Binûn

Zümer Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فإن قلت: ما الفرق بين اللامين؟ قلت: الأولى موطئة للقسم المحذوف، والثانية لام الجواب، وهذا الجواب سادّ مسدّ الجوابين، أعنى: جوابي القسم والشرط. فإن قلت: كيف صح هذا

Eğer: “İki lâm arasındaki fark nedir?” dersen, derim ki: Birincisi hazfedilmiş yemine hazırlık bildiren (müvattie) lâm, ikincisi ise cevap lâmıdır. Bu cevap, iki cevabın -yani yemin ve şartın cevaplarının- yerine geçmiştir. Eğer: “Nasıl doğru olmuştur...

الكلام مع علم الله تعالى أنّ رسله لا يشركون ولا تحبط أعمالهم؟ قلت: هو على سبيل الفرض، والمحالات يصح فرضها لأغراض، فكيف بما ليس بمحال. ألا ترى إلى قوله وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً يعنى على سبيل الإلجاء، ولن يكون ذلك لامتناع الداعي إليه ووجود الصارف عنه. فإن قلت: ما معنى قوله وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ؟ قلت: يحتمل ولتكونن من الخاسرين بسبب حبوط العمل. ويحتمل: ولتكونن في الآخرة من جملة الخاسرين الذين خسروا أنفسهم إن مت على الردة. ويجوز أن يكون غضب الله على الرسول أشدّ، فلا يمهله بعد الردة: ألا ترى إلى قوله تعالى إِذاً لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ، بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ رد لما أمروه به من استلام بعض آلهتهم، كأنه قال: لا تعبد ما أمروك بعبادته، بل إن كنت عاقلا فاعبد الله، فحذف الشرط وجعل تقديم المفعول عوضا منه وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ على ما أنعم به عليك، من أن جعلك سيد ولد آدم. وجوّز الفراء نصبه بفعل مضمر هذا معطوف عليه، تقديره: بل الله أعبد فاعبد.

...Allah Teâlâ'nın, elçilerinin şirk koşmayacağını ve amellerinin boşa gitmeyeceğini bilmesine rağmen nasıl doğru olmuştur?" dersen, derim ki: Bu, bir varsayım (farz) yoluyladır; nitekim imkânsız olan şeylerin bile birtakım maksatlar için varsayılması caizdir, nerede kaldı ki imkânsız olmayan bir şey! { وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً } “Eğer Rabbin dileseydi, yeryüzündekilerin hepsi elbette toptan iman ederdi” kavlini görmez misin? Yani icbar (zorlama) yoluyla [iman ederlerdi]; ancak buna sevk eden sebebin bulunmaması ve bundan alıkoyan engelin varlığı sebebiyle bu asla vuku bulmayacaktır. Eğer: “{ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ } “ve elbette hüsrana uğrayanlardan olursun” buyruğunun manası nedir?” dersen, derim ki: Amelin boşa gitmesi sebebiyle hüsrana uğrayanlardan olursun, anlamına gelme ihtimali vardır. Şayet irtidat (dinden dönme) üzere ölürsen, ahirette kendilerini hüsrana uğratan o hüsran ehlinin arasında bulunursun, manasına gelme ihtimali de vardır. Allah'ın elçiye olan gazabının daha şiddetli olması ve irtidattan sonra ona mühlet vermemesi de caizdir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu görmez misin: { إِذاً لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَضِعْفَ الْمَماتِ } “O takdirde sana hayatın da ölümün de kat kat [azabını] tattırırdık”. { بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ } “Hayır, yalnız Allah'a kulluk et” ifadesi, putlarından bazısına dokunup selamlamasını emretmelerine bir reddir. Sanki şöyle buyurmuştur: “Sana kulluk etmeni emrettikleri şeylere kulluk etme; bilakis eğer akıl sahibi isen sadece Allah'a kulluk et!” Böylece şart hazfedilmiş ve mefulün öne geçirilmesi onun yerine bir ivaz (bedel) kılınmıştır. { وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ } “ve şükredenlerden ol!” [ifadesi ise] seni Âdemoğlunun efendisi kılmak suretiyle sana lütfettiği nimetlere [şükret demektir]. Ferrâ, bunun, üzerine matuf olduğu muzmer (gizli) bir fiille mansub olmasını caiz görmüştür ki takdiri: «بل الله أعبد فاعبد» (Bilakis Allah'a kulluk etmeliyim, sen de kulluk et) şeklindedir.

[سورة الزمر (٣٩) : آية ٦٧]

[Zümer Suresi (39): 67. Ayet]

وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٧)

{ وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٧) } “Onlar Allah'ı gereği gibi takdir edemediler. Halbuki kıyamet günü bütün yeryüzü O'nun kabzasındadır (avucundadır), gökler de O'nun sağ elinde dürülmüştür. O, onların ortak koştukları şeylerden münezzeh ve yücedir.”

لما كان العظيم من الأشياء إذا عرفه الإنسان حق معرفته وقدره في نفسه حق تقديره عظمه حق تعظيمه قيل وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وقرئ بالتشديد على معنى: وما عظموه كنه تعظيمه، ثم نبههم على عظمته وجلالة شأنه على طريقة التخييل فقال وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ والغرض من هذا الكلام إذا أخذته كما هو بجملته ومجموعه تصوير عظمته والتوقيف على كنه جلاله لا غير، من غير ذهاب بالقبضة ولا باليمين

İnsan, büyük olan varlıkları hakkıyla bildiğinde ve onları kendi zihninde hakkıyla takdir ettiğinde onlara hakkıyla tazimde bulunacağı cihetle: { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Onlar Allah'ı gereği gibi takdir edemediler” buyrulmuştur. Âyetteki fiil, «O'na, O'nun büyüklüğünün künhüne (özüne) yaraşır şekilde tazimde bulunmadılar» anlamında { قَدَّرُوا } şeklinde şeddeli olarak da okunmuştur. Daha sonra tahyil (temsilî tasvir) üslubuyla onları O'nun azametine ve şanının yüceliğine dikkat çekerek şöyle buyurmuştur: { وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ } “Halbuki kıyamet günü bütün yeryüzü O'nun kabzasındadır (avucundadır), gökler de O'nun sağ elinde dürülmüştür.” Bu söz bütünüyle ve heyeti mecmuasıyla ele alındığında bundan maksat; ne kabzaya (avuç) ne de sağ ele [hakiki veya mecazi bir anlam yüklemeksizin], yalnızca O'nun azametini tasvir etmek ve celâlinin künhünü kavratmaktır, başka bir şey değildir.

إلى جهة حقيقة أو جهة مجاز، وكذلك حكم ما يروى أن جبريل جاء إلى رسول الله ﷺ، فقال: يا أبا القاسم، إن الله يمسك السماوات يوم القيامة على أصبع والأرضين على أصبع والجبال على أصبع والشجر على أصبع وسائر الخلق على أصبع، ثم يهزهنّ فيقول أنا الملك فضحك رسول الله ﷺ تعجبا مما قال ثم قرأ تصديقا له وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ … الآية وإنما ضحك أفصح العرب ﷺ وتعجب لأنه لم يفهم منه إلا ما يفهمه علماء البيان من غير تصوّر إمساك ولا أصبع ولا هز ولا شيء من ذلك، ولكن فهمه وقع أوّل شيء وآخره على الزبدة والخلاصة التي هي الدلالة على القدرة الباهرة، وأن الأفعال العظام التي تتحير فيها الأفهام والأذهان ولا تكتنهها الأوهام هينة عليه هوانا لا يوصل السامع إلى الوقوف عليه، إلا إجراء العبارة في مثل هذه الطريقة من التخييل، ولا ترى بابا في علم البيان أدق ولا أرق ولا ألطف من هذا الباب، ولا أنفع وأعون على تعاطى تأويل المشتبهات من كلام الله تعالى في القرآن وسائر الكتب السماوية وكلام الأنبياء، فإنّ أكثره وعليته تخييلات قد زلت فيها الأقدام قديما، وما أتى الزالون إلا من قلة عنايتهم بالبحث والتنقير، حتى يعلموا أن في عداد العلوم الدقيقة علما لو قدروه حق قدره، لما خفى عليهم أنّ العلوم كلها مفتقرة إليه وعيال عليه، إذ لا يحل عقدها الموربة ولا يفك قيودها المكربة إلا هو، وكم آية من آيات التنزيل وحديث من أحاديث الرسول، قد ضيم وسيم الخسف بالتأويلات الغثة والوجوه الرثة، لأنّ من تأول ليس من هذا العلم في عير ولا نفير، ولا يعرف قبيلا منه من دبير . والمراد بالأرض: الأرضون السبع، يشهد لذلك شاهدان: قوله جَمِيعاً وقوله

[ister] hakikat yönüne [ister] mecaz yönüne [çekilsin, hüküm aynıdır]. Nitekim rivayet edildiğine göre Cibrîl, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «Ey Ebe'l-Kâsım! Şüphesiz Allah kıyamet günü gökleri bir parmak üzerinde, yerleri bir parmak üzerinde, dağları bir parmak üzerinde, ağaçları bir parmak üzerinde ve diğer yaratılmışları da bir parmak üzerinde tutacak, sonra onları sarsıp: 'Hükümran benim!' buyuracaktır» demiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun bu sözüne hayret ederek gülmüş, ardından onu doğrulamak üzere { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Onlar Allah'ı gereği gibi takdir edemediler...” ayetini okumuştur. Arapların en fasihi olan [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in gülmesi ve hayret etmesi, ne tutma ne parmak ne sarsma ne de bunlardan herhangi birini [zihninde cismani olarak] tasavvur etmeksizin, ancak beyân âlimlerinin anladığı manayı anlamış olmasındandır. Bilakis onun anlayışı, ilk andan son ana kadar, göz kamaştırıcı kudrete delalet eden öze ve hülasaya yönelmiştir; yani zihinlerin ve anlayışların hayrete düştüğü, vehimlerin künhüne eremediği o muazzam fiillerin Allah'a pek kolay geldiğini [kavramıştır]. Bu kolaylığı dinleyene tam olarak kavratabilmek ise ancak ifadenin bu türden bir tahyîl (tahayyül ettirme) üslubuyla sevk edilmesiyle mümkündür. Beyân ilminde bu babdan daha ince, daha latif, daha zarif; ayrıca Allah Teâlâ'nın Kur'an'daki, diğer semavî kitaplardaki ve peygamberlerin sözlerindeki müteşâbih ifadelerin tevilini ele alma hususunda bundan daha faydalı ve daha yardımcı bir bab göremezsin. Zira bunların çoğu ve en mühim kısımları, geçmişten beri ayakların kendisinde kaydığı tahyîlât kabilindendir. Ayakları kayanlar da ancak derinlemesine araştırma ve incelemeye az ihtimam göstermelerinden dolayı bu duruma düşmüşlerdir; ta ki dakik ilimler arasında, şayet hakkını verip takdir edebilselerdi, bütün ilimlerin ona muhtaç ve ona bağımlı olduğunu anlayacakları bir ilmin (belâgat/beyân) bulunduğunu bilsinler! Zira o ilimlerin karmaşık düğümlerini ancak bu ilim çözer, sıkı bağlarını ancak bu ilim açar. Tenzîl'den (Kur'an'dan) nice ayet ve Resûl'den nice hadis vardır ki, tevil eden kimsenin bu ilimle uzaktan yakından bir ilgisi olmaması ve bu ilmin önünü ardından (esasını ayrıntısından) ayırt edememesi yüzünden, tatsız/tutarsız teviller ve köhne yaklaşımlarla haksızlığa uğratılmış ve değersizleştirilmiştir. [Ayette geçen] «الأرض» (el-ard) ile kastedilen yedi kattır. Buna iki delil şahitlik eder: [Biri] O'nun { جَمِيعاً } “bütün” sözü, [diğeri de] O'nun

وَالسَّماواتُ ولأنّ الموضع موضع تفخيم وتعظيم، فهو مقتض للمبالغة، ومع القصد إلى الجمع وتأكيده بالجميع أتبع الجميع مؤكدة قبل مجيء الخبر، ليعلم أوّل الأمر أن الخبر الذي يرد لا يقع عن أرض واحدة، ولكن عن الأراضى كلهن. والقبضة: المرة من القبض فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ والقبضة- بالضم-: المقدار المقبوض بالكف، ويقال أيضا: أعطنى قبضة من كذا: تريد معنى القبضة تسمية بالمصدر، كما روى: أنه نهى عن خطفة السبع، وكلا المعنيين محتمل. والمعنى: والأرضون جميعا قبضته، أى: ذوات قبضته يقبضهن قبضة واحدة، يعنى أنّ الأرضين مع عظمهن وبسطتهن لا يبلغن إلا قبضة واحدة من قبضاته، كأنه يقبضها قبضة بكف واحدة، كما تقول: الجزور أكلة لقمان، والقلة جرعته، أى: ذات أكلته وذات جرعته، تريد: أنهما لا يفيان إلا بأكلة فذة من أكلاته، وجرعة فردة من جرعاته.

{ وَالسَّماواتُ } “ve gökler”. Ayrıca bu makam tefhim (büyütme) ve tazim makamıdır; dolayısıyla mübalağayı gerektirir. Çoğul kastedilip bir de { جَمِيعاً } lafzı ile tekit edilmekle birlikte, haber gelmeden önce tekit edici olarak { جَمِيعاً } lafzı peşinden getirilmiştir ki, gelecek olan haberin tek bir yeryüzünden değil, bütün yerlerden haber verdiği en baştan bilinsin. Kabza (القبضة): Tutmanın tek sefer oluşudur (ism-i merre); [nitekim ayette]: «فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ» (Elçinin izinden bir avuç aldım) buyrulur. Zammeli olarak «القبضة» ise: Avuçla tutulan miktar demektir. Masdar ile isimlendirme kabilinden fetha manasını kastederek «أعطنى قبضة من كذا» (Bana şundan bir tutam ver) da denir; nitekim yırtıcı hayvanın kapmasından (hatafetü's-sebu') nehyettiği rivayet edilmiştir. Her iki mana da muhtemeldir. Mana şöyledir: Bütün yeryüzü O'nun kabzasıdır; yani O'nun kabzasına ait olup onları tek bir kabza ile tutar. Yani yeryüzü, büyüklüğü ve genişliğiyle beraber O'nun kabzalarından ancak tek bir kabzaya denk gelir; sanki onu tek bir avuçla bir tutuşta kabzeder gibidir. Nitekim «الجزور أكلة لقمان، والقلة جرعته» (Deve Lokman'ın bir lokmasıdır, testi de onun bir yudumudur), yani onun tek bir yiyişi ve tek bir içişidir dersin; bununla ikisinin, onun yiyişlerinden tek bir yiyişe ve içişlerinden tek bir yuduma ancak yettiğini kastetmiş olursun.

وإذا أريد معنى القبضة فظاهر، لأن المعنى: أن الأرضين بجملتها مقدار ما يقبضه بكف واحدة.

Eğer «القبضة» (kabza) manası kastedilirse durum açıktır; çünkü mana: Yeryüzünün bütünüyle, tek bir avuçla tuttuğu miktar kadar olmasıdır.

فإن قلت. ما وجه قراءة من قرأ قَبْضَتُهُ بالنصب؟ قلت: جعلها ظرفا مشبها للمؤقت بالمبهم:

Eğer: "{ قَبْضَتُهُ } lafzını mansub olarak okuyanın kıraat vechi nedir?" dersen, derim ki: Onu, muvakkat olanı mübheme benzeyen bir zarf kılmıştır.

مَطْوِيَّاتٌ من الطى الذي هو ضدّ النشر، كما قال تعالى يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ وعادة طاوى السجل أن يطويه بيمينه. وقيل: قبضته: ملكه بلا مدافع ولا منازع، وبيمينه:

{ مَطْوِيَّاتٌ } [kelimesi], neşrin (yaymanın) zıddı olan tayy (dürmek) kökündendir; nitekim Allah Teâlâ: { يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ } “Yazılı kâğıt tomarını dürer gibi göğü düreceğimiz gün” buyurmuştur. Tomarı düren kimsenin âdeti ise onu sağ eliyle dürmesidir. Şöyle de denilmiştir: O'nun kabzasındadır [demek], engelleyeni ve çekişeni olmaksızın O'nun mülkündedir; sağ elindedir [demek de]:

بقدرته. وقيل: مطويات بيمينه مفنيات بقسمه، لأنه أقسم أن يفنيها، ومن اشتم رائحة من علمنا هذا فليعرض عليه هذا التأويل ليتلهى بالتعجب منه ومن قائله، ثم يبكى حمية لكلام الله المعجز بفصاحته، وما منى به من أمثاله، وأثقل منه على الروح، وأصدع للكبد تدوين العلماء قوله، واستحسانهم له، وحكايته على فروع المنابر، واستجلاب الاهتزاز به من السامعين. وقرئ:

O'nun kudretindedir demektir. Şöyle de denilmiştir: { مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ }, yeminiyle yok edilmişlerdir; zira O, onları yok edeceğine yemin etmiştir. Bizim bu ilmimizden bir koku dahi koklamış olan kimseye bu tevil arz edilsin de buna ve bunu söyleyene hayretle eğlensin, sonra da fesahatiyle muciz olan Allah'ın kelamı ve onun benzerlerinin başına açtığı dertler için gayretinden ağlasın! Ruha bundan daha ağır ve ciğeri daha çok dağlayan şey ise, âlimlerin onun sözünü kaydetmeleri, onu güzel bulmaları, minberlerin üstünde nakletmeleri ve dinleyicilerden bununla hayranlık toplamaya çalışmalarıdır. Şöyle de okunmuştur:

مطويات على نظم السماوات في حكم الأرض، ودخولها تحت القبضة، ونصب مطويات على الحال ﷾ ما أبعد من هذه قدرته وعظمته، وما أعلاه عما يضاف إليه من الشركاء.

Göklerin de yerin hükmüne dahil edilmesi, kabza altına girmesi ve { مَطْوِيَّاتٍ } lafzının hal olarak mansub kılınması üzere [«والسماواتِ مطوياتٍ» şeklinde de] okunmuştur. Kudreti ve azameti bu olan Zat, Kendisine isnat edilen ortaklardan ne kadar uzaktır ve ne kadar yücedir!

[سورة الزمر (٣٩) : آية ٦٨]

[Zümer Suresi (39): 68. Ayet]

وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ مَنْ شاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ (٦٨)

{ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ مَنْ شاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ } “Sûr'a üflenir; böylece Allah'ın diledikleri müstesna, göklerde kim var, yerde kim varsa hepsi çarpılıp cansız yere serilir. Sonra ona bir daha üflenir; bir de bakarsın ki onlar ayağa kalkmış bakınıp duruyorlar.” (68)

فإن قلت: أُخْرى ما محلها من الإعراب؟ قلت: يحتمل الرفع والنصب: أما الرفع فعلى قوله فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ نَفْخَةٌ واحِدَةٌ وأما النصب فعلى قراءة من قرأ نَفْخَةٌ واحِدَةٌ والمعنى: ونفخ في الصور نفخة واحدة، ثم نفخ فيه أخرى. وإنما حذفت لدلالة أخرى عليها، ولكونها معلومة بذكرها في غير مكان. وقرئ: قياما ينظرون: يقلبون أبصارهم في الجهات نظر المبهوت إذا فاجأه خطب. وقيل: ينظرون ماذا يفعل بهم. ويجوز أن يكون القيام بمعنى الوقوف والجمود في مكان لتحيرهم.

Eğer: "{ أُخْرى } lafzının iraptaki yeri nedir?" dersen, derim ki: Merfû ve mansub olma ihtimali vardır. Merfû olması, { فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ نَفْخَةٌ واحِدَةٌ } ayetine göredir; mansub olması ise [«نفخةً واحدةً» şeklinde] okuyan kimsenin kıraatine göredir. Mana şöyledir: Sûra bir defa üflendi, sonra ona bir diğer [üfleyişle] üflendi. [Nefha kelimesi], { أُخْرى } lafzının ona delalet etmesi ve başka yerlerde zikredilmesi sebebiyle bilinir olması yüzünden hazfedilmiştir. «قياماً ينظرون» şeklinde de okunmuştur: Başlarına ansızın büyük bir iş geldiğinde şaşkına dönen kimsenin bakışı gibi gözlerini her yöne çevirirler. Onlara ne yapılacağına bakarlar, da denilmiştir. Kıyamın (ayağa kalkmanın), hayret ve şaşkınlıklarından ötürü bir yerde durup donakalmak manasında olması da caizdir.

[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٦٩ الى ٧٠]

[Zümer Suresi (39): 69-70. Ayetler]

وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها وَوُضِعَ الْكِتابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَداءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (٦٩) وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِما يَفْعَلُونَ (٧٠)

{ وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها وَوُضِعَ الْكِتابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَداءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (٦٩) وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِما يَفْعَلُونَ (٧٠) } “Yeryüzü Rabbinin nuruyla aydınlandı; kitap konuldu; peygamberler ve şahitler getirildi; aralarında hak ile hüküm verildi ve onlara asla zulmedilmez. Herkese yaptığının karşılığı tastamam verildi. O, onların yaptıklarını en iyi bilendir.”

قد استعار الله ﷿ النور للحق والقرآن والبرهان في مواضع من التنزيل، وهذا من ذاك. والمعنى وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بما يقيمه فيها من الحق والعدل، ويبسطه من القسط في الحساب ووزن الحسنات والسيئات، وينادى عليه بأنه مستعار إضافته إلى اسمه، لأنه هو الحق العدل. وإضافة اسمه إلى الأرض، لأنه يزينها حيث ينشر فيها عدله، وينصب فيها موازين قسطه، ويحكم بالحق بين أهلها، ولا ترى أزين للبقاع من العدل، ولا أعمر لها منه. وفي هذه الإضافة أن ربها وخالقها هو الذي يعدل فيها، وإنما يجوز فيها غير ربها، ثم ما عطف على إشراق الأرض من وضع الكتاب والمجيء بالنبيين والشهداء والقضاء بالحق وهو النور المذكور. وترى الناس يقولون للملك العادل: أشرقت الآفاق بعدلك، وأضاءت الدنيا بقسطك، كما تقول: أظلمت البلاد بجور فلان. قال رسول الله ﷺ: الظلم ظلمات يوم القيامة» وكما فتح الآية بإثبات العدل، ختمها بنفي الظلم. وقرئ: وأشرقت على البناء للمفعول، من شرقت بالضوء تشرق: إذا امتلأت به واغتصت. وأشرقها الله، كما تقول: ملأ الأرض عدلا وطبقها عدلا.

Allah Azze ve Celle, Kitab'ın birçok yerinde nur kelimesini hak, Kur'an ve bürhan (kesin delil) için istiare etmiştir; bu ayet de onlardandır. { وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ } ifadesinin manası: [Allah'ın] orada ikame edeceği hak ve adaletle, hesapta ve iyiliklerle kötülüklerin tartılmasında yayacağı adaletle [yeryüzü aydınlandı demektir]. Bunun bir istiare olduğuna, nurun O'nun ismine izafe edilmesi delalet etmektedir; zira O, Hak'tır, Âdil'dir. İsm-i celâlinin yeryüzüne izafe edilmesi ise, orada adaletini yaydığı, adalet terazilerini kurduğu ve halkı arasında hak ile hükmettiği için orayı süslemesindendir; zira beldeler için adaletten daha güzel bir süs ve oraları imar eden adaletten daha üstün bir şey göremezsin. Bu izafette, yeryüzünün Rabbi ve Yaratıcısının orada adaletle muamele edeceği, orada ancak Rabbinin dışındakilerin zulmedebileceği anlamı vardır. Sonra yeryüzünün aydınlanmasına atfedilen kitabın konulması, peygamberlerin ve şahitlerin getirilmesi ve hak ile hükmedilmesi de işte zikredilen o nurdur. İnsanların adil hükümdara: "Ufuklar senin adaletinle aydınlandı, dünya senin hakkaniyetinle ışıldadı" dediklerini görürsün; nitekim: "Falanın zulmüyle memleketler karardı" dersin. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Zulüm, kıyamet günü karanlıklardır». Ayete adaleti ispat ile başladığı gibi, onu zulmü nefyederek bitirmiştir. «وأُشرقت» şeklinde meçhul bina ile (edilgen) de okunmuştur; bu, ışıkla dolup taştığı zaman kullanılan «شرقت بالضوء تشرق» fiilindendir. «أشرقها الله» (Allah onu aydınlattı) ifadesi, «ملأ الأرض عدلا وطبقها عدلا» (Yeryüzünü adaletle doldurdu ve adaleti her tarafına yaydı) demen gibidir.

والْكِتابُ صحائف الأعمال، ولكنه اكتفى باسم الجنس، وقيل: اللوح المحفوظ الشُّهَداءِ الذين يشهدون للأمم وعليهم من الحفظة والأخيار. وقيل: المستشهدون في سبيل الله

{ الْكِتابُ } amel sahifeleridir; fakat [çoğul yerine] cins ismiyle yetinilmiştir. Bir görüşe göre ise [kastedilen] Levh-i Mahfûz'dur. { الشُّهَداءِ } ise koruyucu meleklerden ve hayırlı kimselerden ümmetlerin lehine ve aleyhine şahitlik edecek olanlardır. Bir görüşe göre de Allah yolunda şehit olanlardır.

[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٧١ الى ٧٢]

[Zümer Suresi (39): 71-72. Ayetler]

وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ زُمَراً حَتَّى إِذا جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آياتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا قالُوا بَلى وَلكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ عَلَى الْكافِرِينَ (٧١) قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٧٢)

{ وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ زُمَراً حَتَّى إِذا جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آياتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا قالُوا بَلى وَلكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ عَلَى الْكافِرِينَ (٧١) قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٧٢) } “İnkâr edenler bölük bölük cehenneme sevk edilir. Oraya vardıklarında kapıları açılır ve bekçileri onlara: 'Size içinizden Rabbinizin ayetlerini okuyan ve sizi bu gününüze kavuşmakla uyaran peygamberler gelmedi mi?' derler. Onlar: 'Evet, geldi; fakat kâfirlerin üzerine azap sözü hak oldu' derler. 'İçinde ebedî kalıcılar olarak cehennemin kapılarından girin! Büyüklük taslayanların yeri ne kötüdür!' denilir.”

الزمر: الأفواج المتفرقة بعضها في أثر بعض، وقد تزمروا : قال:

Zümer (الزمر): Birbiri ardınca gelen ayrı ayrı bölüklerdir; «تزمروا» (bölük bölük oldular) denir. Şair şöyle demiştir:

حتّي احزألّت زمر بعد زمر

«Nihayet bölük bölük ardı ardına toplanıp yükseldiler»

وقيل في زمر الذين اتقوا: هي الطبقات المختلفة: الشهداء، والزهاد، والعلماء، والقرّاء وغيرهم وقرئ: نذر منكم. فإن قلت: لم أضيف إليهم اليوم؟ قلت: أرادوا لقاء وقتكم هذا، وهو وقت دخولهم النار لا يوم القيامة. وقد جاء استعمال اليوم والأيام مستفيضا في أوقات الشدّة قالُوا بَلى أتونا وتلوا علينا، ولكن وجبت علينا كلمة الله لأملأنّ جهنم، لسوء أعمالنا، كما قالوا: غلبت علينا شقوتنا وكنا قوما ضالين. فذكروا عملهم الموجب لكلمة العذاب وهو الكفر والضلال. واللام في المتكبرين للجنس، لأنّ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ فاعل بئس، وبئس فاعلها: اسم معرف بلام الجنس. أو مضاف إلى مثله، والمخصوص بالذم محذوف، تقديره:

Takva sahiplerinin zümer'i hakkında: Onlar şehitler, zahitler, âlimler, kārîler ve diğerleri gibi farklı tabakalardır denilmiştir. «نُذُرٌ منكم» şeklinde de okunmuştur. Eğer: "Gün niçin onlara izafe edilmiştir?" dersen, derim ki: Kıyamet gününü değil, şu vaktinize yani onların ateşe giriş vaktine kavuşmayı kastetmişlerdir. Nitekim "yevm" (gün) ve "eyyâm" (günler) kelimelerinin şiddet vakitleri için kullanımı pek yaygındır. { قالُوا بَلى } [demeleri]: Bize geldiler ve bize okudular; lâkin kötü amellerimiz yüzünden Allah'ın: "Cehennemi elbette dolduracağım" kelimesi aleyhimize hak oldu [demektir]; nitekim: "Bedbahtlığımız bize galebe çaldı ve biz sapık bir kavim olduk" demişlerdir. Böylece azap kelimesini gerektiren amellerini, yani küfür ve dalaleti zikretmişlerdir. { الْمُتَكَبِّرِينَ } lafzındaki lâm cins içindir; çünkü { مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ }, «بئس» fiilinin failidir; «بئس» fiilinin faili ise cins lâmı ile marife olan veya böylesi bir isme muzaf olan isimdir. Zemmedilen şey (mahsûs bi'z-zem) mahzuftur, takdiri:

فبئس مثوى المتكبرين جهنم.

«فبئس مثوى المتكبرين جهنم» (Kibirlenenlerin yeri olan cehennem ne kötüdür!) şeklindedir.

[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٧٣ الى ٧٤]

[Zümer Suresi (39): 73-74. Ayetler]

وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِينَ (٧٣) وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (٧٤)

{ وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِينَ } “Rablerinden sakınanlar da bölük bölük cennete sevk edilirler. Oraya vardıklarında kapıları açılır ve bekçileri onlara: «Selâm sizlere! Tertemiz geldiniz, artık ebediyen kalmak üzere girin buraya!» derler.” (73) { وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ } “Onlar da: «Bize verdiği sözü yerine getiren ve bizi bu yere mirasçı kılan Allah’a hamdolsun; cennetten dilediğimiz yerde konaklıyoruz. [İyi] amel işleyenlerin mükâfatı ne güzeldir!» derler.” (74)

حَتَّى هي التي تحكى بعدها الجمل والجملة المحكية بعدها هي الشرطية، إلا أنّ جزاءها محذوف، وإنما حذف لأنه صفة ثواب أهل الجنة، فدل بحذفه على أنه شيء لا يحيط به الوصف، وحق موقعه ما بعد خالدين. وقيل: حتى إذا جاؤها، جاؤها وفتحت أبوابها، أى مع فتح أبوابها.

{ حَتَّى }, kendisinden sonra cümlelerin hikâye edildiği [hattâ]dır. Kendisinden sonra hikâye edilen cümle şart cümlesidir; ancak cevabı (cezası) mahzuftur. Mahzuf olması cennet ehlinin sevabının niteliği olduğundandır; binaenaleyh hazfedilmesiyle onun vasfedilemeyecek kadar yüce bir şey olduğuna delalet edilmiştir. Hak ettiği yer ise { خالِدِينَ } lafzından sonrasıdır. Şöyle de denilmiştir: { حَتَّى إِذا جاؤُها }, kapıları açılmış halde geldiler, yani kapılarının açılmasıyla birlikte geldiler [demektir].

وقيل: أبواب جهنم لا تفتح إلا عند دخول أهلها فيها. وأما أبواب الجنة فمتقدّم فتحها، بدليل قوله جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ فلذلك جيء بالواو، كأنه قيل: حتى إذا جاؤها وقد فتحت أبوابها. فإن قلت: كيف عبر عن الذهاب بالفريقين جميعا بلفظ السوق؟ قلت: المراد بسوق أهل النار: طردهم إليها بالهوان والعنف، كما يفعل بالأسارى والخارجين على السلطان إذا سيقوا إلى حبس أو قتل. والمراد بسوق أهل الجنة: سوق مراكبهم، لأنه لا يذهب بهم إلا راكبين، وحثها إسراعا بهم إلى دار الكرامة والرضوان، كما يفعل بمن يشرف ويكرّم من الوافدين على بعض الملوك، فشتان ما بين السوقين طِبْتُمْ من دنس المعاصي، وطهرتم من خبث الخطايا فَادْخُلُوها جعل دخول الجنة مسببا عن الطيب والطهارة، فما هي إلا دار الطيبين ومثوى الطاهرين، لأنها دار طهرها الله من كل دنس، وطيبها من كل قذر، فلا يدخلها إلا مناسب لها موصوف بصفتها، فما أبعد أحوالنا من تلك المناسبة، وما أضعف سعينا في اكتساب تلك الصفة، إلا أن يهب لنا الوهاب الكريم توبة نصوحا، تنقى أنفسنا من درن الذنوب، وتميط وضر هذه القلوب خالِدِينَ مقدرين الخلود الْأَرْضَ عبارة عن المكان الذي أقاموا فيه واتخذوه مقرا ومتبوّأ، وقد أورثوها: أى ملكوها وجعلوا ملوكها، وأطلق تصرفهم فيها كما يشاؤن، تشبيها بحال الوارث وتصرفه فيما يرثه واتساعه فيه، وذهابه في إنفاقه طولا وعرضا. فإن قلت: ما معنى قوله حَيْثُ نَشاءُ وهل يتبوأ أحدهم مكان غيره؟ قلت:

Şöyle de denilmiştir: Cehennem kapıları ancak ehli oraya gireceği zaman açılır; cennet kapılarının açılması ise { جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ } “kapıları kendilerine açılmış Adn cennetleri” buyruğunun delaletiyle daha öncedir. İşte bu sebeple vâv harfi getirilmiştir; sanki: "Oraya geldiklerinde kapıları açılmış bulunuyordu" denilmiş gibidir. Eğer: "Her iki zümrenin de gidişi nasıl 'sevk' (siyâk) lafzıyla ifade edilmiştir?" dersen, derim ki: Cehennem ehlinin sevkiyle kastedilen; esirlere ve sultana isyan edenlere hapse veya idama sevk edilirken yapıldığı gibi, onların aşağılanarak ve şiddetle oraya sürülmeleridir. Cennet ehlinin sevkiyle kastedilen ise; onların bineklerinin sevkidir, çünkü onlar oraya ancak binekli olarak götürülürler; hükümdarlardan birinin huzuruna çıkan şerefli ve ikram edilen kimselere yapıldığı gibi, ikram ve rıza yurduna doğru hızlansınlar diye bineklerinin sürülmesidir. Bu iki sevk arasında ne büyük fark vardır! { طِبْتُمْ } günahların kirinden arındınız ve hataların pisliğinden temizlendiniz [demektir]. { فَادْخُلُوها } cennete girişi tertemiz ve pâk olmanın bir sonucu kılmıştır; zira orası ancak temizlerin yurdu ve pak olanların konağıdır. Çünkü orası, Allah'ın her türlü kirden arındırdığı ve her pislikten temizlediği bir yurttur; binaenaleyh oraya ancak ona layık ve onun vasfıyla nitelenmiş kimseler girebilir. Bizim hallerimiz o uygunluktan ne kadar uzak, bu vasfı kazanma yolundaki gayretimiz ne kadar zayıftır! Meğerki Kerîm olan el-Vehhâb, nefislerimizi günahların kirinden temizleyecek ve bu kalplerin pasını giderecek nasuh bir tövbe ihsan eyleye! { خالِدِينَ } ebedîliği takdir edenler olarak [girin demektir]. { الْأَرْضَ } ikamet ettikleri, karargâh ve yurt edindikleri mekândan ibarettir. Onlara miras bırakılmıştır; yani oraya malik kılınmışlar ve oranın hükümdarları yapılmışlardır. Mirasçının haline, miras aldığı şeydeki tasarrufuna, genişliğine ve onu dilediği gibi harcamasına benzetilerek diledikleri gibi tasarrufta bulunmaları serbest bırakılmıştır. Eğer: “{ حَيْثُ نَشاءُ } “dilediğimiz yerde” kavlinin manası nedir, onlardan biri başkasının yerine yerleşebilir mi?” dersen, derim ki:

يكون لكل واحد منهم جنة لا توصف سعة وزيادة على الحاجة، فيتبوأ من جنته حيث يشاء ولا يحتاج إلى جنة غيره.

Onlardan her birinin genişliği ve ihtiyacın fevkindeki büyüklüğü tarif edilemez bir cenneti olur; böylece kendi cennetinde dilediği yerde konaklar ve başkasının cennetine ihtiyaç duymaz.

[سورة الزمر (٣٩) : آية ٧٥]

[Zümer Suresi (39): 75. Ayet]

وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٧٥)

{ وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٧٥) } “Melekleri de arşın etrafını kuşatmış, Rablerini hamd ile tesbih ederlerken görürsün. Aralarında hak ile hükmolunmuş ve: 'Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun' denilmiştir.”

حَافِّينَ محدقين من حوله يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ يقولون: سبحان الله والحمد لله، متلذذين لا متعبدين. فإن قلت: إلام يرجع الضمير في قوله بَيْنَهُمْ؟ قلت: يجوز أن يرجع إلى العباد كلهم، وأن إدخال بعضهم النار وبعضهم الجنة لا يكون إلا قضاء بينهم بالحق والعدل، وأن يرجع إلى الملائكة، على أن ثوابهم- وإن كانوا معصومين جميعا- لا يكون على سنن واحد، ولكن يفاضل بين مراتبهم على حسب تفاضلهم في أعمالهم، فهو القضاء بينهم بالحق. فإن قلت:

{ حَافِّينَ } O'nun etrafını kuşatmış olarak [demektir]. { يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ } bir mükellefiyet olarak değil, lezzet alarak «سبحان الله والحمد لله» derler. Eğer: “{ بَيْنَهُمْ } “aralarında” kavlindeki zamir nereye racidir?” dersen, derim ki: Bütün kullara raci olması caizdir; zira bazılarının cehenneme, bazılarının cennete girdirilmesi ancak aralarında hak ve adaletle hükmedilmesidir. Zamirin meleklere raci olması da caizdir; zira her ne kadar hepsi masum olsalar da mükâfatları tek bir düzeyde olmaz; bilakis amellerindeki derecelere göre mertebeleri arasında üstünlük takdir edilir ki bu da aralarında hak ile hükmedilmesidir. Eğer:

قوله وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ من القائل ذلك؟ قلت: المقضى بينهم إما جميع العباد وإما الملائكة، كأنه قيل: وقضى بينهم بالحق، وقالوا الحمد لله على قضائه بيننا بالحق، وإنزال كل منا منزلته التي هي حقه.

“{ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun denilmiştir” kavlinde bunu söyleyen kimdir?” dersen, derim ki: Aralarında hüküm verilenler; ya bütün kullar yahut meleklerdir. Sanki şöyle denilmiştir: Aralarında hak ile hükmedildi ve onlar: 'Aramızda hak ile hükmettiği ve her birimizi layık olduğu menzile yerleştirdiği için Allah'a hamdolsun' dediler.

عن عائشة رضى الله عنها: أنّ رسول الله ﷺ كان يقرأ كل ليلة بنى إسرائيل والزمر

Âişe radıyallâhu anhâ'dan [rivayet edildiğine göre]: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem her gece Benî İsrâîl [İsrâ] ve Zümer surelerini okurdu.