وتنكير صيب لأنه أريد نوع من المطر شديد هائل. كما نكرت النار في التمثيل الأول.
'Sayyib' kelimesinin nekire (belirsiz) gelmesi, şiddetli ve dehşet verici bir yağmur türü kastedildiği içindir; nitekim birinci temsilde de ateş nekire kılınmıştı.
وقرئ: كصائب، والصيب أبلغ. والسماء: هذه للمظلة. وعن الحسن: أنها موج مكفوف.
«Ke-sâibin» (كصائب) şeklinde de okunmuştur; ancak 'es-sayyib' daha beliğdir. 'Semâ' (السماء) ise üzerimizi örten bu göktür. Hasan [el-Basrî]'den rivayet edildiğine göre o, [havada] durdurulmuş bir dalgadır.
فان قلت: قوله: (مِنَ السَّماءِ) ما الفائدة في ذكره؟ والصيب لا يكون إلا من السماء. قلت:
Eğer: «{ مِنَ السَّماءِ } “gökten” buyruğunun zikredilmesindeki fayda nedir? Oysa sağanak yağmur ancak gökten olur» dersen, derim ki:
الفائدة فيه أنه جاء بالسماء معرفة فنفى أن يتصوّب من سماء، أى من أفق واحد من بين سائر الآفاق، لأنّ كل أفق من آفاقها سماء، كما أن كل طبقة من الطباق سماء في قوله: (وَأَوْحى فِي كُلِّ سَماءٍ أَمْرَها) . الدليل عليه قوله:
Bundaki fayda şudur: 'Es-semâ' kelimesini marife (belirli) olarak getirmiş ve onun [sadece] tek bir semadan, yani diğer ufuklar arasından yalnızca tek bir ufuktan dökülmesini nefyetmiştir (reddetmiştir). Çünkü göğün her bir ufku bir semadır; tıpkı: { وَأَوْحى فِي كُلِّ سَماءٍ أَمْرَها } “Her bir göğe kendi işini vahyetti” ayetinde her bir tabakanın bir sema olması gibi. Buna delil [şairin] şu sözüdür:
ومِنْ بُعْدِ أَرْضٍ بَيْنَنا وسَمَاءِ
«Aramızdaki yer ile göğün uzaklığından dolayı...»
والمعنى أنه غمام مطبق آخذ بآفاق السماء، كما جاء بصيب. وفيه مبالغات من جهة التركيب والبناء والتنكير. أمد ذلك بأن جعله مطبقا. وفيه أن السحاب من السماء ينحدر ومنها يأخذ ماءه، لا كزعم من يزعم أنه يأخذه من البحر. ويؤيده قوله تعالى: (وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ) .
Manası şudur: O, 'sayyib' [kelimesinde] geldiği üzere, göğün bütün ufuklarını kaplayan, her tarafı bürüyen yoğun bir buluttur. Onda terkip (cümle yapısı), bina (kelime kalıbı) ve tenkîr (belirsizlik) bakımından mübalağalar bulunmaktadır. [Cenâb-ı Hak] onu her tarafı bürüyen kılmakla bunu pekiştirmiştir. Bunda bulutun gökten indiğine ve suyunu da gökten aldığına [dair bir delil] vardır; [yoksa] onun suyunu denizden aldığını ileri süren kimsenin zannettiği gibi değildir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bunu desteklemektedir: { وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ } “Gökten, oradaki dağlar [gibi bulutlar]dan dolu indirir”.
فان قلت: بم ارتفع ظلمات؟ قلت: بالظرف على الاتفاق لاعتماده على موصوف. والرعد: الصوت الذي يسمع من السحاب، كأن أجرام السحاب تضطرب وتنتفض إذا حدتها الريح فتصوّت عند ذلك من الارتعاد. والبرق الذي يلمع من السحاب، من برق الشيء بريقا إذا لمع. فان قلت: قد جعل الصيب مكانا للظلمات فلا يخلو من أن يراد به السحاب أو المطر، فأيهما أريد فما ظلماته؟ قلت: أما ظلمات السحاب فإذا كان أسحم مطبقا فظلمتا سجمته وتطبيقه مضمومة إليهما ظلمة الليل. وأما ظلمات المطر فظلمة تكاثفه وانتساجه بتتابع القطر، وظلمة إظلال غمامه مع ظلمة الليل. فان قلت: كيف يكون المطر مكانا للبرق والرعد وإنما مكانهما السحاب؟ قلت إذا كانا في أعلاه ومصبه وملتبسين في الجملة فهما فيه.
Eğer: «'Zulumât' (ظلمات) ne ile merfû olmuştur?» dersen, derim ki: Bir mevsufe dayandığı için ittifakla zarf ile [merfû olmuştur]. 'Er-Ra‘d' (الرعد); buluttan işitilen sestir. Sanki rüzgâr bulut kütlelerini sürüklediğinde onlar çalkalanıp sarsılır ve o esnada titreşmekten dolayı ses çıkarır. 'El-Berk' (البرق) ise buluttan parıldayan ışıktır; nitekim bir şey parıldadığı zaman 'beraka'ş-şey'u berîkan' (بَرَقَ الشَّيْءُ بَرِيقًا) denir. Eğer: «Sağanak yağmur karanlıkların mekânı kılınmıştır; onunla ya bulut ya da yağmur kastedilmiş olmalıdır. Hangisi kastedilmiş olursa olsun onun karanlıkları nelerdir?» dersen, derim ki: Bulutun karanlıklarına gelince; o siyah ve kaplayıcı olduğunda, siyahlığının ve kaplayıcılığının iki karanlığına bir de gece karanlığı eklenir. Yağmurun karanlıklarına gelince; damlaların peş peşe gelmesiyle yoğunlaşmasının ve birbirine örülmesinin karanlığı, bulutunun gölgelemesinin karanlığı ve gece karanlığıdır. Eğer: «Şimşek ve gök gürültüsünün mekânı ancak bulut olduğu halde yağmur bunlara nasıl mekân olur?» dersen, derim ki: Onlar yağmurun yukarısında ve döküldüğü yerde bulunup genel olarak onunla iç içe olduklarında, onun içinde sayılırlar.
ألا تراك تقول: فلان في البلد، وما هو منه الا في حيز يشغله جرمه. فان قلت: هلا جمع الرعد والبرق أخذا بالأبلغ كقول البحتري:
Görmez misin ki: «Filanca şehirdedir» dersin; oysa o şehrin tamamında değil, yalnızca cisminin kapladığı bir yerindedir. Eğer: «Buhtürî'nin şu sözünde olduğu gibi, daha beliğ olanı tercih ederek gök gürültüsü ve şimşek neden çoğul yapılmadı:
يَا عَارِضاً مُتَلِّفعاً ببُرُودِهِ … يَخْتالُ بَيْنَ بُرُوقِهِ ورُعُودِهِ
«Ey bürdelerine sarınmış olan ve şimşekleri ile gök gürültüleri arasında salınarak yürüyen bulut!»
وكما قيل ظلمات؟ قلت: فيه وجهان: أحدهما أن يراد العينان، ولكنهما لما كانا مصدرين في الأصل- يقال: رعدت السماء رعداً وبرقت برقا-، روعي حكم أصلهما بأن ترك جمعهما وإن أريد معنى الجمع. والثاني: أن يراد الحدثان كأنه قيل: وإرعاد وإبراق. وإنما جاءت هذه الأشياء منكرات، لأن المراد أنواع منها، كأنه قيل: فيه ظلمات داجية، ورعد قاصف، وبرق خاطف. وجاز رجوع الضمير في يجعلون إلى أصحاب الصيب مع كونه محذوفا قائما مقامه الصيب، كما قال: (أَوْ هُمْ قائِلُونَ) ، لأن المحذوف باق معناه وإن سقط لفظه. ألا ترى إلى حسان كيف عوّل على بقاء معناه في قوله:
[ve] «karanlıklar» ({ ظُلُمَاتٌ }) dendiği gibi [neden çoğul yapılmadı?] dersem, derim ki: Bunun iki yönü vardır: Birincisi; iki somut varlığın kastedilmiş olmasıdır. Ancak bunlar asılları itibarıyla masdar olduklarından -nitekim «رعدت السماء رعداً» [gökyüzü gürledi] ve «برقت برقا» [şimşek çaktı] denilir- çoğul manası kastedilmiş olsa bile asıllarının hükmü gözetilerek çoğul yapılmaları terk edilmiştir. İkincisi; iki olayın/fiilin kastedilmiş olmasıdır; sanki 'gürleme ve şimşek çakma' (ir‘âd ve ibrâk) denilmiş gibidir. Bu şeylerin nekra (belirsiz) gelmesi ise bunlardan birtakım türlerin kastedilmiş olmasındandır. Sanki şöyle denilmiştir: «Orada zifiri karanlıklar, kulakları sağır eden bir gök gürültüsü ve gözleri alan bir şimşek vardır.» { يَجْعَلُونَ } “Koyarlar” [ifadesindeki] zamirin, 'sayyib'in sahiplerine dönmesi -bu ifade hazfedilmiş ve yerine 'sayyib' geçmiş olmasına rağmen- caizdir; nitekim Cenâb-ı Hak: { أَوْ هُمْ قَائِلُونَ } “Yahut gündüzün uykusunda iken” buyurmuştur. Zira lafzı düşse bile hazfedilenin manası bâkidir. Görmez misin, Hassân şu sözünde mananın bekâsına nasıl dayanmıştır:
يُسْقَوْنَ مِنْ وِرْدِ البَرِيصِ عليْهِمُ … بَرْدَي يُصَفِّقُ بالرَّحِيقِ السَّلْسَلِ
«Onlara Berîs pınarından, … halis ve tatlı şarapla karıştırılmış Berdâ [suyu] içirilir.»
حيث ذكر يصفق لأن المعنى ماء بردي، ولا محل لقوله: (يَجْعَلُونَ) لكونه مستأنفا، لأنه لما ذكر الرعد والبرق على ما يؤذن بالشدّة والهول، فكأن قائلا قال: فكيف حالهم مع مثل ذلك الرعد؟ فقيل: (يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ) ثم قال: فكيف حالهم مع مثل ذلك البرق؟ فقيل: يكاد البرق يخطف أبصارهم. فان قلت: رأيس الأصبع هو الذي يجعل في الأذن فهلا قيل أناملهم؟ قلت: هذا من الاتساعات في اللغة التي لا يكاد الحاصر يحصرها، كقوله:
Burada [şair] 'yusaffaku' (يُصَفِّقُ) kelimesini müzekker getirmiştir; çünkü mana 'Berdâ suyu'dur. Cenâb-ı Hakk'ın: { يَجْعَلُونَ } “Koyarlar” sözü müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) olduğu için iraptan mahalli yoktur. Zira gök gürültüsü ve şimşek şiddet ve dehşet bildirecek şekilde zikredilince, sanki birisi: «Böyle bir gök gürültüsü karşısında onların hali nasıldır?» demiş; buna cevaben de: { يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ } “Parmaklarını kulaklarına tıkarlar” buyrulmuştur. Sonra: «Böyle bir şimşek karşısında onların hali nasıldır?» denilmiş; buna cevaben de: «Şimşek neredeyse gözlerini alıverecektir» buyrulmuştur. Eğer: «Kulağa sokulan parmağın ucudur, o halde neden 'enâmilehum' (parmak uçlarını) denilmedi?» dersen, derim ki: Bu, dildeki saymakla bitmeyecek genişliklerdendir; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruklarında olduğu gibi:
(فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ) ، (فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما) أراد البعض الذي هو إلى المرفق والذي إلى الرسغ. وأيضا ففي ذكر الأصابع من المبالغة ما ليس في ذكر الأنامل. فان قلت: فالأصبع التي تسدّ بها الأذن أصبع خاصة، فلم ذكر الاسم العام دون الخاص؟ قلت: لأن السبابة
{ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ } “Yüzlerinizi ve ellerinizi yıkayın” [ve] { فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا } “İkisinin ellerini kesin” [ayetlerinde olduğu gibi; burada da elin bütünü zikredilmiş fakat] dirseğe kadar olan ve bileğe kadar olan kısmı kastedilmiştir. Ayrıca parmakların (asâbi‘) zikredilmesinde, parmak uçlarının (enâmil) zikredilmesinde bulunmayan bir mübalağa vardır. Eğer: «Kulakların kendisiyle tıkandığı parmak özel bir parmaktır; o halde niçin özel isim yerine genel isim zikredildi?» dersen, derim ki: Çünkü 'sebbâbe' (şehadet parmağı)
فعالة من السب فكان اجتنابها أولى بآداب القرآن. ألا ترى أنهم قد استبشعوها فكنوا عنها بالمسبحة والسباحة والمهللة والدّعاءة. فان قلت: فهلا ذكر بعض هذه الكنايات؟ قلت: هي ألفاظ مستحدثة لم يتعارفها الناس في ذلك العهد، وإنما أحدثوها بعد. وقوله مِنَ الصَّواعِقِ متعلق بيجعلون، أى: من أجل الصواعق يجعلون أصابعهم في آذانهم، كقولك: سقاه من العيمة . والصاعقة: قصفة رعد تنقض معها شقة من نار، قالوا: تنقدح من السحاب إذا اصطكت أجرامه، وهي نار لطيفة حديدة. لا تمرّ بشيء إلا أتت عليه، إلا أنها مع حدتها سريعة الخمود. يحكى أنها سقطت على نخلة فأحرقت نحو النصف ثم طفئت. ويقال: صعقته الصاعقة إذا أهلكته، فصعق أى مات إما بشدة الصوت أو بالإحراق. ومنه قوله تعالى: (وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً) . وقرأ الحسن: من الصواقع وليس بقلب للصواعق، لأنّ كلا البناءين سواء في التصرف، وإذا استويا كان كل واحد بناء على حياله. ألا تراك تقول: صقعه على رأسه، وصقع الديك، وخطيب مصقع: مجهر بخطبته. ونظيره «جبذ» في «جذب» ليس بقلبه لاستوائهما في التصرف. وبناؤها إما أن يكون صفة لقصفة الرعد، أو للرعد، والتاء مبالغة كما في الراوية، أو مصدرا كالكاذبة والعافية. وقرأ ابن أبى ليلى: حذار الموت، وانتصب على أنه مفعول له كقوله:
sövmek (seb) kökünden 'fa‘‘âle' veznindedir; dolayısıyla ondan kaçınmak Kur'an'ın edebine daha uygundur. Görmez misin ki onlar bu kelimeyi çirkin bulmuş ve yerine müsebbiha, sebbâha, mühellile ve duâe kinayelerini kullanmışlardır. Eğer: «Peki bu kinayelerden biri neden zikredilmedi?» dersen, derim ki: Bunlar sonradan ortaya çıkmış lafızlardır, o devirde insanlar bunları bilmiyordu, ancak sonradan ihdas ettiler. { مِنَ الصَّواعِقِ } “Yıldırımlardan dolayı” buyruğu 'yec'alûne' fiiline taalluk eder; yani yıldırımlar sebebiyle parmaklarını kulaklarına tıkarlar; tıpkı: «Ona susuzluktan dolayı su içirdi» sözün gibi. 'Es-Sâika' (الصاعقة); beraberinde bir parça ateşin düştüğü şiddetli gök gürültüsüdür. Demişlerdir ki: Bulut kütleleri birbirine çarptığında ondan çakar; o latif ve keskin bir ateştir. Uğradığı hiçbir şeyi bırakmaz helak eder; ancak bu şiddetine rağmen sönmesi de çabuktur. Anlatıldığına göre bir hurma ağacına düşmüş, yaklaşık yarısını yakmış ve sonra sönmüştür. Yıldırım birini helak ettiğinde 'saakat-hu's-sâika' denir; 'fe-saika' ise ya sesin şiddetinden ya da yanmaktan dolayı öldü demektir. Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğu da bundandır: { وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً } “Musa baygın [ve kendinden geçmiş] halde yere yığıldı”. Hasan [el-Basrî] 'mine's-savâkı' (من الصواقع) şeklinde okumuştur; bu 'es-savâık' kelimesinin kalbi (harf değişimi) değildir, çünkü her iki vezin de çekim bakımından eşittir; eşit olduklarında her biri müstakil bir yapı olur. Görmez misin ki: «Başına vurdu (sak‘ahu)», «Horoz öttü (saka‘a'd-dîk)» ve «Hitabeti gür hatip (hatîbun mıskâ‘)» dersin. Bunun benzeri 'cezbe' (جذب) kelimesi karşısındaki 'cebeze' (جبذ) kelimesidir; çekimdeki eşitlikleri sebebiyle onun kalbi değildir. Kelimenin yapısı ise ya gök gürültüsünün şiddetine yahut gök gürültüsüne sıfattır ve tâ (ة) harfi 'râviye' kelimesinde olduğu gibi mübalağa içindir; yahut 'kâzibe' ve 'âfiye' kelimeleri gibi masdardır. İbn Ebî Leylâ 'hazâri'l-mevt' (حذار الموت) şeklinde okumuştur ve mef'ûlün leh olarak mensub olmuştur; tıpkı [şairin] şu sözündeki gibi:
وأَغْفِرُ عَوْرَاءَ الكَرِيمِ ادِّخَارَهُ
«Kerem sahibi kimsenin kusurunu, onu [dost olarak] saklamak için bağışlarım.»
والموت فساد بنية الحيوان. وقيل: عرض لا يصح معه إحساس معاقب للحياة. وإحاطة اللَّه بالكافرين مجاز. والمعنى أنهم لا يفوتونه كما لا يفوت المحاط به المحيط به حقيقة. وهذه الجملة
Ölüm, canlının beden yapısının bozulmasıdır. [Ölümün], hayatın ardından gelen ve kendisiyle birlikte hissetmenin mümkün olmadığı bir araz olduğu da söylenmiştir. Allah'ın kâfirleri kuşatması ise mecazdır. Bunun anlamı; hakiki manada kuşatılan kimsenin kuşatandan kaçıp kurtulamayacağı gibi, onların da O'ndan kaçıp kurtulamayacaklarıdır. Bu cümle ise
اعتراض لا محل لها. والخطف: الأخذ بسرعة. وقرأ مجاهد (يخطف) بكسر الطاء، والفتح أفصح وأعلى، وعن ابن مسعود: يختطف. وعن الحسن: يخطف، بفتح الياء والخاء، وأصله يختطف. وعنه: يخطف، بكسرهما على إتباع الياء الخاء. وعن زيد بن على: يخطف، من خطف. وعن أبىّ: يتخطف، من قوله: (يُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ) . كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ استئناف ثالث كأنه جواب لمن يقول: كيف يصنعون في تارتى خفوق البرق وخفيته؟ وهذا تمثيل لشدة الأمر على المنافقين بشدته على أصحاب الصيب وما هم فيه من غاية التحير والجهل بما يأتون وما يذرون، إذا صادفوا من البرق خفقة، مع خوف أن يخطف أبصارهم، انتهزوا تلك الخفقة فرصة فخطوا خطوات يسيرة، فإذا خفى وفتر لمعانه بقوا واقفين متقيدين عن الحركة، ولو شاء اللَّه لزاد في قصيف الرعد فأصمهم، أو في ضوء البرق فأعماهم. وأضاء:
i'tirâziyye (ara cümle) olup iraptan mahalli yoktur. 'El-Hatf' (الخطف); bir şeyi süratle çekip almaktır. Mücâhid 'yahtıfu' (يخطف) şeklinde tı (ط) harfinin kesresiyle okumuştur; fetha ise daha fasih ve daha üstündür. İbn Mes'ûd'dan 'yahtatifu' (يختطف); Hasan [el-Basrî]'den yâ ve hı harflerinin fethasıyla 'yahattafu' (يخطف) rivayet edilmiştir ki aslı 'yahtatifu'dur. Yine ondan, yâ harfini hı harfine tabi kılarak her ikisinin kesresiyle 'yıhıttafu' şeklinde rivayet edilmiştir. Zeyd b. Ali'den 'hatafe' fiilinden hareketle 'yahtufu' (يخطف); Übeyy'den ise: { يُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ } “İnsanlar çevrelerinden kapılıp götürülürken” ayetinden mülhem 'yetehattafu' (يتخطف) şeklinde rivayet edilmiştir. { كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ } “Onlar için aydınlattığı her defasında” ifadesi üçüncü bir istînâf olup sanki: «Şimşeğin çaktığı ve gizlendiği iki durumda ne yaparlar?» diyen birine cevaptır. Bu, münafıkların içinde bulunduğu durumun şiddetini sağanak yağmura tutulanların durumunun şiddetine; aşırı şaşkınlıklarını ve ne yapıp neyi terk edeceklerini bilemeyişlerini temsil etmektedir. Şimşekten bir parıltı yakaladıklarında -gözlerini alıvermesi korkusuyla birlikte- o parıltıyı fırsat bilip birkaç küçük adım atarlar; ışığı gizlenip parıltısı söndüğünde ise hareketsiz kalarak durakalırlar. Şayet Allah dileseydi gök gürültüsünün şiddetini artırır da onları sağır ederdi yahut şimşeğin ışığını [artırır da] onları kör ederdi. 'Edâe' (أضاء) fiili:
إما متعد بمعنى: كلما نوّر لهم ممشى ومسلكا أخذوه والمفعول محذوف. وإما غير متعد بمعنى:
Ya müteaddî (geçişli) olup mana: «Kendilerine her ne zaman bir yürüme yeri ve yol aydınlatsa oraya koyulurlar» şeklindedir ve mef'ûl hazfedilmiştir. Ya da lâzım (geçişsiz) olup mana:
كلما لمع لهم مَشَوْا في مطرح نوره وملقى ضوئه. ويعضده قراءة ابن أبى عبلة: كلما ضاء لهم والمشي: جنس الحركة المخصوصة. فإذا اشتد فهو سعى. فإذا ازداد فهو عدو. فإن قلت:
«Kendilerine her ne zaman çaksa, ışığının vurduğu ve aydınlığının düştüğü yerde yürürler» şeklindedir. İbn Ebî Able'nin 'küllemâ dâe lehum' (كلما ضاء لهم) şeklindeki kıraati de bunu destekler. 'El-Meşy' (المشي); özel bir hareket cinsidir. Şiddetlendiğinde 'sa'y' (koşar adım yürüme), daha da arttığında 'adv' (koşma) olur. Eğer:
كيف قيل مع الإضاءة: كلما، ومع الإظلام: إذا؟ قلت لأنهم حراص على وجود ما همهم به معقود من إمكان المشي وتأتيه، فكلما صادفوا منه فرصة انتهزوها، وليس كذلك التوقف والتحبس. وأظلم: يحتمل أن يكون غير متعد وهو الظاهر، وأن يكون متعديا منقولا من ظلم الليل، وتشهد له قراءة يزيد بن قطيب: أظلم، على ما لم يسم فاعله. وجاء في شعر حبيب ابن أوس:
«Aydınlanma ile birlikte neden 'küllemâ' (her ne zaman), karanlık basması ile birlikte ise 'izâ' (zaman) denildi?» dersen, derim ki: Çünkü onlar bütün gayretlerinin bağlı olduğu yürüme ve ilerleme imkânının bulunmasına pek hırslıdırlar; bu sebeple ondan her fırsat yakaladıklarında bunu değerlendirirler; durup kalma ve hapsolma ise böyle değildir. 'Ezleme' (أظلم) fiilinin lâzım (geçişsiz) olması muhtemeldir ki zahir olan da budur; 'zaleme'l-leyl'den nakledilmiş müteaddî (geçişli) olması da muhtemeldir. Yezîd b. Kuteyb'in meçhul sîgasıyla 'uzlime' (أُظْلِمَ) şeklindeki kıraati de buna şahittir. Habîb b. Evs'in [Ebû Temmâm] şiirinde şöyle geçmiştir:
هُمَا أَظْلَمَا حالَىَّ ثُمَّتَ أَجْلَيَا … ظَلَامَيْهُما عنْ وَجْهِ أَمْرَدَ أَشْيَبِ
«O ikisi hâlimi kararttılar, sonra da bıyıksız-sakalsız fakat saçları ağarmış birinin yüzünden karanlıklarını çekip aldılar.»
وهو وإن كان محدثا لا يستشهد بشعره في اللغة، فهو من علماء العربية، فاجعل ما يقوله بمنزلة ما يرويه. ألا ترى إلى قول العلماء: الدليل عليه بيت الحماسة، فيقتنعون بذلك لوثوقهم بروايته وإتقانه. ومعنى قامُوا وقفوا وثبتوا في مكانهم. ومنه: قامت السوق، إذا ركدت وقام الماء: جمد. ومفعول شاءَ محذوف، لأن الجواب يدل عليه. والمعنى: ولو شاء اللَّه أن يذهب بسمعهم وأبصارهم لذهب بها، ولقد تكاثر هذا الحذف في «شاء» و «أراد» لا يكادون يبرزون المفعول إلا في الشيء المستغرب كنحو قوله:
O, muhdes (son dönem) bir şair olup dilde şiiriyle istişhâd edilmese de Arapça âlimlerindendir; bu yüzden onun söylediğini rivayet ettiği şey mesabesinde kabul et. Âlimlerin: «Bunun delili el-Hamâse'deki beyittir» deyip onun rivayetine ve sağlamlığına güvendikleri için bununla iktifa ettiklerini görmez misin? { قامُوا } “dikilip kalırlar” ifadesinin manası; durdular ve yerlerinde çakılıp kaldılar demektir. Durgunlaştığı zaman 'kâmeti's-sûk' (piyasa duruldu) ve donduğu zaman 'kâme'l-mâu' (su dondu) denilmesi de bundandır. 'Şâe' (شاء) fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir; çünkü cevap ona delalet etmektedir. Mana şudur: Şayet Allah onların işitmelerini ve görmelerini gidermek isteseydi onları giderirdi. 'Şâe' ve 'erâde' fiillerinde bu hazif pek çoktur; mef'ûlü ancak garip ve alışılmadık bir şey olduğunda açığa çıkarırlar; nitekim [şairin] şu sözünde olduğu gibi:
فلَوْ شِئْتُ أَنْ أَبْكِى دَماً لَبَكَيْتُهُ
«Şayet kan ağlamak isteseydim mutlaka onu ağlardım.»
وقوله تعالى «لو أردنا أن نتخذ لهوا لاتخذناه من لدنا، (لَوْ أَرادَ اللَّهُ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً) .
Ve Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruklarında olduğu gibi: { لَوْ أَرَدْنَا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْواً لَاتَّخَذْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا } “Eğer bir eğlence edinmek isteseydik, onu kendi katımızdan edinirdik”, { لَوْ أَرادَ اللَّهُ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً } “Eğer Allah bir çocuk edinmek isteseydi”.
وأراد: ولو شاء اللَّه لذهب بسمعهم بقصيف الرعد، وأبصارهم بوميض البرق. وقرأ ابن أبى عبلة: لأذهب بأسماعهم، بزيادة الباء كقوله: (وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ) . والشيء: ما صح أن يعلم ويخبر عنه. قال سيبويه- في ساقة الباب المترجم بباب مجارى أواخر الكلم من العربية-: وإنما يخرج التأنيث من التذكير. ألا ترى أن الشيء يقع على كل ما أخبر عنه من قبل أن يعلم أذكر هو أم أنثى؟. والشيء: مذكر، وهو أعم العام: كما أن اللَّه أخص الخاص يجرى على الجسم والعرض
[Cenâb-ı Hak bununla şunu] kastetmiştir: Eğer Allah dileseydi, gök gürültüsünün şiddetli sesiyle onların işitme [duyularını], şimşeğin parıltısıyla da görme [duyularını] büsbütün giderirdi. İbn Ebî Able ise, { وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ } “Kendi ellerinizle [kendinizi tehlikeye] atmayın” ayetinde olduğu gibi [zâid] bâ (ب) harfinin ziyadesiyle [لأَذْهَبَ بِأَسْمَاعِهِمْ] şeklinde okumuştur. Şey (شَيْء) ise; bilinmesi ve kendisinden haber verilmesi sahih olan [her varlık ve kavram]dır. Sîbeveyh —Arapçada kelime sonlarının durumları (i‘râb ahvali) başlığını taşıyan babın sonunda— şöyle demiştir: «Müenneslik (dişillik) ancak müzekkerlikten (erillikten) türetilir. Görmez misin ki şey [kelimesi], eril mi yoksa dişil mi olduğu henüz bilinmeden önce, kendisinden haber verilen her varlık için kullanılır?» Şey [kelimesi] müzekkerdir ve en genel olanın da genelidir (a‘ammü'l-âmm); nitekim Allah [lafz-ı celâli] de en özel olanın özelidir (ehasşu'l-hâs). [Şey kelimesi] hem cisim hem de araz için kullanılır
والقديم. تقول: شيء لا كالأشياء أى معلوم لا كسائر المعلومات، وعلى المعدوم والمحال فان قلت: كيف قيل عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وفي الأشياء ما لا تعلق به للقادر كالمستحيل وفعل قادر آخر ؟ قلت: مشروط في حد القادر أن لا يكون الفعل مستحيلا فالمستحيل مستثنى في نفسه عند ذكر القادر على الأشياء كلها، فكأنه قيل: على كل شيء مستقيم قدير. ونظيره: فلان أمير على الناس أى على من وراءه منهم، ولم يدخل فيهم نفسه وإن كان من جملة الناس. وأما الفعل بين قادرين فمختلف فيه. فإن قلت: ممّ اشتقاق القدير؟ قلت: من التقدير، لأنه يوقع فعله على مقدار قوّته واستطاعته وما يتميز به عن العاجز.
ve kadîm olan için de kullanılır. «Şey'un lâ ke'l-eşyâ'» (şeyler gibi olmayan bir şey) dersin; yani diğer malumat gibi olmayan bir malum demektir; ma'dûm (yok olan) ve muhal (imkânsız) için de geçerlidir. Eğer: «İmkânsız olan ve başka bir güç yetirenin fiili gibi şeylerin içinde güç yetirenin taalluk etmeyeceği şeyler bulunduğu halde nasıl: { عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Her şeye kadirdir” denilmiştir?» dersen, derim ki: Güç yetirenin (kâdir) tanımında fiilin imkânsız olmaması şarttır; dolayısıyla her şeye güç yetiren zikredildiğinde imkânsız olan şey bizzat kendiliğinden müstesnadır. Sanki: «Mümkün/düzgün olan her şeye kadirdir» denilmiştir. Bunun benzeri: «Filanca insanların emiridir» sözündür; yani kendisi dışındaki insanların emiridir ve insanların bir parçası olmasına rağmen kendini onların içine dahil etmemiştir. İki kadir arasındaki fiile gelince, bu ihtilaflıdır. Eğer: «'El-Kadîr' (القدير) kelimesinin iştikakı (türeyişi) neredendir?» dersen, derim ki: 'Takdîr'dendir; çünkü O, fiilini gücünün ve istitaatinin miktarınca ve âciz olandan temyiz edileceği şekilde var eder.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢١]
[Bakara Suresi (2), Ayet 21]
يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (٢١)
{ يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize ibadet edin ki [kötülüklerden] sakınasınız.” (21)
لما عدّد اللَّه تعالى فرق المكلفين من المؤمنين والكفار والمنافقين، وذكر صفاتهم وأحوالهم ومصارف أمورهم، وما اختصت به كل فرقة مما يسعدها ويشقيها، ويحظيها عند اللَّه ويرديها، أقبل عليهم بالخطاب، وهو من الالتفات المذكور عند قوله: (إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ) ، وهو فنّ من الكلام جزل، فيه هزّ وتحريك من السامع، كما أنك إذا قلت لصاحبك حاكيا عن ثالث لكما: إنّ فلانا من قصته كيت وكيت، فقصصت عليه ما فرط منه، ثم عدلت
Allah Teâlâ müminler, kâfirler ve münafıklardan oluşan mükellef fırkalarını sayıp onların sıfatlarını, durumlarını, işlerinin varacağı akıbeti ve her bir fırkaya has olup onları bahtiyar kılan veya bedbaht eden, Allah katında itibar kazandıran veya helake sürükleyen hususları zikredince, doğrudan onlara hitapla yöneldi. Bu, { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “[Rabbimiz!] Yalnızca Sana ibadet eder ve yalnızca Senden yardım dileriz” ayetinde zikredilen iltifat [sanatın]dandır. Bu, sözün dinleyeni harekete geçiren ve sarsan kuvvetli/fasih bir türüdür. Nitekim sen bir arkadaşına ikinizin dışındaki üçüncü bir kimseden bahsederek: «Falan adamın durumu şöyledir, böyledir» desen ve onun yaptıklarını anlatsan, sonra da
بخطابك إلى الثالث فقلت: يا فلان من حقك أن تلزم الطريقة الحميدة في مجارى أمورك، وتستوي على جادّة السداد في مصادرك ومواردك، نبهته بالتفاتك نحوه فضل تنبيه، واستدعيت إصغاءه إلى إرشادك زيادة استدعاء، وأوجدته بالانتقال من الغيبة إلى المواجهة هازاً من طبعه ما لا يجده إذا استمررت على لفظ الغيبة، وهكذا الافتنان في الحديث والخروج فيه من صنف إلى صنف، يستفتح الآذان للاستماع، ويستهش الأنفس للقبول، وبلغنا بإسناد صحيح عن إبراهيم عن علقمة: أنّ كل شيء نزل فيه: (يا أَيُّهَا النَّاسُ) فهو مكي، و (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا) فهو مدنى، فقوله: يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ خطاب لمشركي مكة، و «يا» حرف وضع في أصله لنداء البعيد، صوت يهتف به الرجل بمن يناديه. وأما نداء القريب فله أى والهمزة، ثم استعمل في مناداة من سها وغفل وإن قرب. تنزيلا له منزلة من بعد، فإذا نودي به القريب المفاطن فذلك للتأكيد المؤذن بأن الخطاب الذي يتلوه معنىّ به جداً. فإن قلت: فما بال الداعي يقول في جؤاره: يا رب، ويا اللَّه، وهو أقرب إليه من حبل الوريد، وأسمع به وأبصر؟ قلت: هو استقصار منه لنفسه، واستبعاد لها من مظانّ الزلفى وما يقرّبه إلى رضوان اللَّه ومنازل المقرّبين، هضما لنفسه وإقرارا عليها بالتفريط في جنب اللَّه، مع فرط التهالك على استجابة دعوته والإذن لندائه وابتهاله، و «أى» وصلة إلى نداء ما فيه الألف واللام، كما أنّ «ذو» و «الذي» وصلتان إلى الوصف بأسماء الأجناس ووصف المعارف بالجمل. وهو اسم مبهم مفتقر إلى ما يوضحه ويزيل إبهامه، فلا بد أن يردفه اسم جنس أو ما يجرى مجراه يتصف به حتى يصح المقصود بالنداء، فالذي يعمل فيه حرف النداء هو «أىّ» والاسم التابع له صفته، كقولك: يا زيد الظريف إلا أن «أيا» لا يستقل بنفسه استقلال «زيد» فلم ينفك من الصفة. وفي هذا التدرّج من الإبهام إلى التوضيح ضرب من التأكيد والتشديد. وكلمة التنبيه
[üçüncü şahsa dönüp] hitabınla: «Ey falan! Bütün işlerinin akışında övgüye layık yolu tutman ve her işe giriş ve çıkışında doğruluk caddesinden ayrılmaman gerekir» desen; ona yönelmekle (iltifat sanatıyla) onu son derece uyarmış, irşadına kulak vermesini fazlasıyla sağlamış ve gaip sığasından yüz yüze muhatap sığasına geçmek suretiyle, gaip sığasını sürdürdüğün takdirde onda uyanmayacak bir canlılığı tabiatında meydana getirmiş olursun. İşte sözde üslup çeşitliliğine gitmek ve bir türden diğer bir türe geçmek, kulakları dinlemeye açar ve nefisleri kabule heveslendirir. Bize sahih bir isnadla İbrâhim'den, onun da Alkame'den rivayet ettiğine göre: İçinde { يا أَيُّهَا النَّاسُ } “Ey insanlar!” [ifadesi] inen her ayet Mekkîdir; { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” [ifadesi] inen her ayet ise Medenîdir. Dolayısıyla O'nun: { يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ } “Ey insanlar! Rabbinize ibadet edin” sözü, Mekke müşriklerine bir hitaptır. «Yâ» (يا) harfi, aslında uzaktaki kimseye seslenmek için konulmuş bir harf olup, kişinin seslendiği kimseye karşı haykırdığı bir sestir. Yakındakine seslenmek için ise «ey» (أَيْ) ve hemze (أَ) harfleri vardır. Sonra bu harf («yâ»), uzaktakinin konumuna indirilerek, yakında olsa bile dalgın ve gafil olan kimseye seslenmekte kullanılmıştır. Şayet bu harfle uyanık ve zeki bir yakına seslenilirse bu, ardından gelecek hitaba son derece önem verildiğini bildiren bir tekit içindir. Eğer: «Dua eden kimse, [Allah] kendisine şah damarından daha yakın olduğu ve her şeyi en iyi işiten ve gören olduğu halde yalvarıp yakarırken nasıl oluyor da 'Yâ Rabb!' ve 'Yâ Allah!' diyor?» dersen, derim ki: Bu, kulun nefsini kusurlu görmesi, Allah'ın rızasına ve O'na yakın olanların derecelerine ulaştıracak yakınlık makamlarından nefsini uzak tutması; nefsini alçaltıp Allah'ın hakkı konusunda kusurlu davrandığını itiraf etmesi ve aynı zamanda duasının kabul edilmesine, nidasına ve yakarışına icabet olunmasına karşı aşırı arzu ve düşkünlük göstermesidir. «Eyyü» (أَيْ) kelimesi ise başında elif-lâm (belirlilik takısı) bulunan kelimelere seslenmek için bir vasıtadır; nitekim «zû» (ذُو) ve «ellezî» (الَّذِي) kelimeleri de cins isimleriyle niteleme yapmaya ve marife (belirli) kelimeleri cümlelerle vasıflamaya birer vasıtadır. Bu («eyyü»), kendisini açıklayacak ve kapalılığını giderecek bir şeye muhtaç olan mübhem bir isimdir. Dolayısıyla seslenişin amacının gerçekleşmesi için ardına kendisini niteleyen bir cins isminin veya cins ismi yerine geçen bir lafzın gelmesi şarttır. Bu durumda nida harfinin kendisinde amel ettiği asıl lafız «eyyü»dür; ona tabi olan isim ise onun sıfatıdır. Tıpkı «Yâ Zeydü'z-zarîf» (Ey zarif Zeyd!) demen gibidir; ancak «eyyü» kelimesi «Zeyd» gibi kendi başına müstakil olmadığından sıfattan ayrılamaz. İbhamdan (kapalılıktan) tavzihe (açıklamaya) doğru gerçekleşen bu derecelenmede bir nevi tekit ve pekiştirme vardır. Tenbih kelimesi ise
المقحمة بين الصفة وموصوفها لفائدتين: معاضدة حرف النداء ومكانفته بتأكيد معناه، ووقوعها عوضا مما يستحقه أىّ من الإضافة. فان قلت: لم كثر في كتاب اللَّه النداء على هذه الطريقة ما لم يكثر في غيره؟ قلت: لاستقلاله بأوجه من التأكيد وأسباب من المبالغة: لأن كل ما نادى اللَّه له عباده- من أوامره ونواهيه، وعظاته وزواجره ووعده ووعيده، واقتصاص أخبار الأمم الدارجة عليهم، وغير ذلك مما أنطق به كتابه- أمور عظام، وخطوب جسام، ومعان- عليهم أن يتيقظوا لها، ويميلوا بقلوبهم وبصائرهم إليها، وهم عنها غافلون.
sokulan tenbih kelimesi (hâ / ها) iki fayda içindir: Nida harfini destekleyip anlamını tekit ederek ona yardımcı olmak ve 'eyyü' kelimesinin hak ettiği izafetin yerine geçmek. Eğer: «Allah'ın Kitabı'nda bu şekildeki nida başka yerlerde olmadığı kadar neden çokça yer almıştır?» dersen, derim ki: Tekit vechelerini ve mübalağa sebeplerini kendinde toplamasından dolayıdır. Çünkü Allah'ın kullarına seslendiği her şey -emirleri, nehiyleri, öğütleri, sakındırmaları, vaadi, tehdidi, geçmiş ümmetlerin haberlerini onlara anlatması ve Kitabı'nda dile getirdiği diğer hususlar- çok büyük meseleler, mühim hadiseler ve onların kendilerine karşı gafil oldukları, ancak kalpleriyle ve basiretleriyle uyanıp yönelmeleri gereken manalardır.
فاقتضت الحال أن ينادوا بالآكد الأبلغ. فإن قلت: لا يخلو الأمر بالعبادة من أن يكون متوجها إلى المؤمنين والكافرين جميعاً، أو إلى كفار مكة خاصة، على ما روى عن علقمة والحسن، فالمؤمنون عابدون ربهم فكيف أمروا بما هم ملتبسون به؟ وهل هو إلا كقول القائل:
Halin gereği, onlara en kuvvetli ve en beliğ şekilde seslenilmesini iktiza etmiştir. Eğer: «İbadet emri ya Alkame ve Hasan'dan rivayet edildiği üzere müminlere ve kâfirlere hep birlikte yöneliktir ya da bilhassa Mekke kâfirlerine yöneliktir. Müminler zaten Rablerine ibadet etmektedirler; öyleyse bizzat içinde bulundukları bir şeyle nasıl emrolunmuşlardır? Bu, şairin şu sözü gibi değil midir:
فلَوَ انِّى فَعَلْتُ كُنْتُ مَنْ تَسْأَلُهُ … وهُوَ قائمٌ أنْ يَقُوما
«Şayet ben bunu yapsaydım, ayakta duran birine … kalkmasını isteyen kimse gibi olurdum.»
وأما الكفار فلا يعرفون اللَّه، ولا يقرّون به فكيف يعبدونه؟ قلت: المراد بعبادة المؤمنين: ازديادهم منها وإقبالهم وثباتهم عليها. وأما عبادة الكفار فمشروط فيها ما لا بد لها منه وهو الإقرار. كما يشترط على المأمور بالصلاة شرائطها من الوضوء والنية وغيرهما وما لا بد للفعل منه، فهو مندرج تحت الأمر به وإن لم يذكر، حيث لم ينفعل إلا به، وكان من لوازمه. على أنّ مشركي مكة كانوا يعرفون اللَّه ويعترفون به (وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ) . فان قلت: فقد جعلت قوله: (اعْبُدُوا) متناولا شيئين معاً: الأمر بالعبادة، والأمر بازديادها. قلت: الازدياد من العبادة عبادة وليس شيئاً آخر. فإن قلت: (رَبَّكُمُ) ما المراد به؟
Kâfirlere gelince; onlar Allah'ı tanımazlar ve O'nu ikrar etmezler, peki O'na nasıl ibadet edecekler?» dersen, derim ki: Müminlerin ibadetinden maksat; ibadeti artırmaları, ona yönelmeleri ve onda sebat etmeleridir. Kâfirlerin ibadetinde ise onun vazgeçilmez şartı olan ikrar şart koşulmuştur; nitekim namazla emrolunan kimseye abdest, niyet ve benzeri şartların koşulması gibi. Fiilin kendisi olmaksızın gerçekleşemeyeceği şeyler, fiil ancak onunla vuku bulduğu ve onun lazımı olduğu için zikredilmese bile o emrin kapsamına dahildir. Kaldı ki Mekke müşrikleri Allah'ı tanıyor ve O'nu ikrar ediyorlardı: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan elbette 'Allah' derler”. Eğer: «Sen { اعْبُدُوا } “İbadet edin” buyruğunu aynı anda iki şeyi kapsar kıldın: İbadet etme emri ve ibadeti artırma emri» dersen, derim ki: İbadeti artırmak da ibadettir, başka bir şey değildir. Eğer: «{ رَبَّكُمُ } “Rabbinize” ifadesinden murat nedir?» dersen,
قلت: كان المشركون معتقدين ربوبيتين: ربوبية اللَّه، وربوبية آلهتهم. فإن خصوا بالخطاب فالمراد به اسم يشترك فيه رب السموات والأرض والآلهة التي كانوا يسمونها أربابا وكان قوله الَّذِي خَلَقَكُمْ صفة موضحة مميزة. وإن كان الخطاب للفرق جميعاً، فالمراد به «ربكم»
Derim ki: Müşrikler iki rabliğe inanıyorlardı: Allah'ın rabliği ve ilahlarının rabliği. Şayet hitap sadece onlara tahsis edilmişse, bununla [rab kelimesinden] göklerin ve yerin Rabbi ile onların 'rabler' diye adlandırdıkları ilahların ortak olduğu müşterek bir isim kastedilmiştir; { الَّذِي خَلَقَكُمْ } “Sizi yaratan” ifadesi de [hakiki Rabbi sahtelerinden ayıran] açıklayıcı ve ayırt edici bir sıfat olur. Şayet hitap bütün fırkalara yönelik ise, bununla kastedilen «Rabbiniz»
على الحقيقة. والذي خلقكم: صفة جرت عليه على طريق المدح والتعظيم. ولا يمتنع هذا الوجه في خطاب الكفرة خاصة، إلا أن الأول أوضح وأصح. والخلق: إيجاد الشيء على تقدير واستواء. يقال: خلق النعل، إذا قدرها وسواها بالمقياس. وقرأ أبو عمرو: (خلقكم) بالإدغام. وقرأ أبو السميقع: وخلق من قبلكم. وفي قراءة زيد بن على: وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وهي قراءة مشكلة، ووجهها على إشكالها أن يقال: أقحم الموصول الثاني بين الأول وصلته تأكيداً، كما أقحم جرير في قوله:
hakiki manada «Rabbiniz»dir. { الَّذِي خَلَقَكُمْ } “Sizi yaratan” ifadesi ise O'na övgü ve tazim kabilinden getirilmiş bir sıfattır. Bu vecih özellikle kâfirlere hitapta da imkânsız değildir, ancak birincisi daha açık ve daha sahihtir. 'El-Halk' (الخلق); bir şeyi bir takdir ve intizam üzere var etmektir. Ayakkabıyı ölçüp biçip denk getirdiğinde 'halaka'n-na‘le' denir. Ebû Amr { خَلَقَكُمْ } kelimesini idgam ile (halakkum) okumuştur. Ebü's-Semeyka‘ 've halaka men kablekum' şeklinde okumuştur. Zeyd b. Ali'nin kıraatinde ise 've'llezîne min kabliküm' şeklindedir; bu müşkil bir kıraattir ve bu müşkilliğine rağmen izah vechi şöyle denilmesidir: İkinci ism-i mevsûl tekit için birincisi ile sılâsı arasına sokulmuştur; tıpkı Cerîr'in şu sözünde:
يا تَيْمُ تَيْمَ عَدِيّ لا أَبَا لَكُمُ
«Ey Teym! Adiyy'in Teym'i, babasız kalasıcalar!»
تيما الثاني بين الأول وما أضيف إليه، وكإقحامهم لام الإضافة بين المضاف والمضاف إليه في: لا أبالك: ولعل للترجى أو الإشفاق. تقول: لعل زيداً يكرمني. ولعله يهينني.
...ikinci «Teym» kelimesini birincisi ile onun tamlananı (muzâfun ileyh) arasına aracı kılmaları ve «lâ ebâ lek» (لا أبالك) ifadesinde izâfet lâmını muzâf ile muzâfün ileyh arasına sokmaları gibidir. «Lealle» (لعل) ise tereccî (umut) yahut işfâk (korku ve endişe) ifade eder. Nitekim «Lealle Zeyden yükrimünî» (Umulur ki Zeyd bana ikram eder) ve «Leallehû yühînunî» (Korkarım ki o beni aşağılar) dersin.
وقال اللَّه تعالى: (لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى) ، (لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ) . ألا ترى إلى قوله: (وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْها) . وقد جاءت على سبيل الإطماع في مواضع من القرآن، ولكن لأنه إطماع من كريم رحيم، إذا أطمع فعل ما يطمع فيه لا محالة، لجرى إطماعه مجرى وعده المحتوم وفاؤه به. قال من قال: إن «لعل» بمعنى «كى» ، و «لعل» لا تكون بمعنى «كى» ، ولكن الحقيقة ما ألقيت إليك. وأيضا فمن ديدن الملوك وما عليه أوضاع أمرهم ورسومهم أن يقتصروا في مواعيدهم التي يوطنون أنفسهم على إنجازها على أن يقولوا: عسى، ولعل، ونحوهما من الكلمات أو يخيلوا إخالة. أو يظفر منهم بالرمزة أو الابتسامة أو النظرة الحلوة، فإذا عثر على شيء من ذلك منهم، لم يبق للطالب ما عندهم شك في النجاح والفوز بالمطلوب. فعلى مثله ورد كلام مالك الملوك ذى العز والكبرياء. أو يجيء على طريق الإطماع دون التحقيق لئلا يتكل العباد، كقوله: (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً، عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُكَفِّرَ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ) . فان قلت: ف «لعل» التي في الآية ما معناها وما موقعها؟ قلت: ليست مما ذكرناه في شيء، لأن قوله: (خَلَقَكُمْ) ، (لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ) ، لا يجوز أن يحمل على رجاء اللَّه تقواهم لأن الرجاء لا يجوز على عالم الغيب والشهادة: وحمله على أن يخلقهم راجين للتقوى ليس بسديد أيضا. ولكن «لعل» واقعة في الآية موقع المجاز لا الحقيقة، لأن اللَّه ﷿ خلق عباده ليتعبدهم بالتكليف، وركب فيهم العقول والشهوات، وأزاح العلة في أقدارهم وتمكينهم وهداهم النجدين، ووضع في أيديهم زمام الاختيار، وأراد منهم الخير والتقوى . فهم في صورة المرجوّ منهم أن يتقوا ليترجح أمرهم- وهم مختارون بين الطاعة والعصيان- كما ترجحت حال المرتجى بين أن يفعل وأن لا يفعل، ومصداقه قوله ﷿: (لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا) وإنما يبلو ويختبر من تخفى عليه العواقب، ولكن شبه بالاختبار بناء أمرهم على الاختيار. فإن قلت: كما خلق المخاطبين لعلهم يتقون، فكذلك خلق الذين من قبلهم لذلك، فلم قصره عليهم
Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَىٰ } “Belki o aklını başına alır yahut korkar”, { لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ } “Belki de kıyamet saati yakındır”. O'nun: { وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْهَا } “İman edenler ise ondan korku ve endişe içindedirler” buyruğuna bakmaz mısın? [Bu edat] Kur'an'ın birçok yerinde umutlandırma (itmâ') amacıyla gelmiştir; ancak bu, cömert ve merhametli olan [Allah] katından bir umutlandırma olduğu için, O bir şeyi umutlandırdığında umut edilen o şeyi mutlaka yapar. Zira O'nun umutlandırması, yerine getirilmesi kesin olan vaadi hükmündedir. Nitekim bazısı: «'Le'alle' (لَعَلَّ), 'key' (كَيْ / -sın diye) anlamındadır» demiştir; oysa «le'alle» «key» anlamına gelmez; fakat hakikat sana anlattığım gibidir. Ayrıca kralların âdeti, durum ve teamülleri gereği, gerçekleştirmeyi kararlaştırdıkları vaatlerinde sadece: «Asâ» (umulur ki), «le'alle» (belki) ve benzeri kelimeleri söylemekle yahut öyle bir izlenim uyandırmakla yetinirler veya onlardan bir ima, bir tebessüm ya da tatlı bir bakış elde edilir. Onlardan böyle bir şey görüldüğünde, onların katındakini talep eden kimse için artık başarıya ulaşma ve istenileni elde etme konusunda hiçbir şüphe kalmaz. İşte mülkün yegâne sahibi, izzet ve kibriyâ sahibi [Allah]'ın kelamı da bunun benzeri üzere vârit olmuştur. Yahut kulların gevşeyip bel bağlamamaları için gerçekleşmesi kesinleştirilmeksizin sadece umutlandırma yoluyla gelir; nitekim O'nun: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحًا عَسَىٰ رَبُّكُمْ أَن يُكَفِّرَ عَنكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ } “Ey iman edenler! Samimi bir tevbe ile Allah'a tevbe edin. Umulur ki Rabbiniz kötülüklerinizi örter” buyruğu böyledir. Eğer: «Peki, ayetteki 'le'alle'nin anlamı ve konumu nedir?» dersen, derim ki: [Bu], zikrettiğimiz şeylerin hiçbirinden değildir; zira O'nun: { خَلَقَكُمْ } “sizi yarattı”, { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “sakınasınız diye” buyruğu, Allah'ın onların takvalı olmasını umması anlamına hamledilemez. Çünkü gaybı ve görüneni bilen [Allah] hakkında ummak (recâ) caiz değildir. O'nun, kullarını takvayı uman kimseler olarak yaratmasına hamledilmesi de isabetli değildir. Bilakis «le'alle» ayette hakikat değil mecaz konumundadır. Zira Yüce Allah kullarını teklif ile Kendisine ibadet etsinler diye yaratmış, onlara akıllar ve şehvetler yerleştirmiş, güç yetirme ve imkân verme hususunda mazeretlerini ortadan kaldırmış, onlara iki yolu da göstermiş, irade dizginini ellerine bırakmış ve onlardan hayrı ve takvayı murat etmiştir. İtaat ile isyan arasında muhayyer kılınan bu kulların durumu, tıpkı yapıp yapmama arasında bocalayan bir kimsenin durumunun ağır basması gibi, işlerinin ağır basması için kendilerinden takvalı olmaları umulan bir kimsenin suretindedir. Bunun delili Yüce [Allah]'ın: { لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا } “Hanginizin amelce daha güzel olduğunu sınamak için” buyruğudur. Oysa ancak akıbetler kendisine gizli kalan kimse dener ve sınar; fakat onların işinin iradeye dayanması, bu sınamaya benzetilmiştir. Eğer: «Muhatapları takva sahibi olsunlar diye yarattığı gibi onlardan öncekileri de bunun için yaratmıştır; o halde [bu ifadeyi] niçin sadece onlara has kılmıştır...
دون من قبلهم؟ قلت: لم يقصره عليهم، ولكن غلب المخاطبين على الغائبين في اللفظ والمعنى على إرادتهم جميعا. فان قلت: فهلا قيل تعبدون لأجل اعبدوا؟ أو اتقوا لمكان تتقون ليتجاوب طرفا النظم. قلت: ليست التقوى غير العبادة حتى يؤدّى ذلك إلى تنافر النظم.
sadece muhataplara has kılmıştır?» dersen, derim ki: Sadece onlara has kılmamış, lafızda muhatapları gâib olanlara galip kılmıştır; mana bakımından ise hepsinin murat edilmesidir. Eğer: «{ اعْبُدُوا } “İbadet edin” buyruğundan dolayı 'ta'budûn' (ibadet edesiniz diye) yahut { تَتَّقُونَ } “sakınasınız diye” ifadesinden dolayı nazmın iki tarafı birbiriyle uyumlu olsun diye 'ittekû' (sakının) denilseydi ya?» dersen, derim ki: Nazmın tenâfürüne (uyumsuzluğuna) yol açacak şekilde takva ibadetten ayrı bir şey değildir.
وإنما التقوى قصارى أمر العابد ومنتهى جهده. فإذا قال: (اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ) للاستيلاء على أقصى غايات العبادة كان أبعث على العبادة، وأشدّ إلزاما لها، وأثبت لها في النفوس. ونحوه أن تقول لعبدك: احمل خريطة الكتب، فما ملكتك يمينى إلا لجرّ الأثقال. ولو قلت: لحمل خرائط الكتب لم يقع من نفسه ذلك الموقع.
Bilakis takva, ibadet edenin işinin zirvesi ve gayretinin son noktasıdır. İbadetin en uç gayelerini elde etmek için: { اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ } “Sizi yaratan Rabbinize ibadet edin” dediğinde, bu ibadete daha çok sevk edici, onu daha kuvvetle bağlayıcı ve nefislerde daha kökleştirici olur. Bunun benzeri kölene şöyle demendir: «Kitap heybesini taşı; zira elim seni ancak ağırlıkları çekesin diye mülk edindi.» Eğer: «Kitap heybelerini taşıyasın diye [seni mülk edindim]» deseydin, onun nefsinde bu tesiri bırakmazdı.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٢]
[Bakara Suresi (2), Ayet 22]
الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٢)
{ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “O [Rab] ki, yeri sizin için bir döşek, göğü de bir bina kıldı; gökten su indirdi de onunla size rızık olarak çeşitli ürünler çıkardı. Artık siz de bile bile Allah'a ortaklar koşmayın.” (22)
قدّم سبحانه من موجبات عبادته وملزمات حق الشكر له خلقهم أحياء قادرين أوّلا لأنه سابقة أصول النعم ومقدمتها، والسبب في التمكن من العبادة والشكر وغيرهما، ثم خلق الأرض التي هي مكانهم ومستقرّهم الذي لا بدّ لهم منه، وهي بمنزلة عرصة المسكن ومتقلبه ومفترشه، ثم خلق السماء التي هي كالقبة المضروبة والخيمة المطنبة على هذا القرار، ثم ما سوّاه ﷿ من شبه عقد النكاح بين المقلة والمظلة بإنزال الماء منها عليها. والإخراج به من بطنها- أشباه النسل المنتج من الحيوان- من ألوان الثمار رزقا لبنى آدم، ليكون لهم ذلك معتبرا: ومتسلقا إلى النظر الموصل إلى التوحيد والاعتراف ونعمة يتعرفونها فيقابلونها بلازم الشكر، ويتفكرون في خلق أنفسهم وخلق ما فوقهم وتحتهم، وأن شيئا من هذه المخلوقات كلها لا يقدر على إيجاد شيء منها، فيتيقنوا عند ذلك أن لا بدّ لها من خالق ليس كمثلها، حتى لا يجعلوا المخلوقات له أندادا وهم يعلمون أنها لا تقدر على نحو ما هو عليه قادر. والموصول مع صلته إمّا أن يكون في محل النصب وصفا كالذي خلقكم، أو على المدح والتعظيم. وإمّا أن يكون رفعا على الابتداء وفيه ما في النصب من المدح. وقرأ يزيد الشامي: بساطا. وقرأ
Sübhânehu [ve Teâlâ], kendisine kulluğu gerektiren ve O'na şükretme hakkını vâcip kılan hususlardan öncelikle onları canlı ve kudret sahibi olarak yaratmasını öne almıştır. Zira bu, nimetlerin esaslarının ilki ve öncüsü olup ibadet, şükür ve diğer şeyleri yapabilmenin sebebidir. Ardından, onlar için zorunlu olan mekânları ve karar kılma yerleri durumundaki yeri yaratmıştır ki burası meskenin avlusu, dönüp dolaşma ve yatıp uyuma yeri konumundadır. Sonra bu karar kılınan yerin üzerine kurulmuş bir kubbe ve ipleri gerilmiş bir çadır gibi olan göğü yaratmıştır. Daha sonra da Azîz ve Celîl olan [Allah], yukarıdan aşağıya su indirerek bu alt taraf ile üst taraf arasında sanki bir nikâh akdi gibi bir bağ kurmuş; o su ile yerin karnından -tıpkı canlılardan doğan nesiller gibi- Âdemoğullarına rızık olsun diye rengârenk meyveler çıkarmıştır. Tâ ki bu durum onlar için bir ibret, tevhide ve [Hakk'ı] ikrara ulaştıran bir tefekkür vasıtası, farkına varıp da gereğince şükürle karşılayacakları bir nimet olsun; kendi yaratılışları ile üstlerindeki ve altlarındakilerin yaratılışı hakkında düşünsünler ve bu yaratılmışların hiçbirinin bunlardan herhangi bir şeyi var etmeye güç yetiremeyeceğini, dolayısıyla bunların benzeri olmayan bir yaratıcısının bulunmasının zorunlu olduğunu kesin olarak anlasınlar; böylece O'nun güç yetirdiği gibi şeylere güç yetiremeyeceğini bildikleri halde yaratılmışları O'na denk tutmasınlar. İsm-i mevsûl [olan ellezî] sılasıyla birlikte ya [önceki ayetteki] 'sizi yaratan' (ellezî halakakum) [ifadesi] gibi sıfat olarak nasb mahallindedir yahut övgü ve tazim üzere [mensubdur]. Yahut mübteda olarak ref' mahallindedir ki bunda da nasb durumundaki övgü [anlamı] mevcuttur. Yezîd eş-Şâmî 'bisâtan' (بساطا) şeklinde okumuştur. Okumuştur...
طلحة: مهادا. ومعنى جعلها فراشا وبساطا ومهادا للناس: أنهم يقعدون عليها وينامون ويتقلبون كما يتقلب أحدهم على فراشه وبساطه ومهاده. فإن قلت: هل فيه دليل على أنّ الأرض مسطحة وليست بكرّية؟ قلت: ليس فيه إلا أن الناس يفترشونها كما يفعلون بالمفارش، وسواء كانت على شكل السطح. أو شكل الكرة، فالافتراش غير مستنكر ولا مدفوع، لعظم حجمها واتساع جرمها وتباعد أطرافها. وإذا كان متسهلا في الجبل وهو وتد من أوتاد الأرض، فهو في الأرض ذات الطول والعرض أسهل. والبناء مصدر سمى به المبنى- بيتا كان أو قبة أو خباء أو طرافا- وأبنية العرب: أخبيتهم، ومنه بنى على امرأته، لأنهم كانوا إذا تزوجوا ضربوا عليها خباء جديدا. فإن قلت: ما معنى إخراج الثمرات بالماء وإنما خرجت بقدرته ومشيئته؟ قلت: المعنى أنه جعل الماء سببا في خروجها ومادّة لها، كماء الفحل في خلق الولد، وهو قادر على أن ينشئ الأجناس كلها بلا أسباب ولا موادّ كما أنشأ نفوس الأسباب والموادّ، ولكن له في إنشاء الأشياء مدرجا لها من حال إلى حال، وناقلا من مرتبة إلى مرتبة حكما ودواعي يجدد فيها لملائكته والنظار بعيون الاستبصار من عباده عبرا وأفكارا صالحة، وزيادة طمأنينة، وسكون إلى عظيم قدرته وغرائب حكمته، ليس ذلك في إنشائها بغتة من غير تدريج وترتيب. و «من» في مِنَ الثَّمَراتِ للتبعيض بشهادة قوله: (فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ) ، وقوله: (فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ) . ولأنّ المنكرين أعنى: ماء، ورزقا. يكتنفانه.
Talha ise 'mihâden' (مهادا) şeklinde okumuştur. Yerin insanlar için bir döşek, sergi ve beşik kılınmasının manası; bir kimsenin döşeğinde, sergisinde ve beşiğinde oturup uyuduğu ve dönüp dolaştığı gibi onların da yer üzerinde oturup uyumaları ve dönüp dolaşmalarıdır. Eğer: «Bunda yerin küre şeklinde değil de düz olduğuna dair bir delil var mıdır?» dersen, derim ki: Bunda insanların tıpkı döşekleri serip kullandıkları gibi yeri de sermelerinden başka bir şey yoktur; ister düz şekilde ister küre şeklinde olsun, hacminin büyüklüğü, cisminin genişliği ve uçlarının uzaklığı sebebiyle üzerinde döşenip yerleşilmesi yadırganacak veya reddedilecek bir şey değildir. Yerin kazıklarından biri olan dağda bile bu kolay iken, eni boyu geniş olan yeryüzünde çok daha kolaydır. 'El-Binâ' (البناء); ev, kubbe, kıl çadır veya deri çadır olsun, inşa edilen şeye (mebniyye) isim verilmiş bir masdardır. Arapların binaları onların çadırlarıdır; «kadınıyla gerdeğe girdi» (benâ alâ imraetihî) sözü de bundandır; zira onlar evlendiklerinde kadının üzerine yeni bir çadır kurarlardı. Eğer: «Meyveler ancak O'nun kudreti ve meşîetiyle çıktığı halde meyvelerin su ile çıkarılmasının manası nedir?» dersen, derim ki: Mana, tıpkı çocuğun yaratılmasında erkeğin menisi gibi suyu onların çıkışına bir sebep ve bir madde kılmış olmasıdır. O, sebeplerin ve maddelerin bizzat kendilerini yarattığı gibi bütün cinsleri hiçbir sebep ve madde olmaksızın yaratmaya da kadirdir; fakat O'nun eşyayı halden hale kademeli olarak geçirerek ve mertebeden mertebeye aktararak yaratmasında hikmetler ve gayeler vardır; bunlarla meleklerine ve basiret gözüyle bakan kullarına ibretler, salih düşünceler, kalp huzurunda artış ve O'nun yüce kudretine ve şaşırtıcı hikmetine karşı bir teslimiyet yeniler. Bunlar ise derecelendirme ve tertip olmaksızın ansızın yaratılmasında bulunmaz. { مِنَ الثَّمَراتِ } “ürünlerden” buyruğundaki 'min' (من) teb'îz (kısmîlik) içindir; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: { فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ } “Böylece onunla her türlü üründen çıkardık” ve { فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ } “Onunla meyveler çıkardık” buyrukları buna şahittir. Zira iki nekire kelime, yani 'mâen' (ماءً) ve 'rizkan' (رزقاً) onu iki taraftan kuşatmıştır.
وقد قصد بتنكيرهما معنى البعضية فكأنه قيل: وأنزلنا من السماء بعض الماء، فأخرجنا به بعض الثمرات، ليكون بعض رزقكم. وهذا هو المطابق لصحة المعنى، لأنه لم ينزل من السماء الماء كله، ولا أخرج بالمطر جميع الثمرات، ولا جعل الرزق كله في الثمرات. ويجوز أن تكون للبيان كقولك: أنفقت من الدراهم ألفا. فإن قلت: فيم انتصب رِزْقاً؟
Bu iki kelimenin nekire getirilmesiyle ba'ziyyet (kısmîlik) manası kastedilmiştir; sanki şöyle buyrulmuştur: «Gökten suyun bir kısmını indirdik de onunla meyvelerin bir kısmını çıkardık ki rızkınızın bir kısmı olsun.» Anlamın sıhhatine uygun olan da budur; çünkü gökten suyun tamamı inmemiştir, yağmurla meyvelerin tamamı çıkarılmamıştır ve rızkın tamamı da meyvelere has kılınmamıştır. 'Min' edatının tebyîn (açıklama) için olması da caizdir; tıpkı: «Dirhemlerden bin dirhem harcadım» sözün gibi. Eğer: «{ رِزْقاً } “rızık olarak” kelimesi ne sebeple mensub olmuştur?» dersen,
قلت: إن كانت «من» للتبعيض. كان انتصابه بأنه مفعول له. وإن كانت مبنية، كان مفعولا لأخرج. فإن قلت: فالثمر المخرج بماء السماء كثير جمّ فلم قيل الثمرات دون الثمر والثمار؟
derim ki: Eğer 'min' teb'îz içinse, mef'ûlün leh olarak mensub olmuştur. Eğer tebyîn içinse, 'ahrace' fiilinin mef'ûlü [bihi] olur. Eğer: «Gök suyuyla çıkarılan meyve pek çok ve bol olduğu halde neden 'es-semer' veya 'es-simâr' değil de 'es-semerât' denildi?» dersen,
قلت: فيه وجهان، أحدهما أن يقصد بالثمرات جماعة الثمرة التي في قولك: فلان أدركت ثمرة بستانه، تريد ثماره. ونظيره قولهم: كلمة الحويدرة، لقصيدته. وقولهم للقرية: المدرة، وإنما هي مدر متلاحق. والثاني: أنّ الجموع يتعاور بعضها موقع بعض لالتقائها في الجمعية، كقوله: (كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ) و (ثَلاثَةَ قُرُوءٍ) . ويعضد الوجه الأوّل قراءة محمد بن السميقع:
derim ki: Bunda iki vecih vardır: Birincisi; 'es-semerât' ile, «Filancanın bahçesinin semeresi yetişti» sözündeki 'semere'nin çoğulunun kastedilmesidir ki bununla onun meyvelerini (simâr) kastedersin. Bunun benzeri, Huveydire'nin kasidesi için «Huveydire'nin kelimesi» ve köy için «el-Mederatü» (kerpiç) demeleridir; oysa o birbirine eklenmiş kerpiçlerdir. İkincisi ise; çoğullukta birleştikleri için çoğul kalıplarının birbirinin yerine geçmesidir; nitekim: { كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ } “Geride nice bahçeler bıraktılar” ve { ثَلاثَةَ قُرُوءٍ } “üç kur' (temizlik/hayız süresi)” buyruklarında olduğu gibi. Muhammed b. es-Semeyka'ın:
من الثمرة، على التوحيد. وقَبْلِكُمْ صفة جارية على الرزق إن أريد به العين، وإن جعل
'mine's-semerati' (من الثمرة) şeklinde tekil kıraatidir. { قَبْلِكُمْ } [diye geçen lâfız], şayet rızık ile somut varlık kastedilmişse ona ait bir sıfattır; şayet
اسما للمعنى فهو مفعول به، كأنه قيل: رزقا إياكم. فإن قلت: بم تعلق فَلا تَجْعَلُوا؟
mana ismi kılınmışsa mef'ûlün bihtir; sanki «rizkan iyyâküm» (size rızık olarak) denilmiştir. Eğer: «{ فَلا تَجْعَلُوا } “Artık kılmayın/koşmayın” ifadesi nereye taalluk eder?» dersen,
قلت: فيه ثلاثة أوجه: أن يتعلق بالأمر. أى اعبدوا ربكم فلا تجعلوا له أَنْداداً لأنّ أصل العبادة وأساسها التوحيد، وأن لا يجعل للَّه ندّ ولا شريك. أو بلعل، على أن ينتصب تجعلوا انتصاب، «فأطلع» في قوله ﷿: (لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ. أَسْبابَ السَّماواتِ فَأَطَّلِعَ إِلى إِلهِ مُوسى) في رواية حفص عن عاصم، أى خلقكم لكي تتقوا وتخافوا عقابه فلا تشبهوه بخلقه، أو بالذي جعل لكم، إذا رفعته على الابتداء، أى هو الذي خصكم بهذه الآيات العظيمة والدلائل النيرة الشاهدة بالوحدانية، فلا تتخذوا له شركاء. والند: المثل. ولا يقال إلا للمثل المخالف المناوئ. قال جرير:
Derim ki: Bunda üç vecih vardır: [Birincisi], emre taalluk etmesidir. Yani: «Rabbinize ibadet edin ve O'na eşler/ortaklar koşmayın.» Zira ibadetin aslı ve esası tevhiddir; Allah'a hiçbir denk ve ortak kılınmamasıdır. [İkincisi], { لَعَلَّكُمْ } ifadesine taalluk etmesidir; Âsım'dan rivayetle Hafs kıraatinde Cenâb-ı Hakk'ın: { لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ. أَسْبابَ السَّماواتِ فَأَطَّلِعَ إِلى إِلهِ مُوسى } “Belki o yollara ulaşırım; göklerin yollarına da Mûsâ'nın ilâhını görürüm” âyetindeki «fe-attalia» (فَأَطَّلِعَ) kelimesinin nasb olması gibi «tec'alû» fiilinin nasb olması üzerinedir. Yani: «O sizi korunasınız, O'nun azabından korkasınız da O'nu yarattıklarına benzetmeyesiniz diye yarattı.» [Üçüncüsü], eğer mübtedâ olarak merfû kılarsan { الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ } ifadesine taalluk etmesidir. Yani: «Tevhide şahitlik eden bu yüce âyetleri ve aydınlık delilleri size has kılan O'dur; öyleyse O'na ortaklar edinmeyin.» Nidd (النِّدّ); misil/denk demektir. Bu kelime ancak zıtlaşan, muhalif ve düşmanlık eden denk için kullanılır. Cerîr şöyle demiştir:
أتَيماً تَجْعَلُون إِلَىَّ نِداًّ … وما تَيْمٌ لِذِى حَسَب نَدِيدَا
«Teym'i bana denk mi tutuyorsunuz? … Oysa Teym, şeref sahibi birine hiçbir zaman denk olamaz!»
وناددت الرجل: خالفته ونافرته، من ندّ ندا إذا نفر. ومعنى قولهم: ليس للَّه ندّ ولا ضدّ نفى ما يسدّ مسدّه، ونفى ما ينافيه. فإن قلت: كانوا يسمون أصنامهم باسمه ويعظمونها بما يعظم به من القرب، وما كانوا يزعمون أنها تخالف اللَّه وتناويه. قلت: لما تقرّبوا إليها وعظموها وسموها آلهة، أشبهت حالهم حال من يعتقد أنها آلهة مثله، قادرة على مخالفته ومضادّته فقيل لهم ذلك على سبيل النهكم. كما تهكم بهم بلفظ الندّ، شنع عليهم واستفظع شأنهم بأن جعلوا أنداداً كثيرة لمن لا يصح أن يكون له ندّ قط. وفي ذلك قال زيد بن عمرو بن نفيل حين فارق دين قومه:
«Nâdedtü'r-racüle» (نَادَدْتُ الرَّجُلَ): Bir kimse ürküp kaçtığında kullanılan «nedde nedden» (نَدَّ نَدًّا) kökünden gelir; «o adama muhalefet ettim ve ondan nefretle uzaklaştım» demektir. «Allah'ın ne bir dengi (nidd) ne de bir zıddı vardır» sözlerinin manası ise; O'nun yerini tutacak olanın ve O'na zıt/aykırı olanın nefyedilmesidir. Eğer: «Onlar putlarını O'nun ismiyle isimlendiriyor ve O'na yapılan kurban/yakınlaşma gibi şeylerle onları tazim ediyorlardı; onların Allah'a muhalefet edip O'na düşmanlık ettiğini iddia etmiyorlardı?» dersen, derim ki: Onlara yaklaşıp onları yücelttiklerinde ve onlara ilahlar adını verdiklerinde, onların hali, bu putların tıpkı O'nun gibi birer ilah olduğuna, O'na muhalefet etmeye ve zıtlaşmaya güç yetirdiğine inanan kimsenin haline benzedi. Bu sebeple onlara alay yollu böyle söylendi. Tıpkı 'nidd' lâfzıyla onlarla alay edildiği gibi, asla dengi bulunması mümkün olmayan [Allah] için pek çok denkler/ortaklar koştukları için yaptıkları çirkin görüldü ve durumları dehşetle kınandı. Nitekim kavminin dinini terk ettiği sırada Zeyd b. Amr b. Nufeyl bu hususta şöyle demiştir:
أرَبًّا واحِداً أمْ ألْفُ رَبٍ … أدِينُ إذَا تَقَسَّمَتِ الأُمُورُ
“Tek bir Rabbe mi, yoksa bin Rabbe mi boyun eğip kulluk edeceğim, işler bölük pörçük ayrıldığında?”
وقرأ محمد بن السميقع: فلا تجعلوا للَّه ندا. فإن قلت: ما معنى وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ. قلت:
Muhammed b. es-Semeyka': «Felâ tec'alû lillâhi niddâ» (فلا تجعلوا للَّه ندا) şeklinde [tekil olarak] okumuştur. Eğer: «{ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Siz de bildiğiniz halde” ifadesinin manası nedir?» dersen, derim ki:
معناه: وحالكم وصفتكم أنكم من صحة تمييزكم بين الصحيح والفاسد، والمعرفة بدقائق الأمور وغوامض الأحوال، والإصابة في التدابير، والدهاء والفطنة، بمنزل لا تدفعون عنه.
Bunun manası şudur: Doğru ile yanlışı ayırt etmedeki sağlam kavrayışınız, işlerin inceliklerini ve gizli hallerini bilmeniz, tedbirlerdeki isabetiniz, dehânız ve kıvraklığınız bakımından geri çevrilemeyecek bir konumdasınız.
وهكذا كانت العرب، خصوصاً ساكن والحرم من قريش وكنانة، لا يصطلى بنارهم في استحكام المعرفة بالأمور وحسن الإحاطة بها. ومفعول (تعلمون) متروك كأنه قيل: وأنتم من أهل العلم والمعرفة. والتوبيخ فيه آكد، أى أنتم العرّافون المميزون. ثم إنّ ما أنتم عليه في أمر ديانتكم من جعل الأصنام للَّه أندادا، هو غاية الجهل ونهاية سخافة العقل. ويجوز أن يقدر: وأنتم تعلمون أنه لا يماثل. أو: وأنتم تعلمون ما بينه وبينها من التفاوت. أو: وأنتم تعلمون أنها لا تفعل مثل أفعاله، كقوله: (هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ)
Araplar —özellikle Harem sakinleri olan Kureyş ve Kinâne— işleri etraflıca kavramada ve tam olarak idrak etmede kendilerine yaklaşılamaz kimselerdi. { تَعْلَمُونَ } fiilinin mef'ûlü terk edilmiştir; sanki: «Siz ilim ve marifet ehlisiniz» denilmiştir. Bunda kınama daha vurguludur; yani: «Sizler hakikati bilen ve ayırt eden kimselersiniz. Buna rağmen dininiz hususunda putları Allah'a denk tutuyor olmanız, cehaletin ve akıl kıtlığının son noktasıdır.» Şöyle takdir edilmesi de caizdir: «O'nun benzeri olmadığını bildiğiniz halde» veya «O'nunla putlar arasındaki farkı bildiğiniz halde» yahut Cenâb-ı Hakk'ın: { هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Ortaklarınızdan bunlardan herhangi birini yapabilecek var mı?” buyruğunda olduğu gibi «onların O'nun fiilleri gibi fiiller yapamayacağını bildiğiniz halde.»
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣]
[Bakara Sûresi (2) : Âyet 23]
وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٣)
{ وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٣) } “Eğer kulumuza indirdiğimizden bir şüphe içindeyseniz, onun benzerinden bir sûre getirin ve eğer doğru sözlüler iseniz Allah'tan başka şahitlerinizi de çağırın.” (23)
لما احتج عليهم بما يثبت الوحدانية ويحققها، ويبطل الإشراك ويهدمه، وعلم الطريق إلى إثبات ذلك وتصحيحه، وعرفهم أنّ من أشرك فقد كابر عقله وغطى على ما أنعم عليه من معرفته وتمييزه- عطف على ذلك ما هو الحجة على إثبات نبوّة محمد ﷺ، وما يدحض الشبهة في كون القرآن معجزة، وأراهم كيف يتعرفون أهو من عند اللَّه كما يدعى، أم هو من عند نفسه كما يدعون. بإرشادهم إلى أن يحزروا أنفسهم ويذوقوا طباعهم وهم أبناء جنسه وأهل جلدته. فان قلت: لم قيل: (مِمَّا نَزَّلْنا) على لفظ التنزيل دون الإنزال؟ قلت:
Tevhidi ispatlayıp kesinleştiren, şirki iptal edip yıkan hususlarla onlara karşı delil getirince, bunu ispat etme ve doğrulama yolunu öğretip şirk koşan kimsenin aklıyla inatlaştığını ve kendisine bahşedilen marifet ve ayırt etme nimetini örttüğünü onlara bildirince; bunun peşinden Hz. Muhammed'in ﷺ peygamberliğini ispata delil olan ve Kur'ân'ın mucize oluşundaki şüpheyi çürüten hususları ekledi. Onlar onun cinsinden ve kendi kavminden kimseler iken kendilerini tartıp tabiatlarını yoklamalarına rehberlik ederek, [Kur'ân'ın] iddia edildiği gibi Allah katından mı olduğunu, yoksa onların öne sürdüğü gibi kendisinden mi çıktığını nasıl anlayacaklarını gösterdi. Eğer: «Neden inzal (el-inzâl) lâfzı yerine tenzil kalıbıyla: { مِمَّا نَزَّلْنا } “indirdiğimizden” denildi?» dersen, derim ki:
لأن المراد النزول على سبيل التدريج والتنجيم، وهو من محازه لمكان التحدي. وذلك أنهم كانوا يقولون: لو كان هذا من عند اللَّه مخالفاً لما يكون من عند الناس، لم ينزل هكذا نجوما سورة بعد سورة وآيات غب آيات، على حسب النوازل وكفاء الحوادث وعلى سنن ما نرى عليه أهل الخطابة والشعر، من وجود ما يوجد منهم مفرقا حيناً فحيناً، وشيئاً فشيئا حسب ما يعنّ لهم من الأحوال المتجددة والحاجات السانحة، لا يلقى الناظم ديوان شعره دفعة،
Zira kastedilen, peyderpey ve parça parça indirilmesidir; bu da meydan okuma (tehaddî) makamına uygun düşmesindendir. Şöyle ki onlar şöyle diyorlardı: «Eğer bu [Kur'ân] Allah katından olup insanların ortaya koyduklarından farklı olsaydı; inen hadiselere ve ortaya çıkan olayların gereğine göre, sûre sûre ve âyetlerin peşi sıra âyetler halinde böyle parça parça indirilmezdi. Tıpkı hitabet ve şiir ehlinde gördüğümüz, yenilenen durumlara ve ansızın beliren ihtiyaçlara göre zaman zaman, parça parça ve azar azar ortaya koydukları tarzda [indirilmezdi]. [Zira] bir şair, şiir divanını bir defada ortaya koymaz,
ولا يرمى النائر بمجموع خطبه أو رسائله ضربة، فلو أنزله اللَّه لأنزله خلاف هذه العادة جملة واحدة: قال اللَّه تعالى: (وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً) ، فقيل:
bir nesir ustası da hutbelerinin veya risalelerinin tamamını bir vuruşta savurmaz. Şayet onu Allah indirseydi, bu âdetin hilafına toptan bir defada indirirdi.» Nitekim Allah Teâlâ: { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً } “İnkâr edenler: 'Kur'ân ona bir defada topluca indirilmeli değil miydi?' dediler” buyurmuştur. Bunun üzerine şöyle denildi:
إن ارتبتم في هذا الذي وقع إنزاله هكذا على مهل وتدريج، فهاتوا أنتم نوبة واحدة من نوبه، وهلموا نجما فردا من نجومه: سورة من أصغر السور، أو آيات شتى مفتريات. وهذه غاية التبكيت، ومنتهى إزاحة العلل. وقرئ (على عبادنا) يريد رسول اللَّه ﷺ وأمته. والسورة: الطائفة من القرآن المترجمة التي أقلها ثلاث آيات. وواوها إن كانت أصلا، فإما أن تسمى بسورة المدينة وهي حائطها، لأنها طائفة من القرآن محدودة محوّزة على حيالها، كالبلد المسوّر، أو لأنها محتوية على فنون من العلم وأجناس من الفوائد، كاحتواء سورة المدينة على ما فيها. وإما أن تسمى بالسورة التي هي الرتبة. قال النابغة:
«Eğer böyle yavaş yavaş ve peyderpey indirilen bu [kitap] hakkında şüphedeyseniz, siz de onun bölümlerinden bir bölüm getirin; onun parçalarından tek bir parça getirin: Sûrelerin en küçüğünden bir sûre veya uydurulmuş çeşitli âyetler getirin.» Bu, susturmanın son noktası ve bahaneleri ortadan kaldırmanın nihayetidir. Rasûlullah ﷺ ve ümmeti kastedilerek 'alâ ibâdinâ' (على عبادنا) şeklinde de okunmuştur. Sûre (السورة); Kur'ân'dan başlığı olan, en azı üç âyetten oluşan bir bölümdür. Şayet 'vav' harfi asıl ise; sûre ya etrafı çevrili belde gibi kendi başına sınırlandırılmış ve müstakil bir Kur'ân bölümü olduğu için veya bir şehrin surlarının içindekileri kuşattığı gibi ilim dallarını ve fayda çeşitlerini kapsadığı için şehrin suruna (sûr) benzetilerek bu adı almıştır. Yahut mertebe anlamına gelen sûreden ad almıştır. Nâbiga şöyle demiştir:
ولرَهْطِ حَرَّابٍ وقَدٍ سُورَةٌ … في المَجْدِ لَيْسَ غُرَابُهَا بمُطَارِ
«Harrâb ve Kad kavminin şerefte öyle bir mertebesi (sûre) vardır ki … onun kargası dahi uçurulamaz [o makam sarsılmaz].»
لأحد معنيين، لأن السور بمنزلة المنازل والمراتب يترقى فيها القارئ: وهي أيضاً في أنفسها مترتبة: طوال وأوساط وقصار، أو لرفعة شأنها وجلالة محلها في الدين. وإن جعلت واوها منقلبة عن همزة، فلأنها قطعة وطائفة من القرآن، كالسؤرة التي هي البقية من الشيء والفضلة منه. فان قلت: ما فائدة تفصيل القرآن وتقطيعه سوراً؟ قلت: ليست الفائدة في ذلك واحدة. ولأمر ما أنزل اللَّه التوراة والإنجيل والزبور وسائر ما أوحاه إلى أنبيائه على هذا المنهاج مسوّرة مترجمة السور. وبوّب المصنفون في كل فنّ كتبهم أبوابا موشحة الصدور بالتراجم. ومن فوائده: أنّ الجنس إذا انطوت تحته أنواع، واشتمل على أصناف، كان
[bu da] şu iki anlamdan biri sebebiyledir: Çünkü sûreler, okuyucunun içinde derece derece yükseldiği konaklar ve mertebeler gibidir. Nitekim sûreler kendi içlerinde de uzunlar (tıvâl), ortalar (evsât) ve kısalar (kısâr) olarak derecelenmiştir. Yahut [bu isimlendirme] onun şanının yüceliği ve dindeki yerinin büyüklüğü sebebiyledir. Şayet sûrenin vâv harfi hemzeden dönüşmüş kabul edilirse, bu takdirde [sûre], bir şeyin artığı ve fazlalığı anlamına gelen sü're (سُؤْرَة) gibi Kur'an'dan bir parça ve bir bölüm olduğu içindir. Eğer: «Kur'an'ın sûre sûre tafsil edilmesinin ve bölümlere ayrılmasının faydası nedir?» dersen, derim ki: Bundaki fayda tek bir tane değildir. Önemli bir hikmetten ötürüdür ki Allah Teâlâ Tevrat'ı, İncil'i, Zebur'u ve peygamberlerine vahyettiği diğer bütün [kitapları] bu yöntem üzere sûrelere ayrılmış ve sûreleri isimlendirilmiş olarak indirmiştir. Her ilim dalındaki müellifler de kitaplarını, baş tarafları başlıklarla donatılmış bâblara ayırmışlardır. Bunun faydalarından biri şudur: Bir cins kendi altına türleri aldığında ve çeşitleri ihtiva ettiğinde...
أحسن وأنبل وأفخم من أن يكون بيانا واحدا. ومنها أن القارئ إذا ختم سورة أو بابا من الكتاب ثم أخذ في آخر كان أنشط له وأهز لعطفه، وأبعث على الدرس والتحصيل منه لو استمر على الكتاب بطوله. ومثله المسافر، إذا علم أنه قطع ميلا، أو طوى فرسخا، أو انتهى إلى رأس بريد: نفس ذلك منه ونشطه للسير. ومن ثم جزأ القرّاء القرآن أسباعا وأجزاء وعشورا وأخماسا. ومنها أن الحافظ إذا حذق السورة ، اعتقد أنه أخذ من كتاب اللَّه طائفة مستقلة بنفسها لها فاتحة وخاتمة، فيعظم عنده ما حفظه، ويجل في نفسه ويغتبط به.
tek bir beyan olmasından daha güzel, daha üstün ve daha gösterişli olur. Diğer bir faydası: Okuyucu bir sûreyi veya kitaptan bir bâbı bitirip diğerine başladığında, bu durum kitabı baştan sona tek parça okumasına kıyasla kendisi için daha dinlendirici, şevk verici, ders çalışmaya ve kavramaya daha çok teşvik edici olur. Yolcu da böyledir; bir mil katettiğini veya bir fersah aştığını ya da bir menzil başına ulaştığını bildiğinde bu durum onu ferahlatır ve yola devam etmesi için canlandırır. Bu sebepledir ki kurrâ Kur'ân'ı yedilere (esbâ'), cüzlere, aşirlere ve hamislere ayırmışlardır. Diğer bir faydası da: Hâfız bir sûreyi sağlamlaştırdığında, Allah'ın kitabından başı ve sonu olan müstakil bir bölüm aldığını düşünür; böylece ezberlediği şey gözünde büyür, nefsinde yücelir ve buna sevinir.
ومنه حديث أنس رضى اللَّه عنه: «كان الرجل إذا قرأ البقرة وآل عمران، جد فينا » ومن ثمة كانت القراءة في الصلاة بسورة تامة أفضل. ومنها أنّ التفصيل سبب تلاحق الأشكال والنظائر وملاءمة بعضها لبعض. وبذلك تتلاحظ المعاني ويتجاوب النظم، إلى غير ذلك من الفوائد والمنافع مِنْ مِثْلِهِ متعلق بسورة صفة لها أى بسورة كائنة من مثله. والضمير لما نزلنا ، أو لعبدنا. ويجوز أن يتعلق بقوله: (فَأْتُوا) والضمير للعبد. فإن قلت: وما مثله حتى يأتوا بسورة من ذلك المثل؟ قلت: معناه فأتوا بسورة مما هو على صفته في البيان الغريب وعلو الطبقة في حسن النظم. أو فأتوا ممن هو على حاله من كونه بشرا عربياً أو أمياً لم يقرأ الكتب ولم يأخذ من العلماء، ولا قصد إلى مثل ونظير هنالك. ولكنه نحو قول القبعثرى للحجاج- وقد قال له: لأحملنك على الأدهم-: مثل الأمير حمل على الأدهم والأشهب. أراد
Enes radıyallâhu anh'ın şu hadisi de bu kabildendir: «Bir adam Bakara ve Âl-i İmrân sûrelerini okuduğunda [öğrenip ezberlediğinde] aramızda saygın bir konuma yükselirdi [büyürdü]». Bundan dolayı namazda tam bir sûre okumak daha faziletli kabul edilmiştir. Yine [sûrelere ayrılmanın faydalarından] biri de bölümlere ayırmanın, benzer ve denk konuların birbiri ardınca gelmesine ve birbirine uyum sağlamasına vesile olmasıdır. Böylece manalar birbirini gözetir ve nazım bir ahenk içinde birbirine cevap verir. Bunların dışında daha pek çok fayda ve yararlar da vardır. { مِنْ مِثْلِهِ } ifadesi, { بِسُورَةٍ } lafzına taalluk etmekte olup onun sıfatıdır; yani «onun benzerinden [olan] bir sûre» demektir. Zamir ise { نَزَّلْنَا } “indirdiğimiz” ifadesine veya { عَبْدِنَا } “kulumuz” lafzına racidir. [Bu ifadenin] { فَأْتُوا } “getirin” fiiline taalluk etmesi ve zamirin de "kul"a raci olması da caizdir. Şayet: "Ondan bir benzeri getirmeleri için, onun ne gibi bir dengi [ve benzeri] vardır ki?" dersen, derim ki: Bunun manası: "Eşsiz beyanında ve nazmının güzelliğindeki yüksek tabakada onun niteliğinde olan bir sûre getirin" demektir. Yahut: "Arap bir beşer olması veya kitap okumamış ve âlimlerden ders almamış bir ümmî olması bakımından onun durumunda olan birinden [böyle bir sûre] getirin" demektir. Burada bizzat denk ve benzer bir kimse kastedilmiş değildir. Aksine bu, Kube’serâ’nın Haccâc’a söylediği söze benzer. Nitekim Haccâc ona: "Seni mutlaka edheme (yağız ata / demir bukağıya) bindireceğim [zincire vuracağım]!" deyince, o: "Emîr gibisi [insanı] yağız ata da kır ata da bindirir [ihsanda bulunur]" demiştir. [Burada Kube’serâ] kastetmiştir ki...
من كان على صفة الأمير من السلطان والقدرة وبسطة اليد. ولم يقصد أحدا يجعله مثلا للحجاج. وردّ الضمير إلى المنزل أوجه، لقوله تعالى: (فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ) . (فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ) ، (عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ) ، ولأن القرآن جدير بسلامة الترتيب والوقوع على أصح الأساليب، والكلام مع ردّ الضمير إلى المنزل أحسن ترتيبا.
saltanat, güç ve iktidar bakımından emîrin sıfatına sahip olandır; Haccâc'a denk kılacağı bir şahsı kastetmemiştir. Zamirin indirilene [Kur'ân'a] döndürülmesi daha uygundur; zira Allah Teâlâ: { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } “onun benzerinden bir sûre getirin”, { فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ } “onun benzeri on sûre getirin” ve { عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ } “Bu Kur'ân'ın bir benzerini getirmek üzere [toplansalar], onun benzerini getiremezler” buyurmuştur. Ayrıca Kur'ân, tertibin kusursuzluğuna ve en doğru üsluplar üzere gelmeye layıktır; zamirin indirilene döndürülmesi durumunda söz daha güzel bir tertipte olur.
وذلك أن الحديث في المنزل لا في المنزل عليه، وهو مسوق إليه ومربوط به، فحقه أن لا يفك عنه برد الضمير إلى غيره. ألا ترى أن المعنى: وإن ارتبتم في أنّ القرآن منزل من عند اللَّه. فهاتوا أنتم نبذاً مما يماثله ويجانسه. وقضية الترتيب لو كان الضمير مردوداً إلى رسول اللَّه ﷺ أن يقال: وإن ارتبتم في أنّ محمداً مُنزل عليه فهاتوا قرآنا من مثله. ولأنهم إذا خوطبوا جميعاً- وهم الجم الغفير- بأن يأتوا بطائفة يسيرة من جنس ما أتى به واحد منهم، كان أبلغ في التحدّى من أن يقال لهم: ليأتى واحد آخر بنحو ما أتى به هذا الواحد، ولأنّ هذا التفسير هو الملائم لقوله: (وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ) والشهداء جمع شهيد بمعنى الحاضر أو القائم بالشهادة. ومعنى (دون) أدنى مكان من الشيء. ومنه الشيء الدون، وهو الدنىّ الحقير، ودوّن الكتب، إذا جمعها، لأن جمع الأشياء إدناء بعضها من بعض وتقليل المسافة بينها. يقال: هذا دون ذاك، إذا كان أحط منه قليلا. ودونك هذا: أصله خذه من دونك. أى من أدنى مكان منك فاختصر واستعير للتفاوت في الأحوال والرتب فقيل زيد دون عمرو في الشرف والعلم. ومنه قول من قال لعدوّه وقد رآه بالثناء عليه: أنا دون هذا وفوق ما في نفسك، واتسع فيه فاستعمل في كل تجاوز حدّ إلى حدّ وتخطى حكم إلى حكم.
Zira söz indirilenin [Kur'ân'ın] kendisi hakkındadır, kendisine indirilen [Hz. Peygamber] hakkında değildir; kelam ona yöneltilmiş ve onunla irtibatlandırılmıştır. Dolayısıyla zamiri başkasına döndürerek kelamı ondan koparmamak gerekir. Görmez misin ki anlam şöyledir: «Eğer Kur'ân'ın Allah katından indirildiğinde şüphe ediyorsanız, siz de ona benzeyen ve onun cinsinden olan bir parça getirin.» Şayet zamir Rasûlullah'a ﷺ döndürülmüş olsaydı, tertibin gereği şöyle denmesi olurdu: «Eğer Muhammed'e vahiy indirildiğinden şüphe ediyorsanız, onun gibi birinden bir Kur'ân getirin.» Bir de muazzam bir kalabalık olan muhatapların tümüne, içlerinden bir tek kişinin getirdiğinin cinsinden azıcık bir parça getirmeleri söylenmesi; onlara «içinizden başka biri de bu tek kişinin getirdiği gibisini getirsin» denilmesinden meydan okuma açısından daha beliğdir. Ayrıca bu tefsir, { وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ } “Şahitlerinizi de çağırın” buyruğuna en uygun olandır. 'Şühedâ' (الشهداء), hazır bulunan veya şahitlik eden anlamındaki 'şehîd' kelimesinin çoğuludur. Dûn (دون) kelimesinin anlamı, bir şeye en yakın yer demektir. Değersiz ve hakir şey anlamına gelen 'eş-şey'u'd-dûn' da bu köktendir. Kitapları bir araya getirdiğinde 'devvene'l-kütüb' denir; zira şeyleri toplamak onları birbirine yaklaştırmak ve aralarındaki mesafeyi azaltmaktır. Bir şey diğerinden biraz daha aşağı seviyede olduğunda: «Bu, şunun dûnudur (daha aşağısıdır)» denir. «Dûneke hâzâ» (Al bunu) sözünün aslı, «Onu kendine en yakın yerden al» demektir; sonra kısaltılmış, hallerdeki ve rütbelerdeki farklılıklar için eğretileme yoluyla kullanılmış ve: «Zeyd, şeref ve ilimde Amr'ın dûnundadır (aşağısındadır)» denilmiştir. Kendisini överken gördüğü düşmanına: «Ben bu övgünün dûnundayım (aşağısındayım), senin içindeki [kötü zannın] ise fevkindeyim (üstündeyim)» diyen kişinin sözü de bundandır. Zamanla bu kelimenin kullanımı genişletilmiş; bir sınırın aşılıp diğerine geçildiği veya bir hükmün geçilip diğerine ulaşıldığı her durumda kullanılmıştır.
قال اللَّه تعالى: (لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ) أى لا يتجاوزوا ولاية المؤمنين إلى ولاية الكافرين. وقال أمية:
Allah Teâlâ: { لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “Mü'minler, mü'minleri bırakıp da kâfirleri dost edinmesinler” buyurmuştur; yani mü'minlerin dostluğunu aşıp kâfirlerin dostluğuna geçmesinler. Ümeyye de şöyle demiştir:
يا نَفْسُ مالَكِ دُونَ اللَّهِ مِنْ وَاقِى
«Ey nefis! Allah'tan başka seni koruyacak hiç kimse yoktur.»
أى إذا تجاوزت وقاية اللَّه ولم تناليها لم يقك غيره. و (مِنْ دُونِ اللَّهِ) متعلق بادعوا أو بشهدائكم. فإن علقته بشهدائكم فمعناه: ادعوا الذين اتخذتموهم آلهة من دون اللَّه وزعمتم أنهم يشهدون لكم يوم القيامة أنكم على الحق. أو ادعوا الذين يشهدون لكم بين يدي اللَّه من قول الأعشى:
Yani Allah'ın korumasını aşıp ona nail olamadığında, seni O'ndan başkası koruyamaz. { مِنْ دُونِ اللَّهِ } ifadesi, «id'û» (ادْعُوا) fiiline veya «şühedâeküm» (شُهَداءَكُمْ) lâfzına taalluk eder. Şayet onu 'şühedâeküm' lâfzına taalluk ettirirsen manası şudur: «Allah'tan başka ilah edindiğiniz ve kıyamet gününde hak üzere olduğunuza dair lehinize şahitlik edeceklerini iddia ettiğiniz kimseleri çağırın.» Yahut el-A'şâ'nın şu şiirindeki gibi: «Allah'ın huzurunda sizin lehinize şahitlik edecek olanları çağırın»:
تُرِيكَ القَذَى مِنْ دُونِهَا وهِىَ دُونَهُ
«İçindeki çöpü sana önünden gösterir; o ise çöpün berisindedir [öndedir].»
أى تريك القذى قدّامها وهي قدّام القذى، لرقتها وصفائها. وفي أمرهم أن يستظهروا بالجماد الذي لا ينطق في معارضة القرآن بفصاحته: غاية التهكم بهم. وادعوا شهداءكم من دون اللَّه، أى من دون أوليائه ومن غير المؤمنين، ليشهدوا لكم أنكم أتيتم بمثله. وهذا من المساهلة وإرخاء العنان والإشعار بأنّ شهداءهم وهم مدارة القوم، الذين هم وجوه المشاهد وفرسان المقاولة والمناقلة، تأبى عليهم الطباع وتجمح بهم الإنسانية والأنفة أن يرضوا لأنفسهم الشهادة بصحة الفاسد البين عندهم فساده واستقامة المحال الجلى في عقولهم إحالته، وتعليقه بالدعاء في هذا الوجه جائز. وإن علقته بالدعاء فمعناه: ادعوا من دون اللَّه شهداءكم، يعنى لا تستشهدوا باللَّه ولا تقولوا: اللَّه يشهد أنّ ما ندعيه حق، كما يقوله العاجز عن إقامة البينة على صحة دعواه وادعوا الشهداء من الناس الذين شهادتهم بينة تصحح بها الدعاوى عند الحكام. وهذا تعجيز لهم وبيان لانقطاعهم وانخذالهم. وأنّ الحجة قد بهرتهم ولم تبق لهم متشبثاً غير قولهم: اللَّه يشهد أنا صادقون. وقولهم هذا: تسجيل منهم على أنفسهم بتناهي العجز وسقوط القدرة.
Yani inceliği ve berraklığından dolayı çöpü kendi önünde gösterir; oysa kendisi çöpün önündedir. Kur'an'ın fesahatle meydan okumasına karşı [müşriklerin] konuşamayan cansız varlıklardan (putlardan) yardım istemelerinin emredilmesinde onlarla alabildiğine alay etme (tehekküm) vardır. «Allah'tan başka şahitlerinizi çağırın» ifadesi; onun benzerini getirdiğinize şahitlik etsinler diye, Allah'ın dostları ve müminler dışındaki kimseleri çağırın demektir. Bu, [muhataba] müsamaha göstermek, dizginleri serbest bırakmak ve toplulukların ileri gelenleri, meclislerin önde gelen şahsiyetleri, söz ve münazara meydanlarının usta süvarileri olan şahitlerinin mizaçlarının, insanlıklarının ve onurlarının; fesadı kendilerince açık olan bir şeyin doğruluğuna, akıllarınca imkânsızlığı besbelli olan bir şeyin geçerliliğine şahitlik etmeyi kendilerine yediremeyeceklerini hissettirmektir. Bu vecihte [ifadenin] «dua» (çağırma) fiiline taalluk etmesi de caizdir. Şayet onu «dua» fiiline taalluk ettirirsen manası şudur: «Allah'ı bırakıp [insanlardan olan] şahitlerinizi çağırın.» Yani iddiasının doğruluğuna delil getirmekten aciz olan kimsenin söylediği gibi; Allah'ı şahit tutmayın ve 'Allah iddia ettiğimiz şeyin hak olduğuna şahittir' demeyin; hâkimler nezdinde davaların kendisiyle sabit olduğu, şahitlikleri kesin delil sayılan insanlardan şahitler çağırın. Bu, onları aciz bırakma (ta'ciz), delilsiz kaldıklarını ve hezimete uğradıklarını beyan etmedir. Ayrıca hüccetin onları mağlup ettiğini, 'Allah doğru söylediğimize şahittir' demekten başka sarılacak hiçbir şeylerinin kalmadığını göstermektir. Onların bu sözü ise son derece aciz kaldıklarının ve güçlerinin tükendiğinin bizzat kendi aleyhlerine bir tescilidir.
وعن بعض العرب أنه سئل عن نسبه فقال: قرشىّ والحمد للَّه. فقيل له: قولك «الحمد للَّه» في هذا المقام ريبة. أو ادعوا من دون اللَّه شهداءكم: يعنى أنّ اللَّه شاهدكم لأنه أقرب إليكم من حبل الوريد، وهو بينكم وبين أعناق رواحلكم. والجن والإنس شاهدوكم فادعوا كل من يشهدكم واستظهروا به من الجن والإنس إلا اللَّه تعالى، لأنه القادر وحده على أن يأتى بمثله دون كل شاهد من شهدائكم، فهو في معنى قوله: (قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ) … الآية.
Araplardan birine nesebi sorulduğunda: «Kureyşliyim, elhamdülillâh» dediği; bunun üzerine kendisine: «Bu makamda 'elhamdülillâh' demen bir şüphedir [kendine güvenmediğinin işaretidir]» dendiği nakledilmiştir. Yahut «Allah'tan başka şahitlerinizi çağırın» ifadesinin manası şudur: Şüphesiz Allah sizin şahidinizdir; çünkü O size şah damarınızdan daha yakındır ve O, sizinle bineklerinizin boyunları arasındadır. Cinler ve insanlar da sizin şahidinizdir; öyleyse Allah Teâlâ hariç cinlerden ve insanlardan size şahitlik eden ve kendisinden güç alabileceğiniz herkesi çağırın. Zira şahitlerinizden olan hiçbir şahit değil, ancak O tek başına onun bir benzerini getirmeye kadirdir. Bu durum, Cenâb-ı Hakk'ın: { قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ } “De ki: İnsanlar ve cinler bir araya gelseler...” âyetinin manasındadır.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٤]
[Bakara Sûresi (2) : Âyet 24]
فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ (٢٤)
{ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ (٢٤) } “Eğer yapamazsanız —ki asla yapamayacaksınız— o halde yakıtı insanlar ve taşlar olan, kâfirler için hazırlanmış o ateşten sakının.” (24)
لما أرشدهم إلى الجهة التي منها يتعرّفون أمر النبي ﷺ وما جاء به حتى يعثروا على حقيقته وسرّه وامتياز حقه من باطله. قال لهم فإذا لم تعارضوه ولم يتسهل لكم ما تبغون وبان لكم أنه معجوز عنه، فقد صرح الحق عن محضه ووجب التصديق فآمنوا وخافوا العذاب المعدّ لمن كذب. وفيه دليلان على إثبات النبوّة: صحة كون المتحدى به معجزاً، والإخبار بأنهم لن يفعلوا وهو غيب لا يعلمه إلا اللَّه. فان قلت: انتفاء إتيانهم بالسورة واجب، فهلا جيء ب «إذا» الذي للوجوب دون «إن» الذي للشك. قلت: فيه وجهان:
Onun hakikatine, sırrına, hakkının bâtılından ayrılışına muttali olmaları için Hz. Peygamber'in ﷺ durumunu ve getirdiği şeyi nereden öğrenecekleri hususunda kendilerine yol gösterince, onlara şöyle buyurdu: «Buna nazire yapamadığınızda, arzuladığınız şey size kolaylaşmadığında ve buna güç yetirilemeyeceği sizin için açığa çıktığında; hakikat tüm berraklığıyla ortaya çıkmış ve tasdik etmek vacip olmuştur. Artık iman edin ve yalanlayanlar için hazırlanan azaptan korkun.» Bu âyette nübüvvetin ispatına dair iki delil vardır: Meydan okunan şeyin bir mucize olduğunun sıhhati ve asla yapamayacaklarının bildirilmesidir ki bu da Allah'tan başkasının bilemeyeceği bir gaybdır. Eğer: «Onların sûreyi getirememesi kesin iken neden kesinlik bildiren 'izâ' (إِذَا) yerine şüphe bildiren 'in' (إِنْ) edatı getirildi?» dersen, derim ki: Bunda iki vecih vardır:
أحدهما أن يساق القول معهم على حسب حسبانهم وطمعهم، وأن العجز عن المعارضة كان قبل التأمّل كالمشكوك فيه لديهم لاتكالهم على فصاحتهم واقتدارهم على الكلام. والثاني: أن يتهكم بهم كما يقول الموصوف بالقوة الواثق من نفسه بالغلبة على من يقاويه: إن غلبتك لم أبق عليك وهو يعلم أنه غالبه ويتيقنه تهكما به. فإن قلت: لم عبر عن الإتيان بالفعل وأى فائدة في تركه إليه؟ قلت: لأنه فعل من الأفعال. تقول: أتيت فلانا، فيقال لك: نعم ما فعلت. والفائدة فيه أنه جار مجرى الكناية التي تعطيك اختصاراً ووجازة تغنيك عن طول المكنى عنه. ألا ترى أنّ الرجل يقول: ضربت زيداً في موضع كذا على صفة كذا، وشتمته ونكلت به، ويعد كيفيات وأفعالا، فتقول: بئسما فعلت. ولو ذكرت ما أنبته عنه، لطال عليك، وكذلك لو لم يعدل عن لفظ الإتيان إلى لفظ الفعل، لاستطيل أن يقال: فإن لم تأتوا بسورة من مثله.
Birincisi: Sözün onların zannına ve beklentilerine göre sevk edilmesidir; zira fesahatlerine ve söz söylemedeki güçlerine güvendikleri için nazire yapmaktan aciz kalmaları, iyice düşünmeden önce kendilerince şüpheli bir şey gibiydi. İkincisi: Güçlü olarak nitelenen ve kendisine karşı durana galip geleceğinden emin olan bir kimsenin, ona galip geleceğini kesin olarak bildiği halde alay yollu: «Şayet seni yenersem sana acımam» demesi gibi, onlarla alay edilmesidir. Eğer: «Neden getirme eylemi 'fiil' lâfzıyla ifade edildi ve getirme lâfzı bırakılıp buna geçilmesinde ne fayda vardır?» dersen, derim ki: Çünkü o da eylemlerden bir eylemdir. Nitekim: «Filancaya gittim/geldim» dersin, sana da: «Ne güzel yaptın (faalte)» denilir. Bundaki fayda; kinaye kabilinden olup kinaye yapılan uzun ifadeden seni kurtaran bir kısalık ve özlülük kazandırmasıdır. Görmez misin ki bir adam: «Zeyd'e falan yerde şu şekilde vurdum, ona sövdüm ve cezasını verdim» diyerek birtakım keyfiyetler ve fiiller sayar; sen de: «Ne kötü yaptın (faalte)» dersin. Şayet onun yerine geçirdiğin şeyi tek tek zikretseydin söz uzayıp giderdi. Tıpkı bunun gibi, getirme (ityân) lâfzından fiil (fi'l) lâfzına dönülmeseydi: «Eğer onun mislinden bir sûre getiremezseniz,
ولن تأتوا بسورة من مثله. فإن قلت: وَلَنْ تَفْعَلُوا ما محلها؟ قلت: لا محل لها لأنها جملة اعتراضية. فإن قلت: ما حقيقة «لن» في باب النفي؟ قلت: «لا» و «لن» أختان في نفى المستقبل، إلا أن في «لن» توكيداً وتشديداً. تقول لصاحبك: لا أقيم غداً، فإن أنكر عليك قلت:
ve asla onun mislinden bir sûre getiremeyeceksiniz» denilmesi sözü uzatmış olurdu. Eğer: «{ وَلَنْ تَفْعَلُوا } ifadesinin iraptaki yeri nedir?» dersen, derim ki: İtirâziyye (ara cümle) olduğu için irapta mahalli yoktur. Eğer: «Nefiy bahsinde 'len' (لَنْ) edatının hakikati nedir?» dersen, derim ki: 'Lâ' (لا) ve 'len' (لَنْ) gelecek zamanı nefyetmede kardeş edatlardır; ancak 'len' edatında bir tekit ve şiddet vardır. Arkadaşına: «Yarın kalmayacağım (lâ ukîmu)» dersin; şayet bunu inkâr ederse:
لن أقيم غداً كما تفعل في: أنا مقيم، وإنى مقيم. وهي عند الخليل في إحدى الروايتين عنه
«Yarın asla kalmayacağım (len ukîme)» dersin; tıpkı «Ben kalıcıyım» ve «Şüphesiz ben kalıcıyım» sözlerinde yaptığın gibi. Halîl'den gelen iki rivayetten birine göre 'len' edatının
أصلها «لا أن» وعند الفراء «لا» أبدلت ألفها نونا. وعند سيبويه وإحدى الروايتين عن الخليل: حرف مقتضب لتأكيد نفى المستقبل. فإن قلت: من أين لك أنه إخبار بالغيب على ما هو به حتى يكون معجزة؟ قلت: لأنهم لو عارضوه بشيء لم يمتنع أن يتواصفه الناس ويتناقلوه، إذ خفاء مثله فيما عليه مبنى العادة محال، لا سيما والطاعنون فيه أكثف عدداً من الذابين عنه، فحين لم ينقل علم أنه إخبار بالغيب على ما هو به فكان معجزة. فإن قلت: ما معنى اشتراطه في اتقاء النار انتفاء إتيانهم بسورة من مثله؟ قلت:
aslı 'lâ en'dir (لا أَنْ). Ferrâ'ya göre ise 'lâ' edatıdır, elifi nuna dönüştürülmüştür. Sîbeveyh'e ve Halîl'den gelen diğer bir rivayete göre ise: Geleceğin nefyini tekit etmek için müstakil olarak konulmuş bir harftir. Eğer: «Bunun bir mucize olması için, tam vuku bulduğu üzere gaybden bir haber olduğunu nereden biliyorsun?» dersen, derim ki: Çünkü şayet onlar bir şeyle ona nazire yapmış olsalardı, insanların bunu birbirine anlatıp aktarmaları engellenemezdi; zira âdetin üzerine bina kılındığı hususlarda böylesi bir durumun gizli kalması imkânsızdır; özellikle de onu eleştirenlerin sayısı savunanlardan katbekat fazla iken. Böyle bir şey nakledilmediğine göre, bunun tam vuku bulduğu üzere gaybden bir haber olduğu ve dolayısıyla bir mucize teşkil ettiği anlaşılmıştır. Eğer: «Ateşten sakınmayı, onun benzerinden bir sûre getirememeleri şartına bağlamanın manası nedir?» dersen, derim ki:
إنهم إذا لم يأتوا بها وتبين عجزهم عن المعارضة، صح عندهم صدق رسول اللَّه ﷺ وإذا صح عندهم صدقه ثم لزموا العناد ولم ينقادوا ولم يشايعوا، استوجبوا العقاب بالنار فقيل لهم: إن استبنتم العجز فاتركوا العناد فوضع فَاتَّقُوا النَّارَ موضعه، لأنّ اتقاء النار لصيقه وضميمه ترك العناد، من حيث أنه من نتائجه لأنّ من اتقى النار ترك المعاندة. ونظيره أن يقول الملك لحشمه: إن أردتم الكرامة عندي فاحذروا سخطى. يريد: فأطيعونى واتبعوا أمرى، وافعلوا ما هو نتيجة حذر السخط. وهو من باب الكناية التي هي شعبة من شعب البلاغة. وفائدته الإيجاز الذي هو من حلية القرآن، وتهويل شأن العناد بإنابة اتقاء النار منابه وإبرازه في صورته، مشيعاً ذلك بتهويل صفة النار وتفظيع أمرها.
Onlar sûreyi getiremeyip nazire yapmaktan aciz kaldıkları ortaya çıkınca, Rasûlullah'ın ﷺ doğruluğu nezdlerinde sabit olmuştur. O'nun doğruluğu sabit olduktan sonra inada devam edip boyun eğmez ve tabi olmazlarsa ateşle cezalandırılmayı hak ederler. Dolayısıyla onlara: «Acziyetinizi anladığınızda inadı bırakın» denilmiş ve { فَاتَّقُوا النَّارَ } “o halde ateşten sakının” ifadesi onun yerine konulmuştur. Zira ateşten sakınmak, inadı terk etmenin ayrılmaz bir parçası ve sonucudur; çünkü ateşten sakınan kimse inatlaşmayı bırakır. Bunun bir benzeri, hükümdarın maiyetine: «Katımda itibar görmek istiyorsanız gazabımdan sakının» demesidir. Bununla: «Bana itaat edin, emrime uyun ve gazaptan sakınmanın neticesi olan şeyleri yapın» demek istemektedir. Bu, belagatin kollarından biri olan kinaye babındandır. Bundaki fayda; Kur'ân'ın süsü olan vecizlik (îcâz) ile ateşten sakınmayı inadı terk etmenin yerine koyup onun suretinde göstererek inatlaşmanın vahametini vurgulamak ve buna ateşin dehşetli vasfını ve korkunç halini eklemektir.
والوقود: ما ترفع به النار. وأمّا المصدر فمضموم، وقد جاء فيه الفتح. قال سيبويه:
Vakûd (الوَقُود); ateşin kendisiyle tutuşturulduğu şeydir (yakıt). Masdarı ise dammeli (vukûd) okunur; fetha ile okunduğu da vâkidir. Sîbeveyh şöyle demiştir:
وسمعنا من العرب من يقول: وقدت النار وقوداً عاليا. ثم قال: والوقود أكثر، والوقود الحطب. وقرأ عيسى بن عمر الهمدانىّ- بالضم- تسمية بالمصدر، كما يقال: فلان فخر قومه وزين بلده. ويجوز أن يكون مثل قولك: حياة المصباح السليط، أى ليست حياته إلا به فكأنّ نفس السليط حياته، فإن قلت: صلة «الذي» و «التي» يجب أن تكون قصة معلومة، للمخاطب، فكيف علم أولئك أن نار الآخرة توقد بالناس والحجارة؟ قلت: لا يمتنع أن يتقدّم لهم بذلك سماع من أهل الكتاب، أو سمعوه من رسول اللَّه ﷺ، أو سمعوا قبل هذه الآية قوله تعالى في سورة التحريم (ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ) فإن قلت: فلم جاءت النار الموصوفة بهذه الجملة منكرة في سورة التحريم، وهاهنا معرّفة؟ قلت: تلك الآية نزلت بمكة، فعرفوا منها ناراً موصوفة بهذه الصفة. ثم نزلت هذه بالمدينة مشاراً بها إلى ما عرفوه أوّلا.
[Sîbeveyh devamla şöyle demiştir]: «Biz Araplardan bazılarının: 'Ateş yüksek bir tutuşmayla tutuştu (veḳadeti’n-nâru vuḳûden ‘âliyen)' dediklerini işittik.» Ardından şöyle demiştir: «Vakûd [fetha ile] daha yaygındır; vakûd [fetha ile] odun/yakıt demektir.» Îsâ b. Ömer el-Hemedânî ise [bu kelimeyi] -masdar ile isimlendirme kabilinden- damme ile (vukûd şeklinde) okumuştur; nitekim «Falanca kavminin fahrı ve memleketinin ziynetidir» denilir. Bunun: «Kandilin hayatı susam yağıdır (es-salît)» sözün gibi olması da caizdir; yani onun diriliği ancak onunladır, sanki susam yağının bizzat kendisi kandilin hayatıdır. Eğer: «'El-lezî' (الَّذِي) ve 'el-letî' (الَّتِي) [ismi mevsullerinin] sılası muhatapça bilinen bir durum olmak zorundadır; peki onlar ahiret ateşinin insanlarla ve taşlarla tutuşturulacağını nereden bildiler?» dersen, derim ki: Onların bundan önce Ehl-i kitaptan bir şey işitmiş olmaları yahut bunu Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem duymuş bulunmaları veya bu ayetten önce Allah Teâlâ'nın Tahrîm sûresindeki { نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ } “yakıtı insanlar ve taşlar olan bir ateş” buyruğunu işitmiş olmaları imkânsız değildir. Eğer: «Peki, bu cümle ile nitelenen ateş Tahrîm sûresinde belirsiz (nekre) geldiği halde burada niçin belirli (marife) kılınmıştır?» dersen, derim ki: O ayet Mekke'de inmişti, dolayısıyla bu nitelikteki bir ateşi ondan öğrendiler. Ardından bu [ayet] Medine'de indi ve bununla önceden bildikleri ateşe işaret edildi.
فإن قلت: ما معنى قوله تعالى: وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ؟ قلت: معناه أنها نار ممتازة عن غيرها من النيران، بأنها لا تتقد إلا بالناس والحجارة، وبأن غيرها إن أريد إحراق الناس بها أو إحماء الحجارة أو قدت أوّلا بوقود ثم طرح فيها ما يراد إحراقه أو إحماؤه، وتلك- أعاذنا اللَّه منها برحمته الواسعة- توقد بنفس ما يحرق ويحمى بالنار، وبأنها لإفراط حرّها وشدّة ذكائها إذا اتصلت بما لا تشتعل به نار، اشتعلت وارتفع لهبها. فإن قلت: أنار الجحيم كلها موقدة بالناس والحجارة، أم هي نيران شتى منها نار بهذه الصفة؟ قلت: بل هي نيران شتى، منها نار توقد بالناس والحجارة، يدل على ذلك تنكيرها في قوله تعالى: (قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ ناراً) ، (فَأَنْذَرْتُكُمْ ناراً تَلَظَّى) . ولعل لكفار الجن وشياطينهم ناراً وقودها الشياطين، كما أنّ لكفرة الإنس ناراً وقودها هم، جزاء لكل جنس بما يشاكله من العذاب. فإن قلت: لم قرن الناس بالحجارة وجعلت الحجارة معهم وقوداً. قلت: لأنهم قرنوا بها أنفسهم في الدنيا، حيث نحتوها أصناما وجعلوها للَّه أنداداً أو عبدوها من دونه: قال اللَّه تعالى: (إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ) وهذه الآية مفسرة لما نحن فيه.
Eğer: «Allah Teâlâ'nın: { وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ } “Yakıtı insanlar ve taşlardır” buyruğunun manası nedir?» dersen, derim ki: Manası şudur: O, diğer ateşlerden farklı kılınmış bir ateştir; şöyle ki o ancak insanlar ve taşlarla alevlenir. Diğer ateşlerde ise insanların yakılması veya taşların kızdırılması murat edildiğinde önce yakıtla tutuşturulur, sonra yakılmak veya kızdırılmak istenen şey içine atılır. O ateş ise —Allah geniş rahmetiyle bizi ondan korusun— bizzat ateşle yakılacak ve kızdırılacak olan şeylerle tutuşturulur. Ayrıca ısısının aşırılığı ve alevinin şiddeti sebebiyle normalde ateşin tutuşmayacağı bir şeye temas ettiğinde hemen tutuşur ve alevi yükselir. Eğer: «Cehennem ateşinin tamamı mı insanlar ve taşlarla tutuşturulur, yoksa bir kısmı bu vasıfta olan çeşitli ateşler midir?» dersen, derim ki: Bilakis o çeşitli ateşlerdir; içlerinden bir ateş insanlar ve taşlarla tutuşturulur. Allah Teâlâ'nın: { قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ ناراً } “Kendinizi ve ailenizi bir ateşten koruyun” ve { فَأَنْذَرْتُكُمْ ناراً تَلَظَّى } “Sizi alev saçan bir ateşe karşı uyardım” buyruklarında ateşin nekire getirilmesi buna delalet eder. Muhtemelen insan kâfirleri için kendilerinin yakıt olduğu bir ateş bulunduğu gibi; cinlerin kâfirleri ve şeytanları için de yakıtı bizzat şeytanlar olan bir ateş vardır; her cinse kendisine uygun düşen bir azapla ceza verilmesi için. Eğer: «İnsanlar neden taşlarla bir arada zikredildi ve taşlar onlarla birlikte yakıt kılındı?» dersen, derim ki: Çünkü onlar dünyada taşları put olarak yontup Allah'a denk tutarak veya O'nu bırakıp onlara taparak kendilerini taşlarla birleştirmişlerdi. Allah Teâlâ: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız” buyurmuştur; bu âyet üzerinde durduğumuz konuyu açıklamaktadır.
فقوله: (إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ) في معنى الناس والحجارة، و (حَصَبُ جَهَنَّمَ) في معنى وقودها. ولما اعتقد الكفار في حجارتهم المعبودة من دون اللَّه أنها الشفعاء والشهداء الذين يستشفعون بهم ويستدفعون المضارّ عن أنفسهم بمكانهم، جعلها اللَّه عذابهم، فقرنهم بها محماة في نار جهنم، إبلاغا في إيلامهم وإعراقا في تحسيرهم ، ونحوهم ما يفعله بالكانزين الذين جعلوا ذهبهم وفضتهم عدّة وذخيرة فشحوا بها ومنعوها من الحقوق، حيث يحمى عليها في نار جهنم فتكوى بها جباههم وجنوبهم. وقيل: هي حجارة الكبريت، وهو تخصيص بغير دليل وذهاب عما هو المعنى الصحيح الواقع المشهود له بمعاني التنزيل أُعِدَّتْ هيئت لهم وجعلت عدّة لعذابهم. وقرأ عبد اللَّه، أعتدت، من العتاد بمعنى الغدة.
Âyetteki: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Siz ve Allah'tan başka taptıklarınız” ifadesi insanlar ve taşlar manasında; { حَصَبُ جَهَنَّمَ } “cehennem yakıtısınız” ifadesi de onun yakıtı (vakûd) manasındadır. Kâfirler, Allah'tan başka taptıkları taşların şefaatçiler ve kendilerine şahitlik edecek varlıklar olduğuna, onların hatırına şefaat dileyip zararları kendilerinden savacaklarına inandıklarında; Allah o taşları onların azabı kılmış, acılarını katlamak ve pişmanlıklarını derinleştirmek için cehennem ateşinde kızdırılmış halde onları bu taşlarla birleştirmiştir. Altın ve gümüşlerini hazırlık ve birikim edinip onlara cimrilik eden ve haklarını vermekten kaçınan hazinecilerin durumu da böyledir; cehennem ateşinde o birikimler kızdırılır da alınları ve yanları onlarla dağlanır. Bu taşların kükürt taşları olduğu da söylenmiştir; ancak bu, delilsiz bir tahsistir ve Kur'ân'ın manalarının şahitlik ettiği sahih ve vaki olan manadan uzaklaşmaktır. { أُعِدَّتْ } “hazırlanmıştır”; onlar için var edilmiş ve azapları için bir cephane kılınmıştır. Abdullah [b. Mes'ûd] hazırlık (el-عتاد) kökünden 'u'tiddet' (أُعْتِدَتْ) şeklinde okumuştur.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥]
[Bakara Sûresi (2) : Âyet 25]
وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٥)
{ وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيها خالِدُونَ } “İman edip salih ameller işleyenlere, kendileri için altından ırmaklar akan cennetler olduğunu müjdele! Oradan kendilerine rızık olarak bir meyve her sunulduğunda: 'Bu, daha önce bize rızık olarak verilendir' derler. O kendilerine [renk ve şekilde] birbirine benzer olarak verilmiştir. Orada onlar için tertemiz eşler vardır ve onlar orada ebedî kalıcılardır.” (25)
من عادته ﷿ في كتابه أن يذكر الترغيب مع الترهيب، ويشفع البشارة بالإنذار إرادة التنشيط، لاكتساب ما يزلف، والتثبيط عن اقتراف ما يتلف. فلما ذكر الكفار وأعمالهم وأوعدهم بالعقاب، قفاه ببشارة عباده الذين جمعوا بين التصديق والأعمال الصالحة من فعل الطاعات وترك المعاصي، وحموها من الإحباط بالكفر والكبائر بالثواب. فإن قلت:
Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndaki âdeti; [insanı Allah'a] yaklaştıracak şeyleri kazanmaya şevklendirmek ve helak edecek şeyleri irtikâp etmekten vazgeçirmek gayesiyle korkutmanın (terhîb) yanında teşviki (terğîb) zikretmek, uyarının (inzâr) peşine müjdeyi (bişâret) eklemektir. Kâfirleri, amellerini zikredip onları azapla tehdit edince; bunun ardından tasdik ile salih amelleri —itaatleri yapmak ve masiyetleri terk etmek suretiyle— bir araya getiren ve bu amelleri küfür ve büyük günahlarla boşa gitmekten koruyan kullarını sevapla müjdelemeyi ekledi. Eğer:
من المأمور بقوله تعالى: وَبَشِّرِ؟ قلت: يجوز أن يكون رسول اللَّه ﷺ، وأن يكون كل أحد. كما قال ﵊ «بشر المشاءين إلى المساجد في الظلم بالنور التام يوم القيامة » لم يأمر بذلك واحداً بعينه. وإنما كل أحد مأمور به، وهذا الوجه أحسن وأجزل لأنه يؤذن بأن الأمر لعظمه وفخامة شأنه محقوق بأن يبشر به كل من قدر على البشارة به. فإن قلت: علام عطف هذا الأمر ولم يسبق أمر ولا نهى يصح عطفه عليه؟
«Allah Teâlâ'nın: { وَبَشِّرِ } “Müjdele” buyruğunda emredilen kimdir?» dersen, derim ki: Rasûlullah ﷺ olması da herkes olması da caizdir. Nitekim Hz. Peygamber aleyhisselâm: «Karanlıklarda mescitlere yürüyenleri kıyamet gününde tam bir nur ile müjdele» buyururken bununla belirli bir tek kişiyi emretmemiştir; bilakis herkes bununla emrolunmuştur. Bu vecih daha güzel ve daha heybetlidir; çünkü bu işin büyüklüğü ve şanının yüceliği sebebiyle, bunu müjdelemeye gücü yeten herkesin bu müjdeyi vermesinin bir gereklilik olduğunu hissettirmektedir. Eğer: «Bu emir neyin üzerine atfedilmiştir? Zira kendisinden önce üzerine atfı sahih olacak bir emir ya da nehiy geçmemiştir?» dersen,
قلت: ليس الذي اعتمد بالعطف هو الأمر حتى يطلب له مشاكل من أمر أو نهى يعطف عليه إنما المعتمد بالعطف هو جملة وصف ثواب المؤمنين، فهي معطوفة على جمة وصف عقاب الكافرين، كما تقول: زيد يعاقب بالقيد والإرهاق، وبشر عمراً بالعفو والإطلاق.
derim ki: Atıfta asıl dayanak emir değildir ki üzerine atfedilecek emir veya nehiy cinsinden benzer bir yapı aransın. Atıfta asıl dayanak, mü'minlerin sevabını niteleyen cümledir; bu cümle, kâfirlerin azabını niteleyen cümlenin üzerine atfedilmiştir. Tıpkı: «Zeyd pranga ve baskı ile cezalandırılacak; Amr'ı ise af ve serbest bırakılma ile müjdele» demen gibi.
ولك أن تقول: هو معطوف على قوله: (فَاتَّقُوا) كما تقول: يا بنى تميم احذروا عقوبة ما جنيتم، وبشر يا فلان بنى أسد بإحسانى إليهم. وفي قراءة زيد بن علىّ رضى اللَّه عنه: (وَبَشِّرِ) على لفظ المبنىّ للمفعول عطفاً على: (أُعِدَّتْ) . والبشارة: الإخبار مما يظهر سرور المخبر به. ومن ثم قال العلماء: إذا قال لعبيده: أيكم بشرنى بقدوم فلان فهو حرّ، فبشروه فرادى، عتق أوّلهم، لأنه هو الذي أظهر سروره بخبره دون الباقين. ولو قال مكان «بشرنى» «أخبرنى» عتقوا جميعاً، لأنهم جميعاً أخبروه. ومنه: البشرة لظاهر الجلد. وتباشير الصبح: ما ظهر من أوائل ضوئه. وأما (فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ) فمن العكس في الكلام الذي يقصد به الاستهزاء الزائد في غيظ المستهزأ به وتألمه واغتمامه، كما يقول الرجل لعدوّه: أبشر بقتل ذرّيتك ونهب مالك. ومنه قوله:
Şöyle de diyebilirsin: Bu [emir], { فَاتَّقُوا } “sakının” buyruğuna matuftur. Tıpkı: «Ey Temîmoğulları! İşlediğiniz suçların cezasından sakının; ey filan, sen de Esedoğulları'nı onlara yapacağım ihsan ile müjdele!» demen gibi. Zeyd b. Ali radıyallâhu anh'ın kıraatinde ise { وَبُشِّرَ } şeklinde meçhul kalıbıyla { أُعِدَّتْ } “hazırlanmıştır” fiiline atfedilmiştir. Bişâret (بِشَارَة), haber verilen kimsede sevinç açığa çıkaran bir şeyi bildirmektir. Bundan dolayı âlimler şöyle demiştir: Bir kimse kölelerine: «Hanginiz bana falancanın gelişini müjdelerse o hürdür» dese, onlar da teker teker müjdeleseler, sadece ilki âzat olur; çünkü geride kalanlar değil, yalnızca o verdiği haberle [efendisinin] sevincini açığa çıkarmıştır. Eğer «bana müjdelerse» yerine «bana haber verirse» deseydi, hepsi birden âzat olurdu; zira hepsi ona haber vermiş olurdu. Derinin dış yüzeyine beşere (بَشَرَة) denilmesi de bundandır. Tebâşîrü's-sabâh (تَبَاشِيرُ الصُّبْحِ) da sabah ışığının ilk beliren kısmıdır. { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Onları elem dolu bir azapla müjdele” buyruğuna gelince; bu, alay edilen kimsenin öfkesini, acısını ve kederini artırmak amacıyla sözün [mânâsının] zıddına çevrilmesindendir. Tıpkı kişinin düşmanına: «Çoluk çocuğunun öldürülmesi ve malının yağmalanmasıyla müjdelen!» demesi gibi. [Şairin] şu sözü de bu kabildendir:
فَأعْتَبُوا بِالصَّيْلَمِ
«Onlara kökten kazıyan kılıçla hoşnutluk verdiler [onları kılıçtan geçirdiler].»
والصالحة نحو الحسنة في جريها مجرى الاسم. قال الحطيتة:
Sâliha (الصَّالِحَةُ) kelimesi, isim yerine geçmesi bakımından 'hasene' (الحَسَنَةُ) gibidir. Hutay'e şöyle demiştir:
كيْفَ الهِجَاءُ وما تَنْفَكُّ صَالِحَةٌ … مِنْ آلِ لَأْمٍ بظهْرِ الغَيْبِ تَأْتِينِى
«Nasıl hicvedeyim ki? Oysa Le'm ailesinden gıyabımda bana gelen bir iyilik (sâliha) … hiçbir zaman eksik olmuyor.»
والصالحات: كل ما استقام من الأعمال بدليل العقل والكتاب والسنة، واللام للجنس.
Sâlihât (الصالحات); aklın, Kitab'ın ve Sünnet'in delaletiyle doğru ve dürüst olan amellerin tamamıdır. Başındaki elif-lâm (ال) cins içindir.
فإن قلت: أى فرق بين لام الجنس داخلة على المفرد، وبينها داخلة على المجموع؟ قلت: إذا دخلت على المفرد كان صالحا لأن يراد به الجنس إلى أن يحاط به، وأن يراد به بعضه إلى الواحد منه. وإذا دخلت على المجموع، صلح أن يراد به جميع الجنس، وأن يراد به بعضه لا إلى الواحد منه لأن وزانه في تناول الجمعية في الجنس وزان المفرد في تناول الجنسية، والجمعية في جمل الجنس لا في وحدانه. فإن قلت: فما المراد بهذا المجموع مع اللام؟ قلت:
Eğer: «Cins elif-lâmının tekil kelimeye girmesi ile çoğul kelimeye girmesi arasındaki fark nedir?» dersen, derim ki: Tekile girdiğinde, onunla bütün fertlerini kuşatacak şekilde cinsin tamamının kastedilmesi de tek bir ferde varıncaya kadar onun bir kısmının kastedilmesi de caiz olur. Çoğula girdiğinde ise, onunla cinsin tamamının kastedilmesi de caiz olur, tek ferde inmemek kaydıyla onun bir kısmının kastedilmesi de caiz olur. Çünkü onun cinsteki çokluğu kapsamadaki vezni, tekilin cinsiyeti kapsamadaki vezni gibidir; çoğulluk ise cinsin fertlerinde değil, topluluklarındadır. Eğer: «Elif-lâm ile gelen bu çoğuldan murat nedir?» dersen, derim ki:
الجملة من الأعمال الصحيحة المستقيمة في الدين على حسب حال المؤمن في مواجب التكليف.
Mü'minin tekliflerin gerekleri karşısındaki durumuna göre dinde doğru ve istikamet üzere olan amellerin bütünüdür.
والجنة: البستان من النخل والشجر المتكاثف المظلل بالتفاف أغصانه. قال زهير
Cennet (الجَنَّةُ); dallarının birbirine sarılmasıyla gölgelik oluşturan sık hurmalık ve ağaçlıklı bahçedir. Züheyr şöyle demiştir: