وقال الزجاج: مثل يوم حزب حزب، ودأب هؤلاء: دؤوبهم في عملهم من الكفر والتكذيب وسائر المعاصي، وكون ذلك دائبا دائما منهم لا يفترون عنه، ولا بدّ من حذف مضاف، يريد:
Zeccâc şöyle demiştir: «Her bir hizbin gününün benzeri [demektir].» Bunların âdeti (de'b), inkâr, yalanlama ve diğer günahlardaki amellerini ısrarla sürdürmeleridir; bunun onlardan aralıksız, sürekli sadır olması ve bundan hiç gevşememeleridir. Burada bir muzafın hazfedilmiş olması gerekir; kastettiği şudur:
مثل جزاء دأبهم. فإن قلت: بم انتصب مثل الثاني؟ قلت: بأنه عطف بيان لمثل الأوّل لأنّ
«Onların âdetinin/durumunun cezasının benzeri [demektir].» Şayet «İkinci { مِثْلَ } [kelimesi] ne ile mensup olmuştur?» dersen, derim ki: Birinci { مِثْلَ } [kelimesinin] atf-ı beyânı olduğu içindir; çünkü
آخر ما تناولته الإضافة قوم نوح، ولو قلت أهلك الله الأحزاب: قوم نوح وعاد وثمود، لم يكن إلا عطف بيان لإضافة قوم إلى أعلام، فسرى ذلك الحكم إلى أوّل ما تناولته الإضافة وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ يعنى أن تدميرهم كان عدلا وقسطا، لأنهم استوجبوه بأعمالهم، وهو أبلغ من قوله تعالى وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ حيث جعل المنفي إرادة الظلم، لأنّ من كان عن إرادة الظلم بعيدا، كان عن الظلم أبعد. وحيث نكر الظلم، كأنه نفى أن يريد ظلما مّا لعباده . ويجوز أن يكون معناه كمعنى قوله تعالى وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ أى لا يريد لهم أن يظلموا، يعنى أنه دمّرهم لأنهم كانوا ظالمين .
izafetin ulaştığı son nokta { قَوْمِ نُوحٍ } ibaresidir. Şayet «Allah toplulukları; Nûh kavmini, Âd'ı ve Semûd'u helak etti» deseydin, bu ancak «kavm» kelimesinin özel isimlere izafe edilmesinden ötürü bir atf-ı beyan olurdu; dolayısıyla bu hüküm izafetin ulaştığı ilk kısma da sirayet etmiştir. { وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ } “Allah kullarına hiçbir zulüm dilemez”; yani onların helak edilmesi bütünüyle adalet ve haktı, çünkü onlar bunu kendi amelleriyle hak etmişlerdi. Bu, Yüce Allah'ın { وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “Rabbin kullara asla zulmedici değildir” buyruğundan daha beliğdir; zira burada nefyedilen şey zulmetme iradesidir. Zulüm iradesinden uzak olan kimse ise zulümden çok daha uzaktır. Zulmü nekra getirdiğinde, sanki kullarına herhangi bir şekilde zulmetmeyi irade etmesini nefyetmiş gibi olur. Bunun anlamının, Yüce Allah'ın { وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ } “kulları için inkâra razı olmaz” buyruğunun anlamı gibi olması da caizdir; yani kullarının zulmetmelerini istemez, demek ki onları zalim oldukları için helak etmiştir.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٣٢ الى ٣٣]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyetler 32-33]
وَيا قَوْمِ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنادِ (٣٢) يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ ما لَكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٣٣)
{ وَيا قَوْمِ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنادِ (٣٢) يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ ما لَكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٣٣) } “«Ey kavmim! Gerçekten ben sizin için o çağrışma gününden, arkanıza dönüp kaçacağınız günden korkuyorum. Sizi Allah'tan koruyacak hiç kimse yoktur. Allah kimi saptırırsa artık ona hidayet edecek kimse de yoktur.» (32-33)”
التنادى. ما حكى الله تعالى في سورة الأعراف من قوله وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ، وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ ويجوز أن يكون تصايحهم بالويل والثبور. وقرئ بالتشديد:
et-Tenâdî (التنادى): Yüce Allah'ın A'râf Suresi'nde zikrettiği şu buyruğudur: { وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ } “Cennet ehli cehennem ehline seslendi”, { وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ } “Cehennem ehli cennet ehline seslendi”. Birbirlerine feryat ve helak nidalarıyla haykırmaları olması da caizdir. Şedde ile [et-Tenâddî olarak] da okunmuştur:
وهو أن يندّ بعضهم من بعض، كقوله تعالى يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ وعن الضحاك: إذا سمعوا زفير النار ندّوا هربا، فلا يأتون قطرا من الأقطار إلا وجدوا ملائكة صفوفا، فبيناهم يموج بعضهم في بعض: إذ سمعوا مناديا: أقبلوا إلى الحساب تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ عن قتادة منصرفين عن موقف الحساب إلى النار. وعن مجاهد: فارّين عن النار غير معجزين.
Bu da Yüce Allah'ın { يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ } “Kişinin kardeşinden kaçtığı gün” buyruğunda olduğu gibi bazılarının bazılarından kaçıp ürkmesidir (nedde). Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre: Cehennemin uğultusunu işittiklerinde kaçarak dağılırlar, hangi yöne gitseler saf saf olmuş meleklerle karşılaşırlar; onlar birbirleri içinde dalgalanıp dururken aniden bir münadinin şöyle seslendiğini duyarlar: «Hesaba gelin!» { تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ } “Arkanıza dönüp kaçacağınız” [ifadesi hakkında] Katâde: «Hesap yerinden cehenneme doğru ayrılıp gidenler» demiştir. Mücâhid'den ise: «[Allah'ı] aciz bırakamayacak halde cehennemden kaçanlar» [şeklinde rivayet edilmiştir].
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٣٤ الى ٣٥]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyetler 34-35]
وَلَقَدْ جاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّناتِ فَما زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا جاءَكُمْ بِهِ حَتَّى إِذا هَلَكَ قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولاً كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ (٣٤) الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ (٣٥)
{ وَلَقَدْ جاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّناتِ فَما زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا جاءَكُمْ بِهِ حَتَّى إِذا هَلَكَ قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولاً كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ } “Andolsun ki daha önce Yûsuf da size apaçık delillerle gelmişti de onun size getirdiği şeyler hakkında hep şüphe içinde kalıp durmuştunuz. Nihayet o vefat edince: «Allah ondan sonra asla bir elçi göndermez» dediniz. İşte Allah, aşırı giden [ve] şüpheci kimseyi böyle saptırır.” (34) { الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ } “Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında tartışanlar [var ya], bu [tutumları] hem Allah katında hem de iman edenler katında büyük bir öfkeye yol açar. İşte Allah, her kibirli ve zorbanın kalbini böyle mühürler.” (35)
هو يوسف بن يعقوب ﵉. وقيل: هو يوسف بن إبراهيم بن يوسف بن يعقوب:
O, Yûsuf b. Ya'kûb'dur (aleyhimesselâm). Bir görüşe göre de: Yûsuf b. İbrâhîm b. Yûsuf b. Ya'kûb'dur.
أقام فيهم نبيا عشرين سنة. وقيل: إن فرعون موسى هو فرعون يوسف، عمر إلى زمنه.
Aralarında yirmi yıl peygamber olarak kalmıştır. Şöyle de denilmiştir: Mûsâ'nın Firavun'u ile Yûsuf'un Firavun'u aynı kişidir; onun zamanına kadar yaşamıştır.
وقيل: هو فرعون آخر. وبخهم بأن يوسف أتاكم بالمعجزات فشككتم فيها ولم تزالوا شاكين كافرين حَتَّى إِذا قبض قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا حكما من عند أنفسكم من غير برهان وتقدمة عزم منكم على تكذيب الرسل، فإذا جاءكم رسول جحدتم وكذبتم بناء على حكمكم الباطل الذي أسستموه، وليس قولهم لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا بتصديق لرسالة يوسف، وكيف وقد شكوا فيها وكفروا بها، وإنما هو تكذيب لرسالة من بعده مضموم إلى تكذيب رسالته. وقرئ: ألن يبعث الله، على إدخال همزة الاستفهام على حرف النفي، كأن بعضهم يقرّر بعضا بنفي البعث. ثم قال كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ أى مثل هذا الخذلان المبين يخذل الله كل مسرف في عصيانه مرتاب في دينه الَّذِينَ يُجادِلُونَ بدل من مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ فإن قلت: كيف جاز إبداله منه وهو جمع وذاك موحد؟ قلت: لأنه لا يريد مسرفا واحدا، فكأنه قال: كل مسرف. فإن قلت: فما فاعل كَبُرَ؟ قلت: ضمير من هو مسرف. فإن قلت:
Bir görüşe göre ise başka bir Firavun'dur. [Mümin adam], Yûsuf'un kendilerine mucizelerle geldiğini, onların ise bundan şüphe duyduklarını ve { حَتَّى إِذا } “Nihayet” o vefat edene kadar şüpheci ve inkârcı kalmaya devam ettiklerini; vefat edince de hiçbir delil olmaksızın sırf kendi kafalarından verdikleri bir hükümle ve elçileri yalanlamaya yönelik önceden kurdukları bir niyetle { قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا } “'Allah ondan sonra asla bir elçi göndermez' dediniz” diyerek onları azarlamıştır. Nitekim size bir elçi geldiğinde, kurduğunuz bu batıl hükme dayanarak hemen inkâr edip yalanladınız. Onların { لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا } “Allah ondan sonra asla bir elçi göndermez” sözü Yûsuf'un elçiliğini tasdik etmek anlamına gelmez; nitekim onun hakkında da şüpheye düşmüş ve onu inkâr etmişlerdi! Bu, sadece ondan sonrakinin elçiliğini yalanlamanın, bizzat onun elçiliğini yalanlamaya eklenmesidir. [Kelime], nefy harfinin başına istifham hemzesi getirilerek { ألن يبعث الله } şeklinde de okunmuştur; sanki bir kısmı diğerine peygamber gönderilmesinin nefyedildiğini ikrar ettirmektedir. Sonra { كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ } “İşte Allah böyle saptırır” buyurdu; yani işte bu apaçık yüzüstü bırakış gibi Allah, isyanında haddi aşan, dininde şüpheci olan herkesi yüzüstü bırakır. { الَّذِينَ يُجادِلُونَ } ibaresi { مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ } ibaresinden bedeldir. Şayet «O cemi (çoğul) olduğu halde tekil olan bu kelimeden nasıl bedel yapılmıştır?» dersen, derim ki: Çünkü o tek bir müsrif kimseyi kastetmemektedir; dolayısıyla sanki «her bir müsrif» demiştir. Şayet «Peki { كَبُرَ } fiilinin faili nedir?» dersen, derim ki: { مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ } lafzına dönen zamirdir. Şayet:
أما قلت هو جمع، ولهذا أبدلت منه الذين يجادلون؟ قلت: بلى هو جمع في المعنى. وأما اللفظ فموحد، فحمل البدل على معناه، والضمير الراجع إليه على لفظه، وليس ببدع أن يحمل على
[Eğer:] “Sen onun çoğul olduğunu ve bu yüzden { الَّذِينَ يُجادِلُونَ } ibaresini ondan bedel yaptığını söylememiş miydin?” dersen; derim ki: Evet, o mana bakımından çoğuldur. Lafız bakımından ise tekildir. Dolayısıyla bedel manasına, ona dönen zamir ise lafzına hamledilmiştir. [Bir lafzın] hamledilmesi görülmedik bir şey değildir
اللفظ تارة وعلى المعنى أخرى، وله نظائر، ويجوز أن يرفع الذين يجادلون على الابتداء، ولا بدّ في هذا الوجه من حذف مضاف يرجع إليه الضمير في كبر، تقديره: جدال الذين يجادلون كبر مقتا، ويحتمل أن يكون الَّذِينَ يُجادِلُونَ مبتدأ، وبِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ خبرا، وفاعل كبر قوله كَذلِكَ أى كبر مقتا مثل ذلك الجدال، ويَطْبَعُ اللَّهُ كلام مستأنف، ومن قال:
bazen lafzına, bazen de manasına hamledilmesi görülmedik bir şey değildir «٣»; bunun benzerleri vardır. { الَّذِينَ يُجادِلُونَ } ibaresinin mübteda olarak merfu olması da caizdir; bu vecihte { كَبُرَ } fiilindeki zamirin kendisine döneceği bir muzafın hazfedilmesi gerekir ki takdiri: «Tartışanların tartışması büyük bir gazap sebebi oldu» şeklindedir. { الَّذِينَ يُجادِلُونَ } ibaresinin mübteda, { بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ } ibaresinin haber, { كَبُرَ } fiilinin failinin ise { كَذلِكَ } sözü olması da muhtemeldir; yani «bu türden bir tartışma büyük bir gazap konusu oldu» demektir. { يَطْبَعُ اللَّهُ } ise müste'nef (yeni) bir kelamdır. Şöyle diyen kimse:
كبر مقتا عند الله جدالهم، فقد حذف الفاعل، والفاعل لا يصح حذفه. وفي كَبُرَ مَقْتاً ضرب من التعجب والاستعظام لجدالهم، والشهادة على خروجه من حد إشكاله من الكبائر.
«Onların tartışması Allah katında büyük bir gazap sebebi oldu» derse faili hazfetmiş olur; oysa failin hazfedilmesi sahih olmaz. { كَبُرَ مَقْتاً } ifadesinde onların tartışmasına karşı bir tür hayret ve bunu pek büyük görme, ayrıca onun benzeri büyük günahların sınırını aştığına şahitlik etme vardır.
وقرئ: سلطان بضم اللام. وقرئ: قلب، بالتنوين. ووصف القلب بالتكبر والتجبر، لأنه مركزهما ومنبعهما، كما تقول: رأت العين، وسمعت الأذن. ونحوه قوله ﷿ فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وإن كان الآثم هو الجملة. ويجوز أن يكون على حذف المضاف. أى: على كل ذى قلب متكبر، تجعل الصفة لصاحب القلب.
Lâm harfinin zammesiyle { سُلْطَانٍ } şeklinde de okunmuştur. Tenvin ile { قَلْبٍ } şeklinde de okunmuştur. Kalp; kibir ve zorbalığın merkezi ve kaynağı olduğu için bunlarla nitelenmiştir; nitekim «Göz gördü, kulak işitti» dersin. Günahkâr olan bizzat bütün beden olduğu halde Yüce Allah'ın { فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ } “Şüphesiz onun kalbi günahkârdır” buyruğu da böyledir. Muzafın hazfi üzere olması da caizdir; yani sıfatı kalbin sahibine ait kılarak: «Kibirli olan her kalp sahibi kimse üzerine» [demektir].
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٣٦ الى ٣٧]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyetler 36-37]
وَقالَ فِرْعَوْنُ يا هامانُ ابْنِ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ (٣٦) أَسْبابَ السَّماواتِ فَأَطَّلِعَ إِلى إِلهِ مُوسى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ كاذِباً وَكَذلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ وَما كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلاَّ فِي تَبابٍ (٣٧)
{ وَقالَ فِرْعَوْنُ يا هامانُ ابْنِ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ (٣٦) أَسْبابَ السَّماواتِ فَأَطَّلِعَ إِلى إِلهِ مُوسى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ كاذِباً وَكَذلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ وَما كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلاَّ فِي تَبابٍ (٣٧) } “Firavun dedi ki: «Ey Hâmân! Bana yüksek bir kule yap, belki yollara, göklerin yollarına ulaşırım da Mûsâ'nın ilâhına bakarım. Ben doğrusu onun bir yalancı olduğunu sanıyorum.» İşte Firavun'a kötü ameli böyle süslü gösterildi ve yoldan alıkonuldu. Firavun'un tuzağı hüsrandan başka bir şey değildir. (36-37)”
قيل: الصرح: البناء الظاهر الذي لا يخفى على الناظر وإن بعد، اشتقوه من صرح الشيء إذا ظهر، وأَسْبابَ السَّماواتِ طرقها وأبوابها وما يؤدى إليها، وكل ما أداك إلى شيء فهو سبب إليه، كالرشاء ونحوه، فإن قلت: ما فائدة هذا التكرير؟ ولو قيل: لعلى أبلغ أسباب السماوات لأجزأ؟ قلت: إذا أبهم الشيء ثم أوضح كان تفخيما لشأنه، فلما أراد تفخيم ما أمل بلوغه من أسباب السماوات أبهمها ثم أوضحها، ولأنه لما كان بلوغها أمرا عجيبا أراد أن يورده على نفس متشوفة إليه، ليعطيه السامع حقه من التعجب، فأبهمه ليشوف إليه نفس هامان، ثم أوضحه. وقرئ: فأطلع بالنصب على جواب الترجي، تشبيها للترجى بالتمني. ومثل ذلك التزيين وذلك الصدّ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ والمزين: إما الشيطان بوسوسته، كقوله تعالى وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ أو الله تعالى على وجه التسبيب، لأنه مكن»
Denildi ki: es-Sarh (الصرح): Uzakta olsa bile bakan kimseye gizli kalmayan yüksek ve aşikâr yapıdır; bunu bir şey açığa çıktığında söylenen «saraha'ş-şey'» (صرح الشيء) ifadesinden türetmişlerdir. { أَسْبابَ السَّماواتِ } göklerin yolları, kapıları ve ona ulaştıran vasıtalardır. Seni bir şeye ulaştıran her şey, ip ve benzeri vasıtalar gibi onun için bir sebeptir. Şayet «Bu tekrarlamanın faydası nedir? 'Belki göklerin yollarına ulaşırım' denilseydi yetmez miydi?» dersen, derim ki: Bir şey önce müphem bırakılıp sonra açıklanırsa şanı yüceltilmiş olur. Ulaşmayı umduğu göklerin yollarını büyütmek isteyince onları önce müphem bıraktı, sonra açıkladı. Bir de bunlara ulaşmak hayret verici bir iş olduğu için, dinleyenin ona hak ettiği hayreti verebilmesi adına bunu ona iştiyak duyan bir nefse sunmak istedi; dolayısıyla Hâmân'ın nefsini buna özendirmek için önce müphem bıraktı, ardından açıkladı. Terecciyi (ummak) temenniye benzeterek tereccinin cevabı olarak nasb ile { فَأَطَّلِعَ } şeklinde de okunmuştur. İşte bu süsleme ve bu engelleme gibi { زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ } “Firavun'a kötü ameli süslü gösterildi ve yoldan alıkonuldu”. Süsleyen ise; ya Yüce Allah'ın { وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ } “Şeytan onlara amellerini süsledi de onları yoldan alıkoydu” buyruğunda olduğu gibi vesvesesiyle şeytandır yahut şeytana imkân»
الشيطان وأمهله. ومثله زَيَّنَّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ فَهُمْ يَعْمَهُونَ وقرئ: وزين له سوء عمله ،
...şeytana [imkân tanımış] ve ona mühlet vermiştir. Bunun benzeri: { زَيَّنَّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ فَهُمْ يَعْمَهُونَ } “...onlara amellerini süslü gösterdik de onlar bocalayıp dururlar” [ayetidir]. [Bir kıraatte de] { وَزَيَّنَ لَهُ سُوءَ عَمَلِهِ } şeklinde okunmuştur,
على البناء للفاعل والفعل لله ﷿، دلّ عليه قوله إِلى إِلهِ مُوسى وصدّ، بفتح الصاد وضمها وكسرها، على نقل حركة العين إلى الفاء، كما قيل: قيل. والتباب الخسران والهلاك.
malum fiil yapısıyla olup fiil Yüce Allah'a aittir; { إِلى إِلهِ مُوسى } sözü buna delalet etmektedir. { وَصُدَّ } kelimesi sad harfinin fethası, zammesi ve aynın harekesinin fâ harfine nakledilmesiyle kesresiyle okunmuştur; nitekim [kîle yerine] { قِيلَ } denildiği gibi. et-Tebâb (التباب) hüsran ve helak olmaktır.
وصدّ: مصدر معطوف على سوء عمله. وصدّوا هو وقومه.
{ وَصَدَّ } kelimesi { سُوءُ عَمَلِهِ } ifadesine matuf bir masdardır. Kendisi ve kavmi engellediler [veya engellendiler].
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٣٨ الى ٣٩]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyetler 38-39]
وَقالَ الَّذِي آمَنَ يا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشادِ (٣٨) يا قَوْمِ إِنَّما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا مَتاعٌ وَإِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دارُ الْقَرارِ (٣٩)
{ وَقالَ الَّذِي آمَنَ يا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشادِ (٣٨) يا قَوْمِ إِنَّما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا مَتاعٌ وَإِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دارُ الْقَرارِ (٣٩) } “İman eden adam dedi ki: «Ey kavmim! Bana uyun, sizi doğru yola ileteyim. Ey kavmim! Şüphesiz bu dünya hayatı geçici bir menfaatten ibarettir. Ahiret ise ebedî kalınacak yurdun ta kendisidir.» (38-39)”
قال أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشادِ فأجمل لهم، ثم فسر فافتتح بذم لدنيا وتصغير شأنها، لأنّ الإخلاد إليها هو أصل الشر كله، ومنه يتشعب جميع ما يؤدى إلى سخط الله ويجلب الشقاوة في العاقبة. وثنى بتعظيم الآخرة والاطلاع على حقيقتها، وأنها هي الوطن والمستقر، وذكر الأعمال سيئها وحسنها وعاقبة كل منهما، ليثبط عما يتلف وينشط لما يزلف، ثم وازن بين الدعوتين: دعوة إلى دين الله الذي ثمرته النجاة، ودعوتهم إلى اتخاذ الأنداد الذي عاقبته النار، وحذر، وأنذر، واجتهد في ذلك واحتشد، لا جرم أن الله استثناه من آل فرعون، وجعله حجة عليهم وعبرة للمعتبرين، وهو قوله تعالى فَوَقاهُ اللَّهُ سَيِّئاتِ ما مَكَرُوا وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ وفي هذا أيضا دليل بين على أنّ الرجل كان من آل فرعون. والرشاد نقيض الغى. وفيه تعريض شبيه بالتصريح أنّ ما عليه فرعون وقومه هو سبيل الغى.
{ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشادِ } “sizi doğru yola ileteyim” diyerek onlara önce icmali olarak söyledi, sonra açıkladı. İlk olarak dünyaya yermeyle ve onun şanını küçümsemekle başladı; zira dünyaya meyledip bağlanmak bütün kötülüklerin başıdır; Allah'ın gazabına götüren ve akıbeti bedbahtlık getiren her şey ondan türer. İkinci olarak ahireti yüceltip onun hakikatini, asıl vatanın ve kalınacak yerin orası olduğunu beyan etti. Helak eden şeylerden vazgeçirmek ve yaklaştıracak şeylere şevk vermek için amellerin kötüsünü de iyisini de ve her ikisinin akıbetini zikretti. Sonra iki davet arasında bir mukayese yaptı: meyvesi kurtuluş olan Allah'ın dinine davet ile akıbeti ateş olan putlar edinmeye yönelik onların daveti. Sakındırdı, uyardı, bu hususta var gücüyle çabalayıp gayret gösterdi. Şüphe yok ki Allah onu Firavun hanedanından ayrı tuttu ve onları aleyhine bir hüccet, ibret alanlar için de bir ders kıldı; bu da Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { فَوَقاهُ اللَّهُ سَيِّئاتِ ما مَكَرُوا وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ } “Nihayet Allah onu, onların kurdukları tuzakların kötülüklerinden korudu ve Firavun hanedanını azabın en kötüsü kuşatıverdi”. Bunda bu adamın Firavun hanedanından olduğuna dair açık bir delil de vardır. er-Reşâd (الرشاد) azgınlığın (gayy) zıddıdır. Bunda Firavun ve kavminin üzerinde bulunduğu yolun azgınlık yolu olduğuna dair apaçık beyana benzer bir ima vardır.
[سورة غافر (٤٠) : آية ٤٠]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyet 40]
مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إِلاَّ مِثْلَها وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيها بِغَيْرِ حِسابٍ (٤٠)
{ مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إِلاَّ مِثْلَها وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيها بِغَيْرِ حِسابٍ (٤٠) } “«Kim bir kötülük işlerse, ancak onun misliyle cezalandırılır. Kadın olsun erkek olsun, kim de mümin olarak salih amel işlerse, işte onlar cennete girerler ve orada hesapsızca rızıklandırılırlar.» (40)”
فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها لأنّ الزيادة على مقدار جزاء السيئة قبيحة، لأنها ظلم. وأما الزيادة على مقدار جزاء الحسنة فحسنة، لأنها فضل. قرئ: يدخلون ويدخلون بِغَيْرِ حِسابٍ واقع في مقابلة إلا مثلها، يعنى: أن جزاء السيئة لها حساب وتقدير، لئلا يزيد على الاستحقاق، فأما جزاء العمل الصالح فبغير تقدير وحساب، بل ما شئت من الزيادة على الحق والكثرة والسعة
{ فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها } “ancak onun misliyle cezalandırılır”; çünkü kötülüğün cezasının miktarını artırmak çirkindir, zira bu bir zulümdür. İyiliğin karşılığının miktarını artırmak ise güzeldir, zira bu bir lütuftur. { يَدْخُلُونَ } ve [meçhul olarak] { يُدْخَلُونَ } şeklinde okunmuştur. { بِغَيْرِ حِسابٍ } “hesapsızca” ifadesi { إِلَّا مِثْلَها } ifadesinin mukabilinde yer almaktadır; yani kötülüğün cezasının hak edilenden fazla olmaması için bir hesabı ve takdiri vardır. Salih amelin mükâfatı ise takdirsiz ve hesapsızdır; bilakis hak edilenin üzerinde dilediğin kadar artış, bolluk ve genişlik vardır.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٤١ الى ٤٢]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyetler 41-42]
وَيا قَوْمِ ما لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ (٤١) تَدْعُونَنِي لِأَكْفُرَ بِاللَّهِ وَأُشْرِكَ بِهِ ما لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَأَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ (٤٢)
{ وَيا قَوْمِ ما لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ (٤١) تَدْعُونَنِي لِأَكْفُرَ بِاللَّهِ وَأُشْرِكَ بِهِ ما لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَأَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ (٤٢) } “«Ey kavmim! Ne oluyor bana ki ben sizi kurtuluşa çağırırken, siz beni ateşe çağırıyorsunuz? Beni Allah'ı inkâr etmeye ve hakkında hiçbir bilgim olmayan şeyleri O'na ortak koşmaya çağırıyorsunuz; ben ise sizi o Azîz ve Gaffâr olan [Allah]'a çağırıyorum.» (41-42)”
فإن قلت: لم كرر نداء قومه؟ ولم جاء بالواو في النداء الثالث دون الثاني؟ قلت: أما تكرير النداء ففيه زيادة تنبيه لهم وإيقاظ عن سنة الغفلة. وفيه: أنهم قومه وعشيرته وهم فيما يوبقهم،
Şayet «Kavmine seslenişi niçin tekrarladı? İkinci nidadan farklı olarak üçüncü nidayı niçin vav ile getirdi?» dersen, derim ki: Nidanın tekrarlanmasında onlar için fazladan bir uyarı ve gaflet uykusundan bir uyandırma vardır. Ayrıca onlar kendi kavmi ve aşiretidir; kendilerini helak edecek şeylerin içindedirler;
وهو يعلم وجه خلاصهم، ونصيحتهم عليه واجبة، فهو يتحزن لهم ويتلطف بهم، ويستدعى بذلك أن لا يتهموه، فإنّ سرورهم سروره، وغمهم غمه، وينزلوا على تنصيحه لهم، كما كرر إبراهيم ﵇ في نصيحة أبيه: يا أبت. وأما المجيء بالواو العاطفة، فلأن الثاني داخل على كلام هو بيان للمجمل وتفسير له، فأعطى الداخل عليه حكمه في امتناع دخول الواو، وأما الثالث فداخل على كلام ليس بتلك المثابة. يقال: دعاه إلى كذا ودعاه له، كما تقول: هداه إلى الطريق وهداه له ما لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ أى بربوبيته، والمراد بنفي العلم: نفى المعلوم، كأنه قال:
o ise kurtuluş yollarını bilmektedir ve onlara nasihat etmek boynunun borcudur; dolayısıyla onlar için üzülmekte, onlara nezaket göstermekte ve bu yolla kendisini itham etmemelerini, zira onların sevincinin kendi sevinci, kederlerinin kendi kederi olduğunu ve onlara yaptığı nasihati kabul etmelerini istemektedir; nitekim İbrâhîm (aleyhisselâm) da babasına nasihat ederken { يا أَبَتِ } «Ey babacığım!» sözünü tekrarlamıştır. Atıf harfi olan vav'ın getirilmesine gelince; çünkü ikincisi mücmeli beyan ve tefsir eden bir sözün başına gelmiştir, dolayısıyla başına geldiği ifadeye vav harfinin girmesini meneden kuralın hükmü verilmiştir. Üçüncüsü ise bu konumda olmayan bir sözün başına gelmiştir. Tıpkı «Onu yola iletti» ifadesinde olduğu gibi hem { دعاه إلى كذا } hem de { دعاه له } denir. { ما لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ } “hakkında hiçbir bilgim olmayan şeyleri”; yani ilahlığına dair bir bilgim olmayan demektir. Bilginin nefyinden maksat bilinen şeyin yokluğudur; sanki şöyle demiştir:
وأشرك به ما ليس بإله، وما ليس بإله كيف يصح أن يعلم إلها
«İlah olmayan şeyi O'na ortak koşmaya [çağırıyorsunuz]; peki ilah olmayan bir şeyin ilah olarak bilinmesi nasıl sahih olabilir ki?»
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٤٣ الى ٤٤]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyetler 43-44]
لا جَرَمَ أَنَّما تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيا وَلا فِي الْآخِرَةِ وَأَنَّ مَرَدَّنا إِلَى اللَّهِ وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحابُ النَّارِ (٤٣) فَسَتَذْكُرُونَ ما أَقُولُ لَكُمْ وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ (٤٤)
{ لا جَرَمَ أَنَّما تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيا وَلا فِي الْآخِرَةِ وَأَنَّ مَرَدَّنا إِلَى اللَّهِ وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحابُ النَّارِ (٤٣) فَسَتَذْكُرُونَ ما أَقُولُ لَكُمْ وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ (٤٤) } “«Şüphe yok ki sizin beni kendisine çağırdığınız şeyin ne dünyada ne de ahirette bir çağrısı yoktur. Dönüşümüz şüphesiz Allah'adır ve haddi aşanlar cehennemliklerin ta kendileridir. Size söylediklerimi yakında hatırlayacaksınız. Ben işimi Allah'a havale ediyorum. Şüphesiz Allah, kullarını hakkıyla görendir.» (43-44)”
لا جَرَمَ سياقه على مذهب البصريين: أن يجعل لا ردّا لما دعاه إليه قومه. وجرم:
{ لا جَرَمَ } sözünün akışı Basralıların mezhebine göre şöyledir: { لا } edatı kavminin kendisini çağırdığı şeye bir ret kılınır. { جَرَمَ } ise:
فعل بمعنى حق، وأنّ مع ما في حيزه فاعله، أى: حق ووجب بطلان دعوته. أو بمعنى: كسب، من قوله تعالى وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أَنْ تَعْتَدُوا أى: كسب ذلك الدعاء إليه بطلان دعوته، على معنى أنه ما حصل من ذلك إلا ظهور بطلان دعوته.
{ حَقَّ } (sabit ve kesin oldu) anlamında bir fiildir; { أَنَّ } ve sılası ise onun failidir. Yani: «Onun çağrısının batıl olduğu hak ve vacip oldu [kesinleşti]» demektir. Yahut Yüce Allah'ın { وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أَنْ تَعْتَدُوا } “Bir kavmin sizi Mescid-i Haram'dan alıkoymasına duyduğunuz kin, sizi haddi aşmaya sevk etmesin (kazandırmasın)” buyruğundan hareketle «kazandı» anlamındadır; yani ona yapılan bu davet, onun davetinin batıl olmasını kazandırdı [sağladı]; bundan sadece onun çağrısının batıllığının ortaya çıkması hasıl oldu anlamındadır.
ويجوز أن يقال: أن لا جرم، نظير: لا بدّ، فعل من الجرم، وهو القطع، كما أن بدّا فعل من التبديد وهو التفريق، فكما أن معنى: لا بد أنك تفعل كذا، بمعنى: لا بعد لك من فعله، فكذلك لا جرم أن لهم النار، أى: لا قطع لذلك، بمعنى أنهم أبدا يستحقون النار لا انقطاع لاستحقاقهم ولا قطع، لبطلان دعوة الأصنام، أى لا تزال باطلة لا ينقطع ذلك فينقلب حقا. وروى عن العرب: لا جرم أنه يفعل بضم الجيم وسكون الراء، بزنة بد، وفعل وفعل: أخوان. كرشد ورشد، وعدم وعدم لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ معناه: أن ما تدعونني إليه ليس له دعوة إلى نفسه قط، أى:
Şöyle denilmesi de caizdir: { لَا جَرَمَ } ifadesi { لَا بُدَّ } ifadesinin benzeridir; «kesmek» anlamına gelen el-cerm (الجرم) kökünden bir fiildir, nitekim «büdd» (بُدّ) de dağıtmak ve ayırmak anlamına gelen «tebdîd»den bir fiildir. Tıpkı «Bunu yapman kaçınılmazdır (lâ büdde)» sözünün anlamının «Bunu yapmaktan sana kurtuluş/uzaklaşma yoktur» demek olması gibi, aynı şekilde «Onlar için şüphesiz ateş vardır (lâ cerame)» sözü de: «Bunda bir kesinti yoktur», yani onlar ateşi sürekli hak ederler, hak edişlerinde bir kesinti ve son bulma yoktur; putların çağrısının batıllığında da bir kopma yoktur, yani o hep batıldır, bu durum kesilip hakka dönüşmez demektir. Araplardan cim harfinin zammesi ve râ harfinin sükûnu ile «büdd» (بُدّ) vezninde { لَا جُرْمَ أَنَّهُ يَفْعَلُ } şeklinde de rivayet edilmiştir. «Fa'l» ve «fu'l» vezinleri tıpkı «raşed» ve «rüşd», «adem» ve «udm» gibi birbirinin kardeşi [eşanlamlısı]dir. { لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ } “bir çağrısı yoktur” ifadesinin anlamı şudur: Sizin beni kendisine çağırdığınız şeyin asla kendisine çağırma hakkı/yetkisi yoktur; yani:
من حق المعبود بالحق أن يدعو العباد إلى طاعته، ثم يدعو العباد إليها إظهارا لدعوة ربهم وما تدعون إليه وإلى عبادته، لا يدعو هو إلى ذلك ولا يدعى الربوبية، ولو كان حيوانا ناطقا لضجّ من دعائكم. وقوله فِي الدُّنْيا وَلا فِي الْآخِرَةِ يعنى أنه في الدنيا جماد لا يستطيع شيئا
Hakkıyla ibadet edilen mâbudun şanındandır ki kulları Kendisine itaate çağırsın; ardından kullar da Rablerinin çağrısını ortaya koymak için [insanları] O'na itaate çağırsın. Sizin kendisine ve kulluğuna davet ettiğiniz şey ise ne buna çağırır ne de ilahlık iddiasında bulunur. Şayet konuşan bir canlı olsaydı, sizin davetinizden feryat ederdi. { فِي الدُّنْيا وَلا فِي الْآخِرَةِ } “Ne dünyada ne de ahirette...” buyruğu ise, onun dünyada hiçbir şeye gücü yetmeyen bir cansız varlık (cemâd) olduğu anlamına gelir
من دعاء وغيره، وفي الآخرة: إذا أنشأه الله حيوانا، تبرأ من الدعاة إليه ومن عبدته. وقيل معناه ليس له استجابة دعوة تنفع في الدنيا ولا في الآخرة. أو دعوة مستجابة، جعلت الدعوة التي لا استجابة لها ولا منفعة فيها كلا دعوة، أو سميت الاستجابة باسم الدعوة، كما سمى الفعل المجازى عليه باسم الجزاء في قولهم: كما تدين تدان. قال الله تعالى لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْءٍ. الْمُسْرِفِينَ عن قتادة: المشركين. وعن مجاهد: السفاكين الدماء بغير حلها. وقيل: الذين غلب شرهم خيرهم هم المسرفون. وقرئ: فستذكرون، أى:
ahirette ise Allah onu canlı olarak yarattığında, kendisine çağıranlardan da tapanlardan da uzaklaşacaktır. Bir görüşe göre de anlamı şudur: Onun ne dünyada ne de ahirette fayda veren bir duaya icabet etmesi söz konusudur. Yahut icabet edilen bir duası yoktur; icabeti ve faydası olmayan dua hiç dua yokmuş gibi kabul edilmiştir. Veya «Nasıl davranırsan öyle muamele görürsün (kemâ tedînu tüdân)» sözünde karşılığı verilen fiilin ceza adıyla anılması gibi icabet de دعوة (dua/çağrı) adıyla anılmıştır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْءٍ } “Hak dua ancak O'nadır. O'ndan başka yalvardıkları ise onlara hiçbir şeyle karşılık veremezler”. { الْمُسْرِفِينَ } “haddi aşanlar” hakkında Katâde: «Müşriklerdir» demiştir. Mücâhid'den ise: «Haksız yere kan dökenlerdir» rivayeti gelmiştir. Şöyle de denilmiştir: Kötülüğü iyiliğine galip gelenler müsriflerin ta kendileridir. [Kelime] { فَسَتَذْكُرُونَ } şeklinde de okunmuştur; yani:
فسيذكر بعضكم بعضا وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ لأنهم توعدوه.
«Birbirinize hatırlatacaksınız.» Kendisini tehdit ettikleri için { وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ } “Ben işimi Allah'a havale ediyorum” demiştir.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٤٥ الى ٤٦]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyetler 45-46]
فَوَقاهُ اللَّهُ سَيِّئاتِ ما مَكَرُوا وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ (٤٥) النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ (٤٦)
{ فَوَقاهُ اللَّهُ سَيِّئاتِ ما مَكَرُوا وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ (٤٥) النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ (٤٦) } “Nihayet Allah onu, onların kurdukları tuzakların kötülüklerinden korudu ve Firavun hanedanını azabın en kötüsü kuşatıverdi. Sabah akşam ona sunuldukları o ateştir! Kıyamet koptuğu gün de: «Firavun hanedanını azabın en şiddetlisine sokun!» [denilir]. (45-46)”
فَوَقاهُ اللَّهُ سَيِّئاتِ ما مَكَرُوا شدائد مكرهم وما هموا به من إلحاق أنواع العذاب بمن خالفهم. وقيل: نجا مع موسى وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ ما هموا به من تعذيب المسلمين. ورجع عليهم كيدهم النَّارُ بدل من سوء العذاب. أو خبر مبتدإ محذوف، كأن قائلا قال: ما سوء العذاب؟ فقيل: هو النار. أو مبتدأ خبره يُعْرَضُونَ عَلَيْها وفي هذا الوجه تعظيم للنار وتهويل من عذابها، وعرضهم عليها: إحراقهم بها. يقال: عرض الإمام الأسارى على السيف إذا قتلهم به، وقرئ: النار، بالنصب، وهي تعضد الوجه الأخير. وتقديره: يدخلون النار يعرضون عليها. ويجوز أن ينتصب على الاختصاص غُدُوًّا وَعَشِيًّا في هذين الوقتين يعذبون بالنار، وفيما بين ذلك الله أعلم بحالهم، فإمّا أن يعذبوا بجنس آخر من العذاب، أو ينفس عنهم.
{ فَوَقاهُ اللَّهُ سَيِّئاتِ ما مَكَرُوا } “Allah onu, onların kurdukları tuzakların kötülüklerinden korudu”; yani tuzaklarının şiddetinden ve kendilerine muhalefet eden kimseye her türlü azabı tattırma teşebbüslerinden [korudu]. Bir görüşe göre: Mûsâ ile birlikte kurtuldu. { وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ } Müslümanlara çektirmeyi düşündükleri azap Firavun hanedanını kuşattı ve tuzakları kendi başlarına döndü. { النَّارُ } kelimesi { سُوءُ الْعَذابِ } ibaresinden bedeldir veya sanki biri «Kötü azap nedir?» demiş de «O ateştir» denilmiş gibi mahzuf bir mübtedanın haberidir; yahut haberi { يُعْرَضُونَ عَلَيْها } cümlesi olan bir mübtedadır. Bu vecihte ateşi tazim ve onun azabını korkunç gösterme vardır. Onların ateşe sunulması ise onunla yakılmalarıdır. Nitekim «Komutan esirleri kılıçtan geçirdiğinde (onları kılıca arz etti)» denir. Nasb ile { النَّارَ } şeklinde de okunmuştur ki bu son vechi destekler. Takdiri: «Ateşe girerler, ona sunulurlar» şeklindedir. İhtisas üzere mansup olması da caizdir. { غُدُوًّا وَعَشِيًّا } “sabah akşam”; bu iki vakitte ateşle azap olunurlar; bu ikisi arasındaki vakitlerde ise onların durumunu Allah daha iyi bilir: Ya başka bir azap türüyle azap edilirler yahut [azapları] hafifletilir.
ويجوز أن يكون غُدُوًّا وَعَشِيًّا: عبارة عن الدوام. هذا ما دامت الدنيا، فإذا قامت الساعة قيل لهم أَدْخِلُوا يا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ عذاب جهنم. وقرئ: أدخلوا آل فرعون، أى:
{ غُدُوًّا وَعَشِيًّا } ifadesinin süreklilikten kinaye olması da caizdir. Bu, dünya devam ettiği müddetçedir. Kıyamet koptuğunda ise onlara şöyle denilir: { أَدْخِلُوا } «Girin ey Firavun hanedanı cehennem azabının en şiddetlisine!» { أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ } [geçişli fiil olarak] da okunmuştur; yani:
يقال لخزنه جهنم: أدخلوهم. فإن قلت: قوله وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ معناه: أنه رجع عليهم ما هموا به من المكر بالمسلمين، كقول العرب: من حفر لأخيه جبا وقع فيه منكبا، فإذا فسر سوء العذاب بنار جهنم: لم يكن مكرهم راجعا عليهم، لأنهم لا يعذبون بجهنم. قلت:
Cehennem bekçilerine «Onları sokun» denilir. Şayet «{ وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ } buyruğunun anlamı; Müslümanlar için kurmayı tasarladıkları tuzağın kendi başlarına dönmesidir; nitekim Arapların: 'Kardeşi için kuyu kazan kimse tepeüstü oraya düşer' sözü böyledir. Kötü azap cehennem ateşi ile tefsir edilince onların tuzağı kendi başlarına dönmüş olmaz, çünkü Müslümanlar cehennemle azap edilmezler?» dersen, derim ki:
يجوز أن بهم الإنسان بأن يغرق قوما فيحرق بالنار، ويسمى ذلك حيقا لأنه همّ بسوء فأصابه ما يقع عليه اسم السوء. ولا يشترط في الحيق أن يكون الحائق ذلك السوء بعينه، ويجوز أن بهمّ فرعون- لما سمع إنذار المسلمين بالنار، وقول المؤمن وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحابُ النَّارِ- فيفعل نحو ما فعل نمروذ ويعذبهم بالنار، فحاق به مثل ما أضمره وهمّ بفعله. ويستدل بهذه الآية على إثبات عذاب القبر.
İnsanın bir kavmi suda boğmayı tasarlayıp kendisinin ateşle yakılması caizdir ve buna da «hâka» (başına geldi/kuşattı) denir; zira bir kötülük tasarlamış ve kendisine kötülük adı verilen şey isabet etmiştir. Kuşatan şeyin (hâik), bizzat o kötülüğün aynısı olması şart değildir. Firavun'un —Müslümanların ateşle uyarılmasını ve o müminin { وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحابُ النَّارِ } “haddi aşanlar cehennemliklerin ta kendileridir” sözünü işittiğinde— Nemrud'un yaptığının benzerini yapıp onları ateşle azap etmeye niyetlenmiş olması, böylece içinde gizlediği ve yapmayı tasarladığı şeyin bir benzerinin kendi başına gelmiş olması da caizdir. Bu ayet kabir azabının ispatına delil getirilir.
[سورة غافر (٤٠) : آية ٤٧]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyet 47]
وَإِذْ يَتَحاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيباً مِنَ النَّارِ (٤٧)
{ وَإِذْ يَتَحاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيباً مِنَ النَّارِ (٤٧) } “Ateşin içinde birbirleriyle tartışırlarken güçsüzler büyüklük taslayanlara: «Biz size uymuştuk. Şimdi siz ateşten bir payı olsun bizden savabilir misiniz?» derler. (47)”
واذكر وقت يتحاجون تَبَعاً تباعا، كخدم في جمع خادم. أو ذوى تبع، أى: أتباع، أو وصفا بالمصدر.
Onların tartıştıkları vakti hatırla! { تَبَعاً } kelimesi; «hâdim»in çoğulunda «hadem» gibi «tıbâ'» (tâbiler) anlamındadır. Yahut «tâbi olan kimseler» (zevvû teba') yani uyanlar anlamında veya masdar ile nitelemedir.
[سورة غافر (٤٠) : آية ٤٨]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyet 48]
قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيها إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبادِ (٤٨)
{ قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيها إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبادِ (٤٨) } “Büyüklük taslayanlar: «Hepimiz onun içindeyiz; şüphesiz Allah, kulları arasında hükmünü vermiştir» derler. (48)”
وقرئ. كلا، على التأكيد لاسم إن، وهو معرفة، والتنوين عوض من المضاف إليه، يريد: إنا كلنا. أو كلنا فيها. فإن قلت: هل يجوز أن يكون «كلا» حالا قد عمل فِيها فيها؟
{ كُلاًّ } şeklinde, inne'nin ismini tekit olarak da okunmuştur; o ise marifedir. Tenvin ise muzâfun ileyhin (tamlayanın) yerine geçmiştir. «Hepimiz onun içindeyiz» veya «Her birimiz onun içindeyiz» demek istemektedir. Şayet: «{ كُلاًّ } ifadesinin, { فِيها } zarfının amil olduğu bir hâl olması caiz midir?» dersen,
قلت: لا لأن الظرف لا يعمل في الحال متقدمه كما يعمل في الظرف متقدما تقول كل يوم لك ثوب ولا تقول قائما في الدار زيد قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبادِ قضى بينهم وفصل بأن أدخل أهل الجنة الجنة وأهل النار النار.
Derim ki: Hayır; zira zarf, öne geçmiş başka bir zarfta amel ettiği gibi öne geçmiş bir hâlde amel edemez. Nitekim «Her gün senin bir elbisen vardır» dersin de «Ayakta durur vaziyette evdedir Zeyd» diyemezsin. { قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبادِ } aralarında hükmetti ve cennetlikleri cennete, cehennemlikleri de cehenneme sokarak [onları] birbirinden ayırdı.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٤٩ الى ٥٠]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyetler 49-50]
وَقالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً مِنَ الْعَذابِ (٤٩) قالُوا أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا بَلى قالُوا فَادْعُوا وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلاَّ فِي ضَلالٍ (٥٠)
{ وَقالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً مِنَ الْعَذابِ (٤٩) قالُوا أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا بَلى قالُوا فَادْعُوا وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلاَّ فِي ضَلالٍ (٥٠) } “Ateşte olanlar cehennemin bekçilerine: «Rabbinize dua edin de bizden, bir gün olsun azabı hafifletsin!» derler. (49) [Bekçiler:] «Peygamberleriniz size apaçık delillerle gelmemiş miydi?» derler. Onlar: «Evet» derler. [Bekçiler:] «Öyleyse siz dua edin; fakat kâfirlerin duası sapıklıktan [ve boşa gitmekten] başka bir şey değildir» derler. (50)”
لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ للقوّام بتعذيب أهلها. فإن قلت: هلا قيل: الذين في النار لخزنتها؟ قلت:
{ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ } oranın ehline azap etmekle görevli olanlara [derler]. Şayet «Niçin 'Ateşte olanlar onun bekçilerine dediler' denilmedi?» dersen, derim ki:
لأن في ذكر جهنم تهويلا وتفظيعا ويحتمل أن جهنم هي أبعد النار قعرا، من قولهم: بئر جهنام بعيدة القعر ، وقولهم في النابغة: جهنام، تسمية بها، لزعمهم أنه يلقى الشعر على لسان المنتسب إليه، فهو بعيد الغور في علمه بالشعر ، كما قال أبو نواس في خلف الأحمر:
Çünkü cehennemin açıkça zikredilmesinde bir korku salma ve dehşete düşürme vardır. Cehennemin ateşin dibi en derin olanı olması da muhtemeldir; nitekim onların: 'Dibi çok derin kuyu' (bi'run cehnâm) sözü ve en-Nâbiğa hakkında —ona nispet edilen bir cinin lisanıyla şiir söylediği zannıyla ve şiir bilgisinde pek derin olması sebebiyle— «Cehnâm» demeleri de bu köktendir. Nitekim Ebû Nüvâs, Halef el-Ahmer hakkında şöyle demiştir:
قليذم من العياليم الخسف
[O,] dibi son derece derin su kuyularından bol sulu bir deryadır.
وفيها أعتى الكفار وأطغاهم، فلعل الملائكة الوكلين بعذاب أولئك أجوب دعوة لزيادة قربهم من الله تعالى، فلهذا تعمدهم أهل النار بطلب الدعوة منهم أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ إلزام للحجة وتوبيخ، وأنهم خلفوا وراءهم أوقات الدعاء والتضرع، وعطلوا الأسباب التي يستجيب الله لها الدعوات قالُوا فَادْعُوا أنتم، فإنا لا نجترئ على ذلك ولا نشفع إلا بشرطين: كون المشفوع له غير ظالم، والإذن في الشفاعة مع مراعاة وقتها، وذلك قبل الحكم الفاصل بين الفريقين، وليس قولهم فَادْعُوا لرجاء المنفعة، ولكن للدلالة على الخيبة، فإنّ الملك المقرّب إذا لم يسمع دعاؤه، فكيف يسمع دعاء الكافر.
Orada kâfirlerin en azgını ve en taşkını bulunur. Belki de onların azabıyla görevlendirilen melekler, Allah Teâlâ'ya yakınlıklarının fazlalığı sebebiyle duası daha çok kabul olunan kimselerdir. İşte bu sebeple cehennemlikler onlardan dua talep etmeye yönelmişlerdir. { أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ } ifadesi delili kabul ettirme (ilzâm) ve azarlamadır; yani onlar dua ve yakarış vakitlerini geride bırakmışlar ve Allah'ın dualara icabet ettiği sebepleri boşa çıkarmışlardır. { قالُوا فَادْعُوا } «Siz kendiniz dua edin; çünkü biz buna cüret edemeyiz ve ancak iki şartla şefaat ederiz: Şefaat edilenin zalim olmaması ve şefaat vaktinin gözetilmesiyle birlikte şefaate izin verilmiş olması. Bu ise iki fırka arasındaki kesin hükümden öncedir.» Onların { فَادْعُوا } demeleri bir fayda umulduğundan değil, hüsran ve çaresizliği göstermek içindir; zira mukarreb meleklerin bile duası işitilmezken kâfirin duası nasıl işitilsin?
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٥١ الى ٥٢]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyetler 51-52]
إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ (٥١) يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ (٥٢)
{ إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ (٥١) يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ (٥٢) } “Şüphesiz biz peygamberlerimize ve iman edenlere hem dünya hayatında hem de şahitlerin dikileceği gün mutlaka yardım ederiz. (51) O gün zalimlere mazeretleri fayda vermez. Lanet de onlaradır, yurdun en kötüsü [olan cehennem] de onlaradır. (52)”
فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ أى في الدنيا والآخرة، يعنى أنه يغلبهم في الدارين جميعا بالحجة والظفر على مخالفيهم، وإن غلبوا في الدنيا في بعض الأحايين امتحانا من الله، فالعاقبة لهم، ويتيح الله من يقتص من أعدائهم ولو بعد حين: والأشهاد. جمع شاهد، كصاحب وأصحاب، يريد: الحفظة من الملائكة والأنبياء والمؤمنين من أمّة محمد ﷺ لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ. واليوم الثاني بدل من الأوّل، يحتمل أنهم يعتذرون بمعذرة ولكنها لا تنفع لأنها باطلة، وأنهم لو جاءوا بمعذرة لم تكن مقبولة لقوله تعالى وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ، وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ البعد من رحمة الله وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ أى سوء دار الآخرة وهو عذابها. وقرئ: تقوم. ولا تنفع، بالتاء والياء.
{ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ } Yani dünya ve ahirette. [Bu ifadeyle] Allah'ın, gerek hüccet gerekse muhaliflerine karşı zaferle onları her iki yurtta da galip kılacağını kastetmektedir. Bir imtihan olarak bazen dünyada mağlup olsalar dahi akıbet onlarındır ve Allah, bir süre sonra olsa bile düşmanlarından intikam alacak/kısas uygulayacak kimseler var eder. el-Eşhâd (الْأَشْهادُ); “sâhib” kelimesinin çoğulunun “ashâb” gelmesi gibi “şâhid” kelimesinin çoğuludur. [Müellif] bununla; hafaza meleklerini, peygamberleri ve { لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } “İnsanlara şahitler olasınız diye” [ayeti gereğince] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden olan müminleri kastetmektedir. İkinci “gün” (yevm) kelimesi birincisinden bedeldir. Onların bir mazeret ileri sürmeleri fakat batıl olduğu için bunun kendilerine fayda vermemesi muhtemel olduğu gibi, Yüce Allah'ın { وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ } “Onlara izin de verilmez ki mazeret beyan etsinler” buyruğu gereğince şayet bir mazeret getirseler dahi bunun kabul edilmeyecek olması da muhtemeldir. { وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ } Allah'ın rahmetinden uzak kalmaktır. { وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ } Yani ahiret yurdunun kötülüğüdür ki o da oranın azabıdır. [Kelimeler] { تَقُومُ } ve { لا تَنْفَعُ } şeklinde hem “tâ” ile hem de “yâ” ile okunmuştur.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٥٣ الى ٥٤]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyetler 53-54]
وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْهُدى وَأَوْرَثْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ (٥٣) هُدىً وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ (٥٤)
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْهُدى وَأَوْرَثْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ (٥٣) هُدىً وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ (٥٤) } “Andolsun ki biz Musa'ya hidayeti verdik ve İsrailoğullarına da Kitab'ı miras bıraktık. (53) [O Kitap] akıl sahipleri için bir hidayet ve bir öğüttür. (54)”
يريد بالهدى جميع ما آتاه في باب الدين من المعجزات والتوراة والشرائع وَأَوْرَثْنا وتركنا على بنى إسرائيل من بعده الْكِتابَ أى التوراة هُدىً وَذِكْرى إرشادا وتذكرة، وانتصابهما على المفعول له أو على الحال. وأولو الألباب: المؤمنون به العاملون بما فيه.
Hidayet ile, din hususunda ona verdiği mucizeleri, Tevrat'ı ve şeriatları kastetmektedir. { وَأَوْرَثْنا } ve ondan sonra İsrailoğullarına miras bıraktık { الْكِتابَ } yani Tevrat'ı. { هُدىً وَذِكْرى } doğru yol gösterici ve bir hatırlatıcı olarak. Bu ikisinin mansub oluşu mef'ûlün leh veya hâl olmalarındandır. Akıl sahipleri (ülü'l-elbâb) ise ona iman edip içindekilerle amel edenlerdir.
[سورة غافر (٤٠) : آية ٥٥]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyet 55]
فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ (٥٥)
{ فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ (٥٥) } “Öyleyse sabret; şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Günahın için bağışlanma dile; akşam ve sabah Rabbini hamd ile tesbih et. (55)”
فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ يعنى أنّ نصرة الرسل في ضمان الله، وضمان الله لا يخلف، واستشهد بموسى وما آتاه من أسباب الهدى والنصرة على فرعون وجنوده، وإبقاء آثار هداه في بنى إسرائيل، والله ناصرك كما نصرهم، ومظهرك على الدين كله، ومبلغ ملك أمّتك مشارق الأرض ومغاربها، فاصبر على ما يجرّعك قومك من الغصص، فإن العاقبة لك وما سبق به وعدى من نصرتك وإعلاء كلمتك حق، وأقبل على التقوى واستدرك الفرطات بالاستغفار، ودم على عبادة ربك والثناء عليه بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ وقيل: هما صلاتا العصر والفجر.
{ فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } yani peygamberlere yardım Allah'ın teminatı altındadır ve Allah'ın teminatı asla boşa çıkmaz. Musa'yı, ona verilen hidayet sebeplerini, Firavun ve ordusuna karşı ona verilen zaferi ve hidayetinin izlerinin İsrailoğullarında baki kılınışını delil getirdi. Allah, onlara yardım ettiği gibi sana da yardım edecek, seni bütün dinlere üstün kılacak ve ümmetinin hâkimiyetini yeryüzünün doğularına ve batılarına ulaştıracaktır. Öyleyse kavminin sana yutturduğu kederlere sabret; zira akıbet senindir ve sana yardım edeceğime, kelimeni yücelteceğime dair geçmiş olan vaadim haktır. Takvaya yönel, kusurları istiğfar ile telafi et, Rabbine ibadete ve O'nu övmeye devam et { بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ }. Bu ikisinin ikindi ve sabah namazları olduğu da söylenmiştir.
[سورة غافر (٤٠) : آية ٥٦]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyet 56]
إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلاَّ كِبْرٌ ما هُمْ بِبالِغِيهِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ (٥٦)
{ إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلاَّ كِبْرٌ ما هُمْ بِبالِغِيهِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ (٥٦) } “Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında tartışanların göğüslerinde, asla ulaşamayacakları bir büyüklük [hevesin]den başka bir şey yoktur. Sen hemen Allah'a sığın. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. (56)”
إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ إلا تكبر وتعظم، وهو إرادة التقدّم والرياسة، وأن لا يكون أحد فوقهم، ولذلك عادوك ودفعوا آياتك خيفة أن تتقدّمهم ويكونوا تحت يدك وأمرك ونهيك، لأن النبوة تحتها كل ملك ورياسة. أو إرادة أن تكون لهم النبوّة دونك حسدا وبغيا. ويدل عليه قوله تعالى لَوْ كانَ خَيْراً ما سَبَقُونا إِلَيْهِ أو إرادة دفع الآيات بالجدال ما هُمْ بِبالِغِيهِ أى ببالغي موجب الكبر ومقتضية، وهو متعلق إرادتهم من الرياسة أو النبوّة أو دفع الآيات.
{ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ } ancak bir kibir ve büyüklük taslama vardır; o da öne geçme ve reislik istemek, üzerlerinde kimsenin bulunmamasını arzulamaktır. İşte bu yüzden senin öne geçmen ve onların senin emrin ve nehyin altında olmaları endişesiyle sana düşmanlık ettiler ve ayetlerini geri çevirdiler; zira nübüvvetin altında her türlü mülk ve reislik vardır. Yahut haset ve taşkınlık yüzünden nübüvvetin senden ziyade kendilerinde olmasını istemeleridir; nitekim Allah Teâlâ'nın { لَوْ كانَ خَيْراً ما سَبَقُونا إِلَيْهِ } “Eğer o hayırlı bir şey olsaydı, onlar bizi geçemezlerdi” buyruğu buna delalet eder. Yahut mücadele ile ayetleri savuşturma arzusudur. { ما هُمْ بِبالِغِيهِ } yani o kibrin gerektirdiği ve doğurduğu şeye, yani reislikten, nübüvvetten yahut ayetleri savuşturmaktan ibaret olan arzu ettikleri şeye asla ulaşamayacaklardır.
وقيل: المجادلون هم اليهود، وكانوا يقولون: يخرج صاحبنا المسيح بن داود، يريدون الدّجال، ويبلغ سلطانه البر والبحر، وتسير معه الأنهار، وهو آية من آيات الله فيرجع إلينا الملك، فسمى الله تمنيهم ذلك كبرا، ونفى أن يبلغوا متمناهم فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ فالتجئ إليه من كيد من
Mücadele edenlerin Yahudiler olduğu da söylenmiştir. Onlar: «Dostumuz Davud oğlu Mesih çıkacak —Deccâl'i kastediyorlar—, onun hâkimiyeti karaya ve denize ulaşacak, nehirler onunla beraber akacak, o Allah'ın ayetlerinden bir ayettir ve mülk bize dönecektir» diyorlardı. Allah onların bu temennisini kibir olarak adlandırdı ve temenni ettikleri şeye asla ulaşamayacaklarını bildirdi. { فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ } öyleyse kim sana haset eder
يحسدك ويبغى عليك إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ لما تقول ويقولون الْبَصِيرُ بما تعمل ويعملون، فهو ناصرك عليهم وعاصمك من شرهم.
Ve sana haksızlık ederse onun tuzağından O'na sığın. { إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ } senin söylediklerini ve onların söylediklerini hakkıyla işitendir, { الْبَصِيرُ } senin yaptıklarını ve onların yaptıklarını hakkıyla görendir; dolayısıyla onlara karşı senin yardımcın ve onların şerrinden senin koruyucundur.
[سورة غافر (٤٠) : آية ٥٧]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyet 57]
لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٥٧)
{ لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٥٧) } “Göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından elbette daha büyüktür; fakat insanların çoğu bilmezler. (57)”
فإن قلت. كيف اتصل قوله لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بما قبله؟ قلت: إن مجادلتهم في آيات الله كانت مشتملة على إنكار البعث، وهو أصل المجادلة ومدارها، فحجوا بخلق السماوات والأرض لأنهم كانوا مقرين بأن الله خالقها وبأنها خلق عظيم لا يقادر قدره، وخلق الناس بالقياس إليه شيء قليل مهين، فمن قدر على خلقها مع عظمها كان على خلق الإنسان مع مهانته أقدر، وهو أبلغ من الاستشهاد بخلق مثله لا يَعْلَمُونَ لأنهم لا ينظرون ولا يتأملون لغلبة الغفلة عليهم واتباعهم أهواءهم.
Şayet: «{ لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } buyruğunun kendisinden önceki kısımla irtibatı nasıldır?» dersen, derim ki: Onların Allah'ın ayetleri hakkındaki mücadelesi öldükten sonra dirilmeyi (ba's) inkârı kapsıyordu; nitekim bu, mücadelenin aslı ve mihveridir. Bu sebeple göklerin ve yerin yaratılmasıyla aleyhlerine delil getirildi; çünkü onlar Allah'ın bu ikisinin yaratıcısı olduğunu ve bunların takdir edilemeyecek derecede büyük bir yaratılış olduğunu ikrar ediyorlardı. İnsanların yaratılması ise bunlara kıyasla pek küçük ve hakir bir şeydir. Bunları bu azametleriyle yaratmaya kadir olan, hakirliğiyle birlikte insanı yaratmaya elbette daha çok kadirdir; bu ise benzerinin yaratılışını delil getirmekten daha beliğdir. { لا يَعْلَمُونَ } çünkü onlar üzerlerindeki gafletin baskınlığı ve hevalarına uymaları sebebiyle bakıp tefekkür etmezler.
[سورة غافر (٤٠) : آية ٥٨]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyet 58]
وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَلا الْمُسِيءُ قَلِيلاً ما تَتَذَكَّرُونَ (٥٨)
{ وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَلا الْمُسِيءُ قَلِيلاً ما تَتَذَكَّرُونَ (٥٨) } “Kör ile gören, iman edip salih ameller işleyenler ile kötülük yapan bir olmaz. Ne kadar da az düşünüyorsunuz! (58)”
ضرب الأعمى والبصير مثلا للمحسن والمسيء. وقرئ: يتذكرون بالياء والتاء، والتاء أعم.
Kör ile göreni iyilik yapan (muhsin) ile kötülük yapan (musî) için misal verdi. { يَتَذَكَّرُونَ } ve { تَتَذَكَّرُونَ } şeklinde ye ve te ile okunmuştur; te ile olanı daha kapsamlıdır.
[سورة غافر (٤٠) : آية ٥٩]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyet 59]
إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لا رَيْبَ فِيها وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ (٥٩)
{ إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لا رَيْبَ فِيها وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ (٥٩) } “Kıyamet mutlaka gelecektir, onda hiçbir şüphe yoktur; fakat insanların çoğu inanmazlar. (59)”
لا رَيْبَ فِيها لا بد من مجيئها ولا محالة، وليس بمرتاب فيها، لأنه لا بد من جزاء لا يُؤْمِنُونَ لا يصدقون بها.
{ لا رَيْبَ فِيها } [ifadesi]; onun gelmesi kaçınılmazdır, kesindir ve onda şüphe edilecek bir yön yoktur, çünkü [amellerin] bir karşılığının bulunması zorunludur. { لا يُؤْمِنُونَ } [ifadesi ise]; ona inanıp tasdik etmezler [demektir].
[سورة غافر (٤٠) : آية ٦٠]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyet 60]
وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ (٦٠)
{ وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ (٦٠) } “Rabbiniz buyurdu ki: «Bana dua edin, size icabet edeyim. Şüphesiz bana ibadet etmekten büyüklük taslayanlar, alçalmış olarak cehenneme gireceklerdir.» (60)”
ادْعُونِي اعبدوني، والدعاء بمعنى العبادة كثير في القرآن. ويدل عليه قوله تعالى إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي والاستجابة: الإثابة وفي تفسير مجاهد: اعبدوني أثبكم. وعن الحسن- وقد سئل عنها-: اعملوا وأبشروا، فإنه حق على الله أن يستجيب للذين آمنوا وعملوا الصالحات ويزيدهم من فضله. وعن الثوري أنه قيل له: ادع الله، فقال. إن ترك الذنوب هو الدعاء. وفي الحديث «إذا شغل عبدى طاعتي عن الدعاء. أعطيته أفضل ما أعطى السائلين» وروى النعمان بن بشير رضى الله عنه عن رسول الله ﷺ:
{ ادْعُونِي } Bana ibadet edin; Kur'an'da duanın ibadet anlamında kullanılışı çoktur. Allah Teâlâ'nın { إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي } “şüphesiz bana ibadet etmekten büyüklük taslayanlar” buyruğu da buna delalet eder. İcabet etmek ise sevap vermektir. Mücâhid'in tefsirinde: «Bana ibadet edin, size sevap vereyim» [şeklindedir]. el-Hasen'den —kendisine bu ayet sorulduğunda— şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Amel edin ve müjdelenin; zira iman edip salih ameller işleyenlere icabet etmek ve lütfundan onlara fazlasını vermek Allah üzerine bir haktır.» Sevrî'den rivayet edildiğine göre kendisine: «Allah'a dua et» denilmiş, o da: «Günahları terk etmek duanın ta kendisidir» demiştir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kulumu bana itaat etmek benden istemekten meşgul ederse, ona isteyenlere verdiğimin en faziletlisini veririm.» Nu'mân b. Beşîr radıyallâhu anh'tan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir:
«الدعاء هو العبادة» وقرأ هذه الآية. ويجوز أن يريد الدعاء والاستجابة على ظاهرهما، ويريد بعبادتي: دعائي، لأنّ الدعاء باب من العبادة ومن أفضل أبوابها، يصدقه قول ابن عباس رضى الله عنهما: أفضل العبادة الدعاء . وعن كعب: أعطى الله هذه الأمة ثلاث خلال لم يعطهن إلا نبيا مرسلا: كان يقول لكل نبىّ أنت شاهدي على خلقي، وقال لهذه الأمة لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وكان يقول: ما عليك من حرج، وقال لنا ما يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وكان يقول: ادعني أستجب لك، وقال لنا ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ. وعن ابن عباس: وحدوني أغفر لكم، وهذا تفسير للدعاء بالعبادة، ثم للعبادة بالتوحيد داخِرِينَ صاغرين.
«Dua ibadetin ta kendisidir» ve bu ayeti okumuştur. Dua ve icabeti zahiri manalarında kastetmiş olması, ibadetimle de duamı kastetmiş olması caizdir; çünkü dua ibadetin bir kapısıdır ve onun en faziletli kapılarındandır. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'nın: «İbadetin en faziletlisi duadır» sözü bunu doğrular. Kâ'b'dan [şöyle dediği rivayet edilmiştir]: «Allah Teâlâ bu ümmete, gönderilmiş bir peygamberden başkasına vermediği üç haslet vermiştir: Her peygambere 'Sen yaratıklarıma karşı benim şahidimsin' derdi; bu ümmete ise { لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } “İnsanlara şahitler olasınız diye” demiştir. [Peygambere] 'Sana hiçbir güçlük yoktur' derdi; bize ise { ما يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ } “Allah sizin üzerinize hiçbir güçlük kılmak istemez” demiştir. [Peygambere] 'Bana dua et, sana icabet edeyim' derdi; bize ise { ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Bana dua edin, size icabet edeyim” buyurmuştur.» İbn Abbas'tan: «Beni birleyin, sizi bağışlayayım» [dediği rivayet edilmiştir]; bu ise duanın ibadetle, sonra da ibadetin tevhid ile tefsiridir. { داخِرِينَ } hor ve hakir olarak.
[سورة غافر (٤٠) : آية ٦١]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyet 61]
اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ (٦١)
{ اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ (٦١) } “İçinde dinlenesiniz diye geceyi, [çevrenizi] aydınlatıcı olarak da gündüzü sizin için yaratan Allah'tır. Şüphesiz Allah, insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat insanların çoğu şükretmezler. (61)”
مُبْصِراً من الإسناد المجازى، لأن الإبصار في الحقيقة لأهل النهار. فإن قلت: لم قرن الليل بالمفعول له، والنهار بالحال؟ وهلا كانا حالين أو مفعولا لهما فيراعى حق المقابلة؟ قلت:
{ مُبْصِراً } ifadesi mecâz-ı aklî kabilindendir; çünkü görme fiili gerçekte gündüz ehline aittir. Şayet «Niçin gece mef'ûlün leh ile, gündüz ise hâl ile birleştirildi? Mukabele hakkı gözetilerek ikisi de hâl veya ikisi de mef'ûlün leh yapılsaydı ya?» dersen, derim ki:
هما متقابلان من حيث المعنى، لأن كل واحد منهما يؤدى مؤدى الآخر، ولأنه لو قيل:
Anlam bakımından her ikisi birbiriyle mukabildir (karşılıklıdır); zira her biri diğerinin ifade ettiği manayı vermektedir ve şayet şöyle denilseydi:
لتبصروا فيه، فاتت الفصاحة التي في الإسناد المجازى، ولو قيل: ساكنا- والليل يجوز أن يوصف بالسكون على الحقيقة، ألا ترى إلى قولهم: ليل ساج، وساكن لا ريح فيه- لم تتميز الحقيقة من المجاز. فإن قلت: فهلا قيل: لمفضل، أو لمتفضل؟ قلت: لأن الغرض تنكير الفضل، وأن يجعل فضلا لا يوازيه فضل، وذلك إنما يستوي بالإضافة. فإن قلت: فلو قيل:
«İçinde göresiniz diye» denilseydi, mecâz-ı aklîdeki fesahat kaybolurdu; şayet «durgun/sakin olarak» denilseydi —ki gecenin hakikat üzere sükûn ile nitelenmesi caizdir, nitekim 'rüzgarsız, sakin gece' sözlerini görmez misin?— hakikat mecazdan ayırt edilemezdi. Şayet «Niçin 'Mufaddıl' veya 'Mütefaddıl' denilmedi?» dersen, derim ki: Çünkü maksat lütfun belirsiz kılınması (tenkîr) ve hiçbir lütfun denk olamayacağı bir lütuf kılınmasıdır; bu ise ancak izafetle tam gerçekleşir. Şayet: «Peki şöyle denilseydi:
ولكن أكثرهم، فلا يتكرر ذكر الناس؟ قلت: في هذا التكرير تخصيص لكفران النعمة بهم، وأنهم هم الذين يكفرون فضل الله ولا يشكرونه، كقوله: إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ، إِنَّ الْإِنْسانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ، إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ.
«Lakin onların çoğu» denilip de «insanlar» lafzı tekrar edilmeseydi?» [dersen], derim ki: Bu tekrarda nankörlüğün onlara tahsis edilmesi ve Allah'ın lütfunu inkâr edip O'na şükretmeyenlerin ancak onlar olduğu vurgusu vardır; nitekim { إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ } “Şüphesiz insan pek nankördür”, { إِنَّ الْإِنْسانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ } “Şüphesiz insan Rabbine karşı pek nankördür”, { إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ } “Şüphesiz insan çok zalimdir, çok nankördür” buyrukları böyledir.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٦٢ الى ٦٣]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyetler 62-63]
ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٦٢) كَذلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٦٣)
{ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٦٢) كَذلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٦٣) } “İşte her şeyin yaratıcısı olan Rabbiniz Allah budur. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O hâlde nasıl [haktan] çevriliyorsunuz? (62) Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr edenler işte böyle çevrilirler. (63)”
ذلِكُمُ المعلوم المتميز بالأفعال الخاصة التي لا يشاركه فيها أحد هو اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ أخبار مترادفة، أى: هو الجامع لهذه الأوصاف من الإلهية والربوبية وخلق كل شيء وإنشائه لا يمتنع عليه شيء، والوحدانية: لا ثانى له فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ فكيف ومن أى وجه تصرفون عن عبادته إلى عبادة الأوثان. ثم ذكر أن كل من جحد بآيات الله ولم يتأملها ولم يكن فيه همة طلب الحق وخشية العاقبة: أفك كما أفكوا. وقرئ: خالق كل شيء، نصبا على الاختصاص. وتؤفكون: بالتاء والياء.
Hiç kimsenin kendisine ortak olamayacağı özel fiillerle temayüz etmiş olan { ذلِكُمُ } o bilinen Zat, { اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } peş peşe gelen haberlerdir; yani O; ilahlık, rablik, her şeyi yaratıp var etme —ki hiçbir şey O'na engel olamaz— ve teklik —ki O'nun ikincisi yoktur— vasıflarını kendisinde toplayandır. { فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } öyleyse nasıl ve hangi yönden O'na ibadetten putlara ibadete çevriliyorsunuz? Sonra Allah'ın ayetlerini inkâr eden, onları tefekkür etmeyen, içinde hakkı arama azmi ve akıbet korkusu bulunmayan herkesin tıpkı onlar gibi [haktan] çevrildiğini zikretti. { خالِقَ كُلِّ شَيْءٍ } şeklinde ihtisas üzere nasb ile de okunmuştur. { تُؤْفَكُونَ } / { يُؤْفَكُونَ } te ve ye ile okunmuştur.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٦٤ الى ٦٥]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyetler 64-65]
اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَالسَّماءَ بِناءً وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (٦٤) هُوَ الْحَيُّ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦٥)
{ اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَالسَّماءَ بِناءً وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (٦٤) هُوَ الْحَيُّ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦٥) } “Sizin için yeri bir karargâh, göğü bir bina kılan, size şekil verip de şekillerinizi güzel yapan ve sizi temiz şeylerle rızıklandıran Allah'tır. İşte Rabbiniz olan Allah budur. Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir! (64) O diridir; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Öyleyse dini yalnız O'na has kılarak O'na dua edin. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur. (65)”
هذه أيضا دلالة أخرى على تمييزه بأفعال خاصة، وهي أنه جعل الأرض مستقرا وَالسَّماءَ بِناءً أى قبة. ومنه: أبنية العرب لمضاربهم، لأنّ السماء في منظر العين كقبة مضروبة على وجه الأرض فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وقرئ بكسر الصاد والمعنى واحد. قيل: لم يخلق حيوانا أحسن صورة من الإنسان: وقيل لم يخلقهم منكوسين كالبهائم، كقوله تعالى فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ فَادْعُوهُ فاعبدوه مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ أى الطاعة من الشرك والرياء، قائلين الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ وعن ابن عباس رضى الله عنهما: من قال لا إله إلا الله. فليقل على أثرها: الحمد لله رب العالمين .
Bu da O'nun zâtını özel fiilleriyle temyiz ettiğine dair başka bir delildir; zira O, yeryüzünü yerleşilecek bir mekân, { وَالسَّماءَ بِناءً } göğü de bir kubbe kılmıştır. Arapların çadırları için kullandıkları «ebniye» tabiri de buradan gelir; zira gök, gözün görüşünde yeryüzü üzerine kurulmuş bir kubbe gibidir. { فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ } [ifadesi], sâd harfinin kesresiyle [sıveraküm şeklinde] de okunmuştur; anlam birdir. Şöyle denilmiştir: İnsandan daha güzel surete sahip hiçbir canlı yaratmamıştır. Bir diğer görüşe göre ise onları hayvanlar gibi başı öne/yere eğik yaratmamıştır; nitekim Allah Teâlâ: { فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ } “en güzel biçimde” buyurmuştur. { فَادْعُوهُ } O'na ibadet edin, { مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } yani itaati şirk ve riyadan arındırarak, { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } «Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun» diyerek [dua ve ibadet edin]. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: «Her kim ‘Lâ ilâhe illallâh’ derse, hemen peşinden ‘el-Hamdü lillâhi Rabbi’l-âlemîn’ desin.»
[سورة غافر (٤٠) : آية ٦٦]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyet 66]