ردّ اللَّه ما ادعوه من الانتظام في جملة المصلحين أبلغ ردّ وأدله على سخط عظيم، والمبالغة فيه من جهة الاستئناف وما في كلتا الكلمتين ألا. وإن من التأكيدين وتعريف الخبر وتوسيط الفصل. وقوله: لا يَشْعُرُونَ أتوهم في النصيحة من وجهين: أحدهما تقبيح ما كانوا عليه لبعده من الصواب وجرّه إلى الفساد والفتنة. والثاني: تبصيرهم الطريق الأسد من اتباع ذوى الأحلام، ودخولهم في عدادهم فكان من جوابهم أن سفهوهم لفرط سفههم، وجهلوهم لتمادى
Allah, onların ıslah ediciler zümresine dahil oldukları yönündeki iddialarını en beliğ ve [kendilerine yönelik] büyük bir gazaba en çok delalet eden bir şekilde reddetmiştir. Buradaki mübalağa (vurgu); cümlenin isti'nâf (yeni bir başlangıç) olması, her iki kelimede –elâ ve inne– bulunan pekiştirme (tekit) unsurları, haberin marife kılınması ve fasıl zamirinin araya getirilmesi yönündendir. { لا يَشْعُرُونَ } “Farkında değiller” ayetine gelince; onlara nasihat iki açıdan yöneltilmiştir: Birincisi, üzerinde bulundukları durumun doğrudan uzak olması ve bozgunculuğa ile fitneye sürüklemesi sebebiyle çirkinliğini ortaya koymaktır. İkincisi ise, akıl ve sağduyu sahiplerine tabi olup onların arasına girmeleri hususunda kendilerine en doğru yolu göstermektir. Fakat onların cevabı, aşırı beyinsizlikleri sebebiyle onları beyinsizlikle itham etmek ve cehaletlerinin süregitmesi sebebiyle...
جهلهم. وفي ذلك تسلية للعالم مما يلقى من الجهلة. فإن قلت: كيف صح أن يسند «قيل» إلى «لا تفسدوا، وآمنوا» وإسناد الفعل إلى الفعل مما لا يصح؟ قلت: الذي لا يصح هو إسناد الفعل إلى معنى الفعل، وهذا إسناد له إلى لفظه، كأنه قيل: وإذا قيل لهم هذا القول وهذا الكلام. فهو نحو قولك: «ألف» ضرب من ثلاثة أحرف. ومنه: زعموا مطية الكذب .
süregitmesinden ötürü onları cahil saymak olmuştur. Bunda âlim kimse için cahillerden gördüğü muameleye karşı bir teselli vardır. Eğer: «'Kîle' (قيل) fiilinin 'lâ tüfsidû' (لا تفسدوا) ve 'âminû' (آمنوا) ifadelerine isnat edilmesi nasıl sahih olmuştur? Hâlbuki fiilin fiile isnadı sahih olmayan şeylerdendir» dersen, derim ki: Sahih olmayan, fiilin fiilin manasına isnat edilmesidir; buradaki isnat ise onun lafzınadır. Sanki şöyle denilmiştir: 'Onlara bu söz ve bu kelam söylendiği zaman'. Bu, senin: «'Elif' (ألف), üç harften meydana gelen bir türdür» demen gibidir. «'İddia ettiler' (زعموا) sözü, yalanın bineğidir» kelâmı da bu kabildendir.
و «ما» في «كما» يجوز أن تكون كافة مثلها في: (رُبَما) ، ومصدرية مثلها في: (بِما رَحُبَتْ) .
'Kemâ' (كما) ifadesindeki 'mâ' (ما) edatının; { رُبَما } ayetinde olduğu gibi kâffe (amelden engelleyen) olması da, { بِما رَحُبَتْ } ayetinde olduğu gibi masdariyye olması da caizdir.
واللام في «الناس» للعهد، أى كما آمن رسول اللَّه ﷺ ومن معه. أو هم ناس معهودون كعبد اللَّه بن سلام وأشياعه لأنهم من جلدتهم ومن أبناء جنسهم، أى: كما آمن أصحابكم وإخوانكم، أو للجنس أى: كما آمن الكاملون في الإنسانية. أو جعل المؤمنون كأنهم الناس على الحقيقة، ومن عداهم كالبهائم في فقد التمييز بين الحق والباطل.
'En-nâs' (الناس) kelimesindeki elif-lâm ahd içindir; yani «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve beraberindekilerin iman ettiği gibi» demektir. Yahut onlar, kendi ırklarından ve soydaşlarından olmaları hasebiyle Abdullah b. Selâm ve taraftarları gibi bilinen kimselerdir; yani «Arkadaşlarınızın ve kardeşlerinizin iman ettiği gibi» demektir. Veyahut cins içindir; yani «İnsanlıkta kâmil olanların iman ettiği gibi» demektir. Ya da müminler hakikat üzere tek insan kabul edilmiş, onların dışındakiler ise hak ile batılı ayırt etme yetisinden yoksun olmaları bakımından hayvanlar gibi sayılmıştır.
والاستفهام في أَنُؤْمِنُ في معنى الإنكار. واللام في السُّفَهاءُ مشاربها إلى الناس، كما تقول لصاحبك: إن زيداً قد سعى بك، فيقول: أو قد فعل السفيه. ويجوز أن تكون للجنس، وينطوى تحته الجاري ذكرهم على زعمهم واعتقادهم لأنهم عندهم أعرق الناس في السفه. فإن قلت: لم سفهوهم واستركوا عقولهم، وهم العقلاء المراجيح؟
{ أَنُؤْمِنُ } ifadesindeki istifham (soru) inkâr anlamındadır. { السُّفَهاءُ } kelimesindeki elif-lâm ile insanlara işaret edilmektedir; nitekim arkadaşına: «Zeyd senin aleyhinde koşturdu» dediğinde onun: «O beyinsiz bunu yaptı mı?» demesi gibidir. Cins için olması da caizdir; zannettikleri ve inandıkları üzere haklarında konuşulan kimseler bunun altına girer, zira onlara göre bu kimseler beyinsizlikte insanların en köklüsüdür. Eğer: «Onlar ağırbaşlı akıl sahipleri iken münafıklar onları neden beyinsiz saydı ve akıllarını hafif gördü?» dersen,
قلت: لأنهم لجهلهم وإخلالهم بالنظر وإنصاف أنفسهم، اعتقدوا أن ما هم فيه هو الحق وأن ما عداه باطل، ومن ركب متن الباطل كان سفيها ولأنهم كانوا في رياسة وسطة في قومهم ويسار، وكان أكثر المؤمنين فقراء ومنهم موال كصهيب وبلال وخباب، فدعوهم سفهاء تحقيرا لشأنهم. أو أرادوا عبد اللَّه بن سلام وأشياعه ومفارقتهم دينهم وما غاطهم من إسلامهم وفت في أعضادهم. قالوا ذلك على سبيل التجلد توقياً من الشماتة بهم مع علمهم أنهم من السفه بمعزل، والسفه سخافة العقل وخفة الحلم. فان قلت: فلم فصلت هذه الآية ب: (لا يَعْلَمُونَ) ، والتي قبلها ب: (لا يَشْعُرُونَ) ؟ قلت: لأن أمر الديانة والوقوف على أن المؤمنين على الحقّ وهم على الباطل، يحتاج إلى نظر واستدلال حتى يكتسب الناظر المعرفة.
Derim ki: Çünkü onlar cehaletleri, doğru düzgün düşünmeyi ve kendilerine insaflı davranmayı terk etmeleri sebebiyle içinde bulundukları durumun hak, onun dışındakilerin ise batıl olduğuna inandılar; batılın sırtına binen kimse ise sefih (beyinsiz) olur. Bir diğer sebep de kavimleri içinde reislik, yüksek mevki ve zenginlik sahibi olmaları, müminlerin çoğunun ise fakir ve Süheyb, Bilâl ile Habbâb gibi azatlı kölelerden oluşmasıydı; bu yüzden onların konumunu küçümsemek için kendilerine sefihler dediler. Veyahut Abdullah b. Selâm ve taraftarlarını, onların kendi dinlerinden ayrılmalarını, Müslüman olmalarının kendilerini öfkelendirmesini ve kollarını kanatlarını kırmasını kastettiler. Aslında onların beyinsizlikten tamamen uzak olduklarını bildikleri halde, aleyhlerine sevinilmesini önlemek amacıyla metanet gösterisi kabilinden böyle söylediler. Sevef (سفه) ise aklın kıtlığı ve hilmin (ağırbaşlılığın) hafifliğidir. Eğer: «Bu ayetin sonu neden { لا يَعْلَمُونَ } “bilmezler” ile bitti de bundan önceki { لا يَشْعُرُونَ } “farkında değillerdir” ile bitti?» dersen, derim ki: Çünkü din meselesi ve müminlerin hak, kendilerinin ise batıl üzerinde olduğunu bilmek; bakan ve düşünen kimsenin marifet (kesin bilgi) elde edebilmesi için tefekküre ve istidlale (delil getirmeye) muhtaçtır.
وأما النفاق وما فيه من البغي المؤدّى إلى الفتنة والفساد في الأرض فأمر دنيوىّ مبنى على
Münafıklık ve onun içerdiği, yeryüzünde fitne ve fesada yol açan azgınlığa gelince; bu, [örf ve] âdetler üzerine kurulu dünyevî bir mesele olup...
العادات، معلوم عند الناس، خصوصا عند العرب في جاهليتهم وما كان قائما بينهم من التغاور والتناحر والتحارب والتحازب، فهو كالمحسوس المشاهد ولأنه قد ذكر السفه وهو جهل فكان ذكر العلم معه أحسن طباقا له. مساق هذه الآية بخلاف ما سيقت له أوّل قصة المنافقين فليس بتكرير، لأن تلك في بيان مذهبهم والترجمة عن نفاقهم، وهذه في بيان ما كانوا يعملون عليه مع المؤمنين من التكذيب لهم والاستهزاء بهم ولقائهم بوجوه المصادقين وإيهامهم أنهم معهم، فإذا فارقوهم إلى شطار دينهم صدقوهم ما في قلوبهم. وروى أن عبد اللَّه بن أبىّ وأصحابه خرجوا ذات يوم فاستقبلهم نفر من أصحاب رسول اللَّه ﷺ، فقال عبد اللَّه:
insanlar nezdinde, bilhassa Câhiliye dönemindeki Araplar arasında ve onların aralarında süregelen baskınlar, boğazlaşmalar, savaşlar ve fırkalaşmalar bakımından bilinen bir durumdur; dolayısıyla bu, duyu organlarıyla hissedilip gözle görülen bir şey gibidir. Ayrıca sefeh zikredilmiştir ki o cehalettir; bu yüzden ilmin onunla birlikte zikredilmesi, ona en güzel şekilde mutabık düşmüştür. Bu ayetin gelişi, münafıklar kıssasının başında sevk edilen gayeden farklıdır; dolayısıyla bir tekrar değildir. Çünkü o, onların mezhebini açıklamak ve nifaklarını tercüme etmek içindir; bu ise müminleri yalanlama, onlarla alay etme, sadık kimselerin yüzüyle onları karşılama ve onlarla berabermiş gibi gösterme hususunda müminlere karşı nasıl hareket ettiklerini, dinlerinin kurnaz ve azgınlarına ayrılıp gittiklerinde ise kalplerindekini onlara doğruladıklarını beyan etmek içindir. Rivayet edildiğine göre Abdullah b. Übey ve arkadaşları bir gün dışarı çıktılar ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir grup onlarla karşılaştı. Bunun üzerine Abdullah şöyle dedi:
انظروا كيف أردّ هؤلاء السفهاء عنكم، فأخذ بيد أبى بكر فقال: مرحبا بالصدّيق سيد بنى تيم وشيخ الإسلام وثانى رسول اللَّه في الغار، الباذل نفسه وماله لرسول اللَّه. ثم أخذ بيد عمر فقال: مرحبا بسيد بنى عدىّ الفاروق القوىّ في دين اللَّه، الباذل نفسه وماله لرسول اللَّه. ثم أخذ بيد علىّ فقال: مرحباً بابن عم رسول اللَّه وختنه سيد بنى هاشم ما خلا رسول اللَّه. ثم افترقوا فقال لأصحابه: كيف رأيتمونى فعلت؟ فأثنوا عليه خيراً، فنزلت.
«Bakın şu sefihleri sizden nasıl geri çevireceğim!» Sonra Ebû Bekir'in elinden tutup: «Teymoğullarının efendisi, İslâm'ın şeyhi, mağarada Resûlullah'ın ikincisi, canını ve malını Resûlullah için feda eden Sıddîk'a merhaba!» dedi. Ardından Ömer'in elinden tutarak: «Adiyoğullarının efendisi, Allah'ın dininde güçlü olan, canını ve malını Resûlullah için feda eden Fârûk'a merhaba!» dedi. Sonra Ali'nin elinden tutarak: «Resûlullah müstesna Hâşimoğullarının efendisi, Resûlullah'ın amcasının oğlu ve damadına merhaba!» dedi. Sonra ayrıldılar ve arkadaşlarına: «Gördünüz mü nasıl yaptım?» dedi. Onlar da onu övdüler; bunun üzerine bu ayet indi.
ويقال لقيته ولاقيته إذا استقبلته قريباً منه، وهو جارى ملاقىّ ومراوقى. وقرأ أبو حنيفة: وإذا لاقوا.
Yakınından karşılaştığın zaman 'lakîtühû' (لقيته) ve 'lâkaytühû' (لاقيتُه) denir. 'O benim karşı komşum ve kapı komşumdur' manasında «hüve cârî mülâkî ve mürâvıkî» denir. Ebû Hanîfe ise { وإذا لاقوا } şeklinde okumuştur.
وخلوت بفلان وإليه، إذا انفردت معه. ويجوز أن يكون من «خلا» بمعنى: مضى، وخلاك ذمّ: أى عداك ومضى عنك. ومنه: القرون الخالية، ومن «خلوت به» إذا سخرت منه. وهو من قولك: خلا فلان بعرض فلان يعبث به. ومعناه: وإذا أنهوا السخرية بالمؤمنين إلى شياطينهم وحدّثوهم بها. كما تقول: أحمد إليك فلانا، وأذمّه إليك. وشياطينهم: الذين ماثلوا الشياطين في تمرّدهم. وقد جعل سيبويه نون الشيطان في موضع من كتابه أصلية، وفي آخر زائدة. والدليل على أصالتها قولهم: تشيطن، واشتقاقه من «شطن» إذا بعد لبعده من الصلاح والخير. ومن «شاط» إذا بطل إذا جعلت نونه زائدة. ومن أسمائه الباطل.
Bir kimse ile baş başa kaldığında [Arapçada] 'halevtü bi-fulân' (خلوت بفلان) ve 'ileyhi' (وإليه) denir. [Ayetteki 'halav' fiilinin] 'geçip gitti' anlamındaki 'halâ' (خلا) kökünden gelmesi de caizdir; 'halâke zemmün' (خلاك ذم) sözü de 'Kınama senden geçti/uzaklaştı' demektir. 'el-Kurûnu'l-hâliye' (القرون الخالية / geçmiş nesiller) ifadesi de bundandır. Biriyle alay ettiğinde söylenen 'halevtü bihî' (خلوت به) ifadesinden de olabilir; bu da 'Falanca kimse, falancanın haysiyetiyle oynayıp onunla baş başa kaldı/eğlendi' sözünden gelir. Bunun anlamı: Müminlerle ettikleri alayı şeytanlarına ulaştırıp bunu onlara anlattıklarında [demektir]. Nitekim senin 'Falancayı sana överim' ve 'Onu sana yererim' demen gibidir. 'Şeytanları' ise azgınlık ve isyanda şeytanlara benzeyen kimselerdir. Sîbeveyh, kitabının bir yerinde 'şeytan' kelimesinin nûn harfini aslî, başka bir yerinde ise zâid (ek) saymıştır. Nûn harfinin aslî olduğuna delil, 'teşeytane' (تشيطن) demeleridir; bu durumda kelime, iyilik ve hayırdan uzak olduğu için 'uzaklaştı' manasındaki 'şatane' (شطن) kökünden türemiştir. Nûn harfi zâid kabul edildiğinde ise 'hükümsüz kaldı/yok oldu' anlamındaki 'şâta' (شاط) kökünden gelir. Nitekim onun isimlerinden biri de el-Bâtıl'dır.
إِنَّا مَعَكُمْ إنا مصاحبوكم وموافقوكم على دينكم. فإن قلت: لم كانت مخاطبتهم المؤمنين بالجملة الفعلية، وشياطينهم بالاسمية محققة بأن؟ قلت: ليس ما خاطبوا به المؤمنين جديراً بأقوى الكلامين وأوكدهما، لأنهم في ادّعاء حدوث الإيمان منهم ونشئه من قبلهم، لا في ادعاء أنهم أوحديون في الإيمان غير مشقوق فيه غبارهم، وذلك إما لأنّ أنفسهم لا تساعدهم عليه، إذ ليس لهم من عقائدهم باعث ومحرّك، وهكذا كل قول لم يصدر عن أريحية وصدق رغبة واعتقاد. وإما لأنه لا يروج عنهم لو قالوه على لفظ التوكيد والمبالغة. وكيف يقولونه ويطمعون في رواجه وهم بين ظهراني المهاجرين والأنصار الذين مثلهم في التوراة والإنجيل.
{ إِنَّا مَعَكُمْ } “Biz sizinle beraberiz”, yani biz sizinle birlikteyiz ve sizin dininiz üzere sizinle uyum içindeyiz demektir. Eğer: «Onların müminlere hitabı neden fiil cümlesiyle, şeytanlarına hitabı ise 'inne' (إنّ) ile tekit edilmiş isim cümlesiyle olmuştur?» dersen, derim ki: Müminlere hitap ettikleri söz, iki kelâmın en güçlüsüne ve en pekiştirilmişine layık değildir; çünkü onlar kendilerinden imanın sonradan meydana geldiğini ve kendi taraflarından doğduğunu iddia etmektedirler, yoksa imanda eşsiz olduklarını ve arkalarından toz bile yetiştirilemeyeceğini iddia ediyor değillerdir. Bu da ya nefislerinin buna elvermemesindendir —çünkü inançlarından gelen bir saik ve harekete geçirici yoktur, nitekim içtenlik, samimi bir arzu ve inançtan doğmayan her söz böyledir— ya da tekit ve mübalağa lafzıyla söyleseler bile bunun kendilerinden kabul görmeyeceğindendir. Tevrat ve İncil'deki vasıfları bilinen Muhacir ve Ensar'ın ortasında bulunurken bunu nasıl söylesinler ve kabul göreceğini nasıl umsunlar?
ألا ترى إلى حكاية اللَّه قول المؤمنين: (رَبَّنا إِنَّنا آمَنَّا) . وأما مخاطبة إخوانهم، فهم فيما أخبروا به عن أنفسهم من الثبات على اليهودية والقرار على اعتقاد الكفر، والبعد من أن يزلوا عنه على صدق رغبة ووفور نشاط وارتياح للتكلم به، وما قالوه من ذلك فهو رائج عنهم متقبل منهم، فكان مظنة للتحقيق ومئنة للتوكيد. فإن قلت: أنى تعلق قوله: إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ بقوله: (إِنَّا مَعَكُمْ) قلت: هو توكيد له، لأن قوله: (إِنَّا مَعَكُمْ) معناه الثبات على اليهودية. وقوله: (إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ) ردّ للإسلام ودفع له منهم، لأن المستهزئ بالشيء المستخف به منكر له ودافع لكونه معتدا به، ودفع نقيض الشيء تأكيد لثباته أو بدل منه، لأن من حقر الإسلام فقد عظم الكفر. أو استئناف، كأنهم اعترضوا عليهم حين قالوا لهم: (إِنَّا مَعَكُمْ) ، فقالوا: فما بالكم إن صح أنكم معنا توافقون أهل الإسلام فقالوا: (إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ) .
Allah'ın müminlerin şu sözünü hikâye ettiğini görmez misin: { رَبَّنا إِنَّنا آمَنَّا } “Rabbimiz! Şüphesiz biz iman ettik”. Kardeşlerine hitaplarına gelince; onlar Yahudilikte sebat ettiklerini, küfür inancı üzerinde sabit durduklarını ve ondan kaymaktan uzak olduklarını samimi bir arzu, tam bir neşe ve bunu söylemekten duyulan bir ferahlıkla kendilerinden haber vermişlerdir. Bu hususta söyledikleri sözler onlar nezdinde geçerli ve kabul görendir; bu sebeple tahkik ve tekide uygun bir yer olmuştur. Eğer: «{ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } “Biz sadece alay edenleriz” sözü, { إِنَّا مَعَكُمْ } “Biz sizinle beraberiz” sözüne nasıl bağlanır?» dersen, derim ki: Bu onun tekitidir; zira { إِنَّا مَعَكُمْ } sözünün manası Yahudilikte sebattır. { إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } sözü ise İslâm'ı onların tarafından reddetmek ve savmaktır; çünkü bir şeyle alay eden ve onu hafife alan kimse onu inkâr etmiş ve hesaba katılır bir şey olmasını savmış olur. Bir şeyin zıddını savmak ise onun sebatını tekit etmektir. Veya ondan bedeldir; çünkü İslâm'ı küçümseyen kimse küfrü yüceltmiş olur. Yahut da istînâftır; sanki kendilerine { إِنَّا مَعَكُمْ } dediklerinde onlara itiraz edilmiş ve: «Eğer bizimle beraber olduğunuz doğruysa İslâm ehline uymanızın sebebi nedir?» denilmiş, onlar da: { إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } demişlerdir.
والاستهزاء: السخرية والاستخفاف، وأصل الباب الخفة- من الهزء وهو القتل السريع- وهزأ يهزأ: مات على المكان. عن بعض العرب: مشيت فغلبت فظننت لأهز أنّ على مكاني. وناقته تهزأ به: أى تسرع وتخف. فإن قلت: لا يجوز الاستهزاء على اللَّه تعالى، لأنه متعال عن القبيح، والسخرية من باب العيب والجهل. ألا ترى إلى قوله: (قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ) ، فما معنى استهزائه بهم؟ قلت: معناه إنزال الهوان والحقارة بهم، لأنّ المستهزئ غرضه الذي يرميه هو طلب الخفة والزراية ممن يهزأ به،
İstihzâ (الاستهزاء); alay etmek ve hafife almaktır. Bu kökün aslı hafifliktir; bu da ani ve hızlı ölüm anlamına gelen el-hez' (الهزء) kelimesinden gelir. Hezee yehze'ü (هزأ يهزأ), olduğu yerde hemencecik öldü demektir. Araplardan bazısının şöyle dediği nakledilmiştir: «Yürüdüm, takatim kesildi ve olduğum yerde ölüvereceğimi sandım.» Nâkatühû tehze'ü bihî (وناقته تهزأ به) denir ki, devesi onunla hızlanıp hafifçe/çevikçe yol alıyor demektir. Eğer: «Allah Teâlâ hakkında istihzâ caiz değildir; zira O çirkin fiillerden münezzehtir ve alay etmek kusur ve cehalet türündendir. { قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } “«Bizimle alay mı ediyorsun?» dediler. O da: «Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım» dedi” buyruğunu görmez misin? Öyleyse O'nun onlarla istihzâ etmesinin anlamı nedir?» dersen, derim ki: Bunun anlamı onlara zillet ve hakaret indirmektir; zira alay edenin hedeflediği gaye, kendisiyle alay edilen kimsede bir hafiflik ve itibarsızlık aramak,
وإدخال الهوان والحقارة عليه، والاشتقاق كما ذكرنا شاهد لذلك. وقد كثر التهكم في كلام اللَّه تعالى بالكفرة. والمراد به تحقير شأنهم وازدراء أمرهم، والدلالة على أن مذاهبهم حقيقة بأن يسخر منها الساخرون ويضحك الضاحكون. ويجوز أن يراد به ما مر في: (يُخادِعُونَ) من أنه يجرى عليهم أحكام المسلمين في الظاهر، وهو مبطن بادخار ما يراد بهم، وقيل: سمى جزاء الاستهزاء باسمه كقوله: (وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها) ، (فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ) . فإن قلت: كيف ابتدئ قوله: (اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ) ولم يعطف على الكلام قبله . قلت: هو استئناف في غاية الجزالة والفخامة. وفيه أن اللَّه ﷿ هو الذي يستهزئ بهم الاستهزاء الأبلغ، الذي ليس استهزاؤهم إليه باستهزاء ولا يؤبه له في مقابلته، لما ينزل بهم من النكال ويحل بهم من الهوان والذل. وفيه أن اللَّه هو الذي يتولى الاستهزاء بهم انتقاما للمؤمنين، ولا يحوج المؤمنين أن يعارضوهم باستهزاء مثله. فان قلت: فهلا قيل اللَّه مستهزئ بهم ليكون طبقا لقوله: (إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ) قلت: لأن (يستهزئ) يفيد حدوث الاستهزاء وتجدده وقتا بعد وقت، وهكذا كانت نكايات اللَّه فيهم وبلاياه النازلة بهم (أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ) وما كانوا يخلون في أكثر أوقاتهم من تهتك أستار وتكشف أسرار، ونزول في شأنهم واستشعار حذر من أن ينزل فيهم (يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ) ، (قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ ما تَحْذَرُونَ) . وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ من مدّ الجيش وأمده إذا زاده وألحق به ما يقويه ويكثره. وكذلك مدّ الدواة وأمدها: زادها ما يصلحها.
ona zillet ve hakaret sokmaktır; zikrettiğimiz iştikak da buna şahittir. Allah Teâlâ'nın kelamında kâfirlerle alay etme üslubu pek çoktur. Bundan maksat; onların durumunu küçümsemek, işlerini hakir görmek ve mezheplerinin alay edenlerin alayına, gülenlerin gülmesine layık olduğuna delalet etmektir. Bununla, { يُخادِعُونَ } bahsinde geçtiği üzere zahirde kendilerine Müslümanların hükümlerinin uygulanması, bâtında ise onlar için takdir edilen şeyin saklı tutulması da kastedilmiş olabilir. Bir görüşe göre de istihzânın cezası kendi adıyla isimlendirilmiştir; nitekim { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Kötülüğün cezası, onun misli bir kötülüktür” ve { فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ } “Kim size saldırırsa siz de ona saldırın” ayetleri böyledir. Eğer: «{ اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } ifadesine nasıl başlangıç yapılmıştır da kendisinden önceki söze atfedilmemiştir?» dersen, derim ki: Bu, son derece fasih ve görkemli bir istînâftır. Bunda, müminlerin intikamını almak üzere onlarla en beliğ istihzâyı yapacak olanın bizzat Allah Azze ve Celle olduğu, başlarına indireceği ceza ve indireceği zillet ve alçaklık karşısında onların istihzâsının bir istihzâ bile sayılmayacağı ve ona denk tutulamayacağı manası vardır. Yine bunda, müminlerin intikamını almak için onlarla alay etmeyi Allah'ın üstlendiği ve müminleri benzer bir alayla onlara karşılık vermeye muhtaç bırakmadığı manası vardır. Eğer: «{ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } sözüne denk olması için neden 'Allâhu müstehziün bihim' denilmedi?» dersen, derim ki: Çünkü { يستهزئ } fiili, istihzânın zaman zaman meydana gelmesini ve yenilenmesini ifade eder. Nitekim Allah'ın onlara vurduğu darbeler ve başlarına inen belalar da böyleydi: { أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ } “Görmüyorlar mı ki onlar her yıl bir veya iki defa fitneye (imtihana) uğratılıyorlar?”. Çoğu zamanlarında perdelerin yırtılmasından, sırların açığa çıkmasından, haklarında ayetlerin inmesinden ve haklarında ayet ineceğinden korku duymaktan kurtulamazlardı: { يَحْذَرُ الْمُنافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِما فِي قُلُوبِهِمْ } “Münafıklar, kalplerinde olanı kendilerine haber verecek bir surenin aleyhlerine inmesinden çekinirler”, { قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ ما تَحْذَرُونَ } “De ki: Alay edin bakalım! Şüphesiz Allah, çekindiğiniz şeyi ortaya çıkaracaktır”. { وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ } “ve taşkınlıkları içinde onlara mühlet verir” ifadesi; bir orduyu artırıp onu güçlendirecek ve çoğaltacak şeyleri ona kattığında söylenen 'medde'l-ceyşe ve emaddehû' (مدّ الجيش وأمده) ifadesindendir. Aynı şekilde 'medde'd-devâte ve emaddehâ' (مدّ الدواة وأمدها), hokka içine onu ıslah edecek şeyi ilave etti demektir.
ومددت السرج والأرض: إذا استصلحتهما بالزيت والسماد. ومده الشيطان في الغى وأمده:
'Mededtü's-sürâce ve'l-arda' (ومددت السرج والأرض) denir ki; kandili yağ ile, toprağı da gübre ile ıslah edip beslediğinde söylenir. 'Ve meddehü'ş-şeytânü fi'l-ğayyi ve emaddehû' (ومده الشيطان في الغى وأمده) ise;
إذا واصله بالوساوس حتى يتلاحق غيه ويزداد انهما كافيه. فإن قلت: لم زعمت أنه من المدد دون المد في العمر والإملاء والإمهال؟ قلت: كفاك دليلا على أنه من المدد دون المد قراءة ابن كثير وابن محيصن: (وَيَمُدُّهُمْ) ، وقراءة نافع: (وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ) على أن الذي بمعنى أمهله
[Bu ifade], şeytan ona aralıksız vesvese verip neticede sapıklığı birbirini izlediği ve buna dalışı arttığı vakit [kullanılır]. Eğer: «Neden bunun ömürde uzatma, mühlet verme ve erteleme anlamındaki 'medd'den değil de 'meded' (artırma/takviye) kökünden olduğunu ileri sürdün?» dersen, derim ki: Bunun 'medd'den değil de 'meded'den olduğuna delil olarak İbn Kesîr ve İbn Muhaysın'ın { وَيَمُدُّهُمْ } [şeklindeki 'yümiddühüm'] kıraati ile Nâfi'in { وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ } [şeklindeki 'yümiddûnehüm'] kıraati sana yeter; zira mühlet verme anlamında olan...
إنما هو مدّ له مع اللام كأملى له. فان قلت: فكيف جاز أن يوليهم اللَّه مددا في الطغيان وهو فعل الشياطين؟ ألا ترى إلى قوله تعالى: (وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ) ؟ قلت: إما أن يحمل على أنهم لما منعهم اللَّه ألطافه التي يمنحها المؤمنين، وخذلهم بسبب كفرهم وإصرارهم عليه، بقيت قلوبهم بتزايد الرين والظلمة فيها، تزايد الانشراح والنور في قلوب المؤمنين فسمى ذلك التزايد مدداً. وأسند إلى اللَّه سبحانه لأنه مسبب عن فعله بهم بسبب كفرهم. وإما على منع القسر والإلجاء وإما على أن يسند فعل الشيطان إلى اللَّه لأنه بتمكينه وإقداره والتخلية بينه وبين إغواء عباده.
tıpkı 'emlâ lehû' (أملى له) gibi ancak lâm harfiyle birlikte 'medde lehû' (مدّ له) şeklinde olandır. Eğer: «Peki, azgınlıkta yardım ve destek vermek şeytanların fiili iken Allah'ın onlara bunu vermesi nasıl caiz olur? Allah Teâlâ'nın: { وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ } “Kardeşleri ise onları sapıklığa sürükler” buyruğunu görmez misin?» dersen, derim ki: Bu ya şöyle yorumlanır: Allah onlara müminlere bahşettiği lütuflarını engelleyip küfürleri ve onda ısrarları sebebiyle onları yardımsız bıraktığında; müminlerin kalplerinde inşirah ve nurun artmasına karşılık onların kalplerinde de pas ve karanlığın artması devam etmiştir; işte bu artışa 'meded' (artırma/takviye) denmiştir. Allah'a isnat edilmesi ise, onların küfürleri sebebiyle Allah'ın onlara yaptığı muamelenin bir neticesi olmasındandır. Ya da zorlama ve mecbur bırakmanın menedilmesine yorulur; yahut da şeytanın fiili Allah'a isnat edilmiştir, çünkü bu O'nun imkân vermesi, güç yetirtmesi ve şeytanı kullarını azdırma hususunda serbest bırakmasıyladır.
فإن قلت: فما حملهم على تفسير المدّ في الطغيان بالإمهال وموضوع اللغة كما ذكرت لا يطاوع عليه؟ قلت: استجرّهم إلى ذلك خوف الإقدام على أن يسندوا إلى اللَّه ما أسندوا إلى الشياطين ولكن المعنى الصحيح ما طابقه اللفظ وشهد لصحته، وإلا كان منه بمنزلة الأروى من النعام.
Eğer: «Peki, lügatin yapısı senin zikrettiğin gibi buna imkân tanımazken onları azgınlıkta artırmayı mühlet vermekle tefsir etmeye sevk eden nedir?» dersen, derim ki: Onları buna sürükleyen şey, şeytanlara isnat ettikleri bir şeyi Allah'a isnat etme cüretinden korkmalarıdır. Ancak sahih mana; lafzın mutabık olduğu ve sıhhatine şehadet ettiği manadır; aksi takdirde devekuşu ile dağ keçisi arasındaki zıtlık gibi olur.
ومن حق مفسر كتاب اللَّه الباهر وكلامه المعجز، أن يتعاهد في مذاهبه بقاء النظم على حسنه والبلاغة على كمالها وما وقع به التحدّى سليما من القادح، فإذا لم يتعاهد أوضاع اللغة فهو من تعاهد النظم والبلاغة على مراحل. ويعضد ما قلناه قول الحسن في تفسيره: في ضلالتهم يتمادون، وأن هؤلاء من أهل الطبع. والطغيان: الغلو في الكفر، ومجاوزة الحدّ في العتوّ.
Allah'ın apaçık ve muazzam Kitabı'nı ve muciz kelamını tefsir eden kimseye düşen; benimsediği görüşlerde nazmın güzelliğini, belagatin kemalini ve meydan okumanın gerçekleştiği hususları her türlü kusurdan salim tutmaya özen göstermesidir. Şayet lügat kurallarını gözetmezse, nazmı ve belagati gözetmekten fersah fersah uzak kalır. Söylediğimizi, Hasan[-ı Basrî]'nin tefsirindeki şu sözü de desteklemektedir: «Sapıklıkları içinde süregiderler ve bunlar kalpleri mühürlenmiş kimselerdendir.» Tuğyân (الطغيان) ise; küfürde aşırı gitmek ve azgınlıkta haddi aşmaktır.
وقرأ زيد بن على رضى اللَّه عنه: (في طغيانهم) بالكسر وهما لغتان، كلقيان ولقيان، وغنيان وغنيان. فان قلت: أى نكتة في إضافته اليهم؟ قلت: فيها أن الطغيان والتمادي في الضلالة مما اقترفته أنفسهم واجترحته أيديهم، وأن اللَّه بريء منه ردّاً لاعتقاد الكفرة القائلين: لو شاء
Zeyd b. Ali radıyallâhu anh [bu kelimeyi] kesre ile (fi tığyânihim) şeklinde okumuştur. Bu ikisi (tığyân ve tuğyân); lıkyân ve lukyân, gınyân ve gunyân gibi iki ayrı lehçedir/kullanımdır. Eğer: «Tuğyanın onlara izafe edilmesindeki nükte (incelik) nedir?» dersen, derim ki: Bundaki [nükte]; tuğyanın ve sapıklıkta diretmenin bizzat kendi nefislerinin irtikâp ettiği ve kendi ellerinin kazandığı bir cürüm olduğuna, [«Allah] dileseydi
اللَّه ما أشركنا، ونفياً لوهم من عسى يتوهم عند إسناد المدّ إلى ذاته لو لم يضف الطغيان اليهم ليميط الشبه ويقلعها ويدفع في صدر من يلحد في صفاته. ومصداق ذلك أنه حين أسند المدّ إلى الشياطين، أطلق الغىّ ولم يقيده بالإضافة في قوله: (وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ) .
biz ortak koşmazdık» diyen kâfirlerin inancını reddetmek ve medd fiili O'nun zâtına isnat edildiğinde —şayet tuğyan onlara izafe edilmeseydi— vehme kapılabilecek kimselerin kuruntusunu yok etmek içindir; ta ki şüpheleri bertaraf edip kökünden kazısın ve O'nun sıfatlarında haktan sapanların göğsüne vursun. Bunun doğruluğunun kanıtı; meddi şeytanlara isnat ettiği zaman, { وَإِخْوانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ } “Kardeşleri ise onları sapıklığa sürükler” ayetinde olduğu gibi 'el-ğay' (الغىّ) kelimesini mutlak bırakıp izafetle sınırlandırmamış olmasıdır.
والعمه: مثل العمى، إلا أن العمى عامّ في البصر والرأى، والعمه في الرأى خاصة، وهو التحير والتردّد، لا يدرى أين يتوجه. ومنه قوله: بالجاهلين العمه، أى الذين لا رأى لهم ولا دراية بالطرق. وسلك أرضاً عمهاء: لا منار بها ومعنى اشتراء الضلالة بالهدى: اختيارها عليه واستبدالها به، على سبيل الاستعارة، لأنّ الاشتراء فيه إعطاء بدل وأخذ آخر . ومنه:
Ameh (العمه), 'amâ' (العمى) gibidir; ancak amâ hem gözde hem de basirette/görüşte umumidir, ameh ise sadece basirete ve görüşe mahsustur. O da nereye yöneleceğini bilemeyip hayret ve tereddüt içinde kalmaktır. Şairin «Görüşsüz, yol bilmeyen cahillerle...» sözü bundandır; yani hiçbir görüşü ve yol bilgisi olmayan kimseler demektir. 'Ve seleke ardan amhâe' (وسلك أرضاً عمهاء) denir ki; işaret ve alameti bulunmayan bir yola girdiğinde söylenir. Hidayet karşılığında sapıklığı satın almanın manası ise; istiâre yoluyla sapıklığı hidayete tercih etmek ve onu onunla değiştirmektir. Çünkü satın almada bir karşılık verip diğerini alma vardır. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
أَخَذْتُ بالجُمَّةِ رَأْساً أزْعَرَا … وبالثَّنَايَا الْوَاضِحَاتِ الدَّرْدَرَا
«Gür saçlı başa karşılık dökük saçlı başı, bembeyaz dişlere karşılık dökülmüş dişleri aldım;»
وبالطَّوِيلِ العُمْرِ عُمْراً حَيْدَرَا … كما اشْتَرَى المُسْلِمُ إذْ تَنَصَّرَا
«Uzun bir ömre karşılık da kısacık bir ömrü aldım; tıpkı Müslümanın Hristiyan olduğunda satın alması gibi.»
وعن وهب: قال اللَّه ﷿ فيما يعيب به بنى إسرائيل: «تفقهون لغير الدين، وتعلمون لغير العمل، وتبتاعون الدنيا بعمل الآخرة» . فان قلت: كيف اشتروا الضلالة بالهدى وما كانوا على هدى؟ قلت: جعلوا لتمكنهم منه وإعراضه لهم كأنه في أيديهم، فإذا تركوه إلى
Vehb’den [nakledildiğine göre] Allah Azze ve Celle, İsrâiloğullarını kınadığı hususlarda şöyle buyurmuştur: «Din için değil [başka maksatlarla] fıkıh öğreniyorsunuz, amel etmek için değil [başka heveslerle] ilim tahsil ediyorsunuz ve ahiret ameliyle dünyayı satın alıyorsunuz.» Eğer: «Onlar hidayet üzere değillerken nasıl hidayet karşılığında sapıklığı satın aldılar?» dersen, derim ki: Onlar hidayeti elde etme imkânına sahip olmaları ve onun kendilerine sunulmuş olması sebebiyle sanki hidayet ellerindeymiş gibi kabul edildiler; dolayısıyla onu bırakıp
الضلالة فقد عطلوه واستبدلوها به، ولأن الذين القيم هو فطرة اللَّه التي فطر الناس عليها، فكل من ضل فهو مستبدل خلاف الفطرة والضَّلالَةَ الجور عن الفصد وفقد الاهتداء. يقال. ضلّ منزله، وضل دريص نفقه فاستعير للذهاب عن الصواب في الدين. والربح: الفضل على رأس المال، ولذلك سمى:
sapıklığa gittiklerinde onu boşa çıkarmış ve onun yerine sapıklığı almış olurlar. Bir de dosdoğru din, Allah'ın insanları üzerine yarattığı fıtrattır; dolayısıyla sapan herkes fıtratın zıddını tercih etmiş olur. 'Ed-Dalâlet' (الضَّلالَةَ); hedeften sapmak ve doğru yolu bulamamaktır. Nitekim «Evini kaybetti/yolunu şaşırdı» ve «Kertenkele yavrusu yuvasını şaşırdı» denir; buradan istiare yoluyla dinde doğrudan sapmak manasında kullanılmıştır. Ribih (الربح) ise; sermaye üzerindeki fazlalıktır. Bu sebeple ona
الشف، من قولك: أشف بعض ولده على بعض، إذا فضله. ولهذا على هذا شف. والتجارة:
'eş-şeff' (الشف) denilmiştir; bu da «Çocuklarından birini diğerine üstün tuttu» anlamındaki 'eşeffe ba'da veledihî alâ ba'd' (أشف بعض ولده على بعض) sözünden gelir. «Bunun şuna üstünlüğü/fazlası vardır» denir. Ticaret (التجارة) ise;
صناعة التاجر، وهو الذي يبيع ويشترى للربح. وناقة تاجرة: كأنها من حسنها وسمنها تبيع نفسها. وقرأ ابن أبى عبلة (تجاراتهم) . فإن قلت: كيف أسند الخسران إلى التجارة وهو لأصحابها؟ قلت: هو من الإسناد المجازى، وهو أن يسند الفعل إلى شيء يتلبس بالذي هو في الحقيقة له، كما تلبست التجارة بالمشترين. فإن قلت: هل يصح: ربح عبدك وخسرت جاريتك، على الإسناد المجازى؟ قلت: نعم إذا دلت الحال. وكذلك الشرط في صحة:
tüccarın mesleğidir; o da kâr amacıyla alıp satan kimsedir. 'Nâkatün tâciretün' (ناقة تاجرة) denir ki; güzelliği ve semizliği sebebiyle sanki kendini satan bir dişi deve demektir. İbn Ebî Able ise { تجاراتهم } şeklinde okumuştur. Eğer: «Hüsran (zarar) ticaret sahiplerine ait iken ticarete nasıl isnat edilmiştir?» dersen, derim ki: Bu mecâz-ı aklî kabilindendir; o da fiilin, hakikatte ait olduğu şeyle irtibatı bulunan bir şeye isnat edilmesidir; tıpkı ticaretin alıcılara bağlı olması gibi. Eğer: «Mecâz-ı aklî yoluyla 'Kölen kâr etti, cariyen zarar etti' demek sahih olur mu?» dersen, derim ki: Evet, durum buna delalet ettiği takdirde sahih olur. Aynı şekilde,
رأيت أسداً، وأنت تريد المقدام إن لم تقم حال دالة لم يصح. فإن قلت: هب أنّ شراء الضلالة بالهدى وقع مجازاً في معنى الاستبدال، فما معنى ذكر الربح والتجارة؟ كأن ثمّ مبايعة على الحقيقة . قلت: هذا من الصنعة البديعة التي تبلغ بالمجاز الذروة العليا، وهو أن تساق كلمة مساق المجاز، ثم تقفى بأشكال لها وأخوات، إذا تلاحقن لم تر كلاما أحسن منه ديباجة وأكثر ماء ورونقا، وهو المجاز المرشح. وذلك نحو قول العرب في البليد: كأن أذنى قلبه خطلا، وإن جعلوه كالحمار، ثم رشحوا ذلك روما لتحقيق البلادة، فادعوا لقلبه أذنين، وادعوا لهما الخطل ، ليمثلوا البلادة تمثيلا يلحقها ببلادة الحمار مشاهدة معاينة. ونحوه:
[Cesur bir adamı kastederek] «Bir aslan gördüm» [demenin sıhhati için de durumun buna delalet etmesi şarttır]; delalet eden bir durum bulunmazsa bu [ifade] sahih olmaz. Eğer: «Doğru yola karşılık sapıklığı satın almanın, değiştirme anlamında mecaz olarak kullanıldığını kabul edelim; peki kâr ve ticaretin zikredilmesinin anlamı nedir? Sanki ortada hakiki bir alışveriş varmış gibi [zikredilmiştir]» dersen, derim ki: Bu, mecazı en zirve noktaya ulaştıran bedî'î sanatlardandır. O da bir kelimenin mecaz yoluyla zikredilip ardından bu mecaza uygun benzer ve kardeş ifadelerin sıralanmasıdır. Bunlar peş peşe geldiğinde üslubu bundan daha güzel, letafeti ve parlaklığı daha fazla bir kelam göremezsin; işte bu, müraşşah mecazdır (mecâz-ı müraşşah). Tıpkı Arapların anlayışsız/ahmak kimse hakkında: «Sanki kalbinin iki kulağı sarkıktır» demeleri gibidir. Onu eşeğe benzetmişler, sonra ahmaklığını iyice pekiştirmek maksadıyla bunu müraşşah kılarak kalbi için iki kulak iddia etmişler ve eşeğin bizzat müşahede edilen ahmaklığına denk bir ahmaklığı temsil yoluyla tasvir etmek için bu kulakların da sarkık olduğunu ileri sürmüşlerdir. Şu [mısralar] da bu kabildendir:
ولَما رَأَيْتُ النَّسْرَ عَزَّ ابْنَ دَأْيَةٍ … وعَشَّشَ في وَكْرَيْهِ جَاشَ لهُ صَدْرِى
«Akbabanın kargaya galip geldiğini ve onun iki yuvasına tünediğini gördüğümde, göğsüm bunun için kabardı.»
لما شبه الشيب بالنسر، والشعر الفاحم بالغراب، أتبعه ذكر التعشيش والوكر. ونحوه قول بعض فتاكهم في أمّه:
Saçtaki beyazlığı akbabaya, simsiyah saçı da kargaya benzettiğinde, bunun ardından yuva yapmayı ve tünemeyi zikretmiştir. Cengâverlerinden birinin annesi hakkında söylediği şu söz de bu kabildendir:
فما أُمُّ الرّدين وإنْ أَدَلَّتْ … بِعالِمَةٍ بأَخْلاقِ الْكِرَامِ
«Ümmü Rudeyn ne kadar nazlansa da, kerem sahibi kimselerin ahlakını bilmez.»
إذَا الشّيْطانُ قَصَّعَ في قَفَاها … تَنفّقْناهُ بالحُبُلِ التُّوَامِ
«Şeytan onun ensesindeki gizli deliğe girdiğinde, onu bükülmüş sağlam iplerle kaçış deliğinden çekip çıkarırız.»
أى إذا دخل الشيطان في قفاها استخرجناه من نافقائه بالحبل المثنى المحكم. يريد: إذا حردت وأساءت الخلق اجتهدنا في إزالة غضبها وإماطة ما يسوء من خلقها. استعار التقصيع أوّلا، ثم ضم إليه التنفق، ثم الحبل التوام. فكذلك لما ذكر سبحانه الشراء أتبعه ما يشاكله ويواخيه وما يكمل ويتم بانضمامه إليه، تمثيلا لخسارهم وتصويراً لحقيقته. فإن قلت: فما معنى قوله (فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ) . قلت: معناه أنّ الذي يطلبه التجار في متصرفاتهم
Yani: «Şeytan onun ensesinden girdiğinde, onu sağlamca bükülmüş iki kat iple kaçış deliğinden (nâfikâ) çekip çıkarırız.» [Şair] şunu kastetmektedir: Kadın öfkelenip hırçınlaştığında ve ahlakını bozduğunda, onun öfkesini gidermek ve çirkinleşen huyunu düzeltmek için var gücümüzle çabalarız. [Şair] önce taksî‘ (yer faresinin yuvasına girmesi) fiilini istiare yapmış, ardından buna teneffuk (kaçış deliğinden çıkması) fiilini ve son olarak da tüvâm (çift bükümlü) ipi eklemiştir. Aynen bunun gibi, Yüce Allah da satın almayı { اشْتَرَوُا } zikrettiğinde, onların uğradığı zararı somutlaştırmak (temsil) ve bunun hakikatini tasvir etmek maksadıyla, onunla bağdaşan, ona kardeş olan ve kendisine katılmasıyla anlamı tamamlayıp yetkinleştiren [ticaret ve kâr gibi] unsurları peşinden getirmiştir. Eğer: “{ فَمَا رَبِحَتْ تِجَارَتُهُمْ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ } ‘Onların ticareti kazanç sağlamadı ve kendileri de doğru yolu bulmuş değillerdi.’ ayetinin anlamı nedir?” dersen, şöyle derim: Bunun anlamı şudur: Tüccarların alım-satım ve tasarruflarında peşinde oldukları şey...
شيئان: سلامة رأس المال، والربح. وهؤلاء قد أضاعوا الطلبتين معاً، لأن رأس ما لهم كان هو الهدى، فلم يبق لهم مع الضلالة. وحين لم يبق في أيديهم إلا الضلالة، لم يوصفوا بإصابة الربح. وإن ظفروا بما ظفروا به من الأغراض الدنيوية لأن الضال خاسر دامر، ولأنه لا يقال لمن لم يسلم له رأس ماله: قد ربح، وما كانوا مهتدين لطرق التجارة كما يكون التجار المتصرفون العالمون بما يربح فيه ويخسر.
iki şey vardır: Sermayenin selameti ve kâr. Bunlar ise her iki talebi birden zayi etmişlerdir; çünkü onların sermayesi hidayetti, sapıklıkla beraber hidayet ellerinde kalmadı. Ellerinde sapıklıktan başka bir şey kalmayınca da kâr elde etmiş olarak nitelenmediler. Dünyevi gayelerden elde ettiklerini elde etmiş olsalar bile böyledir; zira sapkın kimse helak olmuş bir zarardadır ve sermayesini kurtaramayan kimseye «kâr etti» denilmez. Onlar, neyden kâr neyden zarar edileceğini bilen faal tüccarlar gibi ticaretin yollarına da hidayet bulmuş değillerdi.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٧ الى ١٨]
[Bakara Suresi (2): 17-18. Ayetler]
مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لا يُبْصِرُونَ (١٧) صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ (١٨)
{ مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لا يُبْصِرُونَ (١٧) صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ (١٨) } “Onların durumu, bir ateş yakan kimsenin haline benzer. Ateş çevresini aydınlattığı zaman, Allah onların nurlarını giderdi ve onları göremez bir halde karanlıklar içinde bıraktı. (17) Onlar sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; artık geri de dönemezler. (18)”
لما جاء بحقيقة صفتهم عقبها بضرب المثل زيادة في الكشف وتتميما للبيان. ولضرب العرب الأمثال واستحضار العلماء المثل والنظائر- شأن ليس بالخفي في إبراز خبيات المعاني، ورفع الأستار عن الحقائق، حتى تريك المتخيل في صورة المحقق، والمتوهم في معرض المتيقن، والغائب كأنه مشاهد. وفيه تبكيت للخصم الألد، وقمع لسورة الجامح الأبىّ، ولأمر مّا أكثر اللَّه في كتابه المبين وفي سائر كتبه أمثاله، وفشت في كلام رسول اللَّه ﷺ وكلام الأنبياء والحكماء. قال اللَّه تعالى: (وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ) ومن سور الإنجيل سورة الأمثال. والمثل في أصل كلامهم: بمعنى المثل، وهو النظير. يقال:
Onların hakiki vasfını getirdikten sonra, durumu daha fazla açıklığa kavuşturmak ve beyanı tamamlamak üzere ardından mesel darbetmiştir. Arapların meseller getirmesi ve âlimlerin benzerleri ve misalleri zikretmesi; gizli manaları açığa çıkarmada ve hakikatlerin üzerinden perdeleri kaldırmada gizli olmayan büyük bir öneme sahiptir; öyle ki hayal edileni gerçekleşmiş suretinde, vehmedileni kesinleşmiş şeklinde ve gayb olanı sanki gözle görülüyormuş gibi sana gösterir. Bunda en inatçı hasmı susturma ve dik başlı, serkeş kimsenin taşkınlığını kırma gücü vardır. İşte mühim bir hikmetten ötürüdür ki Allah apaçık Kitabı'nda ve diğer bütün kitaplarında mesellerini çokça zikretmiş; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kelamında, peygamberlerin ve hikmet ehlinin sözlerinde de meseller yaygın olmuştur. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ } “İşte biz bu misalleri insanlara getiriyoruz; fakat onları ancak ilim sahipleri akleder”. İncil surelerinden biri de Meseller Suresi'dir. Mesel (المثل) kelimesi, Arapların asıl kelamında 'misl' (المثل) manasındadır ki o da benzer/denk demektir. Nitekim:
مثل ومثل ومثيل، كشبه وشبه وشبيه. ثم قيل للقول السائر الممثل مضربه بمورده: مثل.
'şibh' (شبه), 'şebeh' (شبه) ve 'şebîh' (شبيه) gibi 'mesel' (مثل), 'misl' (مثل) ve 'mesîl' (مثيل) denir. Daha sonra, irat edildiği yere (mevrid) vurulduğu yerin (madrib) benzetildiği yaygın söze 'mesel' denilmiştir.
ولم يضربوا مثلا، ولا رأوه أهلا للتسيير، ولا جديرا بالتداول والقبول، إلا قولا فيه غرابة من بعض الوجوه. ومن ثمّ حوفظ عليه وحمى من التغيير. فإن قلت: ما معنى مثلهم كمثل الذي استوقد نارا، وما مثل المنافقين ومثل الذي استوقد نارا حتى شبه أحد المثلين بصاحبه؟ قلت: قد استعير المثل استعارة الأسد للمقدام، للحال أو الصفة أو القصة، إذا كان لها شأن وفيها غرابة، كأنه قيل: حالهم العجيبة الشأن كحال الذي استوقد نارا. وكذلك قوله:
Araplar, bir yönüyle gariplik ve fevkaladelik barındırmayan hiçbir sözü mesel olarak irat etmemişler, onu yayılmaya layık, dillerde dolaşmaya ve kabul görmeye elverişli bulmamışlardır. Bu sebepledir ki mesel muhafaza edilmiş ve değiştirilmekten korunmuştur. Eğer: «Onların durumu bir ateş yakan kimsenin haline benzer sözünün manası nedir? Münafıkların durumu ile ateş yakan kimsenin durumu nedir ki iki durumdan biri diğerine benzetilmiştir?» dersen, derim ki: Mesel kelimesi; tıpkı cesur kimse için 'aslan' kelimesinin istiare edilmesi gibi, mühim bir konumu ve garipliği bulunan hal, sıfat veya kıssa için istiare edilmiştir; sanki: «Onların hayret verici hali, bir ateş yakan kimsenin hali gibidir» denilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da böyledir:
(مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ) أى وفيما قصصنا عليك من العجائب: قصة الجنة العجيبة. ثم أخذ في بيان عجائبها. وللَّه المثل الأعلى: أى الوصف الذي له شأن من العظمة والجلالة.
{ مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ } “Müttakilere vaad olunan cennetin misali/özelliği şöyledir”, yani «Sana anlattığımız harikulade kıssalar arasında o hayret verici cennetin kıssası da vardır» demektir; sonra da cennetin harikalarını beyana başlamıştır. «En yüce mesel Allah'ındır» ifadesi de azamet ve celalden payı olan en yüce sıfat manasındadır.
(مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ) : أى صفتهم وشأنهم المتعجب منه. ولما في المثل من معنى الغرابة قالوا:
{ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ } “Onların Tevrat'taki misalleri”, yani onların hayret verici sıfatları ve durumları demektir. Mesel kelimesinde gariplik manası bulunduğu içindir ki:
فلان مثلة في الخير والشر، فاشتقوا منه صفة للعجيب الشأن. فإن قلت: كيف مثلت الجماعة بالواحد؟ قلت: وضع الذي موضع الذين، كقوله: (وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا) والذي سوّغ
«Falanca kimse hayırda ve şerred bir meseldir (örnektir)» demişler ve ondan harikulade durumlar için sıfat türetmişlerdir. Eğer: «Çoğul bir topluluk nasıl tek bir şahısla temsil edilmiştir?» dersen, derim ki: Tıpkı { وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا } “onların daldığı gibi siz de daldınız” ayetinde olduğu gibi 'ellezî' (الذي), 'ellezîne' (الذين) yerine konulmuştur. 'Ellezî' lafzının
وضع الذي موضع الذين، ولم يجز وضع القائم موضع القائمين ولا نحوه من الصفات أمران:
'ellezîne' yerine konulmasını caiz kılan —hâlbuki 'el-kâim' (القايم) kelimesinin 'el-kâimîn' (القايمين) veya benzeri sıfatlar yerine konulması caiz değildir— iki husus vardır:
أحدهما: أنّ «الذي» لكونه وصلة إلى وصف كل معرفة بجملة، وتكاثر وقوعه في كلامهم، ولكونه مستطالا بصلته، حقيق بالتخفيف، ولذلك نهكوه بالحذف فحذفوا ياءه ثم كسرته ثم اقتصروا به على اللام وحدها في أسماء الفاعلين والمفعولين. والثاني: أن جمعه ليس بمنزلة جمع غيره بالواو والنون. وإنما ذاك علامة لزيادة الدلالة. ألا ترى أن سائر الموصولات لفظ الجمع، والواحد فيهن واحد. أو قصد جنس المستوقدين. أو أريد الجمع أو الفوج الذي استوقد نارا. على أنّ المنافقين وذواتهم لم يشبهوا بذات المستوقد حتى يلزم منه تشبيه الجماعة بالواحد إنما شبهت قصتهم بقصة المستوقد. ونحوه قوله: (مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوها كَمَثَلِ الْحِمارِ يَحْمِلُ أَسْفاراً) ، وقوله: (يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ) .
Birincisi: 'Ellezî' (الذي) kelimesi; her marife kelimenin bir cümleyle vasıflanmasına bir vasıta olması, kelamlarında pek çok vuku bulması ve sılasıyla birlikte uzayıp gitmesi sebebiyle hafifletilmeye layıktır. Bu yüzden hazif yoluyla onu yıpratmışlar; yâ harfini, sonra kesresini hazfetmişler, sonra da ism-i fail ve ism-i mefullerde sadece tek başına lâm harfiyle yetinmişlerdir. İkincisi: Onun çoğulu, diğer kelimelerin vâv ve nûn ile yapılan çoğulu gibi değildir. Bu çoğul eki ancak delaleti artırmak için bir alamettir. Diğer ism-i mevsullerin lafzının çoğulda da tekilde de aynı olduğunu görmez misin? Veyahut ateş yakanların cinsi kastedilmiştir; ya da ateş yakan topluluk veya kafile murat edilmiştir. Kaldı ki münafıkların bizzat kendileri ateş yakanın bizzat kendisine benzetilmiş değildir ki çoğulun tekile teşbihi gereksin; bilakis onların kıssası, ateş yakanın kıssasına benzetilmiştir. { مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوها كَمَثَلِ الْحِمارِ يَحْمِلُ أَسْفاراً } “Tevrat'la yükümlü tutulup da sonra onun hakkını vermeyenlerin durumu, koca koca kitaplar taşıyan eşeğin durumu gibidir” ayeti ve { يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ } “Sana, ölüm baygınlığına düşmüş kimsenin bakışı gibi bakarlar” buyruğu da bu kabildendir.
ووقود النار: سطوعها وارتفاع لهبها. ومن أخواته: وقل في الجبل إذا صعد وعلا، والنار:
Ateşin vukûdu (وقود النار); parlaması ve alevinin yükselmesidir. Onun kardeşlerinden biri de; dağa tırmanıp yükseldiğinde söylenen 'vekala fi'l-cebeli' (وقل في الجبل) ifadesidir. Nâr (ateş) ise;
جوهر لطيف مضيء حارّ محرق. والنور: ضوءها وضوء كل نير، وهو نقيض الظلمة.
latif, aydınlatıcı, sıcak ve yakıcı bir cevherdir. Nûr ise; ateşin aydınlığı ve her ışık verenin ışığıdır; o, zulmetin (karanlığın) zıddıdır.
واشتقاقها من نار ينور إذا نفر لأنّ فيها حركة واضطرابا، والنور مشتق منها. والإضاءة:
Ateş kelimesinin iştikakı, ürküp kaçtığında söylenen 'nâre yenûru' (نار ينور) fiilindendir; çünkü ateşte bir hareket ve çalkantı vardır. Nûr da ondan türetilmiştir. İdâet (الإضاءة) ise;
فرط الإنارة. ومصداق ذلك قوله: (هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً) ، وهي في الآية متعدية. ويحتمل أن تكون غير متعدية مسندة إلى ما حوله. والتأنيث للحمل على المعنى لأنّ ما حول المستوقد أماكن وأشياء. ويعضده قراءة ابن أبى عبلة (ضاءت) . وفيه وجه آخر، وهو أن يستتر في الفعل ضمير النار. ويجعل إشراق ضوء النار حوله بمنزلة إشراق النار نفسها، على أنّ ما مزيدة أو موصولة في معنى الأمكنة. وحَوْلَهُ نصب على الظرف وتأليفه للدوران والإطافة. وقيل للعام: حول لأنه يدور. فإن قلت: أين جواب لما؟
aydınlatmanın fevkaladeliğidir. Bunun doğruluğunun kanıtı; { هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً } “Güneşi aydınlatıcı, ayı da bir nûr kılan O'dur” ayetidir. Bu fiil ayette müteaddidir (geçişlidir). Müteaddi olmayıp { ما حَوْلَهُ } ifadesine isnat edilmiş olması da muhtemeldir. Fiilin müennes kılınması ise manaya hamledilmesindendir; çünkü ateş yakanın çevresindeki şeyler birtakım mekânlar ve nesnelerdir. İbn Ebî Able'nin { ضاءت } kıraati de bunu destekler. Bu hususta diğer bir vecih de fiilde ateşin zamirinin müstetir (gizli) olmasıdır; böylece ateşin ışığının onun etrafını parlatması, bizzat ateşin parlaması kabilinden kılınır; bu durumda 'mâ' (ما) zâittir veya mekânlar manasında ism-i mevsuldür. { حَوْلَهُ } kelimesi zarf olarak mansuptur; onun harf yapısı dönmek ve çevrelemek manasını ifade eder. Seneye 'havl' (حول) denilmiştir, çünkü o dönüp tamamlanır. Eğer: «'Lemmâ' (لما) edatının cevabı nerededir?» dersen,
قلت: فيه وجهان: أحدهما أن جوابه ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ. والثاني: أنه محذوف كما حذف في قوله: (فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ) . وإنما جاز حذفه لاستطالة الكلام مع أمن الإلباس للدالّ عليه، وكان الحذف أولى من الإثبات لما فيه من الوجازة، مع الإعراب عن الصفة التي حصل عليها المستوقد بما هو أبلغ من اللفظ في أداء المعنى، كأنه قيل: فلما أضاءت ما حوله خمدت فبقوا خابطين في ظلام، متحيرين متحسرين على فوت الضوء، خائبين بعد الكدح في إحياء النار.
Derim ki: Bu hususta iki vecih vardır: Birincisi, onun cevabının { ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } “Allah onların nurlarını giderdi” [ifadesi] olmasıdır. İkincisi ise, { فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ } “Onu götürdükleri zaman” ayetinde hazfedildiği gibi [burada da] hazfedilmiş olmasıdır. Ona delalet eden bir karinenin bulunması sebebiyle yanlış anlaşılma ihtimali ortadan kalktığı için kelamın uzaması gerekçesiyle [cevabın] hazfedilmesi caiz olmuştur. Bu hazif, barındırdığı vecizlik ve ateş yakanın büründüğü hali lafzın manayı aktarmadaki gücünden çok daha beliğ bir şekilde ifade etmesi bakımından [cevabı] açıkça zikretmekten daha evladır. Sanki şöyle denilmiştir: Ateş etrafını aydınlatınca sönüverdi; böylece karanlıkta bocalayarak, ışığın kayboluşuna hayıflanıp şaşkına dönerek ve ateşi yakmak için çabaladıktan sonra eli boş kalarak kalakaldılar.
فإن قلت: فإذا قدّر الجواب محذوفا فبم يتعلق (ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ) ؟ قلت: يكون كلاما مستأنفاً. كأنهم لما شبهت حالهم بحال المستوقد الذي طفئت ناره، اعترض سائل فقال:
Eğer: «Cevap mahzuf kabul edildiğinde { ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } [cümlesi] nereye taalluk eder?» dersen, derim ki: Müste'nefe (yeni bir başlangıç) cümlesi olur. Sanki onların hali, ateşi sönen kimsenin haline benzetilince bir soran itiraz edip şöyle demiştir:
ما بالهم قد أشبهت حالهم حال هذا المستوقد؟ فقيل له: ذهب اللَّه بنورهم. أو يكون بدلا من
«Onlara ne oluyor da durumları bu ateş yakan kimsenin durumuna benziyor?» Bunun üzerine ona: «Allah onların nurlarını giderdi» denilmiştir. Veyahut [bu cümle], beyan yoluyla
جملة التمثيل على سبيل البيان. فإن قلت: قد رجع الضمير في هذا الوجه إلى المنافقين فما مرجعه في الوجه الثاني؟ قلت: مرجعه الذي استوقد لأنه في معنى الجمع. وأما جمع هذا الضمير وتوحيده في: (حَوْلَهُ) ، فللحمل على اللفظ تارة، وعلى المعنى أخرى. فإن قلت: فما معنى إسناد الفعل إلى اللَّه تعالى في قوله: (ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ) ؟ قلت: إذا طفئت النار بسبب سماوي ريح أو مطر، فقد أطفأها اللَّه تعالى وذهب بنور المستوقد. ووجه آخر، وهو أن يكون المستوقد في هذا الوجه مستوقد نار لا يرضاها اللَّه. ثم إما أن تكون ناراً مجازية كنار الفتنة والعداوة للإسلام، وتلك النار متقاصرة مدّة اشتعالها قليلة البقاء. ألا ترى إلى قوله:
temsil cümlesinden bedel olur. Eğer: «Bu vecihte zamir münafıklara dönmüştür; peki ikinci vecihte mercii nedir?» dersen, derim ki: Onun mercii, çoğul anlamında olduğu için { الَّذِي اسْتَوْقَدَ } lafzıdır. Bu zamirin { حَوْلَهُ } ifadesinde tekil, burada ise çoğul getirilmesi; bir defasında lafza, diğerinde ise manaya hamledilmesindendir. Eğer: «{ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } “Allah onların nurlarını giderdi” buyruğunda fiilin Allah Teâlâ'ya isnat edilmesinin anlamı nedir?» dersen, derim ki: Ateş; rüzgâr veya yağmur gibi semavi bir sebeple söndüğünde, onu Allah Teâlâ söndürmüş ve ateş yakanın nûrunu gidermiş olur. Diğer bir vecih de şudur: Bu vecihte ateş yakan kimse, Allah'ın razı olmadığı bir ateşi yakan kimsedir. Sonra bu ateş, ya fitne ve İslam'a düşmanlık ateşi gibi mecazi bir ateştir ki bu ateşin alevlenme süresi pek kısa, bekası pek azdır; Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu görmez misin:
(كُلَّما أَوْقَدُوا ناراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ) ، وإما ناراً حقيقية أوقدها الغواة ليتوصلوا بالاستضاءة بها إلى بعض المعاصي، ويتهدوا بها في طرق العبث، فأطفأها اللَّه وخيب أمانيهم. فإن قلت:
{ كُلَّما أَوْقَدُوا ناراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ } “Savaş için ne zaman bir ateş tutuşturdularsa Allah onu söndürdü”. Ya da sapkınların onunla aydınlanarak birtakım günahlara ulaşmak ve bâtıl yollarda kılavuzlanmak için yaktıkları hakiki bir ateştir ki Allah onu söndürmüş ve onların emellerini boşa çıkarmıştır. Eğer:
كيف صح في النار المجازية أن توصف بإضاءة ما حول المستوقد؟ قلت: هو خارج على طريقة المجاز المرشح فأحسن تدبره. فإن قلت: هلا قيل ذهب اللَّه بضوئهم؟ لقوله: (فَلَمَّا أَضاءَتْ) ؟
«Mecazi ateşin, ateş yakanın çevresini aydınlatmasıyla nitelenmesi nasıl sahih olur?» dersen, derim ki: Bu, mecâz-ı müraccah (güçlendirilmiş mecaz) üslubu üzere gerçekleşmiştir; bunu güzelce tefekkür et. Eğer: «{ فَلَمَّا أَضاءَتْ } “[Ateş] aydınlatınca” buyruğundan ötürü, [neden] 'Allah onların ziyasını/aydınlığını giderdi' denilmedi?» dersen,
قلت: ذكر النور أبلغ لأنّ الضوء فيه دلالة على الزيادة. فلو قيل: ذهب اللَّه بضوئهم، لأوهم الذهاب بالزيادة وبقاء ما يسمى نوراً، والغرض إزالة النور عنهم رأساً وطمسه أصلا.
derim ki: Nûr lafzının zikredilmesi daha beliğdir; zira ziyâ/ışık kelimesinde fazlalık anlamı vardır. Şayet 'Allah onların ziyasını giderdi' denilseydi, fazlalığın gittiği fakat 'nûr' olarak isimlendirilen şeyin baki kaldığı vehmi doğabilirdi; oysa maksat, nûru onlardan tamamen gidermek ve kökünden yok etmektir.
ألا ترى كيف ذكر عقيبه وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ والظلمة عبارة عن عدم النور وانطماسه، وكيف جمعها، وكيف نكرها، وكيف أتبعها ما يدل على أنها ظلمة مبهمة لا يتراءى فيها شبحان وهو قوله لا يُبْصِرُونَ. فان قلت: فلم وصفت بالإضاءة؟ قلت: هذا على مذهب قولهم:
Bunun hemen ardından { وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ } “Onları karanlıklar içinde bıraktı” buyurduğunu görmez misin? Zulmet (karanlık) ise nûrun yokluğu ve tamamen silinmesinden ibarettir. [Cenâb-ı Hakk'ın] onu nasıl çoğul getirdiğini, nasıl nekra (belirsiz) kıldığını ve ardından { لا يُبْصِرُونَ } “Görmezler” buyruğuyla, iki karaltının bile birbirini göremediği koyu bir karanlık olduğuna delalet eden ifadeyi nasıl getirdiğini görmez misin? Eğer: «Öyleyse neden aydınlatmakla nitelendi?» dersen, derim ki: Bu, [Arapların] şu sözleri kabilindendir:
للباطل صولة ثم يضمحل. ولريح الضلالة عصفة ثم تخفت، ونار العرفج مثل لنزوة كل طماح.
«Bâtılın bir debdebesi olur, sonra yok olup gider. Dalâlet rüzgârının bir kasırgası olur, sonra diner. Arfec (çalı) ateşi ise her şımarık taşkının hevesine bir misaldir.»
والفرق بين أذهبه وذهب به، أن معنى أذهبه: أزاله وجعله ذاهبا. ويقال: ذهب به إذا استصحبه ومضى به معه. وذهب السلطان بماله: أخذه (فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ) ، (إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ) . ومنه: ذهبت به الخيلاء. والمعنى: أخذ اللَّه نورهم وأمسكه، (وما يمسك فلا مرسل له) فهو أبلغ من الإذهاب. وقرأ اليماني: أذهب اللَّه نورهم. وترك: بمعنى طرح وخلى، إذا علق بواحد، كقولهم: تركه ترك ظبى ظله. فإذا علق بشيئين كان مضمناً معنى صير، فيجري مجرى أفعال القلوب كقول عنترة:
'Ezhebehû' (أذهبه) ile 'zehebe bihî' (ذهب به) arasındaki fark şudur: 'Ezhebehû'nun anlamı; onu giderdi, yok etti ve gidici kıldı demektir. 'Zehebe bihî' ise, onu beraberine alıp onunla birlikte gittiğinde söylenir. Nitekim 'Zehebe's-sultânu bi-mâlihî' [denildiğinde mânâsı]; onu aldı [el koydu] demektir. { فَلَمَّا ذَهَبُوا بِهِ } “Onu alıp götürdükleri vakit” [ve] { إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ } “O takdirde her ilâh kendi yarattığını alıp götürürdü” [ayetleri de bu kabildendir]. 'Zehebet bihi'l-huyelâ' (Kibir onu alıp götürdü / başını döndürdü) ifadesi de bundandır. Buna göre [ayetin] anlamı: Allah onların nurlarını aldı ve onu tuttu [geri vermedi]. { وَمَا يُمْسِكْ فَلَا مُرْسِلَ لَهُ } “O'nun tuttuğunu da O'ndan sonra salıverecek kimse yoktur”. Dolayısıyla bu [ifade], 'izhâb'dan (yalnızca gidermekten) daha beliğdir. Yemânî ise [bu kelimeyi] 'Ezheballâhu nûrahum' (أذهب اللَّه نورهم) şeklinde okumuştur. 'Tereke' (تَرَكَ) [fiili], tek bir [mef'ûle] bağlandığında 'bıraktı ve terk etti' anlamındadır; nitekim 'Terakehû terke zabyin zıllehû' (Ceylanın gölgesini terk edip gitmesi gibi onu terk etti) sözleri böyledir. İki şeye [iki mef'ûle] bağlandığında ise 'sayyara' (dönüştürdü, kıldı) anlamını içerir ve Antara'nın şu sözünde olduğu gibi ef'âl-i kulûb (kalp fiilleri) hükmünde cereyan eder:
فَتَرَكْتُهُ جَزَرَ السِّبَاعِ يَنُشْنَهُ
«Onu yırtıcı hayvanların parçalayacağı bir av olarak bıraktım.»
ومنه قوله: (وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ) أصله: هم في ظلمات، ثم دخل ترك فنصب الجزأين.
Cenâb-ı Hakk'ın { وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ } “Onları karanlıklar içinde bıraktı” buyruğu da bu kabildendir. Aslı: 'Hüm fî zulumâtin' (هم في ظلمات) [onlar karanlıklar içindedirler] şeklindedir; sonra 'tereke' dahil olup her iki cüzü de nasbetmiştir.
والظلمة عدم النور. وقيل: عرض ينافي النور. واشتقاقها من قولهم: ما ظلمك أن تفعل كذا:
Zulmet, nûrun yokluğudur. Nûra zıt olan bir araz olduğu da söylenmiştir. İştikakı ise Arapların: «Şunu yapmana ne zulmetti?» sözündendir;
أى ما منعك وشغلك، لأنها تسدّ البصر وتمنع الرؤية. وقرأ الحسن (ظلمات) بسكون اللام وقرأ اليماني (في ظلمة) على التوحيد. والمفعول الساقط من (لا يبصرون) من قبيل المتروك المطرح الذي لا يلتفت إلى إخطاره بالبال، لا من قبيل المقدر المنوي، كأنّ الفعل غير متعدّ أصلا، نحو (يَعْمَهُونَ) في قوله: (وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ) . فإن قلت: فيم شبهت حالهم بحال المستوقد؟ قلت: في أنهم غب الإضاءة خبطوا في ظلمة وتورّطوا في حيرة. فان قلت:
yani «Sana ne engel oldu, seni ne alıkoydu?» demektir; zira karanlık gözü örter ve görmeyi engeller. Hasan [el-Basrî], { ظُلُماتٍ } kelimesini lâm harfinin sükûnuyla (zulmât), Yemânî ise tekil olarak { في ظلمة } şeklinde okumuştur. { لا يُبْصِرُونَ } “Görmezler” ifadesinde düşen mef'ul, takdir edilip niyet edilen türden değil; zihne getirilmesine dahi iltifat edilmeyen, tamamen terk edilip atılmış türdendir. Sanki fiil; { وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } “Onları taşkınlıkları içinde şaşkınca bocalar halde bırakır” ayetindeki { يَعْمَهُونَ } fiilinde olduğu gibi, asla müteaddi (geçişli) değil gibidir. Eğer: «Onların durumu ateş yakanın durumuna hangi hususta benzetilmiştir?» dersen, derim ki: Aydınlanmanın ardından karanlıkta bocalayıp şaşkınlığa gömülmelerinde [benzetilmiştir]. Eğer:
وأين الإضاءة في حال المنافق؟ وهل هو أبداً إلا حائر خابط في ظلماء الكفر؟ قلت: المراد ما استضاءوا به قليلا من الانتفاع بالكلمة المجراة على ألسنتهم، ووراء استضاءتهم بنور هذه الكلمة ظلمة النفاق التي ترمى بهم إلى ظلمة سخط اللَّه وظلمة العقاب السرمد. ويجوز أن يشبه بذهاب اللَّه بنور المستوقد اطلاع اللَّه على أسرارهم وما افتضحوا به بين المؤمنين واتسموا به من سمة النفاق. والأوجه أن يراد الطبع، لقوله: (صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ) . وفي الآية تفسير آخر: وهو أنهم لما وصفوا بأنهم اشتروا الضلالة بالهدى، عقب ذلك بهذا التمثيل ليمثل هداهم الذي باعوه بالنار المضيئة ما حول المستوقد، والضلالة التي اشتروها وطبع بها على قلوبهم بذهاب اللَّه بنورهم وتركه إياهم في الظلمات. وتنكير النار للتعظيم. كانت حواسهم سليمة ولكن لما سدّوا عن الإصاخة إلى الحق مسامعهم، وأبوا أن ينطقوا به ألسنتهم، وأن ينظروا ويتبصروا بعيونهم جعلوا كأنما أيفت مشاعرهم وانتقضت بناها التي بنيت عليها للإحساس والإدراك كقوله:
«Münafığın durumunda aydınlanma nerede? O, ebediyen küfrün karanlığında bocalayıp duran bir şaşkından başkası mıdır ki?» dersen, derim ki: Kastedilen, dillerine pelesenk ettikleri [kelime-i tevhid] sözünden az da olsa faydalanarak elde ettikleri ışıktır. Bu kelimenin nuruyla aydınlanmalarının ardında ise onları Allah'ın gazabının karanlığına ve ebedî azabın karanlığına sürükleyen nifak karanlığı vardır. Allah'ın, ateş yakan kimsenin nurunu gidermesinin; Allah'ın onların sırlarına vâkıf olmasına, müminler arasında rezil rüsva olmalarına ve nifak damgasıyla damgalanmalarına benzetilmesi de caizdir. En uygun olanı ise { صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ } “[Onlar] sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler” buyruğundan ötürü [kalplerinin] mühürlenmesinin kastedilmiş olmasıdır. Ayette başka bir tefsir [vechi] daha vardır: Onlar hidayet karşılığında dalaleti satın almakla nitelendirildiklerinde, sattıkları hidayetlerini ateş yakan kimsenin etrafını aydınlatan ateşe; satın aldıkları ve kalplerinin üzerine mühür vurulmasına sebep olan dalaleti ise Allah'ın onların nurunu gidermesine ve onları karanlıklar içinde bırakmasına benzetmek üzere hemen peşinden bu temsil getirilmiştir. «Ateş» (nâr) kelimesinin belirsiz (nekra) gelmesi tazim (dehşet ve büyüklük ifade etmek) içindir. Onların duyuları sağlamdı; fakat kulaklarını hakkı dinlemeye tıkadıkları, dillerini onunla konuşmaktan alıkoydukları, gözleriyle [ibret nazarıyla] bakıp basiretle görmekten kaçındıkları zaman, sanki duyuları âfete uğramış, hissetmek ve idrak etmek üzere yaratılmış olan fıtrî yapıları bozulup yıkılmış gibi kılındılar; tıpkı [şairin] şu sözündeki gibi:
صُم إذا سَمِعُوا خَيْراً ذُكِرْتُ بِهِ … وإنْ ذُكِرْتُ بسُوءٍ عِنْدَهُمْ أَذِنُوا
«Benim hayırla anıldığımı duyduklarında sağırdırlar, … şayet yanlarında kötü anılırsam kulak kesilirler.»
أَصَمُّ عَمَّا سَاءَهُ سَمِيعُ
«Kendisini üzen şeylere karşı sağır, [fakat aslında] iyi işiticidir.»
أَصَمُّ عَنِ الشَّىْءِ الَّذِى لا ارِيدُهُ … وأَسْمَعُ خَلْقِ اللَّهِ حِينَ أُرِيدُ
«İstemediğim şeye karşı sağırım, … istediğim zaman ise Allah'ın mahlukatını en iyi işiteniyim.»
فأَصمَمتُ عَمْراً وأَعْمَيتُهُ … عَنِ الجُودِ والفَخْرِ يَوْمَ الفَخَار
«Amr'ı sağır ettim ve kör kıldım … övünç gününde cömertlikten ve övünmekten.»
فإن قلت: كيف طريقته عند علماء البيان؟ قلت: طريقة قولهم «هم ليوث» للشجعان، وبحور للأسخياء. إلا أنّ هذا في الصفات، وذاك في الأسماء، وقد جاءت الاستعارة في الأسماء والصفات والأفعال جميعاً. تقول: رأيت ليوثا، ولقيت صما عن الخير، ودجا الإسلام.
Eğer: «Beyan âlimleri nezdinde bunun üslubu nasıldır?» dersen, derim ki: Cesurlar için «Onlar aslandır», cömertler için «[Onlar] denizdir» demelerinin üslubudur. Ne var ki bu sıfatlarda, diğeri ise isimlerdedir; istiâre ise isimlerde, sıfatlarda ve fiillerde olmak üzere hepsinde gelmiştir. ‘Reytü lüyûsen’ (aslanlar gördüm), ‘lekîtü summen ani'l-hayr’ (hayra karşı sağırlarla karşılaştım) ve ‘decâ el-İslâm’ (İslam karanlığa büründü)
وأضاء الحق. فإن قلت: هل يسمى ما في الآية استعارة؟ قلت: مختلف فيه. والمحققون على
ve ‘edâe'l-hakku’ (hak aydınlandı) [dersin]. Eğer: «Ayette geçen [ifade] istiâre olarak isimlendirilir mi?» dersen, derim ki: [Bu husus] ihtilaflıdır. Muhakkik âlimler ise
تسميته تشبيها بليغاً لا استعارة لأنّ المستعار له مذكور وهم المنافقون. والاستعارة إنما تطلق حيث يطوى ذكر المستعار له، ويجعل الكلام خلواً عنه صالحاً لأن يراد به المنقول عنه والمنقول إليه، لولا دلالة الحال أو فحوى الكلام، كقول زهير:
bunu istiâre değil, teşbîh-i beliğ (beliğ benzetme) olarak isimlendirme görüşündedirler; çünkü kendisine benzetilen (müsteârün leh) zikredilmiştir ki onlar da münafıklardır. İstiâre ise ancak kendisine benzetilenin zikri gizlendiğinde ve hal karinesi veya sözün gelişi olmasaydı kelam hem asıl manasına hem de aktarılan manaya yorulmaya elverişli kılınacak şekilde ondan soyutlandığında kullanılır; Züheyr'in şu sözünde olduğu gibi:
لَدَى أَسَدٍ شَاكِى السِّلاحِ مُقَذَّفٍ … لَهُ لِبَدٌ أَظْفارُهُ لَمْ تُقَلَّمِ
«Silahları kuşanmış, atılgan, … yeleleri olan ve tırnakları kesilmemiş bir aslanın yanında.»
ومن ثم ترى المفلقين السحرة منهم كأنهم يتناسون التشبيه ويضربون عن توهمه صفحاً.
Bu sebepledir ki onların usta şairlerini, sanki teşbihi büsbütün unutmuş ve onun vehminden tamamen yüz çevirmiş gibi görürsün.
قال أبو تمام:
Ebû Temmâm şöyle demiştir:
ويُصْعِدُ حتَّي يَظُنَّ الجَهُولُ … بأَنَّ لهُ حاجَةً في السَّمَاء
«O kadar yükseğe çıkar ki cahil kimse … onun gökte bir işi olduğunu sanır.»
وبعضهم:
Bir başkası da şöyle demiştir:
لا تَحْسَبُوا أَنَّ في سِرْبالهِ رَجُلًا … ففِيهِ غَيْثٌ ولَيْثٌ مُسْبِلٌ مُشْبِل
«Onun elbisesi içinde bir adam olduğunu sanmayın; zira onda, sağanak hâlinde yağan bir yağmur ve yavrularını koruyan bir aslan vardır.»
وليس لقائل أن يقول: طوى ذكرهم عن الجملة بحذف المبتدإ فأتسلق بذلك إلى تسميته استعارة لأنه في حكم المنطوق به، نظيره قول من يخاطب الحجاج:
Hiçbir kimsenin: «Mübteda hazfedilerek onların zikri cümleden gizlenmiştir, dolayısıyla bu yolla ona istiâre ismini verebilirim» deme hakkı yoktur; çünkü o, lafzen söylenmiş hükmündedir. Bunun benzeri, Haccâc'a hitap eden kimsenin şu sözüdür:
أَسَدٌ عَلَىَّ وفي الحُرُوبِ نَعَامَةٌ … فَتْخاءُ تَنْفُرُ مِنْ صَفِيرِ الصَّافِرِ
«Bana karşı bir aslan, savaşlarda ise … ıslık sesinden dahi ürküp kaçan zayıf bir devedikeni kuşu.»
ومعنى لا يَرْجِعُونَ أنهم لا يعودون إلى الهدى بعد أن باعوه، أو عن الضلالة بعد أن اشتروها، تسجيلا عليهم بالطبع. أو أراد أنهم بمنزلة المتحيرين الذين بقوا جامدين في مكانهم لا يبرحون، ولا يدرون أيتقدّمون أم يتأخرون؟ وكيف يرجعون إلى حيث ابتدءوا منه؟
{ لا يَرْجِعُونَ } “Dönmezler” ifadesinin manası; [kalplerinin] mühürlendiğinin tescili olarak, hidayeti sattıktan sonra ona, yahut dalâleti satın aldıktan sonra ondan geri dönmeyecekleridir. Veyahut onların, yerlerinde donakalmış, kımıldayamayan, ileri mi gideceklerini yoksa geri mi kalacaklarını ve başladıkları yere nasıl döneceklerini bilemeyen şaşkın kimseler konumunda olduklarını murat etmiştir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٩ الى ٢٠]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 19-20]
أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ فِيهِ ظُلُماتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ مِنَ الصَّواعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ (١٩) يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قامُوا وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٠)
{ أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ فِيهِ ظُلُماتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ مِنَ الصَّواعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ (١٩) يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قامُوا وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٠) } “Yahut [onların durumu], içinde karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek bulunan, gökten boşanan bir yağmura [tutulmuş kimselerin haline] benzer. Yıldırımlardan dolayı ölüm korkusuyla parmaklarını kulaklarına tıkarlar. Oysa Allah kâfirleri çepeçevre kuşatmıştır. (19) Şimşek neredeyse gözlerini alıverecek. Onları her aydınlattığında ışığında yürürler; üzerlerine karanlık çöktüğünde ise dikilip kalırlar. Şayet Allah dileseydi onların işitmelerini de görmelerini de elbette giderirdi. Şüphesiz Allah her şeye kadirdir. (20)”
ثم ثنى اللَّه سبحانه في شأنهم بتمثيل آخر ليكون كشفا لحالهم بعد كشف، وإيضاحا غب إيضاح. وكما يجب على البليغ في مظانّ الإجمال والإيجاز أن يجمل ويوجز فكذلك الواجب عليه في موارد التفصيل والإشباع أن يفصل ويشبع. أنشد الجاحظ:
Sonra Allah Sübhânehu, onların hâlini bir açıklamanın ardından bir daha açığa çıkarmak ve bir beyanın peşinden daha da aydınlatmak için durumları hakkında ikinci bir temsilde bulundu. Zira beliğ bir edibin icmâl ve îcâz (kısa ve öz anlatım) yerlerinde özlü ve kısa tutması nasıl gerekliyse, tafsîl ve işbâ (ayrıntılı ve doyurucu anlatım) mevkilerinde de detaylandırması ve doyurucu açıklaması aynı şekilde gereklidir. Câhiz şu beyti inşad etmiştir:
يُوحُونَ بالخُطَبِ الطِّوَالِ وتَارَةً … وَحْىَ المُلَاحِظِ خِيفةَ الرُّقَباءِ
«Uzun hitabelerle işaret ederler, bazen de … gözcülerin korkusundan göz ucuyla ima ederler.»
ومما ثنى من التمثيل في التنزيل قوله: (وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ وَلَا الظُّلُماتُ وَلَا النُّورُ وَلَا الظِّلُّ وَلَا الْحَرُورُ، وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَلَا الْأَمْواتُ) وألا ترى إلى ذى الرمّة كيف صنع في قصيدته؟:
Kur'an'da peş peşe getirilen temsillerden biri de Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğudur: { وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ وَلَا الظُّلُماتُ وَلَا النُّورُ وَلَا الظِّلُّ وَلَا الْحَرُورُ، وَما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَلَا الْأَمْواتُ } “Kör ile gören bir olmaz. Karanlıklar ile nûr da bir olmaz. Gölge ile sıcaklık da bir olmaz. Diriler ile ölüler de bir olmaz”. Zü'r-Rimme'nin kasidesinde ne yaptığına bakmaz mısın?:
أَذَاكَ أَمْ نَمَشٌ بالْوَشْىِ أَكْرَعُهُ … ............... …
«O mu, yoksa bacakları nakış gibi benekli olan mı … ............... …
أَذَاكَ أَمْ خَاضِبٌ بالسَّىِّ مَرْتَعُهُ … .............. ....
O mu, yoksa otlağı Seyy olan kınalı devekuşu mu? … .............. ....»
فإن قلت: قد شبه المنافق في التمثيل الأوّل بالمستوقد نارا، وإظهاره الإيمان بالإضاءة، وانقطاع انتفاعه بانطفاء النار، فماذا شبه في التمثيل الثاني بالصيب وبالظلمات وبالرعد وبالبرق وبالصواعق؟ قلت: لقائل أن يقول: شبه دين الإسلام بالصيب، لأنّ القلوب تحيا به حياة الأرض بالمطر. وما يتعلق به من شبه الكفار بالظلمات. وما فيه من الوعد والوعيد بالرعد والبرق. وما يصيب الكفرة من الأفزاع والبلايا والفتن من جهة أهل الإسلام بالصواعق. والمعنى: أو كمثل ذوى صيب. والمراد كمثل قوم أخذتهم السماء على هذه الصفة فلقوا منها ما لقوا. فإن قلت: هذا تشبيه أشياء بأشياء فأين ذكر المشبهات؟ وهلا صرح به كما
Eğer: “İlk temsilde münafık ateş yakan kimseye, imanını açığa vurması [ateşin etrafı] aydınlatmasına, [bu ışıktan] istifadesinin kesilmesi de ateşin sönmesine benzetildi. Peki, ikinci temsilde sağanağa, karanlıklara, gök gürültüsüne, şimşeğe ve yıldırımlara ne benzetildi?” dersen; derim ki: Bir kimse şöyle diyebilir: İslâm dini sağanağa benzetilmiştir; çünkü yeryüzünün yağmurla hayat bulması gibi kalpler de onunla hayat bulur. Kâfirlerin İslâm karşısındaki şüphe ve tereddütleri karanlıklara, İslâm'daki vaad ve vaîd (korkutma ve tehditler) gök gürültüsü ile şimşeğe, Müslümanlar tarafından kâfirlerin başına gelen korku, bela ve fitneler ise yıldırımlara benzetilmiştir. Mana: “Yahut sağanağa tutulanların durumu gibidir” demektir. Kastedilen ise; bu özellikteki bir yağmura yakalanıp ondan çekeceklerini çeken bir topluluğun durumu gibidir. Eğer: “Bu, birtakım şeylerin başka şeylere benzetilmesidir; o halde benzetilenler (müşebbeh) nerede zikredilmiştir? Neden
في قوله: (وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَلَا الْمُسِيءُ) ، وفي قول امرئ القيس:
nitekim { وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَلَا الْمُسِيءُ } “Kör ile gören, iman edip salih ameller işleyenler ile kötülük yapan bir olmaz” ayetinde ve İmruü'l-Kays'ın şu sözünde açıkça zikredildiği gibi:
كأنَّ قُلُوبَ الطَّيْرِ رَطْباً ويابِساً … لَدَى وَكْرِها العُنَّابُ والحَشَفُ البَالِى؟
«Yuvasının yanında kuşların taze ve kurumuş kalpleri, … hünnap ve çürümüş kuru hurma gibidir.»?» dersen,
قلت: كما جاء ذلك صريحاً فقد جاء مطويا ذكره على سنن الاستعارة، كقوله تعالى:
derim ki: Bu durum açıkça geldiği gibi, istiâre yolu üzere zikri gizlenmiş olarak da gelmiştir; Allah Teâlâ'nın şu buyruklarında olduğu gibi:
(وَما يَسْتَوِي الْبَحْرانِ هذا عَذْبٌ فُراتٌ سائِغٌ شَرابُهُ وَهذا مِلْحٌ أُجاجٌ) ، (ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكاءُ مُتَشاكِسُونَ وَرَجُلًا سَلَماً لِرَجُلٍ) . والصحيح الذي عليه علماء البيان لا يتخطونه:
{ وَما يَسْتَوِي الْبَحْرانِ هذا عَذْبٌ فُراتٌ سائِغٌ شَرابُهُ وَهذا مِلْحٌ أُجاجٌ } “İki deniz bir olmaz; şu tatlıdır, susuzluğu keser, içimi kolaydır; şu da tuzludur, acıdır”, { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكاءُ مُتَشاكِسُونَ وَرَجُلًا سَلَماً لِرَجُلٍ } “Allah, hakkında birbiriyle çekişen ortakların bulunduğu bir adam ile yalnız bir kişiye bağlı olan bir adamı misal verdi”. Beyan âlimlerinin benimsediği ve dışına çıkmadıkları sahih görüş şudur:
أنّ التمثلين جميعا من جملة التمثيلات المركبة دون المفرّقة، لا يتكلف الواحد واحد شيء يقدر شبهه به، وهو القول الفحل والمذهب الجزل، بيانه: أنّ العرب تأخذ أشياء فرادى، معزولا بعضها من بعض، لم يأخذ هذا بحجزة ذاك فتشبهها بنظائرها، كما فعل امرؤ القيس وجاء في القرآن، وتشبه كيفية حاصلة من مجموع أشياء قد تضامّت وتلاصقت حتى عادت شيئا واحدا، بأخرى مثلها كقوله تعالى: (مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ) الآية. الغرض تشبيه حال اليهود في جهلها بما معها من التوراة وآياتها الباهرة، بحال الحمار في جهله بما يحمل من أسفار الحكمة، وتساوى الحالتين عنده من حمل أسفار الحكمة وحمل ما سواها من الأوقار، لا يشعر من ذلك إلا بما يمرّ بدفيه من الكدّ والتعب. وكقوله: (وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ) المراد قلة بقاء زهرة الدنيا كقلة بقاء الخضر. فأما أن يراد تشبيه الأفراد بالأفراد غير منوط بعضها ببعض ومصيرة شيئا واحدا، فلا. فكذلك لما وصف وقوع المنافقين في ضلالتهم وما خبطوا فيه من الحيرة والدهشة شبهت حيرتهم وشدّة الأمر عليهم بما يكابد من طفئت ناره بعد إيقادها في ظلمة الليل، وكذلك من أخذته السماء في الليلة المظلمة مع رعد وبرق وخوف من الصواعق. فإن قلت: الذي كنت تقدّره في المفرّق من التشبيه من حذف المضاف وهو قولك «أو كمثل ذوى صيب» هل تقدّر مثله في المركب منه؟ قلت: لولا طلب
Her iki temsil de müferrek (ayrık) değil, mürekkep (bütüncül) temsiller cümlesindendir; tek tek unsurların her birine kendisine benzetilecek bir şey takdir etme külfetine girilmez. En güçlü görüş ve en sağlam mezhep de budur. Açıklaması şudur: Araplar bazen birbirinden bağımsız, biri diğerinin eteğine yapışmamış tekil unsurları alır ve bunları benzerleriyle karşılaştırıp teşbih ederler; nitekim İmrü'l-Kays'ın yaptığı ve Kur'an'da da geldiği gibi. Bazen de birbirine eklemlenip yapışarak tek bir durum haline gelmiş unsurlar mecmuundan hâsıl olan heyeti (bütüncül durumu), benzeri olan başka bir heyete teşbih ederler; Allah Teâlâ'nın: { مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ } “Kendilerine Tevrat yükletilip de...” ayetinde olduğu gibi. Buradaki amaç; yanlarındaki Tevrat'ı ve onun apaçık ayetlerini bilmemeleri bakımından Yahudilerin durumunu, taşıdığı hikmet kitaplarını bilmemesi ve hikmet kitaplarını taşıması ile diğer yükleri taşımasının onun nazarında eşit olması bakımından eşeğin durumuna benzetmektir; [zira eşek] bundan yalnızca iki yanına vuran meşakkat ve yorgunluğu hisseder. Yine Cenâb-ı Hakk'ın: { وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ } “Onlara dünya hayatının örneğini ver: [O,] gökten indirdiğimiz bir su gibidir” buyruğunda olduğu gibi. Buradaki maksat, dünya süsünün kalıcılığının azlığını, yeşilliğin kalıcılığının azlığına benzetmektir. Yoksa birbirine bağlı olmaksızın ve tek bir duruma dönüşmeksizin tek tek unsurların tek tek unsurlara benzetilmesi kastedilmiş değildir. İşte bunun gibi, münafıkların dalâlete düşüşleri ve içine yuvarlandıkları şaşkınlık ile dehşet vasfedildiğinde; onların şaşkınlığı ve durumun kendilerine zorluğu, gecenin karanlığında yaktıktan sonra ateşi sönen kimsenin katlandığı zorluklara; keza karanlık bir gecede gök gürültüsü, şimşek ve yıldırım korkusuyla birlikte yağmura tutulan kimsenin haline benzetilmiştir. Şayet dersen ki: "Müferrek teşbihte 'veya bir yağmura tutulmuş kimseler gibi' [takdirinde bulunarak] muzâfın hazfedildiğini takdir ediyordun; benzerini mürekkep teşbihte de takdir eder misin?" Derim ki: Eğer...
الراجع في قوله تعالى: (يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ) ما يرجع إليه لكنت مستغنيا عن تقديره لأنى أراعى الكيفية المنتزعة من مجموع الكلام فلا علىّ أوَلِىَ حرف التشبيه مفرد يتأتى التشبيه به أم لم يله. ألا ترى إلى قوله: (إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا) الآية، كيف ولى الماء الكاف، وليس الغرض تشبيه الدنيا بالماء ولا بمفرد آخر يتمحل لتقديره. ومما هو بين في هذا قول لبيد:
Allah Teâlâ'nın: { يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ } “Parmaklarını kulaklarına tıkarlar” buyruğundaki zamirin döneceği bir merci arama ihtiyacı olmasaydı, onu takdir etmekten müstağni olurdum; çünkü ben sözün tamamından çıkarılan umumi durumu gözetirim. Dolayısıyla teşbih harfinin peşinden teşbihe uygun tekil bir kelimenin gelip gelmemesi benim için fark etmez. Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Dünya hayatının misali ancak...” ayetine bakmaz mısın, 'kâf' (gibi) edatının hemen ardından nasıl 'su' gelmiştir; oysa maksat dünyayı suya yahut takdiri için zahmete girilecek başka bir tekil kelimeye benzetmek değildir. Bu hususta apaçık olan delillerden biri de Lebîd'in şu sözüdür:
وما النَّاسُ إلّا كالدِّيَارِ وأَهْلُهَا … بِهَا يَوْمَ حَلُّوهَا وغَدْواً بَلَاقِعُ
«İnsanlar yurtlar ve onun ahalisi gibidir; … yurt sakinleri bir gün oraya konarlar, sabahleyin ise orası bomboş kalır.»
لم يشبه الناس بالديار، وإنما شبه وجودهم في الدنيا وسرعة زوالهم وفنائهم، بحلول أهل الديار فيها ووشك نهوضهم عنها، وتركها خلاء خاوية. فان قلت: أى التمثيلين أبلغ؟ قلت: الثاني، لأنه أدل على فرط الحيرة وشدّة الأمر وفظاعته، ولذلك أُخر، وهم يتدرجون في نحو هذا من الأهون إلى الأغلظ. فإن قلت: لم عطف أحد التمثيلين على الآخر بحرف الشك؟ قلت:
[Şair] insanları yurtlara benzetmemiştir; bilakis onların dünyadaki varlıklarını ve hızlıca yok olup gitmelerini, yurt ahalisinin oraya konup hemen ardından oradan göç etmelerine ve orayı bomboş, ıssız bırakmalarına benzetmiştir. Eğer: «Bu iki temsilden hangisi daha beliğdir?» dersen, derim ki: İkincisidir; zira o, aşırı şaşkınlığa, durumun şiddetine ve dehşetine daha çok delalet eder. Bundan dolayı sona bırakılmıştır; çünkü onlar bu gibi durumlarda hafif olandan daha şiddetli olana doğru derece derece ilerlerler. Eğer: «İki temsilden biri diğerine neden şüphe edatıyla atfedilmiştir?» dersen, derim ki:
أو في أصلها لتساوى شيئين فصاعدا في الشك، ثم اتسع فيها فاستعيرت للتساوى في غير الشك، وذلك قولك: جالس الحسن أو ابن سيرين، تريد أنهما سيان في استصواب أن يجالسا، ومنه قوله تعالى: (وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً) ، أى الآثم والكفور متساويان في وجوب عصيانهما، فكذلك قوله: (أَوْ كَصَيِّبٍ) معناه أن كيفية قصة المنافقين مشبهة لكيفيتى هاتين القصتين، وأن القصتين سواء في استقلال كل واحدة منهما بوجه التمثيل، فبأيتهما مثلتها فأنت مصيب، وإن مثلتها بهما جميعا فكذلك. والصيب: المطر الذي يصوّب، أى ينزل ويقع.
‘Ev’ (أو) edatı asıl vaz'ında iki veya daha fazla şeyin şüphede eşit olması içindir; sonra genişletilerek şüphe dışındaki eşitlikler için istiâre yoluyla kullanılmıştır. Nitekim: «Hasan veya İbn Sîrîn ile otur» sözün böyledir; bununla her ikisiyle de oturmanın isabetlilikte eşit olduğunu kastedersin. Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً } “Onlardan hiçbir günahkâra veya nanköre itaat etme”; yani günahkâr ile kâfir, kendilerine isyan edilmesinin gerekliliğinde eşittirler. İşte bunun gibi: { أَوْ كَصَيِّبٍ } “Yahut sağanak bir yağmur gibi” buyruğunun manası; münafıkların durumunun bu iki kıssanın durumuna benzediği ve her iki kıssanın da temsil yönünü müstakil olarak karşılamada eşit olduğudur. Dolayısıyla onları bu kıssalardan hangisiyle temsil edersen et isabet etmiş olursun; şayet her ikisiyle birden temsil edersen yine öyledir. ‘Sayyib’ (الصيب); gökten inen ve dökülen sağanak yağmurdur.
ويقال للسحاب: صيب أيضا. قال الشماخ:
Buluta da 'sayyib' denir. Şammâh şöyle demiştir:
وأَسْحَمَ دَانٍ صَادِقِ الرَّعْدِ صَيِّبِ
[Ve] siyah, [yere] yakın, gök gürültüsü doğru çıkan [ve] bol yağmurlu [bir bulut]...