إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ (٣٠) ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ (٣١) فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ (٣٢) وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (٣٣)
{ إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ } “Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da ölecekler.” (30) { ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ } “Sonra siz şüphesiz kıyamet gününde Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız.” (31) { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ } “Allah'a karşı yalan uyduran ve kendisine gelen doğruyu (hakkı) yalanlayandan daha zalim kimdir? Kâfirler için cehennemde bir barınak mı yok?” (32) { وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ } “Doğruyu getiren ve onu tasdik edenler var ya, işte onlar takva sahiplerinin ta kendileridir.” (33)
كانوا يتربصون برسول الله ﷺ موته، فأخبر أن الموت يعمهم، فلا معنى للتربص، وشماتة الباقي بالفاني. وعن قتادة: نعى إلى نبيه نفسه، ونعى إليكم أنفسكم: وقرئ: مائت ومائتون . والفرق بين الميت والمائت: أن الميت صفة لازمة كالسيد.
Onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ölümünü gözetliyorlardı; Allah da ölümün hepsini kapsayacağını haber verdi. Dolayısıyla [ölümü] gözetlemenin ve baki olanın fani olana sevinip şamatat yapmasının bir anlamı yoktur. Katâde'den rivayet edildiğine göre: "Peygamberine kendi vefatını haber verdi, size de kendi vefatınızı haber verdi." [Bu kelimeler] "mâit" ve "mâitûn" (مائت ومائتون) şeklinde de okunmuştur. Meyyit (ميت) ile mâit (مائت) arasındaki fark şudur: Meyyit, "seyyid" (efendi) gibi lazımî (ayrılmaz/sabit) bir sıfattır.
وأما المائت، فصفة حادثة. تقول: زيد مائت غدا، كما تقول: سائد غدا، أى سيموت وسيسود.
Mâit ise hadis (sonradan meydana gelen) bir sıfattır. Nitekim: "Zeyd yarın ölecektir" (Zeydün mâitun gaden) dersin; "Yarın efendi olacaktır" (sâidün gaden) demen gibi; yani ölecektir ve efendi olacaktır.
وإذا قلت: زيد ميت، فكما تقول: حى في نقيضه، فيما يرجع إلى اللزوم والثبوت. والمعنى في قوله إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ إنك وإياهم، وإن كنتم أحياء فأنتم في عداد الموتى، لأن ما هو كائن فكأن قد كان ثُمَّ إِنَّكُمْ ثم إنك وإياهم، فغلب ضمير المخاطب على ضمير الغيب تَخْتَصِمُونَ فتحتج أنت عليهم بأنك بلغت فكذبوا، فاجتهدت في الدعوة فلجوا في العناد، ويعتذرون بما لا طائل تحته، تقول الأتباع: أطعنا سادتنا وكبراءنا، وتقول السادات:
"Zeyd meyyittir" dediğinde ise, lüzum ve sübuta dönen hususlarda onun zıddı olan "hayy" (diridir) demen gibidir. { إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ } kavlinin manası şudur: Sen ve onlar, her ne kadar hayatta olsanız da ölüler hükmündesiniz; çünkü vuku bulacak olan şey, sanki vuku bulmuş gibidir. { ثُمَّ إِنَّكُمْ } "Sonra şüphesiz sen ve onlar"; burada muhatap zamiri gaip zamirine galebe çalınmıştır. { تَخْتَصِمُونَ } Sen tebliğ ettiğine, onların ise yalanladığına, davette gayret gösterdiğine, onların ise inatta direttiğine dair onlara karşı hüccet getirirsin; onlar da hiçbir faydası olmayan şeylerle mazeret beyan ederler. Tabi olanlar: "Efendilerimize ve büyüklerimize itaat ettik" derler, efendiler ise:
أغوتنا الشياطين وآباؤنا الأقدمون، وقد حمل على اختصام الجميع وأن الكفار يخاصم بعضهم بعضا، حتى يقال لهم: لا تختصموا لدىّ، والمؤمنون الكافرين يبكتونهم بالحجج، وأهل القبلة يكون بينهم الخصام. قال عبد الله بن عمر: لقد عشنا برهة من دهرنا ونحن نرى أن هذه الآية أنزلت فينا وفي أهل الكتاب؟ قلنا: كيف نختصم ونبينا واحد وديننا واحد وكتابنا واحد؟
"Bizi şeytanlar ve önceki atalarımız azdırdı" derler. [Bu ifade], herkesin birbiriyle davalaşmasına; kafirlerin birbirleriyle hasımlaşmasına -öyle ki onlara: "Huzurumda çekişmeyin" denilmesine-, müminlerin kafirleri delillerle susturmasına ve ehl-i kıble arasında çekişme vuku bulmasına da hamledilmiştir. Abdullah b. Ömer [şöyle] demiştir: "Ömrümüzün bir döneminde bu ayetin bizimle ehl-i kitap hakkında indiğini düşünerek yaşadık. 'Peygamberimiz bir, dinimiz bir, kitabımız bir iken nasıl davalaşırız?' diyorduk;
حتى رأيت بعضنا يضرب وجوه بعض بالسيف، فعرفت أنها نزلت فينا وقال أبو سعيد الخدري: كنا نقول: ربنا واحد ونبينا واحد وديننا واحد، فما هذه الخصومة؟ فلما كان يوم صفين وشدّ بعضنا على بعض بالسيوف، قلنا: نعم هو هذا . وعن إبراهيم النخعي قالت الصحابة: ما خصومتنا ونحن إخوان؟ فلما قتل عثمان رضى الله عنه قالوا: هذه خصومتنا .
ta ki bazımızın bazımızın yüzüne kılıçla vurduğunu görünceye kadar. O zaman bu ayetin bizim hakkımızda indiğini anladım." Ebû Saîd el-Hudrî [şöyle] demiştir: "Biz: 'Rabbimiz bir, peygamberimiz bir, dinimiz bir, bu hasımlaşma da neyin nesi?' diyorduk. Sıffîn günü olup da birbirimize kılıçlarla hücum ettiğimizde: 'Evet, işte bu oymuş' dedik." İbrâhim en-Nehaî'den rivayet edildiğine göre sahabe: "Bizler kardeşler olduğumuz halde hasımlaşmamız ne olabilir ki?" dediler. Osman radıyallâhu anh öldürülünce: "İşte hasımlaşmamız budur" dediler.
وعن أبى العالية: نزلت في أهل القبلة. والوجه الذي يدل عليه كلام الله هو ما قدمت أولا.
Ebü'l-Âliye'den rivayet edildiğine göre: "Ehl-i kıble hakkında indi." Allah'ın kelamının delalet ettiği cihet ise ilk olarak takdim ettiğim görüştür.
ألا ترى إلى قوله تعالى فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ وقوله تعالى وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ وما هو إلا بيان وتفسير للذين يكون بينهم الخصومة كَذَبَ عَلَى اللَّهِ افترى عليه بإضافة
Görmez misin Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ } “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kimdir?” kavlini ve Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ } “Doğruyu getiren ve onu tasdik edene gelince...” kavlini? Bu, aralarında çekişme meydana gelecek kimselerin açıklanması ve tefsir edilmesinden başka bir şey değildir. { كَذَبَ عَلَى اللَّهِ } [ifadesi], ... nispet ederek O'na iftira etti [anlamındadır].
الولد والشريك إليه وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ بالأمر الذي هو الصدق بعينه، وهو ما جاء به محمد ﷺ إِذْ جاءَهُ فاجأه بالتكذيب لما سمع به من غير وقفة، لإعمال روية واهتمام بتمييز بين حق وباطل، كما يفعل أهل النصفة فيما يسمعون مَثْوىً لِلْكافِرِينَ أى لهؤلاء الذين كذبوا على الله وكذبوا بالصدق، واللام في لِلْكافِرِينَ إشارة إليهم.
{ وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ } bizatihi doğruluğun kendisi olan şeyi, yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiğini yalanladı. { إِذْ جاءَهُ } Hak ile batılın arasını ayırmaya özen göstermek ve derinlemesine düşünmek için hiç duraksamadan -insaf ehlinin işittikleri şeylerde yaptığı gibi- onu işitir işitmez ansızın yalanlayıverdi. { مَثْوىً لِلْكافِرِينَ } Yani Allah'a karşı yalan uyduran ve doğruyu yalanlayan şu kimseler içindir. { لِلْكافِرِينَ } lafzındaki lâm harfi onlara işarettir.
[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٣٣ الى ٣٥]
[Zümer Suresi (39): 33-35. Ayetler]
وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (٣٣) لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ (٣٤) لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ (٣٥)
{ وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (٣٣) لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ (٣٤) لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ (٣٥) } “Doğruyu getiren ve onu tasdik edenler var ya, işte takva sahipleri onlardır. Rableri katında onlar için diledikleri her şey vardır. İşte bu, güzel davrananların mükafatıdır. Ta ki Allah, onların yaptıkları en kötü şeyleri örtsün ve yaptıklarının en güzeliyle mükafatlarını versin.”
وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ هو رسول الله ﷺ: جاء بالصدق وآمن به، وأراد به إياه ومن تبعه، كما أراد بموسى إياه وقومه في قوله وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ فلذلك قال أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ إلا أن هذا في الصفة وذاك في الاسم. ويجوز أن يريد: والفوج أو الفريق الذي جاء بالصدق وصدق به، وهم الرسول الذي جاء بالصدق، وصحابته الذين صدقوا به. وفي قراءة ابن مسعود: والذين جاءوا بالصدق وصدقوا به. وقرئ:
{ وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ } O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'dir: Doğruyu getirmiş ve ona iman etmiştir. Bununla kendisini ve ona tabi olanları kastetmiştir; nitekim { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ } “Andolsun ki biz Musa'ya, hidayete ersinler diye Kitab'ı verdik” kavlinde Musa ile hem kendisini hem de kavmini kastettiği gibi. Bu sebeple: { أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ } demiştir; şu kadar var ki bu sıfatta, o ise isimdedir. Doğruyu getiren ve onu tasdik eden zümreyi veya fırkayı kastetmesi de caizdir; bunlar doğruyu getiren Resûl ile onu tasdik eden sahabeleridir. İbn Mes'ûd'un kıraatinde: "Ve'llezîne câû bi's-sıdkı ve saddakû bihî" (والذين جاءوا بالصدق وصدقوا به) şeklindedir. [Şöyle de] okunmuştur:
وصدق به. بالتخفيف، أى: صدق به الناس ولم بكذبهم به، يعنى: أداه إليهم كما نزل عليه من غير تحريف. وقيل: صار صادقا به، أى: بسببه، لأنّ القرآن معجزة، والمعجزة تصديق من الحكيم الذي لا يفعل القبيح لمن يجريها على يده، ولا يجوز أن يصدق إلا الصادق، فيصير لذلك صادقا بالمعجزة، وقرئ: وصدّق به. فإن قلت: ما معنى إضافة الأسوإ والأحسن إلى الذي عملوا، وما معنى التفضيل فيهما؟ قلت: أما الإضافة فما هي من إضافة أفعل إلى الجملة التي يفضل عليها، ولكن من إضافة الشيء إلى ما هو بعضه من غير تفضيل، كقولك: الأشج أعدل بنى مروان. وأما التفضيل فإيذان بأن السيء الذي يفرط منهم من الصغائر والزلات المكفرة، هو عندهم الأسوأ لاستعظامهم المعصية، والحسن الذي يعملونه هو عند الله الأحسن، لحسن إخلاصهم فيه، فلذلك ذكر سيئهم بالأسوإ وحسنهم بالأحسن. وقرئ: أسواء الذي عملوا جمع سوء.
"Ve sadeka bihî" (وصدق به) şeddesiz olarak; yani insanlara onda doğru söyledi, onlara o hususta yalan söylemedi; yani tahrif etmeksizin kendisine indirildiği gibi onu onlara tebliğ etti, demektir. [Bir diğer görüşe göre]: Onunla, yani onun vesilesiyle sadık oldu denilmiştir; çünkü Kur'an bir mucizedir, mucize ise çirkin iş yapmayan Hakîm [olan Allah]'ın, onu eli üzerinde icra ettiği kimseyi tasdik etmesidir; O'nun ancak doğru sözlüyü tasdik etmesi caizdir, böylece o da mucize vesilesiyle doğru sözlü olur. "Ve suddeka bihî" (وصدّق به) meçhul olarak da okunmuştur. Eğer: "'Esve'' (en kötü) ve 'ahsen' (en güzel) kelimelerinin 'yaptıkları şeyler'e (ellezî amilû) izafe edilmesinin ve bu ikisindeki tafdilin (üstünlük derecesinin) anlamı nedir?" dersen, derim ki: İzafeye gelince; bu, 'ef'al' kalıbının kendisinden üstün tutulduğu bütüne izafe edilmesi kabilinden değildir, aksine bir şeyin üstünlük belirtilmeksizin kendi cüzlerinden birine izafe edilmesidir; senin: "Eşec, Mervanoğullarının en adilidir" (el-Eşeccü a'delü benî Mervân) demen gibi. Tafdile gelince; bu, onlardan sadır olan ve affedilen küçük günahların ve hataların, günahı büyük görmelerinden dolayı kendi katlarında "en kötü" sayıldığına; yaptıkları güzel amellerin ise ihlaslarının güzelliğinden ötürü Allah katında "en güzel" kabul edildiğine bir işarettir. Bu yüzden onların günahı "esve'" (en kötü) ile, iyilikleri ise "ahsen" (en güzel) ile anılmıştır. "Esvâe'llezî amilû" (أسواء الذي عملوا) şeklinde "sû'" (سوء) kelimesinin çoğulu olarak da okunmuştur.
[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٣٦ الى ٣٧]
[Zümer Suresi (39): 36-37. Ayetler]
أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٣٦) وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُضِلٍّ أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقامٍ (٣٧)
{ أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٣٦) وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُضِلٍّ أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقامٍ (٣٧) } “Allah kuluna yetmez mi? Seni O'ndan başkalarıyla korkutuyorlar. Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek yoktur. Allah kime de hidayet verirse artık onu saptıracak yoktur. Allah mutlak güç sahibi, intikam alıcı değil midir?”
أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ أدخلت همزة الإنكار على كلمة النفي، فأفيد معنى إثبات الكفاية وتقريرها. وقرئ: بكاف عبده، وهو رسول الله ﷺ، وبكاف عباده وهم الأنبياء، وذلك أن قريشا قالت لرسول الله ﷺ: إنا نخاف أن تخبلك آلهتنا، وإنا نخشى عليك معرّتها لعيبك إياها. ويروى: أنه بعث خالدا إلى العزى ليكسرها، فقال له سادنها: أحذركها يا خالد، إن لها لشدّة لا يقوم لها شيء، فعمد خالد إليها فهشم أنفها. فقال الله ﷿: أليس الله بكاف نبيه أن يعصمه من كل سوء ويدفع عنه كل بلاء في مواطن الخوف. وفي هذا تهكم بهم، لأنهم خوّفوه ما لا يقدر على نفع ولا ضر. أو أليس الله بكاف أنبياءه ولقد قالت أممهم نحو ذلك، فكفاهم الله وذلك قول قوم هود إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ ويجوز أن يريد: العبد والعباد على الإطلاق، لأنه كافيهم في الشدائد وكافل مصالحهم. وقرئ: بكافى عباده، على الإضافة. ويكافي عباده، ويكافي: يحتمل أن يكون غير مهموز مفاعلة من الكفاية، كقولك: يجازى في يجزى، وهو أبلغ من كفى، لبنائه على لفظ المبالغة. والمباراة: أن يكون مهموزا، من المكافأة وهي المجازاة، لما تقدم من قوله وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ، بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ أراد: الأوثان التي اتخذوها آلهة من دونه بِعَزِيزٍ بغالب منيع ذِي انْتِقامٍ ينتقم من أعدائه، وفيه وعيد لقريش ووعد للمؤمنين بأنه ينتقم لهم منهم، وينصرهم عليهم.
{ أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ } İnkâr hemzesi nefy kelimesinin üzerine dahil olmuş, böylece kifayetin (yetmenin) sübutu ve takriri anlamı ifade edilmiştir. { بِكافٍ عَبْدَهُ } "kuluna yeten" şeklinde okunmuştur ki o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; { بِكافٍ عِبادَهُ } "kullarına yeten" şeklinde de okunmuştur ki onlar peygamberlerdir. Bunun sebebi şudur: Kureyş, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "İlahlarımızın senin aklını başından almasından korkuyoruz ve onları ayıpladığın için onların kötülüğünün sana dokunmasından endişe ediyoruz" demişti. Rivayet edildiğine göre: Resûlullah, Uzza putunu kırması için Halid'i gönderdi; putun bakıcısı ona: "Seni ondan sakındırırım ey Halid! Şüphesiz onun öyle bir şiddeti vardır ki hiçbir şey karşısında duramaz" dedi. Halid ise ona yönelip burnunu kırdı. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle: "Korku mahallerinde Allah peygamberine, onu her türlü kötülükten korumak ve her türlü belayı ondan defetmek hususunda yetmez mi?" buyurdu. Bunda onlarla bir alay (tehekküm) vardır; zira ne faydaya ne de zarara güç yetiremeyen şeylerle onu korkutmuşlardır. Yahut Allah peygamberlerine yetmez mi? Nitekim ümmetleri de buna benzer şeyler söylemiş, Allah da onlara yetmiştir. Bu, Hûd kavminin şu sözüdür: { إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ } “'İlahlarımızdan bazısı seni fena çarpmış' demekten başka bir şey söylemeyiz.” Mutlak olarak kulu ve kulları kastetmiş olması da caizdir; zira O, zorluklarda onlara yetendir ve menfaatlerinin kefilidir. İzafetle "bi-kâfî ibâdihî" (بكافى عباده) şeklinde de okunmuştur. "Ve yukâfî ibâdehu" (ويكافي عباده) şeklinde de okunmuştur; "yukâfî" (يكافي) lafzının hemzesiz olması, kifayet (كفاية) kökünden müfaale babında olması ihtimalini taşır; nitekim "yezcî" (يجزى) yerine "yucâzî" (يجازى) demen gibi. Bu, mübalağa lafzı üzere bina edildiği için "kefâ"dan (كفى) daha beliğdir. Birbiriyle yarışma (mübârât) anlamı ise: Mukâfeetten (المكافأة), yani cezalandırmaktan/karşılık vermekten hemzeli olmasıdır; zira öncesinde { وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ } kavli geçmiştir. { بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ } O'ndan başka ilah edindikleri putları kastetmiştir. { بِعَزِيزٍ } Galip ve yenilmezdir. { ذِي انْتِقامٍ } Düşmanlarından intikam alıcıdır. Bunda Kureyş'e bir tehdit, müminlere ise onlar adına kendilerinden intikam alacağına ve onlara karşı müminlere yardım edeceğine dair bir vaat vardır.
[سورة الزمر (٣٩) : آية ٣٨]
[Zümer Suresi (39): 38. Ayet]
وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ (٣٨)
{ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ (٣٨) } “Andolsun ki onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler. De ki: 'Gördünüz mü Allah'tan başka yalvardıklarınızı? Eğer Allah bana bir zarar vermek isterse, onlar O'nun zararını giderebilirler mi? Yahut bana bir rahmet dilerse, onlar O'nun rahmetini tutabilirler mi?' De ki: 'Allah bana yeter. Tevekkül edenler yalnız O'na tevekkül ederler.'”
قرئ: كاشفات ضرّه، وممسكات رحمته بالتنوين على الأصل، وبالإضافة للتخفيف.
Asıl üzere tenvin ile "kâşifâtün durrahû" ve "mümsikâtün rahmetehû" (كاشفاتٌ ضرّه وممسكاتٌ رحمته), tahfif için izafet ile de [kâşifâtü durrihî ve mümsikâtü rahmetihî] okunmuştur.
فإن قلت: لم فرض المسألة في نفسه دونهم؟ قلت: لأنهم خوّفوه معرّة الأوثان وتخبيلها، فأمر بأن يقرّرهم أوّلا بأنّ خالق العالم هو الله وحده. ثم يقول لهم بعد التقرير: فإذا أرادنى خالق العالم الذي أقررتم به بضرّ من مرض أو فقر أو غير ذلك من النوازل. أو برحمة من صحة أو غنى أو نحوهما، هل هؤلاء اللاتي خوّفتمونى إياهن كاشفات عنى ضره أو ممسكات رحمته، حتى إذا ألقمهم الحجر وقطعهم حتى لا يحيروا ببنت شفة قال حَسْبِيَ اللَّهُ كافيا لمعرّة أوثانكم عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ وفيه تهكم. ويروى أنّ النبي ﷺ سألهم فسكتوا، فنزل قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ
Eğer: "Niçin meseleyi onlar üzerinden değil de kendi şahsı üzerinden farz etti?" dersen, derim ki: Çünkü onlar, putların kötülüğünden/zararından ve [onun] aklını başından almasından kendisini korkutuyorlardı. Bu sebeple [Peygamber'e], önce âlemin yaratıcısının yalnızca Allah olduğunu onlara ikrar ettirmesi emredildi. Sonra bu ikrardan sonra onlara şöyle diyecektir: "[Varlığını ve yaratıcılığını] ikrar ettiğiniz âlemin yaratıcısı, bana hastalık veya fakirlik yahut inen diğer felaketlerden bir zarar dokundurmak isterse ya da sıhhat, zenginlik veya benzeri bir rahmet dilerse; beni kendileriyle korkuttuğunuz bu şeyler, O'nun [bana dokunduracağı] zararını benden defedebilir mi yahut rahmetini engelleyebilir mi?" Nihayetinde [Peygamber] onların ağzına taş tıkayıp (susturup) tek bir kelime dahi edemeyecek şekilde sözlerini kesince { حَسْبِيَ اللَّهُ } “Allah bana yeter” -yani putlarınızın kötülüğüne/zararına karşı kâfidir- { عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ } “Tevekkül edenler yalnız O'na güvenip dayansınlar” dedi. Bunda bir tehekküm (istihza/ince alay) vardır. Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara [bunu] sormuş, onlar da susakalmışlardır; bunun üzerine { قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ } “De ki: Allah bana yeter” [ayeti] nazil olmuştur.
فإن قلت. لم قيل: كاشفات، وممسكات، على التأنيث بعد قوله تعالى وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ؟ قلت: أنثهن وكن إناثا وهن اللات والعزى ومناة. قال الله تعالى أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى ليضعفها ويعجزها زيادة تضعيف وتعجيز عما طالبهم به من كشف الضر وإمساك الرحمة، لأنّ الأنوثة من باب للين والرخاوة، كما أنّ الذكورة من باب الشدّة والصلابة، كأنه قال: الإناث اللاتي هنّ اللات والعزى ومناة أضعف مما تدعون لهنّ وأعجز. وفيه تهكم أيضا.
Eğer: "Allah Teâlâ'nın: { وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ } sözünden sonra niçin müennes olarak { كاشِفاتُ } ve { مُمْسِكاتُ } denilmiştir?" dersen, derim ki: Onlar dişi oldukları için onları müennes kıldı; bunlar Lât, Uzzâ ve Menât'tır. Allah Teâlâ: { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى } “Gördünüz mü Lât'ı, Uzzâ'yı ve üçüncüleri olan diğerini, Menât'ı? Erkek size, dişi O'na mı?” buyurmuştur. Zararın giderilmesi ve rahmetin tutulması hususunda kendilerinden talep ettiği şeyden onları daha da aciz ve zayıf kılmak için böyle demiştir; zira dişilik yumuşaklık ve gevşeklik kabilindendir, nitekim erkeklik de şiddet ve sertlik kabilindendir. Sanki şöyle demiştir: "Lât, Uzzâ ve Menât olan dişiler, sizin kendilerine isnat ettiğiniz şeylerden daha zayıf ve daha acizdir." Bunda da bir tehekküm vardır.
[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٣٩ الى ٤٠]
[Zümer Suresi (39): 39-40. Ayetler]
قُلْ يا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٣٩) مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ (٤٠)
{ قُلْ يا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٣٩) مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ (٤٠) } “De ki: 'Ey kavmim! Elinizden geleni yapın, ben de yapmaktayım. Artık rezil edici bir azabın kime geleceğini ve üzerine sürekli bir azabın kimin ineceğini yakında bileceksiniz!'”
عَلى مَكانَتِكُمْ على حالكم التي أنتم عليها وجهتكم من العداوة التي تمكنتم منها. والمكانة بمعنى المكان، فاستعيرت عن العين للمعنى كما يستعار هنا. وحيث للزمان، وهما للمكان. فإن قلت: حق الكلام: فإنى عامل على مكانتى. فلم حذف؟ قلت: للاختصار، ولما فيه من زيادة الوعيد، والإيذان بأنّ حاله لا تقف، وتزداد كل يوم قوّة وشدّة، لأنّ الله ناصره ومعينه ومظهره على الدين كله. ألا ترى إلى قوله فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ كيف توعدهم بكونه منصورا عليهم غالبا عليهم في الدنيا والآخرة، لأنهم إذا أتاهم الخزي والعذاب فذاك عزه وغلبته، من حيث أن الغلبة تتم له بعز عزيز من أوليائه، وبذل ذليل من أعدائه يُخْزِيهِ مثل مقيم في وقوعه صفة للعذاب، أى: عذاب مخز له، وهو يوم بدر، وعذاب دائم وهو عذاب النار. وقرئ: مكاناتكم.
{ عَلى مَكانَتِكُمْ } Üzerinde bulunduğunuz haliniz ve kendisinde yerleştiğiniz düşmanlık cihetiniz üzere [yapın]. "Mekânet", mekân anlamındadır; nitekim "burada" (hünâ) ve "nerede" (haysü) kelimeleri mekân için olduğu halde zaman için istiare edildiği gibi, bu da somuttan soyuta istiare edilmiştir. Eğer: "Sözün hakkı: 'Şüphesiz ben de kendi mekânetim üzere çalışanım' şeklinde olmalıdır, niçin hazfedildi?" dersen, derim ki: İhtisar için ve tehdidin daha da artırılması, halinin yerinde durmayıp her geçen gün güç ve şiddet kazanacağını bildirmek içindir; çünkü Allah onun yardımcısı, destekçisi ve onu bütün dine galip kılacak olandır. Görmez misin O'nun: { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ } sözünü; dünya ve ahirette onlara galip geleceğini ve onlara karşı muzaffer olacağını belirterek onları nasıl tehdit etmiştir. Zira onlara rüsvaylık ve azap geldiğinde, bu onun izzeti ve galibiyetidir; şu cihetten ki, galibiyet onun dostlarından bir azizin izzetiyle ve düşmanlarından bir zelilin zilletiyle onun için tamamlanır. { يُخْزِيهِ } Azabın sıfatı olması bakımından "mukîm" (kalıcı) gibidir; yani onu rezil eden bir azap -ki o Bedir günüdür- ve kalıcı bir azap -ki o cehennem azabıdır-. "Mekânâtiküm" (مكاناتكم) şeklinde de okunmuştur.
[سورة الزمر (٣٩) : آية ٤١]
[Zümer Suresi (39): 41. Ayet]
إِنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (٤١)
{ إِنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (٤١) } “Şüphesiz biz bu Kitab'ı insanlar için sana hak ile indirdik. Artık kim doğru yola girerse kendi lehinedir; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur. Sen onların üzerinde bir vekil değilsin.”
لِلنَّاسِ لأجلهم ولأجل حاجتهم إليه، ليبشروا وينذروا، فتقوى دواعيهم إلى اختيار الطاعة على المعصية. ولا حاجة لي إلى ذلك فأنا الغنى، فمن اختار الهدى فقد نفع نفسه، ومن اختار الضلالة فقد ضرها. وما وكلت عليهم لتجبرهم على الهدى، فإنّ التكليف مبنى على الاختيار دون الإجبار.
{ لِلنَّاسِ } Onlar için ve onların ona olan ihtiyacı için; müjdelensinler ve uyarılsınlar da masiyet yerine itaati seçme istekleri güçlensin diye [indirdik]. Benim buna hiçbir ihtiyacım yoktur, zira Ben Ganî'yim (hiçbir şeye muhtaç olmayanım). Kim hidayeti seçerse kendi nefsine fayda sağlamış olur, kim de dalaleti seçerse kendi nefsine zarar vermiş olur. Sen onları hidayete zorlayasın diye üzerlerine vekil kılınmadın; zira mükellefiyet icbar (zorlama) üzerine değil, ihtiyar (özgür irade/seçim) üzerine kuruludur.
[سورة الزمر (٣٩) : آية ٤٢]
[Zümer Suresi (39): 42. Ayet]
اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٤٢)
{ اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْmٍ يَتَفَكَّرُونَ (٤٢) } “Allah, ölümleri vaktinde nefisleri alır; ölmeyenleri de uykularında [alır]. Sonra ölümüne hükmettiğini tutar, diğerini ise belirlenmiş bir süreye kadar salıverir. Şüphesiz bunda, düşünen bir topluluk için elbette ibretler vardır.”
الْأَنْفُسَ الجمل كما هي. وتوفيها: إماتتها، وهو أن يسلب ما هي به حية حساسة درّاكة:
{ الْأَنْفُسَ } Oldukları gibi bütünlerdir. Onların teveffisi (alınması): Öldürülmeleridir; o da kendisiyle diri, hisseden ve idrak eden olduğu şeyi:
من صحة أجزائها وسلامتها، لأنها عند سلب الصحة كأن ذاتها قد سلبت وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها يريد ويتوفى الأنفس التي لم تمت في منامها، أى: يتوفاها حين تنام، تشبيها للنائمين بالموتى.
azalarının sıhhatini ve selametini çekip almasıdır; çünkü sıhhat çekilip alındığında sanki zatı çekilip alınmış gibi olur. { وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها } Uykularında henüz ölmemiş olan nefisleri de alır demek istemektedir; yani uyuyanları ölülere benzeterek uyudukları vakit onları kabzeder.
ومنه قوله تعالى وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ حيث لا يميزون ولا يتصرفون، كما أنّ الموتى كذلك فَيُمْسِكُ الأنفس الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ الحقيقي، أى: لا يردّها في وقتها حية وَيُرْسِلُ الْأُخْرى النائمة إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى إلى وقت ضربه لموتها. وقيل: يتوفى الأنفس يستوفيها ويقضيها، وهي الأنفس التي تكون معها الحياة والحركة، ويتوفى الأنفس التي لم تمت في منامها، وهي أنفس التمييز. قالوا: فالتي تتوفى في النوم هي نفس التمييز لا نفس الحياة، لأنّ نفس الحياة إذا زالت زال معها النفس، والنائم يتنفس. ورووا عن ابن عباس رضى الله عنهما في ابن آدم «نفس وروح» بينهما مثل شعاع الشمس، فالنفس التي بها العقل والتمييز والروح التي بها النفس والتحرك، فإذا نام العبد قبض الله نفسه ولم يقبض روحه» والصحيح ما ذكرت أوّلا، لأنّ الله عز وعلا علق التوفي والموت والمنام جميعا بالأنفس، وما عنوا بنفس الحياة والحركة ونفس العقل والتمييز غير متصف بالموت والنوم، وإنما الجملة هي التي تموت وهي التي تنام إِنَّ فِي ذلِكَ إن في توفى الأنفس مائتة ونائمة وإمساكها وإرسالها إلى أجل لآيات على قدرة الله وعلمه، لقوم يجيلون فيه أفكارهم ويعتبرون. وقرئ: قضى عليها الموت، على البناء للمفعول.
Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ } “Geceleyin sizi vefat ettiren (uyutan) O'dur” kavli de bu kabildendir; zira ölülerin durumu gibi onlar da temyiz edemez ve tasarrufta bulunamazlar. { فَيُمْسِكُ } Üzerine hakiki { قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ } ölümü takdir ettiği nefisleri tutar; yani vaktinde onları canlı olarak geri göndermez. { وَيُرْسِلُ الْأُخْرى } Uyuyan diğer [nefsi] ise { إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } ölümü için tayin ettiği vakte kadar salıverir. [Şöyle de] denilmiştir: Nefisleri vefat ettirir; onları tastamam alır ve hükmünü yerine getirir, bunlar kendileriyle birlikte hayat ve hareketin bulunduğu nefislerdir; uykularında ölmeyen nefisleri de vefat ettirir ki bunlar da temyiz nefisleridir. Dediler ki: Uykuda kabzedilen nefis hayat nefsi değil, temyiz nefsidir; çünkü hayat nefsi zail olursa onunla birlikte nefes alıp verme de zail olur, oysa uyuyan kimse nefes alır. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan [şöyle] rivayet etmişlerdir: "Âdemoğlunda 'nefis ve ruh' vardır, ikisinin arasında güneş ışını gibi bir bağ bulunur. Nefis kendisiyle akıl ve temyizin bulunduğu şeydir, ruh ise kendisiyle nefes alıp vermenin ve hareketin bulunduğu şeydir. Kul uyuduğunda Allah onun nefsini kabzeder, ruhunu ise kabzetmez." Doğru olan ise ilk zikrettiğimdir; çünkü Allah Azze ve Alâ vefat ettirmeyi, ölümü ve uykuyu hep nefislere bağlamıştır; onların hayat ve hareket nefsi ile akıl ve temyiz nefsi diye kastettikleri şeyler ise ölüm ve uyku ile vasıflanmaz; aksine ölen de uyuyan da bütünün (bedenin) kendisidir. { إِنَّ فِي ذلِكَ } Şüphesiz nefislerin ölü ve uyur olarak kabzedilmesinde, tutulmasında ve bir ecele kadar salıverilmesinde; { لَآياتٍ } zihinlerini bunda yoran ve ibret alan bir topluluk için Allah'ın kudretine ve ilmine delalet eden ayetler vardır. { قُضِيَ عَلَيْهَا الْمَوْتُ } şeklinde meçhul olarak da okunmuştur.
[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٤٣ الى ٤٤]
[Zümer Suresi (39): 43-44. Ayetler]
أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعاءَ قُلْ أَوَلَوْ كانُوا لا يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَلا يَعْقِلُونَ (٤٣) قُلْ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٤٤)
{ أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعاءَ قُلْ أَوَلَوْ كانُوا لا يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَلا يَعْقِلُونَ (٤٣) قُلْ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٤٤) } “Yoksa onlar Allah'tan başka şefaatçiler mi edindiler? De ki: 'Onlar hiçbir şeye malik olmasalar ve akıl erdiremeseler de mi?' De ki: 'Bütün şefaat Allah'ındır. Göklerin ve yerin mülkü O'nundur. Sonra O'na döndürüleceksiniz.'”
أَمِ اتَّخَذُوا بل اتخذ قريش، والهمزة للإنكار مِنْ دُونِ اللَّهِ من دون إذنه شُفَعاءَ حين قالوا: هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ ولا يشفع عنده أحد إلا بإذنه. ألا ترى إلى قوله تعالى قُلْ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً أى هو مالكها، فلا يستطيع أحد شفاعة إلا بشرطين: أن يكون المشفوع له مرتضى، وأن يكون الشفيع مأذونا له. وهاهنا الشرطان مفقودان جميعا أَوَلَوْ كانُوا معناه: أيشفعون ولو كانوا لا يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَلا يَعْقِلُونَ أى: ولو كانوا على هذه الصفة لا يملكون شيأ قط، حتى يملكوا الشفاعة ولا عقل لهم لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ
{ أَمِ اتَّخَذُوا } “Yoksa edindiler mi?”, bilakis Kureyş edindi [anlamındadır]. [Cümlenin başındaki] hemze inkâr içindir. { مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka”, O'nun izni olmaksızın { شُفَعاءَ } “şefaatçiler” [edindiler], nitekim: { هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ } “Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir” demişlerdi. Hâlbuki O'nun izni olmadan katında hiç kimse şefaat edemez. Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً } “De ki: 'Bütün şefaat Allah'ındır'” buyruğunu görmez misin? Yani şefaatin tek mâliki O'dur; dolayısıyla hiç kimse şu iki şart bulunmadıkça şefaatte bulunamaz: Şefaat olunacak kimsenin rıza gösterilen (ehil) biri olması ve şefaatçiye izin verilmiş bulunması. Burada ise iki şartın ikisi de tamamen yoktur. { أَوَلَوْ كانُوا } “... olsalar da mı?” [ifadesinin] manası şudur: Onlar şefaat mi edecekler; { لا يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَلا يَعْقِلُونَ } “hiçbir şeye mâlik olmasalar ve akıl erdiremeseler de mi?” Yani şefaate sahip olabilecek derecede hiçbir şeye asla mâlik olmasalar ve akılları da bulunmasa, bu vasıfta olsalar dahi mi [şefaat edecekler]? { لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mülkü O'nundur.”
تقرير لقوله تعالى لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً لأنه إذا كان له الملك كله والشفاعة من الملك، كان مالكا لها. فإن قلت: بم يتصل قوله ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ؟ قلت: بما يليه، معناه: له ملك السماوات والأرض اليوم ثم إليه ترجعون يوم القيامة، فلا يكون الملك في ذلك اليوم إلا له. فله ملك الدنيا والآخرة.
Allah Teâlâ'nın: { لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً } kavlinin bir takriridir; zira bütün mülk O'na ait olunca ve şefaat de mülkten bir parça olunca, onun da mâliki O olur. Eğer: "{ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } sözü nereye bağlanır?" dersen, derim ki: Yanındaki söze bağlanır, manası şudur: Göklerin ve yerin mülkü bugün O'nundur, sonra kıyamet gününde O'na döndürüleceksiniz; o gün mülk sadece O'na ait olacaktır. Dolayısıyla dünya ve ahiretin mülkü O'nundur.
[سورة الزمر (٣٩) : آية ٤٥]
[Zümer Suresi (39): 45. Ayet]
وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَإِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٥)
{ وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَإِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٥) } “Allah tek olarak anıldığı zaman ahirete inanmayanların kalpleri daralır; O'ndan başkaları anıldığı zaman ise hemen yüzleri güler.”
مدار المعنى على قوله وحده، أى: إذا أفرد الله بالذكر ولم يذكر معه آلهتهم اشمأزوا، أى:
Mananın esası "vahdehû" (tek olarak) sözü üzerinedir; yani Allah tek olarak anılıp O'nunla birlikte ilahları anılmadığı zaman nefret ederler, yani:
نفروا وانقبضوا وَإِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ وهم آلهتهم ذكر الله معهم أو لم يذكر استبشروا، لافتتانهم بها ونسيانهم حق الله إلى هو أهم فيها. وقيل: إذا قيل لا إله إلا الله وحده لا شريك له نفروا، لأن فيه نفيا لآلهتهم. وقيل: أراد استبشارهم بما سبق إليه لسان رسول الله ﷺ من ذكر آلهتهم حين قرأ «والنجم» عند باب الكعبة، فسجدوا معه لفرحهم، ولقد تقابل الاستبشار والاشمئزاز، إذ كل واحد منهما غاية في بابه، لأنّ الاستبشار أن يمتلئ قلبه سرورا حتى تنبسط له بشرة وجهه ويتهلل. والاشمئزاز: أن يمتلئ غما وغيظا حتى يظهر الانقباض في أديم وجهه. فإن قلت: ما العامل في إِذا ذُكِرَ؟ قلت: العامل في إذا المفاجأة، تقديره وقت ذكر الذين من دونه، فاجئوا وقت الاستبشار.
Uzaklaşır ve daralırlar. { وَإِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ } O'ndan başkaları, yani ilahları -ister Allah onlarla beraber anılsın ister anılmasın- anıldığı zaman; onlara olan tutkunluklarından ve onların içindeki en mühim şey olan Allah'ın hakkını unuttuklarından dolayı sevinirler. [Şöyle de] denilmiştir: "Lâ ilâhe illallâh vahdehû lâ şerîke leh" denildiğinde nefret ederler; çünkü bunda ilahlarının nefyedilmesi vardır. Bir diğer görüşe göre: Kâbe kapısının yanında "en-Necm" suresini okuduğunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in lisanından ilahlarına dair daha önce geçen söze sevinmelerini kastetmiştir; zira sevinçlerinden ötürü onunla birlikte secde etmişlerdi. İstibşâr (sevinme) ile işmi'zâz (yüz ekşitip nefret etme) birbirine mukabil kılınmıştır; çünkü her biri kendi babında zirvedir. Zira istibşâr, kalbin sevinçle dolup yüz derisinin açılması ve parıldamasıdır. İşmi'zâz ise: [Kalbin] keder ve öfkeyle dolup yüz derisinde daralma ve ekşimenin belirivermesidir. Eğer: "{ إِذا ذُكِرَ } lafzındaki amil nedir?" dersen, derim ki: İza'daki amil sürpriz/müfâceet [edatı olan izâ'dır]; takdiri: "O'ndan başkaları anıldığı vakit, derhal sevinme vaktine daldılar" şeklindedir.
[سورة الزمر (٣٩) : آية ٤٦]
[Zümer Suresi (39): 46. Ayet]
قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ عالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ فِي ما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٤٦)
{ قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ عالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ فِي ما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٤٦) } “De ki: 'Ey gökleri ve yeri yaratan, gaybı ve görüneni bilen Allah'ım! Kullarının hakkında ihtilaf edip durdukları şeyler konusunda aralarında sen hüküm vereceksin.'”
بعل رسول الله ﷺ بهم، وبشدّة شكيمتهم في الكفر والعناد، فقيل له:
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlardan ve küfür ve inattaki dikbaşlılıklarının şiddetinden dolayı bunaldı; bunun üzerine kendisine şöyle denildi:
ادع الله بأسمائه العظمى، وقل: أنت وحدك تقدر على الحكم بيني وبينهم، ولا حيلة لغيرك فيهم. وفيه وصف لحالهم وإعذار لرسول الله ﷺ وتسلية له ووعيد لهم. وعن الربيع بن خثيم وكان قليل الكلام. أنه أخبر بقتل الحسين- رضى الله عنه، وسخط على قاتله- وقالوا: الآن يتكلم، فما زاد على أن قال: آه أوقد فعلوا؟ وقرأ هذه الآية. وروى أنه قال على أثره: قتل من كان رسول الله ﷺ يجلسه في حجره ويضع فاه على فيه.
[Ey Muhammed!] Allah’a en yüce isimleriyle dua et ve şöyle de: 'Benimle onlar arasında hüküm vermeye sadece Sen kadirsin; onlar hakkında Senden başkasının yapabileceği hiçbir şey yoktur!' [Bu ifadede] onların durumunun bir tavsifi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir mazeret beyanı, ona bir teselli ve onlara [inkârcılara] yönelik bir tehdit vardır. Az konuşan biri olan er-Rebî‘ b. Huseym’den rivayet edildiğine göre, kendisine Hüseyin’in -radıyallâhu anh, katiline ise gazap olsun- öldürüldüğü haber verilince [insanlar]: 'İşte şimdi konuşacak!' dediler. O ise: 'Âh! Gerçekten bunu yaptılar mı?' demekten başka bir şey söylemedi ve bu ayeti okudu. Hemen ardından şöyle dediği de rivayet edilmiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in kucağına oturttuğu ve ağzını ağzına koyduğu [öptüğü] kişi öldürüldü!'
[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٤٧ الى ٤٨]
[Zümer Suresi (39): 47-48. Ayetler]
وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ ما لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ (٤٧) وَبَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٤٨)
{ وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ ما لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ (٤٧) وَبَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٤٨) } “Eğer yeryüzünde bulunanların hepsi ve bir katı daha o zulmedenlerin olsaydı, kıyamet günündeki kötü azaptan kurtulmak için elbette onu fidye olarak verirlerdi. Ve Allah tarafından kendilerine hiç hesaba katmadıkları şeyler zahir oldu. Kazandıkları kötülükler kendilerine zahir oldu ve alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıverdi.”
وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ وعيد لهم لا كنه لفظاعته وشدّته، وهو نظير قوله تعالى في الوعد فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ والمعنى: وظهر لهم من سخط الله وعذابه ما لم يكن قط في حسابهم ولم يحدءوا به نفوسهم. وقيل: عملوا أعمالا حسبوها حسنات، فإذا هي سيئات. وعن سفيان الثوري أنه قرأها فقال: ويل لأهل الرياء، ويل لأهل الرياء. وجزع محمد بن المنكدر عند موته فقيل له، فقال: أخشى آية من كتاب الله، وتلاها، فأنا أخشى أن يبدو لي من الله ما لم أحتسبه وَبَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا أى سيئات أعمالهم التي كسبوها. أو سيئات كسبهم، حين تعرض صحائفهم، وكانت خافية عليهم، كقوله تعالى أَحْصاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ أو أراد بالسيآت:
{ وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ } Korkunçluğunun ve şiddetinin künhüne varılamayacak bir tehdittir; vaat hususunda Allah Teâlâ'nın: { فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ } “Hiçbir nefis onlar için ne gizlendiğini bilmez” kavlinin bir benzeridir. Manası: Allah'ın gazabından ve azabından, hiç hesaplarında olmayan ve içlerinden bile geçirmedikleri şeyler kendilerine aşikâr oldu, demektir. [Şöyle de] denilmiştir: İyilik zannettikleri ameller işlediler, oysa bunlar kötülüklerin ta kendisiymiş. Süfyân es-Sevrî'den rivayet edildiğine göre bu ayeti okumuş ve: "Yazıklar olsun riya ehline, yazıklar olsun riya ehline!" demiştir. Muhammed b. el-Münkedir vefatı anında endişelendi; kendisine sebebi sorulunca: "Allah'ın Kitabı'ndan bir ayetten korkuyorum" dedi ve bu ayeti okudu: "Ben Allah'tan hiç hesaba katmadığım şeylerin bana aşikâr olmasından korkuyorum." { وَبَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا } Yani kazandıkları kötü amelleri [zahir oldu]. Yahut amel defterleri kendilerine arz edildiğinde -ki bunlar kendilerine gizli kalmıştı- kazançlarının kötülükleri [zahir oldu]; nitekim Allah Teâlâ: { أَحْصاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ } “Allah onu sayıp dökmüş, onlar ise unutmuşlardır” buyurmuştur. Yahut kötülükler (seyyiât) ile şunu kastetmiştir:
أنواع العذاب التي يجازون بها على ما كسبوا، فسماها سيئات، كما قال وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها.
Kazandıklarına karşılık kendilerine ceza olarak verilecek azap türleridir; nitekim: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün cezası, onun benzeri bir kötülüktür” buyurduğu gibi onları da "kötülükler" olarak isimlendirmiştir.
وَحاقَ بِهِمْ ونزل بهم وأحاط جزاء هزئهم.
{ وَحاقَ بِهِمْ } Alay etmelerinin cezası başlarına indi ve onları çepeçevre kuşattı.
[سورة الزمر (٣٩) : آية ٤٩]
[Zümer Suresi (39): 49. Ayet]
فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعانا ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٤٩)
{ فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعانا ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٤٩) } “İnsana bir zarar dokunduğu zaman bize yalvarır. Sonra tarafımızdan ona bir nimet bahşettiğimizde: 'Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verilmiştir' der. Hayır, o bir imtihandır; fakat onların çoğu bilmezler.”
التخويل: مختص بالتفضل. يقال: خولني، إذا أعطاك على غير جزاء عَلى عِلْمٍ أى على علم منى أنى سأعطاه، لما فىّ من فضل واستحقاق. أو على علم من الله بى وباستحقاقى أو على علم منى بوجوه الكسب، كما قال قارون عَلى عِلْمٍ عِنْدِي. فإن قلت: لم ذكر الضمير في أُوتِيتُهُ وهو للنعمة؟ قلت: ذهابا به إلى المعنى، لأنّ قوله نِعْمَةً مِنَّا شيئا من النعم وقسما منها. ويحتمل أن تكون «ما» في إنما موصولة لا كافة، فيرجع إليها الضمير. على معنى: أن الذي أوتيته على علم بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ إنكار لقوله كأنه قال: ما خوّلناك ما خولناك من النعمة لما تقول،
Tehvîl (ihsan etmek, bahşetmek), karşılıksız lütufta bulunmaya mahsustur. Karşılıksız olarak sana bir şey verdiğinde “خَوَّلَنِي” (bana ihsan etti/bahşetti) denilir. { عَلى عِلْمٍ } [ifadesi], bende bulunan bir fazilet ve hak edişten dolayı bunun bana verileceğini bilmem üzere demektir. Yahut Allah’ın beni ve hak edişimi bilmesi üzere demektir. Veya Karun'un { عَلى عِلْمٍ عِنْدِي } “bende bulunan bir bilgi sayesinde” dediği gibi, benim kazanç yollarını bilmem üzere demektir. Eğer: “Nimet kelimesine raci olduğu halde { أُوتِيتُهُ } ifadesindeki zamir niçin müzekker kılınmıştır?” dersen, derim ki: Manaya itibar edildiği içindir; zira { نِعْمَةً مِنَّا } kavli nimetlerden bir şey ve onlardan bir kısım anlamındadır. { إِنَّما } kelimesindeki 'mâ'nın kâffe değil de mevsûl olması da muhtemeldir; böylece zamir ona döner. [Bu durumda ifade]: “Bana verilmiş olan şey bir bilgi sayesindedir” manasındadır. { بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ } ifadesi onun sözünü bir reddir (inkârdır). Sanki şöyle buyurmuştur: “Sana bahşettiğimiz nimeti senin söylediğin şeyden dolayı bahşetmedik,
بل هي فتنة، أى: ابتلاء وامتحان لك، أتشكر أم تكفر؟ فإن قلت: كيف ذكر الضمير ثم أنثه؟ قلت: حملا على المعنى أوّلا، وعلى اللفظ آخرا، ولأن الخبر لما كان مؤنثا أعنى فِتْنَةٌ ساغ تأنيث المبتدإ لأجله لأنه في معناه، كقولهم: ما جاءت حاجتك. وقرئ: بل هو فتنة على وفق إِنَّما أُوتِيتُهُ. فإن قلت: ما السبب في عطف هذه الآية بالفاء وعطف مثلها في أوّل السورة بالواو؟ قلت:
bilakis o bir fitnedir; yani şükür mü edeceksin yoksa nankörlük mü edeceksin diye senin için bir sınama ve imtihandır. Eğer: “Zamir önce müzekker getirilip sonra nasıl müennes kılınmıştır?” dersen, derim ki: Önce manaya, sonra da lafza hamletmek suretiyledir. Ayrıca haber -yani { فِتْنَةٌ } kelimesi- müennes olunca, onun manasında olduğu için mübtedanın da bu sebeple müennes kılınması caiz olmuştur; nitekim [Arapların]: «ما جاءت حاجتك» (İhtiyacın ne oldu/geldi?) demeleri böyledir. { إِنَّما أُوتِيتُهُ } lafzına uygun olarak: { بَلْ هُوَ فِتْنَةٌ } şeklinde de okunmuştur. Eğer: “Bu ayetin «fa» ile atfedilip, surenin başındaki benzerinin ise «vav» ile atfedilmesinin sebebi nedir?” dersen, derim ki:
السبب في ذلك أنّ هذه وقعت مسببة عن قوله وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ على معنى أنهم يشمئزون عن ذكر الله ويستبشرون بذكر الآلهة، فإذا مس أحدهم ضر دعا من اشمأزّ من ذكره، دون من استبشر بذكره، وما بينهما من الاى اعتراض. فإن قلت: حق الاعتراض أن يؤكد المعترض بينه وبينه . قلت: ما في الاعتراض من دعاء رسول الله ﷺ ربه بأمر منه وقوله أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ ثم ما عقبه من الوعيد العظيم: تأكيد لإنكار اشمئزازهم واستبشارهم ورجوعهم إلى الله في الشدائد دون آلهتهم، كأنه قيل: قل يا رب لا يحكم بيني وبين هؤلاء الذين يجترءون عليك مثل هذه الجرأة، ويرتكبون مثل هذا المنكر إلا أنت. وقوله وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا متناول لهم ولكل ظالم إن جعل مطلقا. أو إياهم خاصة إن عنيتهم به، كأنه قيل: ولو أنّ لهؤلاء الظالمين ما في الأرض جميعا ومثله معه لافتدوا به. حين أحكم عليهم بسوء العذاب، وهذه الأسرار والنكت لا يبرزها إلا علم النظم، وإلا بقيت محتجبة في أكمامها. وأما الآية الأولى فلم تقع مسببة وما هي إلا جملة ناسبت جملة قبلها فعطفت عليها بالواو، كقولك: قام زيد وقعد عمرو. فإن قلت: من أى وجه وقعت مسببة؟ والاشمئزاز عن ذكر الله ليس بمقتض لالتجائهم إليه، بل هو مقتض لصدوفهم عنه. قلت: في هذا التسبيب لطف، وبيانه أنك تقول: زيد مؤمن بالله، فإذا مسه ضر التجأ إليه، فهذا تسبيب ظاهر لا لبس فيه، ثم تقول: زيد كافر بالله، فإذا مسه ضر التجأ إليه، فتجيء بالفاء مجيئك به ثمة، كأنّ الكافر حين التجأ إلى الله التجاء المؤمن إليه، مقيم كفره مقام الإيمان، ومجريه مجراه في جعله سببا في الالتجاء، فأنت تحكى ما عكس فيه الكافر. ألا ترى أنك تقصد بهذا الكلام الإنكار والتعجب من فعله؟
Bunun sebebi; bu ayetin { وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ } { وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ } “Allah tek başına anıldığı zaman nefretle irkilirler” buyruğunun bir sonucu (müsebbebi) olarak gelmiş olmasıdır. Yani onlar Allah anıldığında nefretle irkilir, putlar anıldığında ise sevinirler; fakat kendilerine bir zarar dokunduğunda, anılmasından sevindiklerine değil, anılmasından nefretle irkildikleri zata dua ederler. Bu iki ayet arasındaki ayetler ise birer itiraziyyedir (ara cümledir). Eğer: “İtiraziyyenin hakkı, arasına girdiği iki unsuru tekit etmek [pekiştirmek]tir” dersen, derim ki: İtiraziyye cümlelerinde Resûlullah’ın sallallâhu aleyhi ve sellem O’nun emriyle Rabbine dua etmesi ve { أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ } “Kulların arasında sen hükmedersin” demesi, ardından gelen o büyük tehdit; onların nefretle irkilmelerini, [putlar anılınca] sevinmelerini ve zorluk anında putlarına değil Allah’a sığınmalarını kınayıp reddetmeyi tekit etmektedir. Sanki şöyle denilmektedir: “De ki: Ey Rabbim! Sana karşı böyle bir cürette bulunan ve böylesi bir münkeri işleyen bu kimseler ile benim aramda ancak sen hüküm verirsin!” { وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا } “Eğer o zulmedenlerin olsaydı...” buyruğu ise, mutlak kabul edilirse hem onları hem de her zalimi kapsar; şayet özellikle onlar kastedilmişse sadece onlara aittir. Sanki şöyle denilmektedir: “Aleyhlerine en kötü azapla hükmedildiğinde, yeryüzünde bulunanların tamamı ve bir o kadarı daha bu zalimlerin olsaydı, [kurtulmak için] onu fidye olarak verirlerdi.” Bu sırları ve nükteleri ancak nazım ilmi (meânî ve beyân) ortaya çıkarır; aksi takdirde bunlar tomurcukları içinde gizli kalır. [Surenin başındaki] ilk ayet ise bir sonuç (müsebbeb) olarak gelmemiştir; o yalnızca kendisinden önceki cümleye münasip düşen ve bu sebeple kendisine “vav” ile atfedilen bir cümledir; nitekim “Zeyd ayağa kalktı ve Amr oturdu” demen gibidir. Eğer dersen ki: “Hangi açıdan sonuç (müsebbeb) olmuştur? Zira Allah’ın anılmasından nefretle irkilmek O’na sığınmalarını gerektirmez, bilakis O’ndan yüz çevirmelerini iktiza eder.” Derim ki: Bu sebep-sonuç ilişkisinde (tesbîb) latif bir nükte vardır. Şöyle ki: “Zeyd Allah’a inanmaktadır; bu yüzden ona bir zarar dokununca O’na sığınır” dersin; işte bu, içinde hiçbir kapalılık bulunmayan açık bir sebep-sonuç ilişkisidir. Sonra “Zeyd Allah’ı inkâr etmektedir; bu yüzden ona bir zarar dokununca O’na sığınır” dersin ve [ilkinde olduğu gibi] burada da ‘fâ’ harfini getirirsin. Sanki kâfir, müminin Allah’a sığındığı gibi Allah’a sığındığında, küfrünü imanın yerine koymakta ve sığınmaya bir sebep kılma hususunda ona iman muamelesi yapmaktadır; dolayısıyla sen kâfirin tersine çevirdiği durumu hikâye etmektesin. Görmez misin ki sen bu sözle onun yaptığını yadırgamayı/kınamayı (inkâr) ve buna hayret etmeyi amaçlamaktasın?
[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٥٠ الى ٥٢]
[Zümer Suresi (39): 50-52. Ayetler]
قَدْ قالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَما أَغْنى عَنْهُمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ (٥٠) فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هؤُلاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا وَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥١) أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢)
{ قَدْ قالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَما أَغْنى عَنْهُمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ (٥٠) فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هؤُلاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا وَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥١) أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢) } “Kendilerinden öncekiler de bunu söylemişti; fakat kazandıkları şeyler onlara hiçbir fayda vermedi. Sonunda kazandıklarının kötülükleri başlarına geçti. Bunlardan zulmedenlerin de kazandıklarının kötülükleri başlarına geçecektir ve onlar [bizi] aciz bırakacak değillerdir. Bilmediler mi ki Allah, rızkı dilediğine bol bol verir ve kısar? Şüphesiz bunda inanan bir kavim için ibretler vardır.”
الضمير في قالَهَا راجع إلى قوله إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ لأنها كلمة أو جملة من القول.
{ قالَهَا } kelimesindeki zamir: { إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ } sözüne döner; çünkü o bir kelime veya bir söz cümlesidir.
وقرئ: قد قاله على معنى القول والكلام، وذلك والذين من قبلهم: هم قارون وقومه، حيث قال: إنما أوتيته على علم عندي وقومه راضون بها، فكأنهم قالوها. ويجوز أن يكون في الأمم الخالية آخرون قائلون مثلها فَما أَغْنى عَنْهُمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ من متاع الدنيا ويجمعون منه مِنْ هؤُلاءِ من مشركي قومك سَيُصِيبُهُمْ مثل ما أصاب أولئك، فقتل صناديدهم ببدر، وحبس عنهم الرزق، فقحطوا سبع سنين، ثم بسط لهم فمطروا سبع سنين، فقيل لهم أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أنه لا قابض ولا باسط إلا الله ﷿.
Söz ve kelam manasına hamletmek üzere: «قد قاله» şeklinde de okunmuştur. Kendilerinden öncekiler ise Kārûn ve kavmidir; zira o: { إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ عِنْدِي } demiş, kavmi de buna razı olmuştu; dolayısıyla sanki onu kendileri söylemiş gibi oldular. Geçmiş ümmetler içinde bunun benzerini söyleyen başkalarının bulunması da caizdir. { فَما أَغْنى عَنْهُمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ } Dünya metaından kazandıkları ve biriktirdikleri şeyler onlara hiçbir fayda vermedi. { مِنْ هؤُلاءِ } Senin kavminin müşriklerinden [zulmedenler]. { سَيُصِيبُهُمْ } Onların başına gelenin bir benzeri bunların da başına gelecektir; nitekim Bedir'de onların ileri gelenleri öldürüldü, rızıkları kesildi ve yedi yıl kıtlık çektiler, sonra rızıkları bollaştırıldı ve yedi yıl yağmur yağdı. Bunun üzerine kendilerine: { أَوَلَمْ يَعْلَمُوا } Allah Teâlâ'dan başka rızkı kısan ve bollaştıran olmadığını bilmediler mi? denildi.
[سورة الزمر (٣٩) : آية ٥٣]
[Zümer Suresi (39): 53. Ayet]
قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٥٣)
{ قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٥٣) } “De ki: Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar. Çünkü O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ جنوا عليها بالإسراف في المعاصي والغلوّ فيها لا تَقْنَطُوا قرئ بفتح النون وكسرها وضمها إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً يعنى بشرط التوبة، وقد تكرّر ذكر هذا الشرط في القرآن، فكان ذكره فيما ذكر فيه ذكرا له فيما لم يذكر فيه، لأنّ القرآن في حكم كلام واحد، ولا يجوز فيه التناقض. وفي قراءة ابن عباس وابن مسعود: يغفر الذنوب جميعا لمن يشاء، والمراد بمن يشاء: من تاب، لأنّ مشيئة الله تابعة لحكمته وعدله، لا لملكه وجبروته. وقيل في قراءة النبىّ ﷺ وفاطمة رضى الله عنها: يغفر الذنوب جميعا ولا يبالى. ونظير نفى المبالاة نفى الخوف في قوله تعالى وَلا يَخافُ عُقْباها وقيل: قال أهل مكة: يزعم محمد أنّ من عبد الأوثان وقتل النفس التي حرّم الله لم يغفر له، فكيف ولم نهاجر وقد عبدنا الأوثان وقتلنا النفس التي حرّم الله فنزلت. وروى أنه أسلم عياش بن أبى ربيعة والوليد بن الوليد ونفر معهما، ثم فتنوا وعذبوا، فافتتنوا، فكنا نقول: لا يقبل الله لهم صرفا ولا عدلا أبدا، فنزلت. فكتب بها عمر رضى الله عنه إليهم، فأسلموا وهاجروا. وقيل نزلت في وحشى قاتل حمزة رضى الله عنه. وعن رسول الله ﷺ «ما أحب أنّ لي
{ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ } [ifadesi], günahlarda haddi aşarak ve bu hususta ileri giderek nefislerine kötülük ettiler [demektir]. { لا تَقْنَطُوا } [lafzı], nûn harfinin fethası (taknatû), kesresi (taknıtû) ve dammesiyle (taknutû) okunmuştur. { إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً } [ifadesi], tövbe şartıyla demektir. Bu şart Kur'an'da defalarca zikredilmiştir; dolayısıyla zikredildiği yerlerdeki mevcudiyeti, zikredilmediği yerler için de zikredilmiş hükmündedir. Çünkü Kur'an tek bir söz hükmündedir ve onda çelişki caiz değildir. İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd'un kıraatinde [ayet], «يغفر الذنوب جميعا لمن يشاء / Dilediği kimse için bütün günahları bağışlar» şeklindedir. «Dilediği kimse»den maksat ise tövbe edendir; zira Allah'ın dilemesi, mülk ve ceberutuna değil, hikmet ve adaletine tabidir. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile Fâtıma radıyallâhu anhâ'nın kıraatinde [ayetin], «يغفر الذنوب جميعا ولا يبالى / Bütün günahları bağışlar ve [buna] aldırış etmez» şeklinde olduğu da söylenmiştir. Aldırış etmemenin nefyedilmesinin benzeri, Yüce Allah'ın { وَلا يَخافُ عُقْباها } “O, bunun sonucundan korkmaz” ayetindeki korkunun nefyedilmesidir. Bir rivayete göre Mekkeliler: “Muhammed; putlara tapan ve Allah'ın haram kıldığı cana kıyan kimsenin bağışlanmayacağını iddia ediyor. Biz ise hicret etmedik, üstelik putlara taptık ve Allah'ın haram kıldığı cana kıydık, [durumumuz] nasıl olacak?” dediler; bunun üzerine [bu ayet] indi. Rivayet edildiğine göre Ayyâş b. Ebî Rebîa, el-Velîd b. el-Velîd ve onlarla birlikte bir grup kimse Müslüman olmuş, ardından işkenceye ve eziyete maruz kalınca fitneye kapılmışlardı (dinden dönmüşlerdi). Biz de: “Allah onlardan hiçbir farzı ve nafileyi [tevbeyi ve fidyeyi] asla kabul etmez” derdik; bunun üzerine [bu ayet] indi. Ömer radıyallâhu anh bu ayeti onlara yazıp gönderdi; onlar da [yeniden] Müslüman olup hicret ettiler. Ayetin, Hamza radıyallâhu anh'ın katili Vahşî hakkında indiği de söylenmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «ما أحب أنّ لي...» «Bu ayet karşılığında benim...»
الدنيا وما فيها بهذه الآية» فقال رجل: يا رسول الله، ومن أشرك؟ فسكت ساعة ثم قال: «ألا ومن أشرك» ثلاث مرّات.
Bunun üzerine bir adam: “Ey Allah'ın Resûlü, şirk koşan da mı?” dedi. Bir süre sustu, sonra üç defa: «Haberiniz olsun, şirk koşan da!» buyurdu.
[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٥٤ الى ٥٩]
[Zümer Suresi (39): 54-59. Ayetler]
وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ (٥٤) وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ (٥٥) أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ (٥٦) أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٥٧) أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٨)
{ وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ (٥٤) وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ (٥٥) أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ (٥٦) أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٥٧) أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٨) } “Başınıza azap gelmeden önce Rabbinize yönelin ve O'na teslim olun; sonra yardım göremezsiniz. Farkında olmadan azap size ansızın gelivermeden önce, Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun; kişinin: 'Allah'ın yanında [kullukta] yaptığım kusurlardan dolayı bana yazıklar olsun! Doğrusu ben alay edenlerdendim' diyeceği; yahut: 'Eğer Allah beni doğru yola iletseydi, elbette sakınanlardan olurdum' diyeceği; yahut azabı gördüğünde: 'Keşke benim için bir kez daha [dünyaya dönüş] olsaydı da iyilik edenlerden olsaydım' diyeceği [günden sakının].”
بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي فَكَذَّبْتَ بِها وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ (٥٩)
{ بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي فَكَذَّبْتَ بِها وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ (٥٩) } “Başınıza azap gelmeden önce Rabbinize yönelin ve O'na teslim olun; sonra yardım göremezsiniz. Farkında olmadan azap size ansızın gelivermeden önce, Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun; kişinin şöyle diyeceği günden sakının: 'Allah'ın yanında [kullukta] yaptığım kusurlardan dolayı bana yazıklar olsun! Gerçekten ben alay edenlerdendim.' Yahut: 'Eğer Allah beni doğru yola iletseydi, elbette sakınanlardan olurdum' diyeceği; yahut azabı gördüğünde: 'Keşke benim için bir kez daha [dünyaya dönüş] olsaydı da iyilik edenlerden olsaydım' diyeceği [günden sakının]. 'Hayır, ayetlerim sana gelmişti de sen onları yalanlamış, büyüklük taslamış ve kâfirlerden olmuştun.'”
وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ وتوبوا إليه وَأَسْلِمُوا لَهُ وأخلصوا له العمل، وإنما ذكر الإنابة على أثر المغفرة لئلا يطمع طامع في حصولها بغير توبة، وللدلالة على أنها شرط فيها لازم لا تحصل بدونه وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مثل قوله الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ. وَأَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ أى يفجؤكم وأنتم غافلون، كأنكم لا تخشون شيئا لفرط غفلتكم وسهوكم أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ كراهة أن تقوّل. فإن قلت: لم نكرت؟ قلت: لأنّ المراد بها بعض الأنفس، وهي نفس الكافر. ويجوز أن يراد: نفس متميزة من الأنفس: إما بلجاج في الكفر شديد. أو بعذاب عظيم. ويجوز أن يراد التكسير، كما قال الأعشى:
{ وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ } O'na tövbe edin. { وَأَسْلِمُوا لَهُ } Ameli O'na halis kılın. Mağfiretin hemen ardından inâbenin (yönelişin/tövbenin) zikredilmesi; hiçbir tamahkârın tövbesiz mağfiret elde etmeye kalkışmaması ve inâbenin mağfiret için onsuz hasıl olunamayacak لازım bir şart olduğunu göstermek içindir. { وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ } O'nun: { الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ } “Sözü dinleyip de onun en güzeline uyanlar” kavli gibidir. { وَأَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ } Yani aşırı gafletiniz ve unutkanlığınız yüzünden sanki hiçbir şeyden korkmuyormuşçasına siz farkında değilken [azap] sizi ansızın yakalar. { أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ } [Bir nefsin böyle] demesinden çekinerek (demeyesiniz diye). Eğer: “Nefis kelimesi niçin nekire kılınmıştır?” dersen, derim ki: Çünkü bununla nefislerin bir kısmı, yani kâfirin nefsi kastedilmiştir. Nefisler arasından seçkin/belirgin bir nefsin kastedilmiş olması da caizdir: Ya küfürdeki şiddetli inadı ile ya da büyük azabı ile [ayrışmıştır]. el-A‘şâ'nın şu beytinde olduğu gibi çokluk (teksîr) kastedilmiş olması da caizdir:
وربّ بقيع لو هتفت بحوه … أتانى كريم ينفض الرّأس مغضبا
“Nice mezarlık vardır ki şayet onun yiğidine seslenseydim, öfkeyle başını sallayan cömert bir yiğit [hemen] bana gelirdi.”
وهو بريد: أفواجا من الكرام ينصرونه، لا كريما واحدا. ونظيره: ربّ بلد قطعت، ورب بطل قارعت. وقد اختلس الطعنة ولا يقصد إلا التكسير. وقرئ: يا حسرتى، على الأصل.
Şair burada tek bir kerem sahibini değil, kendisine yardım edecek kerem sahibi kimselerden oluşan toplulukları kastetmektedir. Bunun benzeri: «ربّ بلد قطعت، ورب بطل قارعت» (Nice beldeler aştım ve nice kahramanlarla çarpıştım) sözüdür. Bazen «اختلس الطعنة» (tek bir mızrak darbesi vurdu) denir ama yalnızca çokluk kastedilir. Aslı üzere: «يا حسرتى» şeklinde okunmuştur.
ويا حسرتاى، على الجمع بين العوض والمعوّض منه. والجنب: الجانب، يقال: أنا في جنب فلان وجانبه وناحيته، وفلان لين الجنب والجانب، ثم قالوا: فرّط في جنبه وفي جانبه، يريدون في حقه. قال سابق البربري:
Bedel ile bedel yapılanı bir araya getirmek suretiyle: «يا حسرتاى» şeklinde de okunmuştur. el-Cenb (الجنب); cânib (taraf, yön) demektir. «أنا في جنب فلان وجانبه وناحيته» (Ben falancanın yanındayım, tarafındayım ve yönündeyim) ve «فلان لين الجنب والجانب» (Falanca yumuşak huyludur/uysaldır) denir. Sonra da onun hakkını kastetmek üzere: «فرّط في جنبه وفي جانبه» (onun yanında/hakkında kusur etti) demişlerdir. Sâbık el-Berberî şöyle demiştir:
أما تتّقين الله في جنب وامق … له كبد حرّى عليك تقطّع
«Senin için içi yanıp parçalanan bir aşığın hakkı hususunda … Allah'tan korkmaz mısın?»
وهذا من باب الكناية، لأنك إذا أثبت الأمر في مكان الرجل وحيزه، فقد أثبته فيه. ألا ترى إلى قوله:
Bu kinaye babındandır; çünkü bir işi kişinin yerinde ve mekânında sabit kıldığın zaman, onu bizzat onda sabit kılmış olursun. Şairin şu sözünü görmez misin:
إنّ السّماحة والمروءة والنّدى … في قبّة ضربت على ابن الحشرج
«Cömertlik, mürüvvet ve ihsan … İbnü'l-Haşrec'in üzerine kurulan kubbededir»
ومنه قول الناس: لمكانك فعلت كذا، يريدون: لأجلك. وفي الحديث: «من الشرك الخفىّ أن يصلى الرجل لمكان الرجل» وكذلك: فعلت هذا من جهتك. فمن حيث لم يبق فرق فيما يرجع إلى أداء الغرض بين ذكر المكان وتركه: قيل فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ على معنى:
İnsanların: «Senin hatırın için (mekânın için) şöyle yaptım» sözü de böyledir; bununla 'senin için' demek isterler. Hadiste: «Gizli şirkten biri de kişinin bir adamın hatırı için (mekânı için) namaz kılmasıdır» buyrulmuştur. Yine: «Bunu senin cihetinden (yüzünden) yaptım» sözü de böyledir. Maksadın ifade edilmesine taalluk eden hususta mekânın zikredilmesiyle terkedilmesi arasında hiçbir fark kalmadığı cihetten ötürü; { فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ } kavli şu manada söylenmiştir:
فرطت في ذات الله. فإن قلت: فمرجع كلامك إلى أن ذكر الجنب كلا ذكر سوى ما يعطى من حسن الكناية وبلاغتها، فكأنه قيل: فرّطت في الله. فما معنى فرّطت في الله؟ قلت: لا بدّ من تقدير مضاف محذوف، سواء ذكر الجنب أو لم يذكر: والمعنى: فرّطت في طاعة الله
«Allah'ın zatı hakkında kusur ettim» [demektir]. Eğer: «Sözünün vardığı nokta, kinayenin sağladığı güzellik ve belağat bir yana bırakılırsa 'cenb' (yan/taraf) kelimesinin zikredilmesinin hiç zikredilmemiş gibi olmasına çıkıyor. Zira sanki 'Allah hakkında kusur ettim' denilmiş gibi oluyor. Peki 'Allah hakkında kusur ettim' sözünün anlamı nedir?» dersen, şöyle derim: İster 'cenb' kelimesi zikredilsin ister zikredilmesin, hazfedilmiş (düşürülmüş) bir muzafın (tamlananın) takdir edilmesi zorunludur. Mana ise şöyledir: «Allah'a itaatte kusur ettim»
وعبادة الله، وما أشبه ذلك. وفي حرف عبد الله وحفصة: في ذكر الله. وما في ما فرّطت مصدرية مثلها في بِما رَحُبَتْ، وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ قال قتادة: لم يكفه أن ضيع طاعة الله حتى سخر من أهلها، ومحل وَإِنْ كُنْتُ النصب على الحال، كأنه قال: فرّطت وأنا ساخر، أى:
Allah'a ibadette ve benzeri şeylerde kusur ettim, demektir. Abdullah ve Hafsa'nın mushafında (kıraatinde): «في ذكر الله» (Allah'ın zikrinden dolayı) şeklindedir. { ما فَرَّطْتُ } ifadesindeki «mâ», { بِما رَحُبَتْ } kavlindeki gibi masdariyyedir. { وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ } Katâde şöyle demiştir: “Allah'a itaati zayi etmesi ona yetmedi de bir de itaat ehliyle alay etti.” { وَإِنْ كُنْتُ } cümlesinin iraptaki yeri hâl olmak üzere mansubdur; sanki: 'Ben alay eder bir haldeyken kusur ettim', yani:
فرّطت في حال سخريتي. وروى أنه كان في بنى إسرائيل عالم ترك علمه وفسق. وأتاه إبليس وقال له: تمتع من الدنيا ثم تب، فأطاعه، وكان له مال فأنفقه في الفجور، فأتاه ملك الموت في ألذ ما كان فقال: يا حسرتا على ما فرطت في جنب الله، ذهب عمرى في طاعة الشيطان، وأسخطت ربى فندم حين لم ينفعه الندم، فأنزل الله خبره في القرآن لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي لا يخلو: إما أن يريد الهداية بالإلجاء أو بالألطاف أو بالوحي، فالإلجاء خارج عن الحكمة، ولم يكن من أهل الألطاف فيلطف به. وأما الوحى فقد كان، ولكنه عرض ولم يتبعه حتى يهتدى، وإنما يقول هذا تحيرا في أمره وتعللا بما لا يجدى عليه، كما حكى عنهم التعلل بإغواء الرؤساء والشياطين ونحو ذلك ونحوه لَوْ هَدانَا اللَّهُ لَهَدَيْناكُمْ وقوله بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي ردّ من الله عليه، معناه: بلى قد هديت بالوحي فكذبت به واستكبرت عن قبوله، وآثرت الكفر على الإيمان، والضلالة على الهدى.
Alay ettiğim halde kusur ettim, demiştir. Rivayet edildiğine göre İsrâiloğulları içinde ilmini terk edip fıska sapan bir âlim vardı. İblis ona gelip: “Dünyadan zevkini al, sonra tövbe edersin” dedi; o da ona uydu. Malı vardı, onu günahlarda harcadı. En lezzetli anında ölüm meleği ona geldi; bunun üzerine o: “Allah'ın yanında [kullukta] yaptığım kusurlardan dolayı bana yazıklar olsun! Ömrüm şeytana itaatte geçti ve Rabbimi gazaplandırdım” dedi; pişmanlığın fayda vermediği anda pişman oldu. Allah da onun haberini Kur'an'da indirdi. { لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي } [sözü] şu durumlardan uzak değildir: Ya ilcâ (mecbur bırakma) yoluyla hidayeti ya lütuflar yoluyla hidayeti ya da vahiy yoluyla hidayeti kastediyordur. İlcâ (zorlama) hikmete aykırıdır; kendisi ise lütuf ehlinden değildi ki ona lütufta bulunulsun. Vahye gelince; o mevcuttu fakat o yüz çevirdi ve hidayete ermek için ona uymadı. O bunu ancak durumundaki şaşkınlığından ve hiçbir fayda sağlamayacak bahanelere sığınmasından dolayı söylemektedir; nitekim onların elebaşlarının ve şeytanların saptırmasını bahane etmeleri ve benzeri durumlar hikâye edilmiştir. Bunun bir benzeri de: { لَوْ هَدانَا اللَّهُ لَهَدَيْناكُمْ } “Allah bizi doğru yola iletseydi biz de sizi iletirdik” kavlidir. Allah'ın: { بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي } buyruğu ise ona bir reddir; manası: Hayır, vahiy yoluyla sana hidayet gelmişti de sen onu yalanladın, onu kabul etmekten büyüklük tasladın, inkârı imana ve sapıklığı hidayete tercih ettin, demektir.
وقرئ بكسر التاء على مخاطبة النفس. فإن قلت: هلا قرن الجواب بما هو جواب له، وهو قوله لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي ولم يفصل بينهما بآية؟ قلت: لأنه لا يخلو: إما أن يقدّم على أخرى القرائن الثلاث فيفرق بينهن. وإما أن تؤخر القرينة الوسطى، فلم يحسن الأوّل لما فيه من تبتير النظم بالجمع بين القرائن. وأما الثاني فلما فيه من نقص الترتيب وهو التحسر على التفريط في الطاعة، ثم التعلل بفقد الهداية، تم تمنى الرجعة فكان الصواب ما جاء عليه، وهو أنه حكى أقوال النفس على ترتيبها ونظمها، ثم أجاب من بينها عما اقتضى الجواب. فإن قلت: كيف صح أن تقع بلى جوابا لغير منفي؟ قلت: لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي فيه معنى: ما هديت.
Nefse hitap olmak üzere «te» harfinin kesresiyle «جاءتكِ» şeklinde de okunmuştur. Eğer: “Cevap, bizzat kendisinin cevabı olan { لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي } sözüne niçin bitişik getirilmedi de ikisinin arası bir ayetle ayrıldı?” dersen, derim ki: Çünkü durum şunlardan uzak değildir: Ya üç karinenin (cümle öbeğinin) sonuncusundan önce öne alınacak ve araları ayrılacaktı ya da ortadaki karine sonraya bırakılacaktı. Birincisi uygun değildi; zira karinelerin bir arada getirilmesindeki nazmı bölme durumu vardı. İkincisi de uygun değildi; zira tertipteki eksiklik sebebiyle uygun düşmezdi. Bu tertip ise itaatteki kusurdan ötürü hayıflanma, sonra hidayetin bulunmayışını bahane etme, sonra da [dünyaya] dönüşü temenni etmedir. Dolayısıyla en doğrusu ayetin geldiği şekildir; o da nefsin sözlerini sırasına ve nazmına göre hikâye etmesi, sonra da bunların arasından cevabı gerektiren söze cevap vermesidir. Eğer: “«Beli» (hayır/bilakis) kelimesinin menfi (olumsuz) olmayan bir söze cevap olması nasıl sahih olur?” dersen, derim ki: { لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي } sözünde: 'Bana hidayet verilmedi' manası vardır.
[سورة الزمر (٣٩) : آية ٦٠]
[Zümer Suresi (39): 60. Ayet]
وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْمُتَكَبِّرِينَ (٦٠)
{ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْمُتَكَبِّرِينَ (٦٠) } “Kıyamet gününde Allah'a karşı yalan uyduranların yüzlerini kapkara görürsün. Büyüklük taslayanlar için cehennemde bir yer mi yok?”
كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وصفوه بما لا يجوز عليه تعالى، وهو متعال عنه، فأضافوا إليه
{ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ } “Allah'a karşı yalan uyduranlar” [ifadesi]: O'nu, Yüce Zâtı hakkında caiz olmayan ve Kendisinin bundan münezzeh olduğu şeylerle nitelediler; böylece O'na...
الولد والشريك، وقالوا: هؤلاء شفعاؤنا، وقالوا: لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ ما عَبَدْناهُمْ، وقالوا وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها ولا يبعد عنهم قوم يسفهونه بفعل القبائح ، وتجويز أن يخلق خلقا لا لغرض، ويؤلم
...çocuk ve ortak [nispet ettiler]. { هؤلاء شفعاؤنا } “Bunlar bizim şefaatçilerimizdir” dediler, { لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ ما عَبَدْناهُمْ } “Rahmân dileseydi biz onlara kulluk etmezdik” dediler ve { وَاللَّهُ أَمَرَنا بِها } “Allah da bize bunu emretti” dediler. Çirkin fiiller işlemesiyle O'nu sefihlikle (akılsızlıkla) niteleyen, bir gaye olmaksızın bir mahlûk yaratmasını caiz gören ve acı çektirmesini...
لا لعوض، ويظلمونه بتكليف ما لا يطاق، ويجسمونه بكونه مرئيا معاينا مدركا بالحاسة، ويثبتون له يدا وقدما وجنبا متسترين بالبلكفة، ويجعلون له أندادا بإثباتهم معه قدماء وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ جملة في موضع الحال إن كان ترى من رؤية البصر، ومفعول ثان إن كان من رؤية القلب.
acı çektirmesini caiz gören, güç yetirilemeyecek şeyleri teklif etmekle O'na zulüm isnat eden, gözle görülür, müşahede edilir ve duyu organlarıyla idrak edilir kılmakla O'nu cisimleştiren, 'bila keyf' (nasılı bilinmez) kılıfına bürünerek O'na el, ayak ve yan (cenb) nispet eden ve O'nunla birlikte kadîmler (ezelî varlıklar) olduğunu ispatlayarak O'na ortaklar koşan bir topluluk da onlardan uzak değildir. { وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ } Eğer { تَرَى } gözle görmek manasında ise hâl konumunda bir cümledir; eğer kalple görmek (bilmek) manasında ise ikinci mef'ûldür.
[سورة الزمر (٣٩) : آية ٦١]
[Zümer Suresi (39): 61. Ayet]
وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفازَتِهِمْ لا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦١)
{ وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفازَتِهِمْ لا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦١) } “Allah, sakınanları kurtuluşları sebebiyle kurtarır. Onlara hiçbir kötülük dokunmaz ve onlar mahzun da olmazlar.”
قرئ: ينجى وينجى بِمَفازَتِهِمْ بفلاحهم، يقال: فاز بكذا إذا أفلح به وظفر بمراده منه. وتفسير المفازة قوله لا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ كأنه قيل: ما مفازتهم؟ فقيل:
«ينجى» ve «يُنْجِي» şeklinde okunmuştur. { بِمَفازَتِهِمْ } Kurtuluşları sebebiyle. Bir kimse bir şeyle zafere ulaşıp arzusunu elde ettiğinde «فاز بكذا» denir. Mefâzenin tefsiri: { لا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } kavlidir; sanki: 'Onların kurtuluşu nedir?' denilmiş de:
لا يمسهم السوء، أى ينجيهم بنفي السوء والحزن عنهم. أو بسبب منجاتهم، من قوله تعالى فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ أى بمنجاة منه، لأنّ النجاة من أعظم الفلاح، وسبب منجاتهم العمل الصالح ولهذا فسر ابن عباس رضى الله عنهما المفازة بالأعمال الحسنة، ويجوز: بسبب فلاحهم، لأنّ العمل الصالح سبب الفلاح وهو دخول الجنة. ويجوز أن يسمى العمل الصالح في نفسه: مفازة، لأنه سببها. وقرئ: بمفازاتهم، على أن لكل متق مفازة. فإن قلت: لا يَمَسُّهُمُ ما محله من الإعراب على التفسيرين؟ قلت: أما على التفسير الأوّل فلا محل له، لأنه كلام مستأنف. وأما على الثاني فمحله النصب على الحال.
'Onlara kötülük dokunmaz' denilmiştir; yani onlardan kötülüğü ve hüznü nefyetmek suretiyle onları kurtarır. Yahut kurtuluşa erme sebepleriyledir; Allah Teâlâ'nın: { فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ } “Onları azaptan bir kurtuluş içinde sanma” kavlinden alınmadır; yani azaptan kurtulma yerindedirler, çünkü necat en büyük kurtuluştur ve kurtuluşlarının sebebi de salih ameldir. Bu sebeple İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ mefâzeyi güzel ameller olarak tefsir etmiştir. Felaha ermeleri sebebiyle manası da caizdir; çünkü salih amel felahın, yani cennete girişin sebebidir. Salih amelin bizzat kendisinin -onun sebebi olduğu için- 'mefâze' olarak adlandırılması da caizdir. Her takva sahibi için bir kurtuluş olmak üzere: «بمفازاتهم» şeklinde de okunmuştur. Eğer: “Her iki tefsire göre { لا يَمَسُّهُمُ } cümlesinin iraptaki yeri nedir?” dersen, derim ki: Birinci tefsire göre iraptan mahalli yoktur, çünkü müstakil bir kelamdır (cümle-i müste'nefe). İkinci tefsire göre ise hâl olmak üzere mansubdur.
[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٦٢ الى ٦٣]
[Zümer Suresi (39): 62-63. Ayetler]
اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (٦٢) لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٦٣)
{ اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (٦٢) لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٦٣) } “Allah her şeyin yaratıcısıdır ve O, her şeye vekildir. Göklerin ve yerin kilitleri [anahtarları] O'nundur. Allah'ın ayetlerini inkâr edenler var ya, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.”
لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أى هو مالك أمرها وحافظها، وهو من باب الكناية، لأنّ حافظ الخزائن ومدبر أمرها هو الذي يملك مقاليدها، ومنه قولهم: فلان ألقيت إليه مقاليد الملك وهي مفاتيح، ولا واحد لها من لفظها. وقيل: مقليد. ويقال: إقليد، وأقاليد، والكلمة أصلها فارسية. فإن قلت. ما للكتاب العربي المبين وللفارسية؟ قلت: التعريب أحالها عربية، كما أخرج الاستعمال المهمل من كونه مهملا. فإن قلت: بما اتصل قوله وَالَّذِينَ كَفَرُوا قلت: بقوله وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا أى ينجى الله المتقين بمفازتهم، والذين كفروا هم الخاسرون.
{ لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } Yani onların idaresinin maliki ve koruyucusudur. Bu kinaye babındandır; zira hazineleri koruyan ve onların idaresini yürüten kişi, kilitlerine/anahtarlarına malik olan kimsedir. Nitekim: «Falancaya mülkün anahtarları teslim edildi» sözü de bundandır. Bunlar anahtarlardır ve kendi lafzından tekili yoktur. Tekilinin «مقليد» olduğu da söylenmiştir. «إقليد» ve çoğulu «أقاليد» de denir; kelimenin aslı ise Farsçadır. Eğer: “Apaçık Arapça Kitabın Farsça ile ne ilgisi var?” dersen, derim ki: Araplaştırma (ta'rîb) onu Arapça kılmıştır; nitekim kullanım dışı bırakılan bir lafzı kullanmak da onu kullanılmaz olmaktan çıkarır. Eğer: “{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا } kavli nereye bağlıdır?” dersen, derim ki: { وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا } kavline bağlıdır; yani Allah takva sahiplerini kurtuluşları sebebiyle kurtarır, inkâr edenler ise hüsrana uğrayanların ta kendileridir.
واعترض بينهما بأنه خالق الأشياء كلها، وهو مهيمن عليها، فلا بخفي عليه شيء من أعمال المكلفين فيها وما يستحقون عليها من الجزاء، وقد جعل متصلا بما يليه على أن كل شيء في السماوات والأرض فالله خالقه وفاتح بابه والذين كفروا وجحدوا أن يكون الأمر كذلك أولئك هم الخاسرون وقيل: سأل عثمان رضى الله عنه رسول الله ﷺ عن تفسير قوله تعالى لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ، فقال: «يا عثمان» ما سألنى عنها أحد قبلك، تفسيرها: لا إله إلا الله والله
İkisinin arasına, Allah'ın her şeyin yaratıcısı olduğu, onların üzerinde gözetici bulunduğu, dolayısıyla mükelleflerin bu husustaki amellerinden ve bu amellere hak kazandıkları karşılıklardan hiçbir şeyin O'na gizli kalmayacağı beyanıyla itiraz (ara cümle) girmiştir. Bu cümlenin hemen peşindeki ifadeye bağlı kılınması da caiz görülmüştür; buna göre göklerde ve yerde olan her şeyi yaratan ve kapısını açan Allah'tır; durumun böyle olduğunu inkâr edip reddedenler ise hüsrana uğrayanların ta kendileridir. Şöyle de denilmiştir: Osman radıyallâhu anh Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Teâlâ'nın: { لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } kavlinin tefsirini sordu; [Allah Resûlü] şöyle buyurdu: «Ey Osman! Senden önce bunu bana kimse sormadı. Onun tefsiri şudur: 'Lâ ilâhe illallāhu vallâhu
أكبر، وسبحان الله وبحمده، وأستغفر الله ولا حول ولا قوّة إلا بالله، هو الأوّل والآخر والظاهر والباطن بيده الخير يحيى ويميت وهو على كل شيء قدير» وتأويله على هذا، أن لله هذه الكلمات يوحد بها ويمجد، وهي مفاتيح خير السماوات والأرض: من تكلم بها من المتقين أصابه، والذين كفروا بآيات الله وكلمات توحيده وتمجيده، أولئك هم الخاسرون.
ekber, ve sübhânallâhi ve bi-hamdihî, ve estağfirullāhe ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh; hüve'l-Evvelü ve'l-Âhiru ve'z-Zâhiru ve'l-Bâtın, bi-yedihi'l-hayr, yuhyî ve yumît, ve hüve alâ külli şey'in kadîr' (Allah'tan başka ilah yoktur, Allah en büyüktür, Allah'ı hamdiyle tesbih ederim, Allah'tan bağışlanma dilerim, güç ve kuvvet ancak Allah iledir; O İlktir, Sondur, Zahirdir, Batındır, hayır O'nun elindedir, diriltir ve öldürür, O her şeye kadirdir).» Buna göre ayetin tevili şöyledir: Allah'ın, kendisiyle birliği ve yüceliği ikrar edilen bu kelimeleri vardır; bunlar göklerin ve yerin hayır anahtarlarıdır: Takva sahiplerinden bunları söyleyen kimse bu hayra ulaşır; Allah'ın ayetlerini, tevhit ve tenzih kelimelerini inkâr edenler ise hüsrana uğrayanların ta kendileridir.
[سورة الزمر (٣٩) : آية ٦٤]
[Zümer Suresi (39): 64. Ayet]
قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجاهِلُونَ (٦٤)
{ قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجاهِلُونَ (٦٤) } “De ki: Ey cahiller! Bana Allah'tan başkasına kulluk etmemi mi emrediyorsunuz?”
أَفَغَيْرَ اللَّهِ منصوب بأعبد. وتَأْمُرُونِّي اعتراض. ومعناه، أفغير الله أعبد بأمركم، وذلك حين قال له المشركون: استلم بعض آلهتنا ونؤمن بإلهك. أو ينصب بما يدل عليه جملة قوله تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ لأنه في معنى تعبدوننى وتقولون لي: اعبد، والأصل: تأمروننى أن أعبد، فحذف «أن» ورفع الفعل، كما في قوله:
{ أَفَغَيْرَ اللَّهِ } lafzı «أعبد» fiiliyle mansubdur. { تَأْمُرُونِّي } ise itirazdır (ara cümledir). Manası: Müşrikler kendisine: “Bizim putlarımızdan bazısını istilam et (selamla/öpmek suretiyle dokun), biz de senin ilahına inanalım” dediklerinde; 'Sizin emrinizle Allah'tan başkasına mı kulluk edeceğim?' demektir. Yahut { تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ } cümlesinin delalet ettiği şey ile mansub olur; çünkü bu ifade 'bana kulluk ettiriyorsunuz' ve 'bana: kulluk et, diyorsunuz' manasındadır. Aslı: «تأمروننى أن أعبد» (kulluk etmemi emrediyorsunuz) şeklindedir; «أن» hazfedilmiş ve şairin şu sözünde olduğu gibi fiil merfû kılınmıştır:
ألا أيهذا الزّاجرى أحضر الوغى
«Ey beni savaşa katılmaktan alıkoyan adam!»
ألا تراك تقول: أفغير الله تقولون لي اعبده، وأ فغير الله تقولون لي أعبد، فكذلك أفغير الله تأمروننى أن أعبده. وأ فغير الله تأمروننى أن أعبد، والدليل على صحة هذا الوجه: قراءة من قرأ أَعْبُدُ بالنصب. وقرئ: تأمروننى، على الأصل. وتأمرونى، على إدغام النون أو حذفها.
Görmez misin ki: «أفغير الله تقولون لي اعبده» (Bana O'na kulluk et dediğiniz Allah'tan başkası mıdır?) ve «أفغير الله تقولون لي أعبد» (Bana kulluk et dediğiniz Allah'tan başkası mıdır?) dersin; işte tıpkı bunun gibi «أفغير الله تأمروننى أن أعبده» ve «أفغير الله تأمروننى أن أعبد» denir. Bu vechin doğruluğunun delili, { أَعْبُدُ } kelimesini mansub olarak [«أعبدَ» şeklinde] okuyanların kıraatidir. Aslı üzere: «تأمروننى» şeklinde; nûn'un idgamı veya hazfiyle de: «تأمرونى» şeklinde okunmuştur.
[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٦٥ الى ٦٦]
[Zümer Suresi (39): 65-66. Ayetler]
وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ (٦٥) بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٦)
{ وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ (٦٥) بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٦) } “Andolsun, sana da senden öncekilere de şöyle vahyolunmuştur: 'Eğer ortak koşarsan, amelin mutlaka boşa çıkar ve elbette hüsrana uğrayanlardan olursun.' Hayır, yalnız Allah'a kulluk et ve şükredenlerden ol!”
قرئ: ليحبطنّ عملك، وليحبطنّ: على البناء للمفعول. ولنحبطنّ، بالنون والياء، أى:
Meçhul bina ile (edilgen olarak): «ليُحبطنّ عملك» ve «ليُحبطَنّ» şeklinde okunmuştur. Nûn ve yâ ile: «ولَنُحبطَنّ» ve «ولَيُحبطَنّ» şeklinde de okunmuştur; yani:
ليحبطنّ الله. أو الشرك. فإن قلت: الموحى إليهم جماعة، فكيف قال لَئِنْ أَشْرَكْتَ على التوحيد؟ قلت: معناه أوحى إليك لئن أشركت ليحبطنّ عملك، وإلى الذين من قبلك مثله، أو أوحى إليك وإلى كل واحد منهم: لئن أشركت كما تقول كسانا حلة، أى: كل واحد منا:
Allah boşa çıkaracaktır, yahut şirk boşa çıkaracaktır. Eğer: “Kendilerine vahiy indirilenler bir topluluk olduğu halde niçin tekil olarak { لَئِنْ أَشْرَكْتَ } buyrulmuştur?” dersen, derim ki: Bunun manası: 'Sana: Şayet şirk koşarsan amelin mutlaka boşa çıkar, diye vahyolundu; senden öncekilere de bunun benzeri vahyolundu' demektir. Yahut: 'Sana ve onlardan her birine: Şayet şirk koşarsan... diye vahyolundu' demektir; nitekim [bir topluluk için]: «كسانا حلة» (bize birer elbise giydirdi), yani her birimize [giydirdi] demen böyledir.