لَحُبَّ المُؤْقِدَانِ إلَىَّ مُؤْسَى … وَجَعدَةُ إذْ أَضَاءَهُمَا الْوَقُودُ
Ateş onları aydınlattığında iki ateş yakıcı olan Mûsâ ve Ca‘de bana ne kadar da sevimli geldi!
[سورة البقرة (٢) : آية ٥]
[Bakara Suresi (2) : Ayet 5]
أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٥)
{ أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٥) } “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler ve işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.”
أُولئِكَ عَلى هُدىً الجملة في محل الرفع إن كان الذين يؤمنون بالغيب مبتدأ وإلا فلا محلّ لها. ونظم الكلام على الوجهين: أنك إذا نويت الابتداء بالذين يؤمنون بالغيب، فقد ذهبت به مذهب الاستئناف. وذلك أنه لما قيل: (هُدىً لِلْمُتَّقِينَ) واختصّ المتقون بأنّ الكتاب لهم هدى، اتجه لسائل أن يسأل فيقول: ما بال المتقين مخصوصين بذلك؟ فوقع قوله: (الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ) إلى ساقته كأنه جواب لهذا السؤال المقدّر. وجيء بصفة المتقين المنطوية تحتها خصائصهم التي استوجبوا بها من اللَّه أن يلطف بهم، ويفعل بهم ما لا يفعل بمن ليسوا على صفتهم، أى الذين هؤلاء عقائدهم وأعمالهم، أحقاء بأن يهديهم اللَّه ويعطيهم الفلاح. ونظيره
{ أُولئِكَ عَلى هُدىً } cümlesi, şayet { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } mübteda (özne) ise mahallen merfûdur; aksi takdirde iraptan mahalli yoktur. Sözün her iki veche göre dizilişi [şöyledir]: Şayet { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } ile ibtidâ (yeni bir cümleye başlama) niyetinde olursan, onu istînâf yoluna hamletmiş olursun. Şöyle ki; { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “müttakiler için bir hidayettir” buyrulup Kitab'ın kendilerine bir hidayet olması müttakilere tahsis edilince, bir soranın: “Müttakilerin bununla tahsis edilmesinin sebebi nedir?” diye sorması muhtemel hale gelmiştir. Bunun üzerine { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } [ifadesi] ve devamındaki sözler, sanki bu takdîrî soruya bir cevap gibi gelmiştir. Böylece müttakilerin, Allah'ın kendilerine lütufta bulunmasını ve onların sıfatını taşımayanlara yapmadığı [muameleyi] kendilerine yapmasını hak ettikleri o özellikleri ihtiva eden vasıfları getirilmiştir; yani inançları ve amelleri bu olan kimseler, Allah'ın kendilerini hidayete erdirmesine ve onlara kurtuluş bahşetmesine layıktırlar. Bunun benzeri,
قولك: أحبّ رسول اللَّه ﷺ الأنصار الذين قارعوا دونه، وكشفوا الكرب عن وجهه، أولئك أهل للمحبة. وإن جعلته تابعاً للمتقين، وقع الاستئناف على أولئك كأنه قيل: ما للمستقلين بهذه الصفات قد اختصوا بالهدى؟ فأجيب بأنّ أولئك الموصوفين، غير مستبعد أن يفوزوا دون الناس بالهدى عاجلا، وبالفلاح آجلا. واعلم أنّ هذا النوع من الاستئناف يجيء تارة بإعادة اسم من استؤنف عنه الحديث، كقولك: قد أحسنت إلى زيد، زيد حقيق بالإحسان. وتارة بإعادة صفته، كقولك: أحسنت إلى زيد صديقك القديم أهل لذلك منك فيكون الاستئناف بإعادة الصفة أحسن وأبلغ، لانطوائها على بيان الموجب وتلخيصه. فإن قلت: هل يجوز أن يجرى الموصول الأوّل على المتقين، وأن يرتفع الثاني على الابتداء وأولئك خبره؟ قلت: نعم على أن يجعل اختصاصهم بالهدى والفلاح تعريضاً بأهل الكتاب الذين لم يؤمنوا بنبوّة رسول اللَّه ﷺ، وهم ظانون أنهم على الهدى وطامعون أنهم ينالون الفلاح عند اللَّه. وفي اسم الإشارة الذي هو (أولئك) إيذان بأنّ ما يرد عقيبه فالمذكورون قبله أهل لاكتسابه من أجل الخصال التي عدّدت لهم، كما قال حاتم: وللَّه صعلوك ثم عدّد له خصالا فاصلة، ثم عقب تعديدها بقوله:
senin şu sözündür: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kendi uğrunda savaşan ve yüzünden kederi gideren Ensâr'ı sevdi; işte onlar sevilmeye layıktırlar.» Şayet onu müttakilere tabi (sıfat) kılarsan, istinaf { أُولئِكَ } üzerine vaki olur; sanki şöyle denilmiş gibidir: «Bu nitelikleri tam olarak taşıyanlara ne oluyor da hidayetle tahsis edildiler?» Buna da şöyle cevap verilir: İşte bu vasıflarla nitelenenlerin, diğer insanlardan ayrı olarak peşinen hidayeti, gelecekte de (ahirette) kurtuluşu kazanmaları uzak bir ihtimal değildir. Bil ki bu tür istinaf bazen, hakkında söz başlatılan kimsenin isminin iadesiyle gelir; tıpkı senin: «Zeyd'e iyilik ettim; Zeyd iyiliğe layıktır» demen gibi. Bazen de onun sıfatının iadesiyle gelir; tıpkı: «Zeyd'e iyilik ettim; senin eski dostun buna layıktır» demen gibi. İşte sıfatın iadesiyle yapılan istinaf, gerekçeyi açıklamayı ve özetlemeyi içerdiği için daha güzel ve daha beliğdir. Eğer: «İlk ism-i mevsulün müttakilere tabi kılınması, ikincisinin ise mübteda olarak merfu kılınıp { أُولئِكَ } lafzının onun haberi olması caiz midir?» dersen, derim ki: Evet, onların hidayet ve kurtuluş ile tahsis edilmelerinin, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem nübüvvetine inanmadıkları halde hidayet üzere olduklarını zanneden ve Allah katında kurtuluşa ereceklerini uman Ehl-i Kitap'a bir tariz kılınması kaydıyla caizdir. İsm-i işaret olan { أُولئِكَ } kelimesinde, kendisinden sonra gelecek olan şeye, öncesinde zikredilenlerin kendileri için sayılan hasletlerden ötürü onu kazanmaya ehil olduklarına dair bir bildirim vardır; nitekim Hâtim şöyle demiştir: «Allah yolunda bir yoksul...» sonra onun için üstün hasletler saymış, ardından bunları saymayı şu sözüyle bağlamıştır:
فَذلِكَ إنْ يَهْلِكْ فَحسْبى ثَنَاؤُهُ … وَإنْ عاشَ لَمْ يَقْعُدْ ضَعِيفاً مُذَمَّمَا
«İşte o, helak olursa ona övgüsü bana yeter; şayet yaşarsa zayıf ve yerilmiş olarak oturup kalmaz.»
ومعنى الاستعلاء في قوله: (عَلى هُدىً) مثل لتمكنهم من الهدى، واستقرارهم عليه، وتمسكهم به. شبهت حالهم بحال من اعتلى الشيء وركبه. ونحوه: هو على الحق وعلى الباطل.
{ عَلى هُدىً } “[Rablerinden gelen] bir hidayet üzeredirler” ayetindeki isti'lâ (üstünde/üzerinde olma) manası; onların hidayete tam anlamıyla hâkim olmaları, onun üzerinde sebat bulmaları ve ona sımsıkı tutunmaları için getirilmiş bir temsildir. Onların hali, bir şeyin üzerine çıkıp ona binen kimsenin haline benzetilmiştir. «O hak üzeredir» ve «O batıl üzeredir» sözleri de bu kabildendir.
وقد صرّحوا بذلك في قولهم: جعل الغواية مركباً، وامتطى الجهل واقتعد غارب الهوى.
Araplar şu sözlerinde bunu açıkça ifade etmişlerdir: «Azgınlığı binek edindi», «cehalete bindi» ve «hevasının hörgücüne oturdu».
ومعنى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ أى منحوه من عنده وأوتوه من قبله، وهو اللطف والتوفيق الذي اعتضدوا به على أعمال الخير، والترقي إلى الأفضل فالأفضل. ونكر (هدى) ليفيد ضربا مبهماً لا يبلغ كنهه، ولا يقادر قدره كأنه قيل: على أى هدى، كما تقول: لو أبصرت فلانا لأبصرت رجلا. وقال الهذلي:
{ هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } ifadesinin manası; yani O'nun katından kendilerine bahşedilmiş ve O'nun tarafından verilmiş olandır; bu da hayır ameller işlemeye ve daha faziletlisine doğru derece derece yükselmeye dayanak kıldıkları lütuf ve tevfiktir. { هُدىً } kelimesi, mahiyetine ulaşılamayacak ve kadrine paha biçilemeyecek müphem bir nevi bildirmesi için nekire getirilmiştir; sanki: «Öyle bir hidayet üzerinedirler ki...» denilmiştir; tıpkı: «Falancayı görseydin tam bir adam görürdün» demen gibi. Hüzeli şair şöyle demiştir:
فَلَا وَأَبِى الطّيْرِ المُرِبَّةِ بالضُّحَى … عَلى خالِدٍ لَقدْ وَقَعْتِ على لَحَم
«Kuşluk vaktinde Hâlid'in üzerine konan kuşun babasına yemin olsun ki, pekala [bol] bir et üzerine kondun!»
والنون في: (مِنْ رَبِّهِمْ) أدغمت بغنة وبغير غنة. فالكسائى، وحمزة، ويزيد، وورش في رواية والهاشمي عن ابن كثير لم يغنوها. وقد أغنها الباقون إلا أبا عمرو. فقد روى عنه فيها روايتان.
{ مِنْ رَبِّهِمْ } ibaresindeki nun harfi ğunne ile ve ğunnesiz olarak idğam edilmiştir. Kisâî, Hamza, Yezîd, bir rivayette Verş ve İbn Kesîr'den rivayetle el-Hâşimî ğunnesiz okumuşlardır. Ebû Amr hariç geri kalanlar ise ğunne ile okumuşlardır; nitekim ondan bu hususta iki rivayet nakledilmiştir.
وفي تكرير أُولئِكَ تنبيه على أنهم كما ثبتت لهم الأثرة بالهدى، فهي ثابتة لهم بالفلاح فجعلت كلّ واحدة من الأثرتين في تمييزهم بالمثابة التي لو انفردت كفت مميزة على حيالها. فإن قلت:
{ أُولئِكَ } lafzının tekrarlanmasında; hidayet ayrıcalığı kendileri için sabit olduğu gibi, kurtuluşun da onlar için sabit olduğuna bir dikkat çekme vardır. Böylece bu iki üstünlüğün her biri, onların ayırt edilmesinde tek başına kalsa dahi müstakil bir ayırt edici olmaya yetecek bir dereceye yerleştirilmiştir. Eğer dersen ki:
لم جاء مع العاطف؟ وما الفرق بينه وبين قوله: (أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ، أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ) ؟ قلت: قد اختلف الخبران هاهنا فلذلك دخل العاطف، بخلاف الخبرين ثمة فإنهما متفقان لأن التسجيل عليهم بالغفلة وتشبيهم بالبهائم شيء واحد، فكانت الجملة الثانية مقرّرة لما في الأولى فهي من العطف بمعزل
[Neden { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } ayetinde] atıf harfiyle birlikte gelmiştir? Bununla { أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ } “İşte onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da sapkındırlar. İşte onlar gafillerin ta kendileridir” ayeti arasındaki fark nedir? Derim ki: Burada iki haber birbirinden farklıdır, bu yüzden atıf harfi dahil olmuştur. Oradaki iki haber ise böyle değildir; zira onlar birbiriyle örtüşmektedir. Çünkü onlar hakkında gaflet hükmünün verilmesiyle onların hayvanlara benzetilmesi aynı şeydir. Dolayısıyla ikinci cümle, birinci cümledeki anlamı pekiştiren niteliktedir ve bu sebeple atıftan uzaktır.
ورَبِّهِمْ فصل: وفائدته: الدلالة على أن الوارد بعده خبر لا صفة، والتوكيد، وإيجاب أن فائدة المسند ثابتة للمسند إليه دون غيره. أو هو مبتدأ والمفلحون خبره، والجملة خبر أولئك.
{ هُمُ } zamiri fasl zamiridir; faydası ise: Kendisinden sonra gelenin sıfat değil haber olduğuna delalet etmesi, tekit sağlaması ve müsnedin (yüklemin) faydasının başkasına değil yalnızca müsnedün ileyhe (özneye) sabit olduğunu gerektirmesidir. Yahut o bir mübtedadır, { الْمُفْلِحُونَ } onun haberidir; bu cümle de { أُولئِكَ } lafzının haberidir.
ومعنى التعريف في الْمُفْلِحُونَ: الدلالة على أن المتقين هم الناس الذين عنهم بلغك أنهم يفلحون في الآخرة كما إذا بلغك أن إنسانا قد تاب من أهل بلدك، فاستخبرت من هو؟ فقيل زيد التائب، أى هو الذي أخبرت بتوبته. أو على أنهم الذين إن حصلت صفة المفلحين وتحققوا ما هم، وتصوّروا بصورتهم الحقيقية، فهم هم لا يعدون تلك الحقيقة. كما تقول لصاحبك: هل عرفت الأسد وما جبل عليه من فرط الإقدام؟ إن زيداً هو هو. فانظر كيف كرّر اللَّه ﷿ التنبيه على اختصاص المتقين بنيل ما لا يناله أحد على طرق شتى، وهي: ذكر اسم الإشارة، وتكريره، وتعريف المفلحين، وتوسيط الفصل بينه وبين أولئك ليبصرك مراتبهم ويرغبك في طلب ما طلبوا، وينشطك لتقديم ما قدّموا، ويثبطك عن الطمع الفارغ والرجاء الكاذب والتمني على اللَّه ما لا تقتضيه حكمته ولم تسبق به كلمته. اللهمّ زينا بلباس التقوى، واحشرنا في زمرة من صدرت بذكرهم سورة البقرة. والمفلح: الفائز بالبغية كأنه الذي انفتحت له وجوه الظفر ولم تستغلق عليه. والمفلج- بالجيم- مثله. ومنه قولهم المطلقة: استفلحى بأمرك بالحاء والجيم. والتركيب دال على معنى الشق والفتح، وكذلك أخواته في الفاء والعين، نحو:
{ الْمُفْلِحُونَ } lafzındaki marifeliğin (belirliliğin) anlamı: Müttakilerin, ahirette kurtuluşa erecekleri sana ulaşan o kimseler olduklarına delalet etmektir; nitekim memleketinden birinin tövbe ettiği haberi sana ulaştığında «O kimdir?» diye sorsan, «O tövbekar Zeyd'dir» denilmesi gibidir; yani tövbesi sana haber verilen kimsedir. Veya şayet kurtuluşa erenlerin sıfatı tahakkuk eder, ne oldukları anlaşılır ve gerçek suretleriyle zihinde canlandırılırsa, işte onların ta kendileri olup bu hakikati aşamayacakları anlamına gelir. Tıpkı arkadaşına: «Aslanı ve onun aşırı cesaretle yaratıldığını bildin mi? Şüphesiz Zeyd onun ta kendisidir» demen gibi. Allah Azze ve Celle'nin müttakilerin hiç kimsenin nail olamayacağı şeylere nail oluşuna dikkat çekmeyi çeşitli yollarla nasıl tekrarladığına bir bak: İsm-i işaretin zikredilmesi, tekrarlanması, müflihûn kelimesinin marife kılınması ve onunla 'ülâike' arasına fasl zamirinin yerleştirilmesi; ta ki onların derecelerini sana göstersin, onların talep ettiklerini talep etmeye seni teşvik etsin, onların önden gönderdiklerini takdim etmeye seni heveslendirsin ve seni boş tamahlardan, yalancı ümitlerden ve Allah'tan hikmetinin gerektirmediği ve sözünün önceden geçmediği şeyleri temenni etmekten alıkoysun. Allahım, bizi takva libasıyla süsle ve bizi Bakara Suresi'nin kendilerinin zikriyle başladığı zümre içinde haşret! el-Müflih (المفلح); muradına eren kimsedir, sanki zafer yolları kendisine açılmış da yüzüne kapanmamış gibidir. Cim ile el-Müflic (المفلج) de böyledir. Boşanan kadına hem ha hem de cim ile: «Kendi işine bak / kendi kararını kendin ver» (استفلحي بأمرك / استفلجي بأمرك) denilmesi de bundandır. Kelime kökü yarma ve açma manasına delalet eder; fâ ve ayn harflerindeki kardeşleri de böyledir; nitekim:
فلق، وفلذ، وفلي.
feleka (فلق), feleza (فلذ) ve felâ (فلي) [kelimeleri de bu kabildendir].
[سورة البقرة (٢) : آية ٦]
[Bakara Suresi (2) : Ayet 6]
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٦)
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٦) } “Şüphesiz o inkâr edenleri uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir; iman etmezler.”
لما قدّم ذكر أوليائه وخالصة عباده بصفاتهم التي أهلتهم لإصابة الزلفى عنده، وبين أن الكتاب هدى ولطف لهم خاصة، قفى على أثره بذكر أضدادهم وهم العتاة المردة من الكفار الذين لا ينفع فيهم الهدى، ولا يجدى عليهم اللطف، وسواء عليهم وجود الكتاب وعدمه، وإنذار الرسول وسكوته. فإن قلت: لم قطعت قصة الكفار عن قصة المؤمنين ولم تعطف كنحو قوله: (إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ، وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ) وغيره من الآي الكثيرة؟ قلت: ليس وزان هاتين القصتين وزان ما ذكرت: لأن الأولى فيما نحن فيه مسوقة لذكر الكتاب وأنه هدى للمتقين، وسيقت الثانية لأن الكفار من صفتهم كيت وكيت، فبين الجملتين تباين في الغرض والأسلوب، وهما على حدّ لا مجال فيه للعاطف. فإن قلت: هذا إذا زعمت أن الذين يؤمنون جار على المتقين، فأمّا إذا ابتدأته وبنيت الكلام لصفة المؤمنين، ثم عقبته بكلام آخر في صفة أضدادهم، كان
Allah dostlarını ve seçkin kullarını, katında yakınlığa ermelerine ehil kılan vasıflarıyla öne çıkarıp, Kitab'ın özellikle onlar için bir hidayet ve lütuf olduğunu beyan edince, hemen ardından onların zıtlarını, yani hidayetin kendilerine fayda vermediği, lütfun kâr etmediği, Kitab'ın varlığı ile yokluğunun, Resul'ün uyarması ile susmasının kendileri için bir olduğu inkârcıların azgın ve serkeşlerini zikretmiştir. Eğer dersen ki: «Kafirlerin kıssası müminlerin kıssasından niçin koparılıp da { إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ، وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ } “Şüphesiz iyiler nimet içindedirler ve şüphesiz günahkarlar cehennemdedirler.” ayeti ve daha pek çok benzeri ayetlerdeki gibi [atıf harfiyle] bağlanmadı?» Derim ki: Bu iki kıssanın vezni (konumu), zikrettiğin ayetlerin konumu gibi değildir: Zira ele aldığımız kısımdaki birinci cümle Kitab'ın zikri ve onun müttakiler için bir hidayet olduğunu bildirmek için sevk edilmiştir; ikinci cümle ise kafirlerin vasfının şöyle ve şöyle olduğunu bildirmek için sevk edilmiştir. Dolayısıyla iki cümle arasında gaye ve üslup bakımından bir farklılık vardır ve ikisi de atıf harfine yer bırakmayacak bir sınırdadır. Eğer dersen ki: «Bu durum, { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ } ifadesinin müttakilere tabi (sıfat) olduğunu kabul ettiğin takdirdedir. Fakat söze onunla başlayıp sözü müminlerin sıfatı üzerine kurar, sonra da onu zıtlarının sıfatına dair başka bir sözle takip ettirirsen,
مثل تلك الآي المتلوّة. قلت: قد مرّ لي أن الكلام المبتدأ عقيب المتقين سبيله الاستئناف، وأنه مبنىّ على تقدير سؤال، فذلك إدراج له في حكم المتقين، وتابع له في المعنى وإن كان مبتدأ في اللفظ فهو في الحقيقة كالجارى عليه.
o okunan ayetler gibi olur.» Derim ki: Müttakilerden hemen sonra başlayan sözün yolunun istinaf olduğunu ve takdiri bir soru üzerine bina edildiğini daha önce belirtmiştim. Dolayısıyla bu, onun müttakilerin hükmüne dahil edilmesi demektir; lafızda mübteda olsa bile anlam bakımından ona tabi olup hakikatte onun üzerine cari olan (sıfat) gibidir.
والتعريف في الَّذِينَ كَفَرُوا يجوز أن يكون للعهد وأن يراد بهم ناس بأعيانهم كأبى لهب وأبى جهل والوليد بن المغيرة وأضرابهم، وأن يكون للجنس متناولا كلّ من صمم على كفره تصميما لا يرعوى بعده وغيرهم، ودل على تناوله للمصرين الحديث عنهم باستواء الإنذار وتركه عليهم، وسَواءٌ اسم بمعنى الاستواء وصف به كما يوصف بالمصادر. ومنه قوله تعالى: (تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ) ، (فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَواءً لِلسَّائِلِينَ) بمعنى مستوية وارتفاعه على أنه خبر لإنّ، وأَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ
{ الَّذِينَ كَفَرُوا } lafzındaki marifelik (belirlilik takısı); ahd için olup Ebû Leheb, Ebû Cehl, Velîd b. Mugîre ve benzerleri gibi bizzat belirli kimselerin kastedilmiş olması caiz olduğu gibi; cins için olup bundan sonra asla vazgeçmeyecek bir kararlılıkla küfründe ısrar eden herkesi ve diğerlerini kapsaması da caizdir. Israrcı olanları kapsadığına delil ise, haklarında uyarmanın ve terk edilmesinin eşit oluşunun haber verilmesidir. { سَواءٌ } kelimesi istiva (eşitlik) manasında bir isimdir, tıpkı masdarlarla nitelendiği gibi bununla da sıfat yapılmıştır. Allah Teâlâ'nın şu buyrukları da bu kabildendir: { تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ } “Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin”, { فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَواءً لِلسَّائِلِينَ } “İsteyenler için eşit olarak dört günde” yani eşit demektir. Merfu oluşu ise 'inne'nin haberi olmasındandır. { أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ } ifadesi ise,
في موضع المرتفع به على الفاعلية كأنه قيل: إنّ الذين كفروا مستو عليهم إنذارك وعدمه. كما تقول: إنّ زيدا مختصم أخوه وابن عمه.
onunla fâil olarak merfu olanın yerindedir; sanki: «Şüphesiz inkâr edenlere senin uyarman ile uyarmaman eşittir» denilmiştir; tıpkı: «Zeyd'in kardeşi ile amcasının oğlu davalıdır» demen gibi.
أو يكون أأنذرتهم أم لم تنذرهم في موضع الابتداء، وسواء خبراً مقدّما بمعنى: سواء عليهم إنذارك وعدمه، والجملة خبر لإنّ. فإن قلت: الفعل أبداً خبر لا مخبر عنه فكيف صحّ الإخبار عنه في هذا الكلام؟ قلت: هو من جنس الكلام المهجور فيه جانب اللفظ إلى جانب المعنى، وقد وجدنا العرب يميلون في مواضع من كلامهم مع المعاني ميلا بيناً، من ذلك قولهم:
Yahut { أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ } ibaresi mübteda konumunda, { سَواءٌ } ise «Onlara uyarman ve uyarmaman eşittir» manasında öne geçmiş bir haber olup bu cümle 'inne'nin haberi olur. Eğer dersen ki: «Fiil her zaman haberdir, asla kendisinden haber verilen (mübteda) olamaz; öyleyse bu sözde ondan haber verilmesi nasıl sahih olmuştur?» Derim ki: Bu, mana lehine lafız tarafının terk edildiği söz kabilindendir. Biz Arapların sözlerinin bazı yerlerinde manalara açıkça meylettiklerini görmüşüzdür. Nitekim onların şu sözü de bundandır:
لا تأكل السمك وتشرب اللبن، معناه لا يكن منك أكل السمك وشرب اللبن، وإن كان ظاهر اللفظ على ما لا يصح من عطف الاسم على الفعل. والهمزة وأم مجرّدتان لمعنى الاستواء وقد انسلخ عنهما معنى الاستفهام رأساً. قال سيبويه: جرى هذا على حرف الاستفهام كما جرى على حرف النداء قولك: اللهمّ اغفر لنا أيتها العصابة، يعنى أنّ هذا جرى على صورة
«Balık yeme ve süt içme» [sözü böyledir]; bunun manası «Senden balık yemek ve süt içmek [birlikte] meydana gelmesin» demektir; her ne kadar lafzın zahiri, ismin fiil üzerine atfedilmesi gibi caiz olmayan bir durum üzere olsa da. Hemze ve 'em' (أم) ise [burada] sırf eşitlik (istivâ) manası için soyutlanmıştır; ikisinden de soru (istifham) manası tamamen sıyrılıp çıkmıştır. Sîbeveyhi şöyle demiştir: «Tıpkı senin: “Allahım, biz bu topluluğu bağışla!” sözünün nida harfi üzerine cereyan ettiği gibi, bu da soru harfi üzerine cereyan etmiştir.» Yani bu, [şöyle] bir suret üzerine cereyan etmiştir:
الاستفهام ولا استفهام، كما أن ذلك جرى على صورة النداء ولا نداء. ومعنى الاستواء استواؤهما في علم المستفهم عنهما لأنه قد علم أن أحد الأمرين كائن، إمّا الإنذار وإمّا عدمه، ولكن لا بعينه، فكلاهما معلوم بعلم غير معين. وقرئ: (أَأَنْذَرْتَهُمْ) بتحقيق الهمزتين، والتخفيف أعرب وأكثر، وبتخفيف الثانية بين بين، وبتوسيط ألف بينهما محققتين، وبتوسيطها والثانية بين بين، وبحذف حرف الاستفهام، وبحذفه وإلقاء حركته على الساكن قبله، كما قرئ (قَدْ أَفْلَحَ) .
soru olmadığı halde soru suretinde cereyan etmiştir; tıpkı o sözün nida olmadığı halde nida suretinde cereyan etmesi gibi. Eşitliğin anlamı, kendisinden sorulan kimsenin bilgisinde ikisinin eşit olmasıdır; zira o, iki durumdan birinin yani uyarmanın veya uyarmamanın muhakkak vaki olacağını bilmektedir, ancak bizzat hangisi olduğunu tayin etmeksizin bilmektedir; binaenaleyh her ikisi de muayyen olmayan bir bilgi ile bilinmektedir. { أَأَنْذَرْتَهُمْ } lafzı; iki hemzenin tahkikiyle okunmuştur (tahsili/kolaylaştırılması daha fasih ve daha yaygındır); ikinci hemzenin beyne-beyne (hemze ile elif arası) teshiliyle okunmuştur; iki muhakkak hemze arasına bir elif yerleştirilerek okunmuştur; araya elif konulup ikinci hemzenin beyne-beyne yapılmasıyla okunmuştur; istifham harfinin hazfiyle okunmuştur; ve istifham harfinin hazfedilip harekesinin kendisinden önceki sakine aktarılmasıyla okunmuştur, nitekim { قَدْ أَفْلَحَ } lafzı da böyle okunmuştur.
فإن قلت: ما تقول فيمن يقلب الثانية ألفاً؟ قلت: هو لاحن خارج عن كلام العرب خروجين: أحدهما الإقدام على جمع الساكنين على غير حدّه- وحدّه أن يكون الأوّل حرف لين والثاني حرفا مدغماً نحو قوله: الضالين، وخويصة والثاني: إخطاء طريق التخفيف لأن طريق تخفيف الهمزة المتحرّكة المفتوح ما قبلها أن تخرج بين بين فأما القلب ألفاً فهو تخفيف الهمزة الساكنة المفتوح ما قبلها كهمزة رأس. والإنذار: التخويف من عقاب اللَّه بالزجر عن المعاصي. فإن قلت: ما موقع لا يُؤْمِنُونَ؟ قلت: إمّا أن يكون جملة مؤكدة للجملة قبلها، أو خبراً لإنّ والجملة قبلها اعتراض.
Eğer dersen ki: «İkinci hemzeyi elife kalbeden (dönüştüren) kimse hakkında ne dersin?» Derim ki: O kişi lahn (dil hatası) yapmıştır ve Arap kelamından iki yönden çıkmıştır: Birincisi, kuralı dışında iki sakini bir araya getirmeye cüret etmesidir (kuralı ise birincisinin lîn harfi, ikincisinin idğamlı bir harf olmasıdır; { الضالين } ve { خويصة } kelimelerinde olduğu gibi). İkincisi: Teshil yolunda hata etmesidir; zira kendisinden önceki fethalı olan harekeli hemzenin teshil edilme yolu beyne-beyne (orta yollu) çıkarılmasıdır. Elife çevrilmesi ise, 're's' (رأس) hemzesinde olduğu gibi, kendisinden önceki fethalı olan sakin hemzenin teshil edilme yoludur. İnzar (الإنذار); günahlardan sakındırarak Allah'ın azabından korkutmaktır. Eğer dersen ki: «{ لا يُؤْمِنُونَ } ifadesinin konumu nedir?» Derim ki: Ya kendisinden önceki cümleyi tekit eden bir cümledir veya 'inne'nin haberidir ve kendisinden önceki cümle de itiraziyedir (ara cümledir).
[سورة البقرة (٢) : آية ٧]
[Bakara Suresi (2) : Ayet 7]
خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٧)
{ خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَعَلى سَمْعِهِمْ وَعَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (٧) } “Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir. Gözleri üzerinde de bir perde vardır ve onlar için büyük bir azap vardır.”
الختم والكتم أخوان لأن في الاستيثاق من الشيء بضرب الخاتم عليه كتما له وتغطية لئلا يتوصل إليه ولا يطلع عليه.
Hatm (ختم - mühürlemek) ile ketm (كتم - gizlemek) iki kardeştir; çünkü bir şeye mühür basarak onu emniyete almakta, ona ulaşılamasın ve muttali olunamayacak şekilde gizlenmesi ve örtülmesi vardır.
والغشاوة الغطاء فعالة من غشاه إذا غطاه، وهذا البناء لما يشتمل على الشيء كالعصابة والعمامة.
Gışâve (الغشاوة) ise örtüdür; bir şeyi örttüğünde kullanılan 'gaşşâhu' (غشاه) fiilinden fiâle (فِعَالَة) veznindedir. Bu vezin, sargı (عِصَابَة) ve sarık (عِمَامَة) gibi bir şeyi kuşatan varlıklar için kullanılır.
فإن قلت: ما معنى الختم على القلوب والأسماع وتغشية الأبصار؟ قلت: لا ختم ولا تغشية ثم على الحقيقة، وإنما هو من باب المجاز، ويحتمل أن يكون من كلا نوعيه وهما الاستعارة والتمثيل. أما الاستعارة فأن تجعل قلوبهم لأن الحق لا ينفذ فيها ولا يخلص إلى ضمائرها من قبل إعراضهم عنه واستكبارهم عن قبوله واعتقاده، وأسماعهم لأنها تمجه وتنبو عن الإصغاء إليه وتعاف استماعه كأنها مستوثق منها بالختم، وأبصارهم لأنها لا تجتلى آيات اللَّه المعروضة ودلائله المنصوبة كما تجتليها أعين المعتبرين المستبصرين كأنما غطى عليها وحجبت، وحيل بينها وبين الإدراك.
Eğer dersen ki: «Kalplerin ve kulakların mühürlenmesi ve gözlerin perdelenmesi ne anlama gelir?» Derim ki: Orada hakikat anlamında ne bir mühürleme ne de bir örtme vardır; bu ancak mecaz kabilindendir ve istiare ile temsil olmak üzere her iki türünden de olması muhtemeldir. İstiareye gelince; haktan yüz çevirmeleri, onu kabul edip inanmaktan kibirlenmeleri sebebiyle hak içlerine nüfuz edip kalplerine ulaşamadığı için kalpleri mühürle emniyete alınmış gibi kılınmıştır; haktan tiksinip ona kulak vermekten kaçındığı ve onu dinlemekten çekindiği için kulakları da mühürlenmiş gibi yapılmıştır; ibret alıp basiretle bakanların gözlerinin gördüğü gibi Allah'ın sergilenen ayetlerini ve dikilen delillerini göremedikleri için de gözleri sanki perdelenmiş, örtülmüş ve idrak ile aralarına engel konulmuş gibi kılınmıştır.
وأمّا التمثيل فأن تمثل حيث لم يستنفعوا بها في الأغراض الدينية التي كلفوها وخلقوا من
Temsile gelince; mükellef kılındıkları ve uğruna yaratıldıkları dinî gayelerde [bu organlardan] faydalanmadıkları cihetle [onların durumunu],
أجلها بأشياء ضرب حجاب بينها وبين الاستنفاع بها بالختم والتغطية. وقد جعل بعض المازنيين الحبسة في اللسان والعىّ ختما عليه فقال:
dini gayelerde bu organlardan faydalanmadıkları için, onların hali, mühürleme ve örtme ile kendilerinden yararlanılmasının arasına engel konulmuş şeylere benzetilmiştir. Mâzinîlerden biri dildeki tutukluğu ve kekemeliği dilin üzerine vurulmuş bir mühür sayarak şöyle demiştir:
خَتَمَ الالهُ عَلى لِسَانِ عُذَافِرٍ … خَتْماً فلَيْسَ عَلى الكلامِ بقَادِرِ
«İlah, Uzâfir'in diline öyle bir mühür vurdu ki, o artık konuşmaya güç yetiremez.»
وإذا أَرَادَ النُّطْقَ خِلْتَ لِسَانَهُ … لَحْماً يُحَرِّكُهُ لِصَقْرٍ نَاقِرِ
«Konuşmak istediğinde, dilini gagalayan bir doğana doğru kımıldattığı bir et parçası sanırsın.»
فإن قلت: فلم أسند الختم إلى اللَّه تعالى وإسناده إليه يدل على المنع من قبول الحق والتوصل
Eğer: «Mühürleme fiili niçin Allah Teâlâ’ya isnad edilmiştir? Zira bunun O’na isnadı, hakkı kabul etmekten ve ona [ulaştıracak] yollardan menetmeye delalet eder;
إليه بطرقه وهو قبيح واللَّه تعالى عن فعل القبيح علوا كبيرا لعلمه بقبحه وعلمه بغناه عنه.
menetmeye delalet eder; bu ise çirkindir. Allah Teâlâ ise çirkin fiilden, onun çirkinliğini bilmesi ve ona muhtaç olmadığını bilmesi sebebiyle son derece yücedir.
وقد نص على تنزيه ذاته بقوله: (وَما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ) ، (وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ) ، (إِنَّ اللَّهَ لا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ) ونظائر ذلك مما نطق به التنزيل؟ قلت: القصد إلى صفة القلوب بأنها كالمختوم عليها. وأما إسناد الختم إلى اللَّه ﷿، فلينبه على أنّ هذه الصفة في فرط تمكنها وثبات قدمها كالشىء الخلقي غير العرضي. ألا ترى إلى قولهم: فلان مجبول على كذا ومفطور عليه، يريدون أنه بليغ في الثبات عليه. وكيف يتخيل ما خيل إليك وقد وردت الآية ناعية على الكفار شناعة صفتهم وسماجة حالهم، ونيط بذلك الوعيد بعذاب عظيم؟
Nitekim { وَما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “Ben kullara asla zulmedici değilim”, { وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ } “Biz onlara zulmetmedik, fakat onlar kendileri zalim idiler”, { إِنَّ اللَّهَ لا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ } “Şüphesiz Allah hayasızlığı emretmez” buyrukları ve indirilen ayetlerin dile getirdiği benzeri naslarla zâtını tenzih etmiştir?» Derim ki: Maksat, kalplerin mühürlenmiş gibi olduğunu nitelemektir. Mühürlemenin Allah Azze ve Celle'ye isnat edilmesine gelince; bu niteliğin son derece yerleşmiş ve kökleşmiş olmasından ötürü, ârızî değil de fıtrî/yaratılıştan gelen bir şey gibi olduğuna dikkat çekmek içindir. Görmez misin ki Arapların «Falanca şuna fıtraten yatkındır ve onun üzerine yaratılmıştır» sözleriyle, onun o vasıf üzerindeki sebatının ileri derecede olduğunu kastederler. Hem senin zihnine gelen bu vehim nasıl mümkün olabilir ki; ayet kafirlerin niteliklerinin çirkinliğini ve hallerinin kötülüğünü ilan etmek için gelmiş ve buna büyük bir azap tehdidi bağlanmıştır?
ويجوز أن تضرب الجملة كما هي، وهي ختم اللَّه على قلوبهم مثلا كقولهم: سال به الوادي، إذا هلك. وطارت به العنقاء، إذا أطال الغيبة، وليس للوادي ولا للعنقاء عمل في هلاكه ولا في
Cümlenin bizzat kendisinin, yani { خَتَمَ اللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ } [ifadesinin], [Arapların] helak olan kimse hakkında 'Vadi onu alıp götürdü' (سال به الوادي) ve ortalıktan uzun süre kaybolan kimse hakkında 'Anka kuşu onu kapıp uçurdu' (طارت به العنقاء) demeleri gibi bir darbımesel kılınması da caizdir. Oysa o kimsenin helak olmasında vadinin, ne de
طول غيبته وإنما هو تمثيل مثلت حاله في هلاكه بحال من سال به الوادي، وفي طول غيبته بحال من طارت به العنقاء فكذلك مثلت حال قلوبهم فيما كانت عليه من التجافي عن الحق بحال قلوب ختم اللَّه عليها نحو قلوب الأغتام التي هي في خلوّها عن الفطن كقلوب البهائم، أو بحال قلوب البهائم أنفسها، أو بحال قلوب مقدّر ختم اللَّه عليها حتى لا تعبى شيئا ولا تفقه، وليس له ﷿ فعل في تجافيها عن الحق ونبوّها عن قبوله، وهو متعال عن ذلك. ويجوز أن يستعار الإسناد في نفسه من غير اللَّه للَّه، فيكون الختم مسنداً إلى اسم اللَّه على سبيل المجاز. وهو لغيره حقيقة. تفسير هذا: أنّ للفعل ملابسات شتى يلابس. الفاعل والمفعول به والمصدر والزمان والمكان والمسبب له فإسناده إلى الفاعل حقيقة، وقد يسند إلى هذه الأشياء على طريق المجاز المسمى استعارة وذلك لمضاهاتها للفاعل في ملابسة الفعل، كما يضاهي الرجل الأسد في جراءته فيستعار له اسمه، فيقال في المفعول به: عيشة راضية، وماء دافق. وفي عكسه: سيل مفعم . وفي المصدر: شعر شاعر، وذيل ذائل. وفي الزمان:
onun uzun süre kaybolmasında hiçbir etkisi yoktur; bu sadece bir temsildir: Helak oluşundaki hali vadi tarafından sürüklenen kimsenin haline, uzun süreli kayboluşundaki hali ise Anka kuşu tarafından uçurulan kimsenin haline benzetilmiştir. Tıpkı bunun gibi, haktan uzaklaşma hususunda kalplerinin durumu da; zekadan yoksunlukları sebebiyle hayvanların kalpleri gibi olan ahmakların kalpleri nevinden Allah'ın mühürlediği kalplerin haline, yahut bizzat hayvanların kalplerinin haline, yahut hiçbir şeyi idrak edip kavramasın diye Allah'ın üzerlerini mühürlediği takdir edilen kalplerin haline benzetilmiştir; yoksa o kalplerin haktan uzaklaşmasında ve onu kabulden kaçınmasında Allah Azze ve Celle'nin hiçbir fiili yoktur ve O bundan yücedir. İsnadın bizzat kendisinin Allah'tan başkasından alınıp Allah'a istiare edilmesi de caizdir; böylece mühürleme Allah'ın ismine mecaz yoluyla isnat edilmiş olur, hakikatte ise başkasına aittir. Bunun açıklaması şudur: Fiilin çeşitli münasebetleri vardır; fâile, mef'ûle, masdara, zamana, mekâna ve o fiile sebep olana taalluk eder. Fiilin fâile isnadı hakikattir; fakat fiille münasebetindeki fâile benzerliğinden dolayı istiare adı verilen mecaz yoluyla bu şeylere de isnat edilebilir. Tıpkı bir adamın cesareti sebebiyle aslana benzetilip onun adının ona istiare edilmesi gibi. Nitekim mef'ûl hakkında: ‘hoşnut bir yaşayış’ (عيشة راضية) ve ‘fışkıran bir su’ (ماء دافق) denilir. Bunun zıddında: ‘dolu sel’ (سيل مفعم) denilir. Masdarda: ‘şiir gibi şiir’ (شعر شاعر) ve ‘uzun etek’ (ذيل ذائل) denilir. Zamanda:
نهاره صائم. وليله قائم. وفي المكان: طريق سائر، ونهر جار. وأهل مكة يقولون: صلى المقام. وفي المسبب: بنى الأمير المدينة، وناقة ضبوث وحلوب. وقال:
‘Gündüzü oruçlu, gecesi kıyamdadır’ (نهاره صائم وليله قائم) denilir. Mekânda: ‘yürüyen yol’ (طريق سائر) ve ‘akan nehir’ (نهر جار) denilir. Mekke ehli ‘Makam namaz kıldı’ (صلى المقام) derler. Müsebbibde (sebep olanda) ise: ‘Emir şehri bina etti’ (بنى الأمير المدينة) ve ‘korkudan sütünü tutan deve’ (ناقة ضبوث) ile ‘bol sütlü deve’ (حلوب) denilir. Şair de şöyle demiştir:
إذَا رَدَّ عَافِى الْقِدْرِ مَنْ يَسْتَعِيرُها
Tencereden pay isteyen kimse, onu ödünç almak isteyeni geri çevirdiği zaman...
فالشيطان هو الخاتم في الحقيقة أو الكافر، إلا أنّ اللَّه سبحانه لما كان هو الذي أقدره ومكنه، أسند إليه الختم كما يسند الفعل إلى المسبب. ووجه رابع: وهو أنهم لما كانوا على القطع والبت ممن لا يؤمن ولا تغنى عنهم الآيات والنذر، ولا تجدى عليهم الألطاف المحصلة ولا المقربة إن أعطوها، لم يبق- بعد استحكام العلم بأنه لا طريق إلى أن يؤمنوا طوعا واختياراً- طريق إلى إيمانهم إلا القسر والإلجاء، وإذا لم تبق طريق إلا أن يقسرهم اللَّه ويلجئهم ثم لم يقسرهم ولم يلجئهم لئلا ينتقض الغرض في التكليف، عبر عن ترك القسر والإلجاء بالختم، إشعاراً بأنهم الذين ترامى أمرهم في التصميم على الكفر والإصرار عليه إلى حدّ لا يتناهون عنه إلا بالقسر والإلجاء، وهي الغاية القصوى في وصف لجاجهم في الغى واستشرائهم في الضلال والبغي. ووجه خامس: وهو أن يكون حكاية لما كان الكفرة يقولونه تهكما بهم من قولهم: (قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ، وَفِي آذانِنا وَقْرٌ، وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ) ونظيره في الحكاية والتهكم قوله تعالى: (لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ مُنْفَكِّينَ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ) . فإن قلت: اللفظ يحتمل أن تكون الأسماع داخلة في حكم الختم وفي حكم التغشية فعلى أيهما يعوّل؟ قلت: على دخولها في حكم الختم لقوله تعالى: (وَخَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ، وَجَعَلَ عَلى بَصَرِهِ غِشاوَةً) ولوقفهم على سمعهم دون قلوبهم. فإن قلت: أىّ فائدة في تكرير الجارّ في قوله: (وَعَلى سَمْعِهِمْ) ؟ قلت:
Dolayısıyla hakikatte mühürleyen şeytandır veya kâfirdir; ancak onu güç yetiren ve muktedir kılan Allah Sübhânehû olduğu için, fiilin sebebe isnat edilmesi gibi mühürleme de O'na isnat edilmiştir. Dördüncü bir vecih: Onlar kesin ve kati olarak iman etmeyecek, kendilerine ayetler ve uyarılar fayda vermeyecek, verilse dahi hasıl edici ve yaklaştırıcı lütuflar kâr etmeyecek kimselerden olunca; onların kendi rıza ve tercihleriyle iman etmelerine imkan kalmadığı bilgisi kesinleştikten sonra, iman etmelerine zorlama ve icbar etmekten başka yol kalmamıştır. Allah'ın onları zorlaması ve icbar etmesinden başka yol kalmayınca, teklifteki gaye bozulmasın diye onları zorlamayıp icbar etmeyişi mühürleme olarak ifade edilmiştir. Bu da onların küfürde kararlılık ve ısrarcılıkta ancak zorlama ve icbarla vazgeçebilecekleri bir dereceye vardıklarını bildirmek içindir; bu ise onların azgınlıktaki inatlarını, sapıklık ve taşkınlıktaki aşırılıklarını nitelemede varılacak son noktadır. Beşinci bir vecih: Kafirlerin onlarla alay etmek maksadıyla söyledikleri şu sözlerinin bir nakli (hikayesi) olmasıdır: { قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ، وَفِي آذانِنا وَقْرٌ، وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ } “Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir, kulaklarımızda bir ağırlık vardır ve bizimle senin aranda bir perde bulunmaktadır.” Hikaye ve tehekküm (alay) hususunda bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ مُنْفَكِّينَ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ } “Ehl-i Kitap'tan ve müşriklerden inkâr edenler, kendilerine apaçık delil gelinceye kadar vazgeçecek değillerdi.” Eğer dersen ki: «Lafız, kulakların hem mühürleme hükmüne hem de perdeleme hükmüne dahil olmasını muhtemel kılmaktadır; o halde hangisine itimat edilir?» Derim ki: Allah Teâlâ'nın { وَخَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ، وَجَعَلَ عَلى بَصَرِهِ غِشاوَةً } “Kulağını ve kalbini mühürlemiş, gözünün üzerine de bir perde çekmiştir” buyruğu gereğince ve [kurrânın] kalpleri üzerinde değil de kulakları üzerinde vakıf yapmaları (durmaları) sebebiyle mühürleme hükmüne dahil olmasına itimat edilir. Eğer dersen ki: «{ وَعَلى سَمْعِهِمْ } sözünde cer harfinin tekrarlanmasındaki fayda nedir?» Derim ki:
لو لم يكرّر لكان انتظاما للقلوب والأسماع في تعدية واحدة وحين استجدّ للأسماع تعدية على حدة، كان أدل على شدة الختم في الموضعين. ووحد السمع كما وحد البطن في قوله:
Şayet tekrarlanmasaydı, kalpler ve kulaklar tek bir taallukta (geçişte) birleşmiş olurdu; kulaklar için müstakil yeni bir taalluk getirilince, her iki yerdeki mühürlemenin şiddetine daha çok delalet etmiş oldu. Kulak (sem') kelimesi, şu sözde karın (batn) kelimesinin müfret getirildiği gibi müfret getirilmiştir:
كلوا في بعض بطنكم تعفوا، يفعلون ذلك إذا أمن اللبس. فإذا لم يؤمن كقولك: فرسهم،
«Karnınızın bir kısmıyla yiyiniz ki ölçülü/sağlıklı olasınız» (كلوا في بعض بطنكم تعفوا) [sözünde olduğu gibi]. İltibas (anlam karışıklığı) tehlikesi bulunmadığında bunu yaparlar. Fakat iltibastan emin olunmadığında ise -mesela [sen çoğulu kastettiğin halde] «onların atı» (فرسهم)...
وثوبهم، وأنت تريد الجمع رفضوه. ولك أن تقول: السمع مصدر في أصله، والمصادر لا تجمع. فلمح الأصل يدل عليه جمع الأذن في قوله: (وَفِي آذانِنا وَقْرٌ) وأن تقدّر مضافا محذوفا: أى وعلى حواس سمعهم. وقرأ ابن أبى عبلة: وعلى أسماعهم. فإن قلت: هلا منع أبا عمرو والكسائي من إمالة أبصارهم ما فيه من حرف الاستعلاء وهو الصاد؟ قلت:
ve «onların elbisesi» (ثوبهم) demen gibi durumlarda bunu terk ederler. Şunu da söyleyebilirsin: es-Sem‘ (السمع) kelimesi aslen bir masdardır, masdarlar ise çoğul yapılmaz. Aslın gözetildiğine delalet eden husus, { وَفِي آذانِنا وَقْرٌ } “Kulaklarımızda bir ağırlık vardır” buyruğunda 'el-üzün' (kulak) kelimesinin çoğul getirilmesidir; yahut mahzuf bir muzaf takdir edersin: Yani «ve onların işitme duyuları üzerine» demektir. İbn Ebî Able ise { وعلى أسماعهم } şeklinde okumuştur. Eğer dersen ki: «{ أبصارهم } kelimesinde istila harfi olan sâd (ص) harfi bulunması, Ebû Amr ve el-Kisâî'yi onu imâle yapmaktan niçin alıkoymamıştır?» Derim ki:
لأنّ الراء المكسورة تغلب المستعلية، لما فيها من التكرير كأن فيها كسرتين، وذلك أعون شيء على الإمالة وأن يمال له ما لا يمال. والبصر نور العين، وهو ما يبصر به الرائي ويدرك المرئيات. كما أن البصيرة نور القلب، وهو ما به يستبصر ويتأمل. وكأنهما جوهران لطيفان خلقهما اللَّه فيهما آلتين للإبصار والاستبصار.
Çünkü meksûr (kesreli) olan râ harfi, kendisindeki tekrir sebebiyle sanki iki kesre taşıyormuş gibi olduğundan müstali harfe galip gelir; bu da imâleye en çok yardımcı olan ve normalde imâle edilmeyeni imâle ettiren şeydir. Basar (البصر - görme duyusu), gözün nurudur; görenin onunla gördüğü ve görülen şeyleri idrak ettiği şeydir. Tıpkı basiretin (البصيرة) kalbin nuru olup, insanın onunla basiret kazandığı ve tefekkür ettiği şey olması gibi. Sanki ikisi de Allah'ın görmek ve basiretle kavramak için o ikisinde yarattığı iki latif cevherdir.
وقرئ (غشاوة) بالكسر والنصب. وغشاوة: بالضم والرفع. وغشاوة: بالفتح والنصب. وغشوة: بالكسر والرفع. وغشوة: بالفتح والرفع والنصب. وعشاوة: بالعين غير المعجمة والرفع، من العشا.
Bu kelime; kesre ve nasb ile (غِشَاوَةً), damme ve ref ile (غُشَاوَةٌ), fetha ve nasb ile (غَشَاوَةً), kesre ve ref ile (غِشْوَةٌ), fetha, ref ve nasb ile (غَشْوَةٌ / غَشْوَةً) ve ayın harfi noktasız olarak el-‘aşâ (gece körlüğü) kökünden ref ile (عَشَاوَةٌ) şeklinde okunmuştur.
والعذاب: مثل النكال بناء ومعنى لأنك تقول: أعذب عن الشيء، إذا أمسك عنه.
el-Azâb (العذاب - azap); yapı ve mana bakımından 'en-nekâl' (cezalandırma) gibidir; zira sen bir şeyden vazgeçtiğinde «ondan vazgeçti / kendini tuttu» (أعذب عن الشيء) dersin;
كما تقول: نكل عنه. ومنه العذب لأنه يقمع العطش ويردعه، بخلاف الملح فإنه يزيده.
tıpkı «ondan geri durdu» (نكل عنه) demen gibi. Tatlı suya 'el-azb' (العذب) denilmesi de bundandır; çünkü o susuzluğu bastırır ve defeder; tuzlu su ise bunun aksinedir, zira susuzluğu artırır.
ويدل عليه تسميتهم إياه نقاخا لأنه ينقخ العطش أى يكسره. وفراتا، لأنه يرفته على القلب. ثم اتسع فيه فسمى كل ألم فادح عذابا، وإن لم يكن نكالا- أى عقاباً يرتدع به الجاني عن المعاودة.
Buna delalet eden hususlardan biri de Arapların tatlı suya, susuzluğu yarıp kırdığı için 'nukâh' (نقاخ), kalbi ferahlatıp teskin ettiği için de 'furât' (فرات) adını vermeleridir. Sonra bu kelimenin anlam alanı genişletilerek, her şiddetli ve ağır acıya —suçluyu tekrarından alıkoyan bir ceza (nekâl) olmasa bile— 'azap' (عذاب) denilmiştir.
والفرق بين العظيم والكبير، أن العظيم نقيض الحقير، والكبير نقيض الصغير، فكأن العظيم فوق الكبير، كما أن الحقير دون الصغير. ويستعملان في الجثث والأحداث جميعاً.
'Azîm' (العظيم) ile 'kebîr' (الكبير) arasındaki fark şudur: Azîm, 'hakîr'in (değersizin) zıddıdır; kebîr ise 'sagîr'in (küçüğün) zıddıdır. Dolayısıyla hakîr sagîrin altında olduğu gibi, azîm de kebîrin üstündedir. Her iki kelime hem cisimler (cüsseler) hem de olaylar için kullanılır.
تقول: رجل عظيم وكبير، تريد جثته أو خطره. ومعنى التنكير أن على أبصارهم نوعا من الأغطية غير ما يتعارفه الناس، وهو غطاء التعامي عن آيات اللَّه. ولهم من بين الآلام العظام نوع عظيم لا يعلم كنهه إلا اللَّه.
Nitekim cüssesini veya kadrini kastettiğin zaman: «Büyük ve ulu adam» (رجل عظيم وكبير) dersin. Kelimenin nekra (belirsiz) gelişinin manası şudur: Onların gözleri üzerinde, insanların bildiği örtülerden farklı bir örtü çeşidi vardır ki o da Allah'ın ayetlerine karşı körleşme örtüsüdür. Onlar için büyük acılar arasından öyle büyük bir tür [azap] vardır ki onun mahiyetini ancak Allah bilir.
اللهم أجرنا من عذابك ولا تبلنا بسخطك يا واسع المغفرة.
Allah'ım! Bizi azabından koru ve gazabınla bizi imtihan etme, ey bağışlaması bol olan!
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٨ الى ١٠]
[Bakara Suresi (2): 8-10. Ayetler]
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ (٨) يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَما يَخْدَعُونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ (٩) فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ (١٠)
{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ (٨) يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَما يَخْدَعُونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ (٩) فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ (١٠) } “İnsanlardan bazıları da vardır ki: «Allah'a ve ahiret gününe inandık» derler; oysa onlar inanmış değillerdir. (8) Allah'ı ve iman edenleri aldatmaya çalışırlar; hâlbuki onlar sadece kendilerini aldatırlar da farkında olmazlar. (9) Kalplerinde bir hastalık vardır, Allah da onların hastalığını artırmıştır. Yalan söylemekte olduklarından ötürü onlara can yakıcı bir azap vardır. (10)”
افتتح سبحانه بذكر الذين أخلصوا دينهم للَّه وواطأت فيه قلوبهم ألسنتهم ووافق سرهم علنهم وفعلهم قولهم. ثم ثنى بالذين محضوا الكفر ظاهراً وباطناً قلوبا وألسنة. ثم ثلث بالذين آمنوا بأفواههم ولم تؤمن قلوبهم وأبطنوا خلاف ما أظهروا وهم الذين قال فيهم:
[Allah] Teâlâ, dinlerini Allah'a halis kılan, kalpleri dillerine, gizlileri açıklarına, fiilleri de sözlerine muvafık olan kimseleri anarak başladı. Ardından açıkta ve gizlide, kalpleriyle ve dilleriyle kâfirliği katıksız olan kimseleri zikretti. Sonra da dilleriyle iman edip kalpleriyle iman etmeyen, açığa vurduklarının aksini gizleyen kimseleri üçüncü sırada zikretti ki onlar haklarında şöyle buyurduğu kimselerdir:
(مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ، لا إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ) وسماهم المنافقين، وكانوا أخبث الكفرة وأبغضهم إليه وأمقتهم عنده لأنهم خلطوا بالكفر تمويهاً وتدليساً، وبالشرك استهزاء وخداعا. ولذلك أنزل فيهم (إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ) ووصف حال الذين كفروا في آيتين، وحال الذين نافقوا في ثلاث عشرة آية، نعى عليهم فيها خبثهم ومكرهم، وفضحهم وسفههم، واستجهلهم واستهزأ بهم، وتهكم بفعلهم، وسجل بطغيانهم، وعمههم ودعاهم صما بكما عمياً، وضرب لهم الأمثال الشنيعة. وقصة المنافقين عن آخرها معطوفة على قصة الذين كفروا كما تعطف الجملة على الجملة.
{ مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ، لا إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ } “Bunların arasında bocalayıp dururlar; ne bunlara [bağlanırlar] ne de onlara”. Onları 'münafıklar' olarak adlandırdı. Onlar kâfirlerin en habisi, Allah katında en sevilmeyeni ve en çok gazap edileni idiler; çünkü küfre hile ve sahtekârlığı, şirke ise alay ve aldatmayı kattılar. Bundan dolayı onlar hakkında: { إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ } “Şüphesiz münafıklar cehennemin en aşağı tabakasındadırlar” ayetini indirdi. Kâfirlerin durumunu iki ayette niteledi; münafıkların durumunu ise on üç ayette vasfetti. Bu ayetlerde onların kötülüklerini ve hilelerini yüzlerine vurdu; onları rezil etti, akılsızlıklarını ortaya koydu; onları cahil saydı ve onlarla alay etti; yaptıklarını istihza konusu yaptı; azgınlıklarını ve şaşkınlıklarını tescil etti; onları sağır, dilsiz ve kör olarak nitelendirdi ve onlar için çok çirkin temsiller getirdi. Münafıkların kıssası bütünüyle, kâfirlerin kıssasına matuftur; tıpkı cümlenin cümleye matuf olması gibi.
وأصل (ناس) أناس، حذفت همزته تخفيفاً كما قيل: لوقة، في ألوقة . وحذفها مع لام التعريف كاللازم لا يكاد يقال الأناس. ويشهد لأصله إنسان وأناس وأناسى وإنس.
(ناس) kelimesinin aslı أناس (ünâs) olup hemzesi hafifletme (tahfif) amacıyla hazfedilmiştir; tıpkı ألوقة (elûka) yerine لوقة (lûka) denilmesi gibi. Harf-i tarif (lâm-ı tarif) ile birlikte hemzenin hazfi adeta zorunlu gibidir, neredeyse hiç الأناس (el-ünâs) denilmez. Kelimenin aslına إنسان (insân), أناس (ünâs), أناسى (enâsiyy) ve إنس (ins) kelimeleri şahitlik eder.
وسموا لظهورهم وأنهم يؤنسون أى يبصرون، كما سمى الجنّ لاجتنانهم. ولذلك سموا بشراً.
İnsanlara bu isim; görünür olmaları ve kendilerinin 'istinas' olunmaları yani görülmeleri sebebiyle verilmiştir; tıpkı cinnin gizli olmalarından ötürü 'cin' diye isimlendirilmesi gibi. Yine bu sebeple insanlara 'beşer' de denilmiştir.
ووزن ناس فعال لأن الزنة على الأصول. ألا تراك تقول في وزن «قه» افعل، وليس معك إلا العين وحدها؟ وهو من أسماء الجمع كرخال . وأما نويس فمن المصغر الآتي على خلاف مكبره كأنيسيان ورويجل. ولام التعريف فيه للجنس. ويجوز أن تكون للعهد، والإشارة إلى الذين كفروا المارّ ذكرهم كأنه قيل: ومن هؤلاء من يقول. وهم عبد اللَّه بن أبىّ وأصحابه ومن كان في حالهم من أهل التصميم على النفاق. ونظير موقعه موقع القوم في قولك: نزلت ببني فلان فلم يقرونى والقوم لئام.
(ناس) kelimesinin vezni فعال (fe‘âl)dir; çünkü vezin asıl harflere göre belirlenir. Görmez misin ki sen «قه» (kıh) kelimesinin veznine, elinde sadece ayn [harfi] varken [bile] افعل (if‘al) dersin? O, رخال (rihâl) gibi cins isimlerinden / topluluk isimlerindendir. نويس (nüveys) ise, أنيسيان (üneysiyân) ve رويجل (rüveycil) gibi küçültmesi (tasgiri) büyüğünün (mükebberinin) hilafına gelen kelimelerdendir. Buradaki harf-i tarif (lâm) cins içindir. Ahid için olması da caizdir; bu durumda işaret, daha önce zikredilen kâfirlere yöneliktir; sanki «Bunlardan şöyle diyenler vardır» denilmiş gibidir. Bunlar da Abdullah b. Übey ve arkadaşları ile onlar gibi nifakta kararlı olan kimselerdir. Buradaki konumunun benzeri, «Falandoğullarına uğradım da beni ağırlamadılar, oysa o kavim alçaktır» sözündeki 'kavim' kelimesinin konumudur.
ومن في مَنْ يَقُولُ موصوفة، كأنه قيل: ومن الناس ناس يقولون كذا، كقوله (من المؤمنين رجال) إن جعلت اللام للجنس. وإن جعلتها للعهد فموصولة، كقوله: (وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ) . فإن قلت: كيف يجعلون بعض أولئك والمنافقون غير المختوم على قلوبهم؟
{ مَنْ يَقُولُ } ifadesindeki 'men' (مَنْ), eğer lâm cins için kabul edilirse sıfatlanmış bir kelimedir (mevsûfedir); sanki { مِنْ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ } “Müminlerden öyle adamlar vardır ki” ayetinde olduğu gibi «İnsanlardan şöyle şöyle diyen birtakım insanlar vardır» denilmiş gibidir. Eğer lâm ahid için kabul edilirse, 'men' ismi mevsûldür; tıpkı { وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ } “Onlardan peygamberi incitenler vardır” ayetinde olduğu gibi. Eğer dersen ki: «Münafıkların kalpleri mühürlenmemişken, nasıl olur da o [kâfirlerin] bir kısmı kılınırlar?»
قلت: الكفر جمع الفريقين معاً وصيرهم جنساً واحداً. وكون المنافقين نوعا من نوعي هذا
Derim ki: Küfür, her iki fırkayı da bir araya getirmiş ve onları tek bir cins kılmıştır. Münafıkların bu cinsin iki türünden biri olması...
الجنس- مغايراً للنوع الآخر بزيادة زادوها على الكفر الجامع بينهما من الخديعة والاستهزاء- لا يخرجهم من أن يكونوا بعضا من الجنس فإن الأجناس إنما تنوّعت لمغايرات وقعت بين بعضها وبعض. وتلك المغايرات إنما تأتى بالنوعية ولا تأبى الدخول تحت الجنسية. فإن قلت: لم اختص بالذكر الإيمان باللَّه والإيمان باليوم الآخر؟ قلت: اختصاصهما بالذكر كشف عن إفراطهم في الخبث وتماديهم في الدعارة لأن القوم كانوا يهوداً، وإيمان اليهود باللَّه ليس بإيمان، لقولهم: (عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ) . وكذلك إيمانهم باليوم الآخر، لأنهم يعتقدونه على خلاف صفته، فكان قولهم: (آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ) خبثاً مضاعفاً وكفراً موجهاً، لأن قولهم هذا لو صدر عنهم لا على وجه النفاق وعقيدتهم عقيدتهم، فهو كفر لا إيمان.
—aralarındaki ortak küfre kattıkları aldatma ve alay gibi fazlalıklarla diğer türden farklı olsalar bile— onların bu cinsin bir parçası olmalarına engel teşkil etmez; zira cinsler ancak aralarında meydana gelen farklılıklarla türlere ayrılırlar. Bu farklılıklar ise sadece türleşmeyi sağlar, cinsiyetin altına girmeye mani olmaz. Eğer dersen ki: «Niçin özellikle Allah'a iman ve ahiret gününe iman zikredildi?» Derim ki: Bu ikisinin özellikle zikredilmesi, onların kötülükteki aşırılıklarını ve ahlaksızlıktaki ısrarlarını ifşa etmek içindir; çünkü bu topluluk Yahudi idiler. Yahudilerin Allah'a imanı ise, { عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ } “Üzeyr Allah'ın oğludur” demelerinden ötürü gerçek bir iman değildir. Aynı şekilde ahiret gününe imanları da böyledir; çünkü onlar ahirete hakiki vasfının hilafına inanırlar. Dolayısıyla onların { آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe inandık” sözleri katmerli bir habislik ve yönlendirilmiş bir küfürdür; zira bu sözler nifak yoluyla değil de kendi inançları doğrultusunda çıksaydı bile iman değil küfür olurdu.
فإذا قالوه على وجه النفاق خديعة للمسلمين واستهزاء بهم، وأروهم أنهم مثلهم في الإيمان الحقيقي، كان خبثا إلى خبث، وكفراً إلى كفر. وأيضا فقد أوهموا في هذا المقال أنهم اختاروا الإيمان من جانبيه، واكتنفوه من قطريه، وأحاطوا بأوّله وآخره. وفي تكرير الباء أنهم ادعوا كل واحد من الإيمانين على صفة الصحة والاستحكام. فإن قلت:
Bunu nifak yoluyla, Müslümanları aldatmak ve onlarla alay etmek için söylediklerinde ve onlara hakiki imanda kendileri gibi olduklarını gösterdiklerinde ise habislik üstüne habislik, küfür üstüne küfür olmuştur. Ayrıca bu sözleriyle imanı iki tarafından seçtiklerini, iki yanından kuşattıklarını, başını ve sonunu ihata ettiklerini vehmettirdiler. 'Bâ' harfinin tekrarlanmasında ise, her iki imanı da sıhhat ve sağlamlık vasfıyla iddia ettikleri anlamı vardır. Eğer dersen ki:
كيف طابق قوله: (وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ) قولهم (آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ) والأول في ذكر شأن الفعل لا الفاعل، والثاني في ذكر شأن الفاعل لا الفعل؟ قلت: القصد إلى إنكار ما ادعوه ونفيه، فسلك في ذلك طريق أدّى إلى الغرض المطلوب. وفيه من التوكيد والمبالغة ما ليس في غيره، وهو إخراج ذواتهم وأنفسهم من أن تكون طائفة من طوائف المؤمنين، لما علم من حالهم المنافية لحال الداخلين في الإيمان. وإذا شهد عليهم بأنهم في أنفسهم على هذه الصفة، فقد انطوى تحت الشهادة عليهم بذلك نفى ما انتحلوا إثباته لأنفسهم على سبيل البت والقطع. ونحوه قوله تعالى: (يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها) هو أبلغ من قولك: وما يخرجون منها. فإن قلت: فلم جاء الإيمان مطلقا في الثاني وهو مقيد في الأوّل؟ قلت: يحتمل أن يراد التقييد ويترك لدلالة المذكور عليه، وأن يراد بالإطلاق أنهم ليسوا من الإيمان في شيء قط، لا من الإيمان باللَّه وباليوم الآخر، ولا من الإيمان بغيرهما.
«İlk ifade failin değil fiilin durumunu bildirirken, ikinci ifade ise fiilin değil failin durumunu bildirdiği halde; { وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ } “Oysa onlar inanmış değillerdir” buyruğu, onların { آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe inandık” sözüne nasıl uygun düşmüştür?» Derim ki: Amaç, onların iddia ettikleri şeyi inkâr etmek ve nefiy etmektir; bu hususta matlup gayeye ulaştıran bir yol tutulmuştur. Bu ifadede, başkasında bulunmayan bir tekit ve mübalağa vardır ki o da, imana girenlerin durumuna aykırı durumları bilindiği için, bizzat zatlarını ve nefislerini mümin zümrelerden bir zümre olmaktan çıkarmaktır. Onların bizzat kendilerinin bu sıfatta olduğuna şahitlik edilince, kendileri için kesin bir surette ispatlamaya kalkıştıkları şeyin nefyi bu şahitliğin zımnında yer almış olur. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها } “Ateşten çıkmak isterler, hâlbuki onlar oradan çıkacak değillerdir” buyruğu da böyledir ve bu ifade, «ondan çıkmazlar» (وما يخرجون منها) demenden daha beliğdir. Eğer dersen ki: «Peki, iman ilkinde kayıtlı olduğu halde ikincisinde niçin mutlak olarak geldi?» Derim ki: Kayıtlı olmasının kastedilmiş olması ve zikredilenin buna delalet etmesi sebebiyle terkedilmiş olması muhtemel olduğu gibi, mutlak zikirle onların ne Allah'a ve ahirete ne de başka bir şeye imandan hiçbir nasibinin bulunmadığının kastedilmiş olması da muhtemeldir.
فإن قلت: ما المراد باليوم الآخر؟ قلت: يجوز أن يراد به الوقت الذي لا حدّ له وهو الأبد الدائم الذي لا ينقطع، لتأخره عن الأوقات المنقضية. وأن يراد الوقت المحدود من
Eğer «Ahiret gününden kastedilen nedir?» dersen, derim ki: Geçip giden vakitlerin ardından gelmesi sebebiyle, bununla hiçbir sınırı bulunmayan ve kesintiye uğramayan dâimî ebediyet vaktinin kastedilmiş olması caizdir. [Yine] ...'den itibaren belirlenmiş sınırlı vaktin kastedilmiş olması da [caizdir].
النشور إلى أن يدخل أهل الجنة الجنة وأهل النار النار، لأنه آخر الأوقات المحدودة الذي لا حدّ للوقت بعده.
ba‘s (diriliş) vaktinden cennet ehlinin cennete, cehennem ehlinin de cehenneme girmesine kadar olan sınırlı vaktin kastedilmiş olması da caizdir; çünkü bu, kendisinden sonra sınırlı hiçbir vaktin bulunmadığı sınırlı vakitlerin sonuncusudur.
والخدع: أن يوهم صاحبه خلاف ما يريد به من المكروه. من قولهم: ضب خادع وخدع، إذا أمر الحارش يده على باب جحره أو همه إقباله عليه ثم خرج من باب آخر. فإن قلت:
'Hıdâ'' (الخدع - aldatma); muhatabına, ona yönelik yapmak istediği kötülüğün aksini vehmettirmektir. Bu, keleri avlayan kimse elini kelerin yuvasının deliğine uzattığında kelerin ona doğru yöneldiği izlenimini verip ardından başka bir delikten çıkması durumunda söylenen «Keler aldattı / hile yaptı» (ضب خادع وخدع) sözünden alınmadır. Eğer dersen ki:
كيف ذلك ومخادعة اللَّه والمؤمنين لا تصح لأن العالم الذي لا تخفى عليه خافية لا يخدع، والحكيم الذي لا يفعل القبيح لا يخدع، والمؤمنون وإن جاز أن يخدعوا لم يجز أن يخدعوا.
«Allah ve müminler hakkında aldatma (hüd'a) nasıl sahih olabilir? Zira kendisine hiçbir gizli şey gizli kalmayan Âlim kandırılamaz, çirkin iş işlemeyen Hakîm aldatılamaz; müminlerin ise aldanmaları caiz olsa bile, [kasıtlı olarak] kandırılmaları caiz değildir.»
ألا نرى إلى قوله:
[Şairin] şu sözüne bakmaz mısın:
واسْتَمْطَرُوا مِنْ قُرَيْشٍ كلَّ مُنْخدِعِ
«Kureyş'ten her aldanmış kimseden yağmur diler gibi yardım istediler»
وقول ذى الرمّة:
Ve Zü'r-Rimme'nin şu sözüne:
إنَّ الحَليمَ وذَا الإِسْلامِ يُخْتَلَبُ
«Şüphesiz hilim sahibi ve İslam ehli olan kimse de aldatılır»
فقد جاء النعت بالانخداع ولم يأت بالخدع. قلت: فيه وجوه. أحدها: أن يقال كانت صورة صنعهم مع اللَّه حيث يتظاهرون بالإيمان وهم كافرون، صورة صنع الخادعين. وصورة صنع اللَّه معهم- حيث أمر بإجراء أحكام المسلمين عليهم وهم عنده في عداد شرار الكفرة وأهل الدرك الأسفل من النار- صورة صنع الخادع، وكذلك صورة صنع المؤمنين معهم حيث امتثلوا أمر اللَّه فيهم فأجروا أحكامهم عليهم. والثاني: أن يكون ذلك ترجمة عن معتقدهم وظنهم أن اللَّه ممن يصح خداعه لأن من كان ادعاؤه الإيمان باللَّه نفاقا لم يكن عارفا باللَّه ولا بصفاته، ولا أن لذاته تعلقا بكل معلوم، ولا أنه غنى عن فعل القبائح فلم يبعد من مثله تجويز أن يكون اللَّه في زعمه مخدوعا ومصابا بالمكروه من وجه خفى، وتجويز أن يدلس على عباده ويخدعهم. والثالث: أن يذكر اللَّه تعالى ويراد الرسول ﷺ لأنه خليفته في أرضه، والناطق عنه بأوامره ونواهيه مع عباده، كما يقال: قال الملك كذا ورسم كذا
Nitekim vasıflandırma aldanmak (inhidâ‘) ile gelmiş, aldatmak (had‘) ile gelmemiştir. Derim ki: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Kâfir oldukları hâlde iman gösterisinde bulunmaları hasebiyle onların Allah’a karşı tutumlarının sureti, aldatanların tutumunun suretidir. Allah’ın onlara karşı tutumunun sureti ise —kendileri O’nun katında kâfirlerin en şerlileri ve cehennemin en alt tabakasının ehli sayıldıkları hâlde üzerlerinde Müslümanların hükümlerinin uygulanmasını emretmesi hasebiyle— aldatanın tutumunun suretidir. Müminlerin onlara karşı tutumunun sureti de böyledir; zira onlar Allah’ın bunlar hakkındaki emrine boyun eğerek Müslümanların hükümlerini onların üzerinde uygulamışlardır. İkincisi: Bunun, onların Allah’ın aldatılması mümkün olan biri olduğu yönündeki inanç ve zanlarının bir ifadesi olmasıdır. Çünkü Allah’a iman iddiası nifaktan ibaret olan kimse Allah’ı ve sıfatlarını bilmediği gibi Zât’ının bilinen her şeyle taalluku bulunduğunu ve çirkin fiilleri işlemekten müstağni olduğunu da bilmez. Dolayısıyla onun gibisinden birinin, kendi zannınca Allah’ın aldatılmış ve gizli bir yoldan hoşlanmadığı bir duruma maruz bırakılmış olmasını caiz görmesi; yine [Allah’ın] kullarını yanıltıp onları aldatabileceğini caiz görmesi uzak bir ihtimal değildir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ zikredilip [bununla] Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem] kastedilmiş olmasıdır. Zira o, yeryüzünde O’nun halifesi ve kullarına karşı emir ve yasaklarını O’nun adına bildiren elçisidir. Nitekim «Hükümdar şöyle dedi ve şöyle ferman buyurdu» denilir;
وإنما القائل والراسم وزيره أو بعض خاصته الذين قولهم قوله ورسمهم رسمه. مصداقه قوله:
hâlbuki söyleyen ve emreden veziri veya sözü onun sözü, emri de onun emri mesabesinde olan has adamlarından biridir. Bunun doğrulaması Allah Teâlâ'nın şu buyruklarıdır:
(إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ، يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ) وقوله: (مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ) . والرابع: أن يكون من قولهم: أعجبنى زيد وكرمه، فيكون المعنى يخادعون الذين آمنوا باللَّه. وفائدة هذه الطريقة قوة الاختصاص، ولما كان المؤمنون من اللَّه بمكان، سلك بهم ذلك المسلك. ومثله: (وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ) وكذلك: (إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ) ونظيره في كلامهم: علمت زيدا فاضلا، والغرض فيه ذكر إحاطة العلم بفضل زيد لا به نفسه لأنه كان معلوما له قديما كأنه قيل: علمت فضل زيد ولكن ذكر زيد توطئة وتمهيد لذكر فضله. فإن قلت: هل للاقتصار بخادعت على واحد وجه صحيح؟ قلت: وجهه أن يقال: عنى به «فعلت» إلا أنه أخرج في زنة «فاعلت» لأن الزنة في أصلها للمغالبة والمباراة، والفعل متى غولب فيه فاعله جاء أبلغ وأحكم منه إذا زاوله وحده من غير مغالب ولا مبار لزيادة قوة الداعي إليه. ويعضده قراءة من قرأ: (يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا) وهو أبو حيوة. و (يُخادِعُونَ) بيان ليقول. ويجوز أن يكون مستأنفا كأنه قيل: ولم يدعون الإيمان كاذبين وما رفقهم في ذلك؟ فقيل يخادعون. فان قلت: عمّ كانوا يخادعون؟
{ إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ، يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ } “Sana biat edenler ancak Allah'a biat etmiş olurlar. Allah'ın eli onların ellerinin üzerindedir” ve { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ } “Kim peygambere itaat ederse Allah'a itaat etmiş olur”. Dördüncüsü: Arapların «Zeyd ve onun cömertliği hoşuma gitti» sözünden olmasıdır; bu takdirde mana: «Allah'a iman eden kimseleri aldatırlar» şeklinde olur. Bu üslubun faydası tahsisin (bağlılığın) kuvvetidir; müminler Allah katında yüce bir mertebede oldukları için onlar hakkında bu yol izlenmiştir. Bunun benzeri: { وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ } “Hâlbuki razı etmelerine Allah ve Resûlü daha lâyıktır” ve { إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Şüphesiz Allah'ı ve Resûlünü incitenler...” ayetleridir. Kelamlarındaki bir diğer benzeri ise: «Zeyd'in faziletli olduğunu bildim» sözüdür; buradaki gaye bizzat Zeyd'i değil, onun faziletini bilmenin ihatasını zikretmektir; zira Zeyd önceden de bilinmekteydi. Sanki «Zeyd'in faziletini bildim» denilmiş gibidir, fakat Zeyd'in zikri, faziletinin zikrine bir hazırlık ve mukaddimedir. Eğer dersen ki: «'Hâdaa' (خادع) fiilinin tek bir tarafla sınırlı tutulmasının sahih bir yönü var mıdır?» Derim ki: Bunun yönü şudur: Fiille «fa‘altü» (فعلت) manası kastedilmiş, fakat «fâ‘altü» (فاعلت) vezninde çıkarılmıştır; zira bu vezin aslında üstün gelme ve yarışma içindir; bir fiil yarışma ve galebe çalma konusu yapıldığında, onu harekete geçiren saikin kuvveti sebebiyle, failinin onu tek başına üstünlük ve yarışma olmaksızın işlemesinden daha beliğ ve muhkem olur. Bunu, Ebû Hayve'nin { يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا } kıraati de desteklemektedir. { يُخادِعُونَ } fiili { يَقُولُ } için bir beyandır. İstînâf olması da caizdir; sanki «Yalan söyleyerek niçin imanı iddia ediyorlar ve bundaki çıkarları nedir?» denilmiş, buna cevaben de «Aldatıyorlar» denilmiş gibidir. Eğer dersen ki: «Onları neyden aldatıyorlardı?»
قلت: كانوا يخادعونهم عن أغراض لهم ومقاصد منها متاركتهم وإعفاؤهم عن المحاربة وعما كانوا يطرقون به من سواهم من الكفار. ومنها اصطناعهم بما يصطنعون به المؤمنين من إكرامهم والإحسان إليهم وإعطائهم الحظوظ من المغانم ونحو ذلك من الفوائد، ومنها اطلاعهم- لاختلاطهم بهم- على الأسرار التي كانوا حراصا على إذاعتها إلى منابذيهم. فإن قلت: فلو أظهر عليهم حتى لا يصلوا إلى هذه الأغراض بخداعهم عنها. قلت: لم يظهر عليهم لما أحاط به علما من المصالح التي لو أظهر عليهم لانقلبت مفاسد واستبقاء إبليس وذرّيته ومتاركتهم وما هم عليه من إغواء المنافقين وتلقينهم النفاق أشدّ من ذلك. ولكن السبب فيه ما علمه تعالى من المصلحة. فإن قلت: ما المراد بقوله: (وَما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ) ؟ قلت:
Derim ki: Onları birtakım amaç ve hedeflerinden gafil avlamak için aldatıyorlardı. Bu hedeflerden biri: Kendi hallerine bırakılmaları, savaştan ve diğer kâfirlerin başına getirilen felaketlerden muaf tutulmalarıydı. Bir diğeri: Müminlerin ikram edilmesi, ihsanda bulunulması, ganimetlerden pay verilmesi ve benzeri menfaatler gibi kendilerine gösterilen muameleyle muamele görmeleriydi. Bir başkası ise: Onlarla bir arada bulunmaları sebebiyle, hasımlarına yaymaya son derece hırslı oldukları sırları öğrenmeleriydi. Eğer dersen ki: «Onları aldatarak bu hedeflere ulaşamamaları için açığa çıkarılsalardı ya?» Derim ki: Açığa çıkarıldıkları takdirde fesada dönüşecek olan maslahatları kuşatan ilmi sebebiyle onları açığa çıkarmamıştır; nitekim İblis'in ve zürriyetinin hayatta bırakılması, kendi hallerine terk edilmeleri ve münafıkları saptırıp onlara nifak aşılamaları bundan daha ağır bir durumdur. Fakat bundaki sebep, Allah Teâlâ'nın bildiği maslahattır. Eğer dersen ki: «{ وَما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } buyruğu ile murat nedir?» Derim ki:
يجوز أن يراد: وما يعاملون تلك المعاملة المشبهة بمعاملة المخادعين إلا أنفسهم لأن ضررها يلحقهم، ومكرها يحيق بهم، كما تقول: فلان يضارّ فلانا وما يضارّ إلا نفسه، أى: دائرة الضرار راجعة إليه وغير متخطية إياه، وأن يراد حقيقة المخادعة أى: وهم في ذلك يخدعون أنفسهم حيث يمنونها الأباطيل ويكذبونها فيما يحدثونها به، وأنفسهم كذلك تمنيهم وتحدّثهم بالأمانى وأن يراد: وما يخدعون فجيء به على لفظ «يفاعلون» للمبالغة. وقرئ: وما يخدعون،
Bununla şu kastedilmiş olabilir: Aldatanların muamelesine benzeyen bu muameleyi ancak kendilerine yapmaktadırlar; çünkü onun zararı kendilerine dokunmakta, hilesi kendi başlarına dönmektedir; nitekim sen: «Falan adam filana zarar veriyor, hâlbuki sadece kendine zarar veriyor» yani zararın çemberi ona dönmekte ve onu aşıp başkasına geçmemektedir dersin. Hakiki aldatmanın kastedilmiş olması da caizdir; yani onlar batıl şeylerle umutlandırarak ve içlerinden geçirdikleri şeylerde kendilerine yalan söyleyerek bizzat kendilerini aldatmaktadırlar; nefisleri de onları boş kuruntularla umutlandırmakta ve onlara fısıldamaktadır. Yine { وما يخدعون } manasının kastedilmiş olup mübalağa için «yufâ‘ilûne» (يفاعلون) lafzıyla getirilmiş olması da mümkündür. Nitekim { وما يخدعون } şeklinde de okunmuştur.
ويخدعون من خدع. ويخدعون- بفتح الياء- بمعنى يخدعون. ويخدعون. ويخادعون على لفظ ما لم يسم فاعله. والنفس: ذات الشيء وحقيقته. يقال عندي كذا نفسا. ثم قيل للقلب:
Yine 'had‘a' (خدع) kökünden 'yahda‘ûn' (يَخْدَعُونَ), yâ'nın fethasıyla 'yuhadda‘ûn' (يُخَدَّعُونَ) manasında 'yahadda‘ûn' (يَخَّدَّعُونَ), 'yuhda‘ûn' (يُخْدَعُونَ) ve meçhul kipiyle 'yuhâda‘ûn' (يُخَادَعُونَ) şeklinde de okunmuştur. 'Nefis' (النفس); bir şeyin zatı ve hakikatidir. «Yanımda şu kadar nefis (kişi) var» denilir. Sonra kalbe,
نفس لأن النفس به. ألا ترى إلى قولهم: المرأ بأصغريه. وكذلك بمعنى الروح وللدم نفس لأن قوامها بالدم. وللماء نفس لفرط حاجتها إليه: قال اللَّه تعالى: (وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ) وحقيقة نفس الرجل بمعنى عين أصيبت نفسه، كقولهم: فلان يؤامر نفسيه- إذا تردّد في الأمر اتجه له رأيان وداعيان لا يدرى على أيهما يعرج كأنهم أرادوا داعي النفس، وهاجسى النفس فسموهما: نفسين، إما لصدورهما عن النفس، وإما لأن الداعيين لما كانا كالمشيرين عليه والآمرين له، شبهوهما بذاتين فسموهما نفسين. والمراد بالأنفس هاهنا ذواتهم. والمعنى بمخادعتهم ذواتهم: أن الخداع لاصق بهم لا يعدوهم إلى غيرهم ولا يتخطاهم إلى من سواهم. ويجوز أن يراد قلوبهم ودواعيهم وآراؤهم.
nefis onda olduğu için 'nefis' denilmiştir. Görmez misin onların: «İnsan iki en küçük parçasıyladır (kalbi ve diliyledir)» sözüne. Aynı şekilde ruh manasına da gelir; canın devamı kanla olduğu için kana da 'nefis' denilmiştir. Cana olan aşırı ihtiyacından ötürü suya da 'nefis' denilmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ } “Her canlı şeyi sudan yarattık” buyurmuştur. Kişinin nefsinin hakikati ise gözün isabet ettiği zatı anlamındadır; nitekim bir meselede tereddüt edip iki görüş ve iki saik arasında kalıp hangisine yöneleceğini bilemeyen kimse hakkında «Falan adam iki nefsiyle istişare ediyor» derler; sanki nefsin dürtüsünü ve nefsin vesveselerini kastederek bunlara 'iki nefis' demişlerdir; ya bunların nefisten kaynaklanması sebebiyle ya da bu iki saik ona akıl veren ve emreden iki varlık gibi olduğundan onları iki zata benzetip 'iki nefis' olarak adlandırmışlardır. Buradaki nefislerden murat onların bizzat kendi zatlarıdır. Zatlarını aldatmalarının manası ise: Aldatmanın onlara yapışmış olması, onları aşıp başkasına geçmemesidir. Kalplerinin, saiklerinin ve görüşlerinin kastedilmiş olması da caizdir.
والشعور علم الشيء علم حس من الشعار. ومشاعر الإنسان: حواسه. والمعنى أن لحوق ضرر ذلك بهم كالمحسوس، وهم لتمادى غفلتهم كالذي لا حسّ له.
Şuur (الشعور), bir şeyi his yoluyla bilmektir; şiar (şiddetli duygu) kökündendir. İnsanın meşâiri (مشاعر الإنسان), onun duyu organlarıdır. Manası şudur: Bu zararın onlara erişmesi hissedilir derecede açıktır; fakat onlar gafletlerinin sürüp gitmesi yüzünden adeta hiçbir hissi olmayan kimse gibidirler.
واستعمال المرض في القلب يجوز أن يكون حقيقة ومجازا، فالحقيقة أن يراد الألم كما تقول:
Hastalık (maraz) kelimesinin kalpte kullanılması hakikat de mecaz da olabilir. Hakikat olması; «Karnında hastalık var» demen gibi [kalpteki] acının kastedilmesidir.
في جوفه مرض. والمجاز أن يستعار لبعض أعراض القلب، كسوء الاعتقاد، والغل، والحسد والميل إلى المعاصي، والعزم عليها، واستشعار الهوى، والجبن، والضعف، وغير ذلك مما هو فساد وآفة شبيهة بالمرض كما استعيرت الصحة والسلامة في نقائض ذلك. والمراد به هنا ما في قلوبهم من سوء الاعتقاد والكفر، أو من الغل والحسد والبغضاء، لأن صدورهم كانت تغلى على رسول اللَّه ﷺ والمؤمنين غلا وحنقاً ويبغضونهم البغضاء التي وصفها اللَّه تعالى في قوله: (قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ وَما تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ) ويتحرقون عليهم حسدا (إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ) وناهيك مما كان من ابن أبىّ وقول سعد بن عبادة لرسول اللَّه ﷺ: «اعف عنه يا رسول اللَّه واصفح، فو اللَّه لقد أعطاك اللَّه الذي أعطاك،
...[kişinin] «Karnında bir hastalık vardır» [demesi gibi]. Mecaz olması ise; inanç bozukluğu, kin, haset, günahlara meyletmek ve bunlara azmetmek, hevâyı hissetmek (tutkulara kapılmak), korkaklık, zaaf ve hastalık benzeri birer fesat ve âfet olan diğer haller gibi kalbin bazı ârızaları için istiare yapılmasıdır; nitekim bunların zıtları hakkında da sağlık ve esenlik (sıhhat ve selâmet) kelimeleri istiare yoluyla kullanılmıştır. Burada [hastalıktan] kastedilen ise kalplerindeki inanç bozukluğu ve küfür yahut kin, haset ve düşmanlıktır. Zira onların göğüsleri Allah Resûlü’ne sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlere karşı kin ve öfkeyle kaynıyor, Allah Teâlâ’nın şu buyruğunda vasfettiği şekilde onlara derin bir nefret besliyorlardı: { قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ وَما تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ } “Ağızlarından kin ve düşmanlıkları saçılmıştır; göğüslerinin gizlediği ise daha büyüktür”. Onlara karşı hasetlerinden yanıp tutuşuyorlardı: { إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ } “Size bir iyilik dokunursa bu onları üzer”. İbn Übey’den sâdır olan şeyler ve Sa‘d b. Ubâde’nin Allah Resûlü’ne sallallâhu aleyhi ve sellem söylediği şu söz sana [delil olarak] yeter: «Onu affet ey Allah’ın Resûlü, hoş gör! Allah’a yemin ederim ki Allah sana vereceğini verdi...»
ولقد اصطلح أهل هذه البحيرة أن يعصبوه بالعصابة فلما ردّ اللَّه ذلك بالحق الذي أعطاكه شرق بذلك . أو يراد ما تداخل قلوبهم من الضعف والجبن والخور، لأن قلوبهم كانت قوية، إما لقوة طمعهم فيما كانوا يتحدثون به: أن ريح الإسلام تهب حيناً ثم تسكن ولواءه يخفق أياما ثم يقرّ، فضعفت حين ملكها اليأس عند إنزال اللَّه على رسوله النصر وإظهار دين الحق على الدين كله. وإما لجرامتهم وجسارتهم في الحروب فضعفت جبناً وخورا حين قذف اللَّه في قلوبهم الرعب وشاهدوا شوكة المسلمين وإمداد اللَّه لهم بالملائكة. قال رسول اللَّه ﷺ: «نصرت بالرعب مسيرة شهر» »
Bu göl beldesinin (Medine'nin) halkı, onun başına [hükümdarlık] tacı giydirmek üzere anlaşmışlardı; Allah sana verdiği bu hak ile bunu geri çevirince [kahrından] boğazı tıkandı. Yahut kalplerine giren zayıflık, korkaklık ve yılgınlık kastedilmiştir; çünkü onların kalpleri önceden güçlüydü: Ya aralarında konuşup durdukları «İslam rüzgârı bir müddet eser sonra diner, sancağı birkaç gün dalgalanır sonra durulur» şeklindeki kuvvetli ümitleri sebebiyle güçlüydü; Allah Resûlüne zafer indirip hak dini bütün dinlere üstün kıldığında yeise kapılarak zayıfladı; ya da savaşlardaki cüret ve cesaretleri sebebiyle güçlüydü de Allah kalplerine korku saldığında, Müslümanların güç ve kuvvetini ve Allah'ın onlara meleklerle yardım ettiğini gördüklerinde korkaklık ve yılgınlıkla zayıfladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ben bir aylık mesafeden [düşmanın kalbine salınan] korku ile nusret buldum.»
. ومعنى زيادة اللَّه إياهم مرضاً أنه كلما أنزل على رسوله الوحى فسمعوه كفروا به فازدادوا كفراً إلى كفرهم، فكأن اللَّه هو الذي زادهم ما ازدادوه إسنادا للفعل إلى المسبب له، كما أسنده إلى السورة في قوله: (فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ) لكونها سببا. أو كلما زاد رسوله نصرة وتبسطا في البلاد ونقصا من أطراف الأرض ازدادوا حسدا وغلا وبغضا وازدادت قلوبهم ضعفا وقلة طمع فيما عقدوا به رجاءهم وجبنا وخورا. ويحتمل أن يراد بزيادة المرض الطبع. وقرأ أبو عمرو في رواية الأصمعى:
Allah'ın onların hastalığını artırmasının manası şudur: Resûlüne ne zaman bir vahiy indirilse ve onlar bunu işitseler, onu inkâr ederler ve böylece küfürleri üzerine küfürleri artar. Sanki fiilin sebebe isnat edilmesi kabilinden, onların artırdığı bu şeyi artıran bizzat Allah olmuş gibidir; nitekim { فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ } “Onların murdarlıklarına murdarlık katıp artırmıştır” ayetinde fiil sebep olması hasebiyle sureye isnat edilmiştir. Yahut Resûlüne her zafer kazandırdığında, beldelerde hâkimiyetini genişlettiğinde ve yeryüzünün etrafından [kâfirlerin arazilerini] eksilttiğinde, onların hasedi, kini ve nefreti artmış; kalplerinin zayıflığı, umut bağladıkları şeylerdeki ümitsizlikleri, korkaklıkları ve yılgınlıkları çoğalmıştır. Hastalığın artırılmasından kalplerin mühürlenmesinin kastedilmiş olması da muhtemeldir. Asmaî rivayetinde Ebû Amr,
مرض، ومرضا، بسكون الراء:
râ harfinin sükûnu ile 'merd' (مَرْض) ve 'merdan' (مَرْضاً) şeklinde okumuştur.
يقال ألم فهو أَلِيمٌ كوجع فهو وجيع ووصف العذاب به نحو قوله:
«Acı çekti, öyleyse o acı çekendir» (ألم فهو أَلِيمٌ) denilir; tıpkı «sancılandı, öyleyse o sancılıdır» (وجع فهو وجيع) denilmesi gibi. Azabın bu sıfatla nitelenmesi şu söze benzer:
تحِيَّةُ بَيْنِهِمْ ضَرْبٌ وَجِيعُ
«Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir vuruştur.»
وهذا على طريقة قولهم: جدّ جدّه. والألم في الحقيقة للمؤلم كما أنّ الجدّ للجادّ.
Bu, Arapların «çalışanın gayreti ciddileşti» (جدّ جدّه) sözü üslubundadır. Acı gerçekte acı çektirene aittir; tıpkı ciddiyetin gayret edene ait olması gibi.
والمراد بكذبهم قولهم آمنا باللَّه وباليوم الآخر. وفيه رمز إلى قبح الكذب وسماجته، وتخييل أن العذاب الأليم لاحق بهم من أجل كذبهم. ونحوه قوله تعالى: (مِمَّا خَطِيئاتِهِمْ أُغْرِقُوا) والقوم كفرة. وإنما خصت الخطيئات استعظاما لها وتنفيرا عن ارتكابها.
Yalan söylemelerinden murat: «Allah'a ve ahiret gününe inandık» sözleridir. Bunda yalanın çirkinliğine ve kötülüğüne bir işaret; can yakıcı azabın onlara yalan söylemeleri sebebiyle dokunacağına dair bir canlandırma vardır. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { مِمَّا خَطِيئاتِهِمْ أُغْرِقُوا } “Günahları yüzünden suda boğuldular”; hâlbuki o kavim kâfirdi. Günahlar ise büyüklüğünü belirtmek ve onları işlemekten sakındırmak için özellikle zikredilmiştir.
والكذب: الإخبار عن الشيء على خلاف ما هو به وهو قبيح كله. وأما ما يروى عن إبراهيم ﵇ أنه كذب ثلاث كذبات . فالمراد التعريض. ولكن لما كانت صورته صورة الكذب سمى به. وعن أبى بكر رضى اللَّه عنه وروى مرفوعا: «إياكم والكذب فإنه مجانب للإيمان» وقرئ يكذبون، من كذبه الذي هو نقيض صدقه أو من كذّب الذي هو مبالغة في كذب، كما بولغ في صدق فقيل: صدّق. ونظيرهما: بان الشيء وبين، وقلص الثوب وقلص. أو بمعنى الكثرة كقولهم: موتت البهائم، وبركت الإبل، أو من قولهم: كذب الوحشي إذا جرى شوطا ثم وقف لينظر ما وراءه لأن المنافق متوقف متردّد في أمره، ولذلك قيل له مذبذب. وقال ﵇: «مثل المنافق كمثل الشاة العائرة بين الغنمين، تعير إلى هذه مرة وإلى هذه مرة.
Yalan (el-kizb); bir şeyi olduğu durumun aksine haber vermektir ve onun tamamı çirkindir. İbrahim aleyhisselâm'dan rivayet edilen «üç defa yalan söylediği» hususuna gelince; bundan murat ta‘rizdir (kinayeli sözdür). Fakat sureti yalan suretinde olduğu için bu şekilde isimlendirilmiştir. Ebû Bekir radıyallâhu anh'tan —merfû olarak da rivayet edilmiştir— nakledildiğine göre: «Yalandan sakınınız, zira o imandan uzaktır». Bu kelime; 'sadaka'nın zıddı olan 'kezebe'den veya 'sadaka'da mübalağa yapılıp 'saddaka' denildiği gibi 'kezebe'nin mübalağası olan 'kezzebe'den hareketle { يكذبون } şeklinde [şeddeli de] okunmuştur. Bu ikisinin benzeri: «Şey apaçık oldu» (bâne / beyyene) ve «Elbise çekti» (kalasa / kallasa) fiilleridir. Yahut Arapların «Hayvanlar birbiri ardınca öldü» (mevvete'l-behâim) ve «Develer hep birlikte çöktü» (berreke'l-ibl) sözlerinde olduğu gibi çokluk manasındadır; ya da av hayvanının bir müddet koşup ardından arkasında ne olduğuna bakmak için durduğunda söylenen «Av hayvanı aldattı/durakladı» (kezebe'l-vahşiyy) sözündendir; çünkü münafık da işinde duraksayan ve tereddüt eden kimsedir; bu sebeple ona müzebzeb (bocalayan) denilmiştir. [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Münafığın misali, iki sürü arasında bocalayan şaşkın koyunun misali gibidir; bir bu [sürüye] koşar, bir o [sürüye] koşar.»
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١١ الى ١٦]
[Bakara Suresi (2): 11-16. Ayetler]
وَإِذا قِيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ (١١) أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلكِنْ لا يَشْعُرُونَ (١٢) وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَما آمَنَ النَّاسُ قالُوا أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَلكِنْ لا يَعْلَمُونَ (١٣) وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ (١٤) اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٥)
{ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ (١١) أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلكِنْ لا يَشْعُرُونَ (١٢) وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَما آمَنَ النَّاسُ قالُوا أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَلكِنْ لا يَعْلَمُونَ (١٣) وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ (١٤) اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٥) } “Kendilerine: «Yeryüzünde fesat çıkarmayın» denildiğinde: «Biz ancak ıslah edicileriz» derler. (11) İyi bilin ki onlar bozguncuların ta kendileridir, fakat farkında değillerdir. (12) Onlara: «İnsanların iman ettiği gibi siz de iman edin» denildiğinde: «Akılsızların iman ettiği gibi mi iman edelim?» derler. İyi bilin ki asıl akılsızlar kendileridir, fakat bilmezler. (13) İman edenlerle karşılaştıklarında: «İman ettik» derler; şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise: «Biz şüphesiz sizinleyiz, biz sadece alay etmekteyiz» derler. (14) Allah da onlarla alay eder ve onları taşkınlıkları içinde şaşkınca bocalar halde bırakır. (15)”
أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ (١٦)
{ أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ (١٦) } “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın alan kimselerdir. Bu yüzden ticaretleri kazanç sağlamamış ve hidayete erenlerden de olmamışlardır.”
وَإِذا قِيلَ لَهُمْ معطوف على يكذبون. ويجوز أن يعطف على: (يَقُولُ آمَنَّا) لأنك لو قلت: ومن الناس من إذا قيل لهم لا تفسدوا، كان صحيحا، والأوّل أوجه.
{ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ } ifadesi { يَكْذِبُونَ } üzerine matuftur. { يَقُولُ آمَنَّا } üzerine matuf olması da caizdir; çünkü: «İnsanlardan öyleleri de vardır ki, kendilerine fesat çıkarmayın denildiğinde...» desen bu sahih olurdu; ancak birinci görüş daha tercihe şayandır.
والفساد: خروج الشيء عن حال استقامته وكونه منتفعا به، ونقيضه الصلاح، وهو الحصول على الحالة المستقيمة النافعة. والفساد في الأرض: هيج الحروب والفتن، لأن في ذلك فساد ما في الأرض وانتفاء الاستقامة عن أحوال الناس والزروع والمنافع الدينية والدنيوية.
Fesat; bir şeyin istikamet ve faydalanılabilir halinden çıkmasıdır. Zıddı ise salah olup, istikametli ve faydalı hale sahip olmaktır. Yeryüzünde fesat ise; savaşları ve fitneleri kışkırtmaktır; zira bunda yeryüzündeki şeylerin bozulması, insanların hallerinin, ekinlerin, dini ve dünyevi menfaatlerin istikametinin yok olması vardır.
قال اللَّه تعالى: (وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ) ، (أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ) . ومنه قيل لحرب كانت بين طيء: حرب الفساد. وكان فساد المنافقين في الأرض. أنهم كانوا يمايلون الكفار ويمالئونهم على المسلمين بإفشاء أسرارهم إليهم وإغرائهم علتهم، وذلك مما يؤدّى إلى هيج الفتن بينهم، فلما كان ذلك من صنيعهم مؤديا إلى الفساد قيل لهم: لا تفسدوا، كما تقول للرجل: لا تقتل نفسك بيدك، ولا تلق نفسك في النار، إذا أقدم على ما هذه عاقبته. و «إنما» لقصر الحكم على شيء، كقولك: إنما ينطق زيد، أو لقصر الشيء على حكم كقولك: إنما زيد كاتب. ومعنى إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ أن صفة المصلحين خلصت لهم وتمحضت من غير شائبة قادح فيها من وجه من وجوه الفساد. وأَلا مركبة من همزة الاستفهام وحرف النفي، لإعطاء معنى التنبيه على تحقق ما بعدها، والاستفهام إذا دخل على النفي أفاد تحقيقا كقوله: (أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ) ؟ ولكونها في هذا المنصب من التحقيق، لا تكاد تقع الجملة بعدها إلا مصدّرة بنحو ما يتلقى به القسم. وأختها التي هي «أما» من مقدّمات اليمين وطلائعها:
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ } “Hâkimiyeti ele aldığında ise yeryüzünde fesat çıkarmaya, ekini ve nesli yok etmeye çalışır”, { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ } “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi yaratacaksın?”. Tayy kabilesi arasında cereyan eden bir savaşa da bu sebeple «Fesat Savaşı» denilmiştir. Münafıkların yeryüzündeki fesadı; Müslümanların sırlarını kâfirlere ifşa ederek ve onları Müslümanların aleyhine kışkırtarak kâfirlere meyledip arka çıkmalarıydı; bu da aralarında fitnelerin alevlenmesine yol açmaktaydı. Onların bu fiilleri fesada yol açtığı için kendilerine: «Fesat çıkarmayın» denilmiştir; tıpkı sonu buna varacak bir işe kalkışan adama: «Kendi elinle kendini öldürme» ve «Kendini ateşe atma» demen gibi. 'İnnemâ' (إنما) edatı; «Zeyd ancak konuşur» demen gibi hükmü bir şeye hasretmek için yahut «Zeyd ancak bir kâtiptir» demen gibi bir şeyi bir hükme hasretmek için kullanılır. { إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ } ifadesinin manası; ıslah edici olma sıfatının, hiçbir fesat yönüyle lekelenmeksizin kendilerine halis ve katıksız kılındığıdır. 'Elâ' (أَلا) edatı ise, kendisinden sonraki cümlenin gerçekleştiğine dikkat çekme manası kazandırmak için istifham hemzesi ile nefy harfinden mürekkeptir. İstifham nefiy üzerine dâhil olduğunda; { أَلَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ } “Bunu yapan güç yetiremez mi?” ayetinde olduğu gibi tahkik (kesinlik) ifade eder. Tahkikteki bu yüksek konumu sebebiyle, kendisinden sonra gelen cümle neredeyse sadece yeminin cevabı gibi olan lafızlarla başlar. Onun kız kardeşi olan 'emmâ' (أما) da yeminin mukaddimelerinden ve öncülerindendir:
أَمَا والّذِى لا يَعْلَمُ الغَيْبَ غَيْرُهُ
«Andolsun gaybı kendisinden başkasının bilmediği zata ki»
أَمَا والّذِى أَبْكَى وأَضحَكَ
«Andolsun ağlatan ve güldüren zata ki»