniz hâlde nasıl inkâr edersiniz?» denilmiştir. Şayet dersen ki:

فقد آل المعنى إلى قولك: على أى حال تكفرون في حال علمكم بهذه القصة فما وجه صحته؟ قلت: قد ذكرنا أنّ معنى الاستفهام في «كيف» الإنكار. وأنّ إنكار الحال متضمن لإنكار الذات على سبيل الكناية، فكأنه قيل: ما أعجب كفركم مع علمكم بحالكم هذه! فإن قلت: إن اتصل علمهم بأنهم كانوا أمواتا فأحياهم ثم يميتهم، فلم يتصل بالإحياء الثاني والرجوع؟ قلت: قد تمكنوا من العلم بهما بالدلائل الموصلة إليه، فكان ذلك بمنزلة حصول العلم. وكثير منهم علموا ثم عاندوا. والأموات: جمع ميت، كالأقوال في جمع قيل . فإن قلت: كيف قيل لهم أموات في حال كونهم جمادا، وإنما يقال ميت فيما يصح فيه الحياة من البنى؟ قلت: بل يقال ذلك لعادم الحياة، كقوله: (بَلْدَةً مَيْتاً) ، (وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ) ، (أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ) . ويجوز أن يكون استعارة لاجتماعهما في أن لا روح ولا إحساس.

«Mananın varacağı yer senin: 'Bu kıssayı bildiğiniz hâlde hangi hâl üzere inkâr ediyorsunuz?' sözüne döndü; peki bunun sahih olmasının vechi nedir?» Derim ki: 'Keyfe'deki istifham manasının inkâr olduğunu; hâlin inkârının da kinaye yoluyla zâtın inkârını içerdiğini zikretmiştik; sanki: «Şu hâlinizi bildiğiniz hâlde küfrünüz ne kadar da şaşılacak bir şeydir!» denilmiştir. Şayet dersen ki: «Onların ölü oldukları, Allah'ın onları dirilttiği ve sonra öldüreceği bilgisi sabit olsa da ikinci dirilişe ve dönüşe dair bilgileri sabit olmadı mı?» Derim ki: O ikisine ulaştıran deliller sayesinde onları bilme imkânına sahip oldular; dolayısıyla bu, bilginin hâsıl olması mesabesindedir. Zaten onların birçoğu bildi, sonra da inat etti. 'Emvât' (الأموات), tıpkı 'kīl'in çoğulunun 'akvâl' olması gibi 'meyyit'in çoğuludur. Şayet dersen ki: «Cansız oldukları hâlde onlara nasıl ölüler denilmiştir; zira 'meyyit' ancak yapısında hayatın caiz olduğu varlıklar için söylenir?» Derim ki: Bilakis bu, hayatı bulunmayan varlık için de söylenir; nitekim { بَلْدَةً مَيْتاً } “ölü bir belde”, { وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ } “Ölü toprak onlar için bir delildir”, { أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ } “Onlar diriler değil, ölülerdir” buyrulmuştur. Ruh ve hissin bulunmaması yönüyle bir araya gelmelerinden dolayı istiare olması da caizdir.

فإن قلت: ما المراد بالإحياء الثاني؟ قلت: يجوز أن يراد به الإحياء في القبر، وبالرجوع:

Şayet dersen ki: «İkinci dirilişten murat nedir?» Derim ki: Ondan kabirde diriltilmenin, rücûdan da

النشور. وأن يراد به النشور، وبالرجوع: المصير إلى الجزاء. فإن قلت: لم كان العطف الأوّل بالفاء والإعقاب بثم؟ قلت: لأنّ الإحياء الأوّل قد تعقب الموت بغير تراخ، وأما الموت فقد نراخى عن الإحياء. والإحياء الثاني كذلك متراخ عن الموت- إن أريد به النشور- تراخيا ظاهرا. وإن أريد به إحياء القبر فمنه يكتسب العلم بتراخيه والرجوع إلى الجزاء أيضا متراخ عن النشور. فإن قلت: من أين أنكر اجتماع الكفر مع القصة التي ذكرها اللَّه، ألأنها مشتملة على آيات بينات تصرفهم عن الكفر، أم على نعم جسام حقها أن تشكر ولا تكفر؟ قلت: يحتمل الأمرين جميعا، لأنّ ما عدّده آيات وهي مع كونها آيات من أعظم النعم. لَكُمْ لأجلكم ولانتفاعكم به في دنياكم ودينكم. أما الانتفاع الدنيوي فظاهر. وأمّا الانتفاع الديني فالنظر فيه وما فيه من عجائب الصنع الدالة على الصانع القادر الحكيم، وما فيه من التذكير بالآخرة وبثوابها وعقابها، لاشتماله على أسباب الأنس واللذة

ba's [yeniden diriliş] murat edilmiş olması caizdir. [İkinci dirilişten] ba's, rücûdan da cezaya varış kastedilmiş olması da caizdir. Şayet dersen ki: «İlk atıf niçin fâ (فَـ) ile yapıldı da sonrakiler sümme (ثُمَّ) ile getirildi?» Derim ki: Çünkü ilk diriltme, yokluğun/ölümün peşinden gecikmeksizin gelmiştir; ölüm ise hayattan sonra bir süre geçmesiyle (gecikmeyle) vuku bulmuştur. İkinci diriliş de aynı şekilde ölümden sonradır —eğer bundan ba's murat edildiyse— aradaki gecikme açıktır. Şayet kabirdeki diriltilme murat edildiyse, onun gecikmeli olduğu bilgisi de buradan elde edilir; cezaya rücû da ba'stan sonra gecikmelidir. Şayet dersen ki: «Allah'ın zikrettiği kıssa ile küfrün bir arada bulunmasının inkâr edilmesi hangi yöndendir? Onları küfürden vazgeçirecek apaçık delilleri içerdiği için midir, yoksa nankörlük edilmeyip şükredilmesi gereken büyük nimetleri barındırdığı için midir?» Derim ki: Her iki ihtimali de taşır; zira O'nun sayıp döktüğü şeyler delillerdir (ayetlerdir) ve bunlar delil olmalarının yanında aynı zamanda en büyük nimetlerdendir. { لَكُمْ } “Sizin için” yani sizin menfaatiniz ve dünyanız ile dininizde ondan faydalanmanız içindir. Dünyevi faydalanma zâhir ve açıktır. Dini faydalanmaya gelince; ona ve onda bulunan, Kâdir ve Hakîm olan Sanatkâr'a delalet eden eşsiz yaratılış harikalarına ibretle bakmak ve onda bulunan ünsiyet ve lezzet vesilelerini barındırması sebebiyle ahireti, onun mükâfat ve cezasını tefekkür etmektir

من فنون المطاعم والمشارب والفواكه والمناكح والمراكب والمناظر الحسنة البهية، وعلى أسباب الوحشة والمشقة من أنواع المكاره كالنيران والصواعق والسباع والأحناش والسموم والغموم والمخاوف. وقد استدل بقوله: (خَلَقَ لَكُمْ) على أنّ الأشياء التي يصح أن ينتفع بها ولم تجر مجرى المحظورات في العقل خلقت في الأصل مباحة مطلقا لكل أحد أن يتناولها ويستنفع بها. فإن قلت: هل لقول من زعم أنّ المعنى خلق لكم الأرض وما فيها وجه صحة؟

çeşitli yiyecekler, içecekler, meyveler, nikâhlanacak eşler, binekler, güzel ve alımlı manzaralar; dehşet ve meşakkat vesilelerinden ateşler, yıldırımlar, yırtıcı hayvanlar, yılanlar, zehirler, kederler ve korkular gibi hoşlanılmayan türleri içermesi sebebiyle ahireti, onun sevap ve cezasını hatırlatmaktır. { خَلَقَ لَكُمْ } kavlinden hareketle, kendisinden faydalanılması sahih olan ve aklen yasaklar kabilinden sayılmayan şeylerin aslen herkesin alıp faydalanabilmesi için mutlak olarak mubah yaratıldığına delil getirilmiştir. Şayet dersen ki: «Mananın 'Yeryüzünü ve içindekileri sizin için yarattı' olduğunu iddia edenin sözünün bir sıhhat yönü var mıdır?»

قلت: إن أراد بالأرض الجهات السفلية دون الغبراء كما تذكر السماء وتراد الجهات العلوية:

Derim ki: Eğer yeryüzünden kasıt, gök zikredilip yukarı cihetler kastedildiği gibi, bizzat yerkürenin kendisi değil de aşağı cihetler ise,

جاز ذلك، فإنّ الغبراء وما فيها واقعة في الجهات السفلية. وجَمِيعاً نصب على الحال من الموصول الثاني. والاستواء: الاعتدال والاستقامة. يقال: استوى العود وغيره، إذا قام واعتدل، ثم قيل: استوى إليه كالسهم المرسل إذا قصده قصداً مستوياً، من غير أن يلوى على شيء. ومنه استعير قوله: (ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ) ، أى قصد إليها بإرادته ومشيئته بعد خلق ما في الأرض، من غير أن يريد فيما بين ذلك خلق شيء آخر. والمراد بالسماء: جهات العلو، كأنه قيل: ثم استوى إلى فوق. والضمير في فَسَوَّاهُنَّ ضمير مبهم. وسَبْعَ سَماواتٍ تفسيره، كقولهم: ربه رجلا. وقيل الضمير راجع إلى السماء. والسماء في معنى الجنس. وقيل جمع سماءة، والوجه العربي هو الأوّل. ومعنى تسويتهنّ: تعديل خلقهنّ، وتقديمه، وإخلاؤه من العوج والفطور، أو إتمام خلقهنّ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ فمن ثم خلقهنّ خلقاً مستوياً محكما من غير تفاوت، مع خلق ما في الأرض على حسب حاجات أهلها ومنافعهم ومصالحهم.

bu caizdir; zira yerküre ve içindekiler alt cihetlerde yer almaktadır. { جَمِيعاً } lafzı ikinci mevsulden hâl olarak mensuptur. İstivâ (الاستواء): Düzgünleşmek ve doğrulmaktır. «İstevâ el-ûdu ve gayruhû» denir ki; dal ve benzeri şeyler doğrulup düzleştiği zaman kullanılır. Sonra bir kimse hiçbir şeye dönüp bakmaksızın dosdoğru yöneldiğinde fırlatılmış ok gibi «İstevâ ileyhi» denmiştir. { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ } kavli de bundan istiare edilmiştir; yani yerdekileri yarattıktan sonra, bu ikisi arasında başka bir şeyi yaratmayı dilemeksizin iradesi ve meşîetiyle ona yöneldi. Semadan kasıt: Yücelik cihetleridir; sanki: «Sonra yukarıya yöneldi» denilmiştir. { فَسَوَّاهُنَّ } kavlindeki zamir mübhem bir zamirdir; { سَبْعَ سَماواتٍ } kavli ise tıpkı «Rabbehû racülen» sözlerindeki gibi onun tefsiridir. Zamirin semaya raci olduğu da söylenmiştir; sema cins manasındadır. 'Semâe'nin çoğulu olduğu da söylenmiştir; Arapça vecihlerden [en uygun] olanı birincisidir. Onları tesviye etmesinin manası ise: Yaratılışlarını düzgün kılması, takdir etmesi, eğrilik ve yarıklardan beri kılması veya yaratılışlarını tamamlamasıdır. { وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “O, her şeyi hakkıyla bilendir”; işte bundan dolayı yeryüzündekileri sakinlerinin ihtiyaçlarına, menfaatlerine ve maslahatlarına göre yaratmasıyla birlikte onları hiçbir uyumsuzluk olmaksızın düzgün ve sağlam bir yaratılışla yarattı.

فإن قلت: ما فسرت به معنى الاستواء إلى السماء يناقضه «ثم» لإعطائه معنى التراخي والمهلة قلت: «ثم» هاهنا لما بين الخلقين من التفاوت وفضل خلق السماوات على خلق الأرض، لا للتراخي في الوقت كقوله: (ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا) . على أنه لو كان لمعنى التراخي في الوقت لم يلزم ما اعترضت به، لأن المعنى أنه حين قصد إلى السماء لم يحدث فيما بين ذلك- أى في تضاعيف القصد إليها-

Şayet dersen ki: «Göğe istivânın manasına dair yaptığın açıklamayla, terâhî (aralık/gecikme) ve mühlet anlamı vermesi hasebiyle { ثُمَّ } "sonra" lafzı çelişmektedir.» Derim ki: Buradaki { ثُمَّ } lafzı, vakitteki bir terâhî (zaman aralığı) için değil; O'nun: { ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } “Sonra iman edenlerden oldu” kavlinde olduğu gibi, iki yaratma arasındaki derece farkı ve göklerin yaratılışının yerin yaratılışına olan üstünlüğü içindir. Kaldı ki şayet zamandaki bir terâhî manasına gelseydi dahi senin bu itirazın gerekmezdi; zira mana, O'nun göğe yöneldiği esnada bunun arasında -yani ona yöneliş sürecinde-

خلقاً آخر. فإن قلت: أما يناقض هذا قوله: (وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها) ؟ قلت: لا لأنّ جرم الأرض تقدم خلقه خلق السماء. وأمّا دحوها فمتأخر. وعن الحسن: خلق اللَّه الأرض في موضع بيت المقدس كهيئة الفهر، عليها دخان ملتزق بها، ثم أصعد الدخان وخلق منه السموات، وأمسك الفهر في موضعها وبسط منها الأرض، فذلك قوله: (كانَتا رَتْقاً) وهو الالتزاق.

başka bir yaratma meydana getirmemiştir. Şayet dersen ki: «Bu, O'nun: { وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها } “Ondan sonra da yeryüzünü döşeyip yaydı” kavliyle çelişmez mi?» Derim ki: Hayır; çünkü yeryüzünün maddesinin yaratılışı göğün yaratılışından öncedir; döşenip yayılması (dahv) ise sonradır. Hasen'den rivayet edildiğine göre: Allah Teâlâ yeri Beytülmakdis mevkiinde tokmak taşının şekli gibi, üzerinde kendisine yapışık bir duman varken yarattı; sonra o dumanı yükseltti ve ondan gökleri yarattı; o tokmak taşını da yerinde tuttu ve yeryüzünü ondan yayıp döşedi. İşte bu, O'nun: { كانَتا رَتْقاً } “İkisi birbirine yapışık idi” kavlidir ki 'retk' yapışık olmak demektir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٣٠ الى ٣٣]

[Bakara Suresi (2), 30-33. Ayetler]

وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قالَ إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ (٣٠) وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٣١) قالُوا سُبْحانَكَ لا عِلْمَ لَنا إِلاَّ ما عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٣٢) قالَ يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٣٣)

{ وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قالَ إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ (٣٠) وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٣١) قالُوا سُبْحانَكَ لا عِلْمَ لَنا إِلاَّ ما عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٣٢) قالَ يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٣٣) } “Hani Rabbin meleklere: 'Muhakkak Ben yeryüzünde bir halife kılacağım/yaratacağım' demişti. Onlar: 'Orada fesat çıkaracak ve kan dökecek birini mi kılacaksın? Oysa biz Seni hamdinle tesbih ediyor ve Seni takdis ediyoruz' dediler. [Rabbin]: 'Muhakkak Ben sizin bilmediklerinizi bilirim' buyurdu. (30) Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti, sonra onları meleklere gösterip: 'Eğer doğru sözlü iseniz bunların isimlerini bana haber verin' buyurdu. (31) Dediler ki: 'Seni tenzih ederiz! Bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir bilgimiz yoktur. Şüphesiz Sen, hakkıyla bilen, hüküm ve hikmet sahibi olansın.' (32) Buyurdu ki: 'Ey Âdem! Bunların isimlerini onlara haber ver.' [Âdem] onların isimlerini haber verince [Rabbin]: 'Ben size demedim mi ki muhakkak Ben göklerin ve yerin gaybını bilirim ve sizin açıkladığınızı da gizlemekte olduğunuzu da bilirim?' buyurdu. (33)”

وَإِذْ نصب بإضمار اذكر. ويجوز أن ينتصب بقالوا. والملائكة: جمع ملأك على الأصل، كالشمائل في جمع شمأل. وإلحاق التاء لتأنيث الجمع. وجاعِلٌ من جعل الذي له مفعولان، دخل على المبتدأ والخبر وهما قوله فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً فكانا مفعوليه.

{ وَإِذْ } lafzı gizli bir 'üzkür' (hatırla) fiili ile mensuptur. { قالُوا } fiili ile mensup olması da caizdir. 'el-Melâike' (الملائكة); 'şemâil'in 'şem'el'in çoğulu olması gibi aslı itibarıyla 'mel'ek' kelimesinin çoğuludur. Tâ (ة) harfinin eklenmesi ise cemi müennes kılmak içindir. { جاعِلٌ } lafzı iki meful alan 'ce'ale' fiilindendir; mübteda ve haberin üzerine dahil olmuştur ki onlar da { فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } kavlidir; böylece o ikisi mefulü olmuştur.

ومعناه مُصير في الأرض خليفة. والخليفة: من يخلف غيره. والمعنى خليفة منكم، لأنهم كانوا سكان الأرض فخلفهم فيها آدم وذرّيته. فإن قلت: فهلا قيل: خلائف، أو خلفاء؟

Manası: «Yeryüzünde bir halife var kılıcıyım/yapıcıyım» demektir. Halife (الخليفة): Başkasının yerine geçen kimsedir. Mana ise «sizden bir halife» demektir; zira onlar yeryüzünün sakinleri idiler, Âdem ve zürriyeti de orada onların yerine geçti. Şayet dersen ki: «Neden 'halâif' veya 'hulefâ' [çoğul olarak] denilmedi?»

قلت: أريد بالخليفة آدم، واستغنى بذكره عن ذكر بنيه كا استغنى بذكر أبى القبيلة في قولك:

Derim ki: Halife ile Âdem kastedilmiştir ve senin:

مضر وهاشم. أو أريد من يخلفكم، أو خلفا يخلفكم فوحد لذلك. وقرئ: خليقة بالقاف ويجوز أن يريد: خليفة منى، لأنّ آدم كان خليفة اللَّه في أرضه وكذلك كل نبىّ (إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ) . فإن قلت: لأى غرض أخبرهم بذلك؟ قلت: ليسألوا ذلك السؤال ويجابوا بما أجيبوا به فيعرفوا حكمته في استخلافهم قبل كونهم، صيانة لهم عن اعتراض الشبهة في وقت استخلافهم. وقيل ليعلم عباده المشاورة في أمورهم قبل أن يقدموا عليها، وعرضها على ثقاتهم ونصحائهم، وإن كان هو بعلمه وحكمته البالغة غنيا عن المشاورة أَتَجْعَلُ فِيها تعجب من أن

Mudar ve Hâşim demende kabilenin atasının zikredilmesiyle [evlatlarının zikrinden] müstağni kalındığı gibi onun zikredilmesiyle oğullarının zikrinden müstağni kalınmıştır. Yahut 'sizin yerinize geçen kimse' veya 'sizin yerinizi alan bir nesil' kastedilmiştir de bundan ötürü tekil getirilmiştir. Kaf ile { خليقة } [yaratık] şeklinde de okunmuştur. «Benden bir halife» manasını kastetmiş olması da caizdir; zira Âdem, Allah'ın yeryüzündeki halifesiydi, her peygamber de böyledir: { إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ } “Şüphesiz Biz seni yeryüzünde bir halife kıldık”. Şayet dersen ki: «Onlara bunu hangi gayeyle haber verdi?» Derim ki: Bu soruyu sorsunlar ve kendilerine verilen cevapla mukabele edilsinler de onların halife kılınma zamanında zihinlerine bir şüphe itirazının gelmesinden korunarak, var edilmelerinden önce onları halife kılmasındaki hikmeti bilsinler diye. Bir işe girişmeden önce işlerinde istişare etmeyi ve kendi ilmi ve üstün hikmetiyle istişareden müstağni olsa da güvenilir ve samimi kimselerine danışmayı kullarına öğretmek için olduğu da söylenmiştir. { أَتَجْعَلُ فِيها } kavli,

يستخلف مكان أهل الطاعة أهل المعصية وهو الحكيم الذي لا يفعل إلا الخير ولا يريد إلا الخير. فإن قلت: من أين عرفوا ذلك حتى تعجبوا منه وإنما هو غيب؟ قلت: عرفوه بإخبار من اللَّه، أو من جهة اللوح، أو ثبت في علمهم أنّ الملائكة وحدهم هم الخلق المعصومون، وكل خلق سواهم ليسوا على صفتهم: أو قاسوا أحد الثقلين على الآخر حيث أسكنوا الأرض فأفسدوا فيها قبل سكنى الملائكة. وقرئ: يسفك، بضم الفاء. ويُسفك.

itaat ehlinin yerine isyan ehlinin halife kılınmasına karşı bir taaccüptür (şaşkınlık ifadesidir); oysa O, hayırdan başkasını yapmayan ve hayırdan başkasını murat etmeyen Hakîm'dir. Şayet dersen ki: «Bu gayb olduğu hâlde bunu nereden bildiler de taaccüp ettiler?» Derim ki: Allah'ın bildirmesiyle veya Levh kanalıyla bildiler; yahut meleklerin yalnızca kendilerinin masum yaratıklar olduğunu ve kendilerinden başka hiçbir yaratığın bu sıfatta olmadığını onların bilgisi kesin olarak kavradı; yahut iki mükellef zümreden birini diğerine kıyas ettiler; çünkü meleklerin iskânından önce yeryüzüne yerleştirildiklerinde orada fesat çıkarmışlardı. Fâ harfinin zammesiyle { يَسفُكُ } ve [meçhul olarak] { يُسفَكُ } şeklinde de okunmuştur.

ويَسفك، من أسفك. وسفك. والواو في وَنَحْنُ للحال، كما تقول: أتحسن إلى فلان وأنا أحق منه بالإحسان. والتسبيح: تبعيد اللَّه عن السوء، وكذلك تقديسه، من سبح في الأرض والماء. وقدس في الأرض: إذا ذهب فيها وأبعد. وبِحَمْدِكَ في موضع الحال، أى نسبح حامدين لك وملتبسين بحمدك لأنه لولا إنعامك علينا بالتوفيق واللطف لم نتمكن من عبادتك. أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ أى أعلم من المصالح في ذلك ما هو خفى عليكم.

{ أسفَكَ } ve { سَفَكَ } fiillerinden olmak üzere { يَسفُكُ } şeklinde de okunmuştur. { وَنَحْنُ } kavlindeki vav hâl içindir; tıpkı senin: «Ben ihsana ondan daha layık olduğum hâlde falancaya ihsanda mı bulunuyorsun?» demen gibidir. Tesbih (التسبيح): Allah'ı kötülükten tenzih edip uzak tutmaktır; takdisi de böyledir; nitekim karada ve suda yüzmekten gelir. Bir kimse yeryüzünde uzaklaşıp gittiğinde «Kaddese fi'l-ardı» denir. { بِحَمْدِكَ } kavli hâl konumundadır; yani: «Biz Sana hamd ederek ve hamdinle muttasıf olarak tesbih ediyoruz; çünkü Senin bize olan tevfik ve lütuf nimetin olmasaydı Sana ibadet etmeye güç yetiremezdik» demektir. { أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ } yani: «Bunda sizin için gizli kalmış olan maslahatları Ben bilirim» demektir.

فإن قلت: هلا بين لهم تلك المصالح؟ قلت: كفى العباد أن يعلموا أن أفعال اللَّه كلها حسنة وحكمة، وإن خفى عليهم وجه الحسن والحكمة. على أنه قد بين لهم بعض ذلك فيما أتبعه من قوله وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها واشتقاقهم «آدم» من الأدمة، ومن أديم الأرض، نحو اشتقاقهم «يعقوب» من العقب، و «إدريس» من الدرس، و «إبليس» من الإبلاس. وما آدم إلا اسم أعجمى: وأقرب أمره أن يكون على فاعل، كآزر، وعازر، وعابر وشالخ. وفالغ، وأشباه ذلك (الْأَسْماءَ كُلَّها) أى أسماء المسميات

Şayet dersen ki: «[Allah] onlara bu maslahatları açıklasaydı ya?» Derim ki: İyilik ve hikmet yönü kendilerine gizli kalsa bile, kullar için Allah'ın bütün fiillerinin güzel ve hikmetli olduğunu bilmeleri yeterlidir. Bununla birlikte, { وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها } “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” kavliyle devam eden kısımda bunun bir kısmını onlara açıklamıştır. Onların "Âdem" [kelimesini] edeme (esmerlik/uyum) veya edîmü'l-arddan (yeryüzünün yüzeyi) türetmeleri; "Ya'kūb"u akibden (ardından gelen), "İdrîs"i dersten (okuyup öğrenmek), "İblîs"i de iblâsdan (ümitsizliğe düşmek) türetmeleri gibidir. Oysa Âdem yabancı (Arapça olmayan) bir isimden başkası değildir. Durumuna en yakın olanı; Âzer, Âzer, Âbir, Şâlih, Fâliğ ve benzerleri gibi "fâil" [vezninde] olmasıdır. { الْأَسْماءَ كُلَّها } [“bütün isimleri”]: Yani isimlendirilen varlıkların (müsemmeyâtın) isimlerini.

فحذف المضاف اليه لكونه معلوما مدلولا عليه بذكر الأسماء، لأن الاسم لا بدله من مسمى، وعوض منه اللام كقوله: (وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ) . فان قلت: هلا زعمت أنه حذف المضاف وأقيم المضاف اليه مقامه، وأن الأصل: وعلم آدم مسميات الأسماء؟ قلت: لأن التعليم وجب تعليقه بالأسماء لا بالمسميات لقوله: (أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ) ، (أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ، فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ) فكما علق الإنباء بالأسماء لا بالمسميات ولم يقل: أنبؤنى بهؤلاء، وأنبئهم بهم، وجب تعليق التعليم بها. فان قلت: فما معنى تعليمه أسماء المسميات؟ قلت: أراه الأجناس التي خلقها، وعلمه أن هذا اسمه فرس، وهذا اسمه بعير، وهذا اسمه كذا، وهذا اسمه كذا، وعلمه أحوالها وما يتعلق بها من المنافع الدينية والدنيوية ثُمَّ عَرَضَهُمْ أى عرض المسميات. وإنما ذكر لأن في المسميات العقلاء فغلبهم. وإنما استنبأهم وقد علم عجزهم عن الإنباء على سبيل التبكيت إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ يعنى في زعمكم أنى أستخلف في الأرض مفسدين سفاكين للدماء إرادة للرد عليهم، وأن فيمن يستخلفه من الفوائد العلمية التي هي أصول الفوائد كلها، ما يستأهلون لأجله أن يستخلفوا. فأراهم بذلك وبين لهم بعض ما أجمل من ذكر المصالح في استخلافهم في قوله (إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ) . وقوله: (أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ) استحضار لقوله لهم (إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ) ، إلا أنه جاء به على وجه أبسط من ذلك وأشرح. وقرئ:

[öğretti]. İsimlerin zikredilmesiyle bilinip delalet edildiği için muzafun ileyh hazfedilmiştir; zira ismin mutlaka isimlendirilen bir şeyi (müsemmâsı) olması gerekir ve { وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ } [“baş tutuştu”] ayetinde olduğu gibi [zamir yerine] lâm-ı tarif bedel olarak getirilmiştir. Şayet dersen ki: «Muzafın hazfedilip muzafun ileyhin onun makamına geçirildiğini ve aslının 'Âdem'e isimlerin müsemmeyâtını öğretti' şeklinde olduğunu iddia etsen olmaz mıydı?» Derim ki: Çünkü { أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ } “Bunların isimlerini Bana haber verin”, { أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ } “Onların isimlerini bunlara haber ver. O da onların isimlerini haber verince” buyurulduğundan ötürü öğretme fiilinin müsemmeyâta değil isimlere bağlanması gerekmiştir. Nitekim haber verme fiili de müsemmeyâta değil isimlere bağlanmış; «Bana bunları haber verin» ve «Onlara bunları haber ver» denilmemiştir; dolayısıyla öğretmenin de isimlere bağlanması vacip olmuştur. Şayet dersen ki: «Ona müsemmeyâtın isimlerini öğretmesinin manası nedir?» Derim ki: Yarattığı cinsleri ona gösterdi ve ona: «Bunun adı attır, bunun adı devedir, bunun adı şudur, bunun adı budur» diye öğretti ve onların hâllerini, onlarla ilgili dini ve dünyevi menfaatleri de ona öğretti. { ثُمَّ عَرَضَهُمْ } yani müsemmeyâtı gösterdi. İsimlendirilen şeyler arasında akıllılar da bulunduğu için müzekker zamir kullanılarak tağlib yapılmıştır. Haber vermekten aciz olduklarını bildiği hâlde onlardan haber vermelerini istemesi susturma ve acizliklerini ortaya koyma (tebkît) kabilindendir. { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } yani: «Yeryüzünde fesat çıkaracak ve kan dökecek kimseleri halife kılacağım yönündeki iddianızda doğru sözlü iseniz» demektir ki bu, onlara bir reddiye muradıyla ve halife kıldığı kimsede bütün faydaların aslı olan ilmi faydalardan ötürü onların halife kılınmaya liyakat kesbettiklerini göstermek içindir. Böylece { إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ } “Muhakkak Ben sizin bilmediklerinizi bilirim” kavlinde onların halife kılınmasındaki maslahatlardan icmali olarak zikrettiği hususların bir kısmını onlara göstermiş ve açıklamıştır. O'nun: { أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Ben size demedim mi ki muhakkak Ben göklerin ve yerin gaybını bilirim” kavli, onlara söylediği { إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ } sözünü hatırlatmadır; ancak bunu daha ayrıntılı ve daha açıklayıcı bir surette getirmiştir. Meçhul sığa ile

وعُلم آدم، على البناء للمفعول. وقرأ عبد اللَّه: عرضهن. وقرأ أُبىّ: عرضها. والمعنى عرض مسمياتهن أو مسمياتها: لأن العرض لا يصح في الأسماء. وقرئ: أنبيهم، بقلب الهمزة ياء.

{ وعُلم آدم } [«Âdem'e öğretildi»] şeklinde de okunmuştur. Abdullah [b. Mes'ûd] { عرضهن } [«onları gösterdi»], Übeyy ise { عرضها } şeklinde okumuştur. Mana ise; onların müsemmeyâtını gösterdi demektir; çünkü gösterme fiili isimlerde sahih olmaz. Hemzenin yâ'ya kalbedilmesiyle { أنبيهم } şeklinde de okunmuştur.

وأنبهم، بحذفها والهاء مكسورة فيهما.

Hemzenin hazfiyle ve her iki kıraatte de he'nin kesresiyle { وأنبهم } şeklinde de okunmuştur.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٣٤ الى ٣٦]

[Bakara Suresi (2), 34-36. Ayetler]

وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى وَاسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ (٣٤) وَقُلْنا يا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ (٣٥) فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كانا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ (٣٦)

{ وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى وَاسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ (٣٤) وَقُلْنا يا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ (٣٥) فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كانا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ (٣٦) } “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik; İblis hariç hepsi secde ettiler. O ise direndi, büyüklük tasladı ve kâfirlerden oldu. (34) Ve dedik ki: 'Ey Âdem! Sen ve eşin cennete yerleşin, orada dilediğiniz yerde bol bol yiyin; fakat şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zalimlerden olursunuz.' (35) Bunun üzerine şeytan onları oradan kaydırdı da içinde bulundukları [nimetten] onları çıkardı. Biz de: 'Birbirinize düşman olarak inin; yeryüzünde sizin için bir vakte kadar bir yerleşke ve bir faydalanma vardır' dedik. (36)”

السجود للَّه تعالى على سبيل العبادة، ولغيره على وجه التكرمة كما سجدت الملائكة

Secde; ibadet kastıyla Allah Teâlâ'ya, ikram ve hürmet kastıyla ise başkasına yapılır; nitekim melekler

لآدم، وأبو يوسف وإخوته له؟ ويجوز أن تختلف الأحوال والأوقات فيه.

Âdem'e, Yûsuf'un anne babası ve kardeşleri de ona secde etmişlerdi. Bu hususta hâllerin ve vakitlerin farklılık göstermesi caizdir.

وقرأ أبو جعفر (للملائكة اسجدوا) بضم التاء للاتباع. ولا يجوز استهلاك الحركة الإعرابية بحركة الإتباع إلا في لغة ضعيفة، كقولهم: (الْحَمْدُ لِلَّهِ) . إِلَّا إِبْلِيسَ استثناء متصل، لأنه كان جنياً واحداً بين أظهر الألوف من الملائكة مغموراً بهم، فغلبوا عليه في قوله: (فَسَجَدُوا) ثم استثنى منهم استثناء واحد منهم. ويجوز أن يجعل منقطعا أَبى امتنع مما أمر به وَاسْتَكْبَرَ عنه وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ من جنس كفرة الجن وشياطينهم، فكذلك أبى واستكبر كقوله: (كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ) . السكنى من السكون لأنها نوع من اللبث والاستقرار. وأَنْتَ تأكيد للمستكن في: (اسْكُنْ) ليصح العطف عليه.

Ebû Ca'fer, tâbi kılma (ittibâ') sebebiyle tâ harfinin dammesiyle { للملائكة اسجدوا } şeklinde okumuştur. Ancak { الْحَمْدُ لِلَّهِ } sözlerinde olduğu gibi zayıf bir lügat müstesna, irap harekesinin ittibâ harekesi sebebiyle yok edilmesi caiz değildir. { إِلَّا إِبْلِيسَ } kavli muttasıl istisnadır; çünkü o, meleklerin binlercesi arasında tek bir cin idi ve onların arasında kaybolmuştu; bu yüzden { فَسَجَدُوا } kavlinde melekler galip kılınmış, sonra da onlardan biri gibi aralarından istisna edilmiştir. Munkatı kılınması da caizdir. { أَبى } emrolunduğu şeyden kaçındı, { وَاسْتَكْبَرَ } ona karşı kibirlendi, { وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } cinlerin ve onların şeytanlarının kâfirleri cinsinden oldu; bu yüzden tıpkı { كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ } “O cinlerdendi, böylece Rabbinin emrinden çıktı” kavlinde olduğu gibi direndi ve büyüklük tasladı. Süknâ (السكنى); sükûndan gelir, çünkü o bir nevi kalmak ve yerleşmektir. { أَنْتَ } lafzı, üzerine atfın sahih olması için { اسْكُنْ } fiilinde müstetir olan [zamir] için tekit yapılmıştır.

ورَغَداً وصف للمصدر، أى أكلا رغداً واسعا رافها. وحَيْثُ للمكان المبهم، أى:

{ رَغَداً } masdarın sıfatıdır; yani bol, geniş ve rahat bir yiyişle demektir. { حَيْثُ } mübhem mekân içindir; yani:

أىّ مكان من الجنة شِئْتُما أطلق لهما الأكل من الجنة على وجه التوسعة البالغة المزيحة للعلة، حين لم يحظر عليهما بعض الأكل ولا بعض المواضع الجامعة للمأكولات من الجنة، حتى لا يبقى لهما عذر في التناول من شجرة واحدة بين أشجارها الفائتة للحصر، وكانت الشجرة فيما قيل «الحنطة» أو «الكرمة» أو «التينة» وقرئ (ولا تِقربا) بكسر التاء. وهذى، والشجرة، بكسر الشين. والشيرة بكسر الشين والياء. وعن أبى عمرو أنه كرهها، وقال:

Cennetin dilediğiniz herhangi bir yerinde. Cennetin bazı yiyeceklerini veya cennetten yenecek şeyleri barındıran bazı mekânları kendilerine yasaklamayarak, sayıya gelmeyen ağaçları arasında tek bir ağaçtan yemeleri hususunda hiçbir mazeretleri kalmasın diye mazereti ortadan kaldıran son derece geniş bir ruhsatla cennetten yemeleri kendilerine serbest bırakıldı. O ağacın ise söylendiğine göre 'buğday', 'asma' veya 'incir' olduğu belirtilmiştir. Tâ harfinin kesresiyle { ولا تِقربا }; 'hâzihî' yerine { هذى }; şîn harfinin kesresiyle { الشِجرة } ve şîn ile yâ harfinin kesresiyle { الشِيرة } şeklinde de okunmuştur. Ebû Amr'dan rivayet edildiğine göre o bunu hoş görmemiş ve şöyle demiştir:

يقرأ بها برابرة مكة وسودانها. مِنَ الظَّالِمِينَ من الذين ظلموا أنفسهم بمعصية اللَّه فَتَكُونا جزم عطف على: (تَقْرَبا) أو نصب جواب للنهى. الضمير في: (عَنْها) للشجرة. أى فحملهما الشيطان على الزلة بسببها. وتحقيقه: فأصدر الشيطان زلتهما عنها. و «عن» هذه، مثلها في قوله تعالى: (وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي) . وقوله:

«Bununla Mekke'nin Berberîleri ve zencileri okur.» { مِنَ الظَّالِمِينَ } Allah'a isyan ederek kendilerine zulmedenlerden [olursunuz]. { فَتَكُونا } fiili, { تَقْرَبا } fiiline atıfla meczum yahut nehyin cevabı olarak mensuptur. { عَنْها } kavlindeki zamir ağaca racidir. Yani şeytan onlar sebebiyle onların ayağını kaydırdı. İzahı şudur: Şeytan onların zellesini o ağaçtan kaynaklandırdı. Buradaki 'an' (عن) harfi, Allah Teâlâ'nın { وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي } “Ben onu kendi emrimle (kendi kararımla) yapmadım” kavlindeki ve şairin şu sözündeki gibidir:

يَنهَوْنَ عَنْ أَكْلٍ وعَنْ شُرْبِ

«Yemekten ve içmekten nehyederler.»

وقيل: فأزلهما عن الجنة بمعنى أذهبهما عنها وأبعدهما، كما تقول: زلّ عن مرتبته. وزل عنى ذاك:

Şöyle de denilmiştir: Onları cennetten kaydırdı/uzaklaştırdı; yani onları oradan giderdi ve [oradan] uzaklaştırdı manasındadır. Nitekim «Mertebesinden kaydı/düştü» dersin. «O şey benden kaydı/gitti» sözü de böyledir: