قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَمَّا جاءَنِي الْبَيِّناتُ مِنْ رَبِّي وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (٦٦)
{ قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَمَّا جاءَنِي الْبَيِّناتُ مِنْ رَبِّي وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (٦٦) } “De ki: «Rabbimden bana apaçık deliller gelince, Allah'tan başka yalvardıklarınıza kulluk etmem bana kesinlikle yasaklandı ve âlemlerin Rabbine teslim olmakla emrolundum.» (66)”
فإن قلت: أما نهى رسول الله ﷺ عن عبادة الأوثان بأدلة العقل حتى جاءته البينات من ربه؟ قلت: بلى ولكن البينات لما كانت مقوية لأدلة العقل ومؤكدة لها ومضمنة ذكرها نحو قوله تعالى أَتَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ وأشباه ذلك من التنبيه على أدلة العقل- كان ذكر البينات ذكر الأدلة العقل والسمع جميعا، وإنما ذكر ما يدل على الأمرين جميعا، لأن ذكر تناصر الأدلة أدلة العقل وأدلة السمع أقوى في إبطال مذهبهم، وإن كانت أدلة العقل وحدها كافية .
Eğer: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Rabbinden kendisine apaçık deliller gelinceye kadar putlara ibadetten aklî delillerle yasaklanmamış mıydı?» dersen, derim ki: Evet, fakat apaçık deliller aklî delilleri güçlendirici, onları tekit edici ve Allah Teâlâ'nın { أَتَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ } “Yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz? Oysa sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır” buyruğu ve benzeri aklî delillere dikkat çeken ifadeleri kapsayıcı olunca, apaçık delillerin zikredilmesi hem aklî hem de naklî delillerin birlikte zikredilmesi mesabesinde olmuştur. Her iki hususa da delalet eden şey zikredilmiştir; zira aklî deliller tek başına yeterli olsa bile, delillerin —aklî deliller ile naklî delillerin— birbirini desteklemesini zikretmek, onların mezhebini iptal etmede daha kuvvetlidir.
[سورة غافر (٤٠) : آية ٦٧]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyet 67]
هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخاً وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلاً مُسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٦٧)
{ هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخاً وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلاً مُسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٦٧) } “O, sizi [önce] bir topraktan, sonra bir nutfeden, sonra bir alakadan yaratan, sonra sizi bir çocuk olarak çıkaran, sonra güçlü çağınıza ulaşmanız, sonra da yaşlılar olmanız için [yaşatandır]. İçinizden kimi de daha önce vefat ettirilir. [Bunlar] belirlenmiş bir süreye ulaşmanız ve akledersiniz diye [böyle yapılır]. (67)”
لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ متعلق بفعل محذوف تقديره: ثم يبقيكم لتبلغوا. وكذلك لتكونوا. وأما وَلِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُسَمًّى فمعناه: ونفعل ذلك لتبلغوا أجلا مسمى، وهو وقت الموت. وقيل:
{ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ } ifadesi takdiri «sonra [güçlü çağınıza] ulaşasınız diye sizi yaşatır» şeklinde olan mahzuf bir fiile taalluk etmektedir. { لِتَكُونُوا } da böyledir. { وَلِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُسَمًّى } ifadesine gelince; manası «ve belirlenmiş bir süreye —ki o ölüm vaktidir— ulaşasınız diye bunu yapıyoruz» demektir. Şöyle de denilmiştir:
يوم القيامة. وقرئ: شيوخا، بكسر الشين. وشيخا، على التوحيد، كقوله طِفْلًا والمعنى:
Kıyamet günüdür. Şîn harfinin kesresiyle { شِيُوخًا } ve tıpkı { طِفْلًا } kelimesinde olduğu gibi teklik üzere { شَيْخًا } şeklinde de okunmuştur. Mana şudur:
كل واحد منكم. أو اقتصر على الواحد، لأنّ الغرض بيان الجنس مِنْ قَبْلُ من قبل الشيخوخة أو من قبل هذه الأحوال إذا خرج سقطا وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ ما في ذلك من العبر والحجج.
[Her] biriniz [yaşlı bir kimse olasınız diye]. Veyahut maksat cinsi açıklamak olduğu için tekil [lafız] ile yetinilmiştir. { مِنْ قَبْلُ } [ifadesi], yaşlılıktan önce veya düşük olarak doğduğunda bu hallerden önce [vefat edenleriniz de olur demektir]. { وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } [ifadesi ise], bunda bulunan ibretleri ve delilleri akledesiniz diye [böyle yapmaktadır].
[سورة غافر (٤٠) : آية ٦٨]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyet 68]
هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٦٨)
{ هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٦8) } “O, dirilten ve öldürendir. Bir işe hükmettiği zaman, ona sadece «Ol!» der, o da hemen oluverir. (68)”
فَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يكونه من غير كلفة ولا معاناة. جعل هذا نتيجة من قدرته على الإحياء والإماتة، وسائر ما ذكر من أفعاله الدالة على أنّ مقدورا لا يمتنع عليه، كأنه قال: فلذلك من الاقتدار إذا قضى أمرا كان أهون شيء وأسرعه.
{ فَإِذا قَضى أَمْراً } hiçbir külfet ve meşakkat olmaksızın onu oldurur. Bunu, O'nun diriltme ve öldürme kudretinin ve güç yetirilen hiçbir şeyin O'na imkânsız olmadığını gösteren zikredilmiş diğer fiillerinin bir neticesi kılmıştır. Sanki şöyle demiştir: «İşte bu kudretten ötürü bir işe hükmettiği zaman, o en kolay ve en hızlı şey olur.»
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٦٩ الى ٧٦]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyetler 69-76]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ (٦٩) الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتابِ وَبِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٧٠) إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ (٧١) فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ (٧٢) ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٧٣)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ (٦٩) الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتابِ وَبِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٧٠) إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ (٧١) فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ (٧٢) ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٧٣) } “Allah'ın ayetleri hakkında tartışanları görmedin mi, nasıl da [haktan] çevriliyorlar? (69) Kitabı ve elçilerimizle gönderdiklerimizi yalanlayanlar; pek yakında bilecekler! (70) Boyunlarında lâleler ve zincirler olduğu halde sürüklenecekleri zaman! (71) Kaynar suda, sonra da ateşte yakılacaklardır. (72) Sonra onlara denilir: «Nerede ortak koştuklarınız? (73)”
مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ (٧٤) ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ (٧٥) ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٧٦)
{ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ (٧٤) ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ (٧٥) ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٧٦) } “Allah'ı bırakıp da [taptıklarınız]?» Derler ki: «Bizden kaybolup gittiler; meğer biz önceden hiçbir şeye yalvarıp tapmıyormuşuz!» İşte Allah, kâfirleri böyle saptırır. (74) [Onlara denir ki:] «Bu, yeryüzünde haksız yere şımarmanızdan ve böbürlenmenizden ötürüdür. (75) İçinde ebedî kalıcılar olarak cehennemin kapılarından girin! Kibirlenenlerin kalacağı yer ne kötüdür!» (76)”
بِالْكِتابِ بالقرآن وَبِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا من الكتب. فإن قلت: وهل قوله فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ إلى مثل قولك: سوف أصوم أمس؟ قلت:
{ بِالْكِتابِ } Kur'an'ı; { وَبِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا } kitaplardan [elçilerimizle gönderdiklerimizi yalanlayanlar]. Eğer: «O'nun { فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ } buyruğu senin 'Dün oruç tutacağım' demen gibi midir?» dersen, derim ki:
المعنى على إذا: إلا أن الأمور المستقبلة لما كانت في أخبار الله تعالى متيقنة مقطوعا بها: عبر عنها بلفظ ما كان ووجد، والمعنى على الاستقبال. وعن ابن عباس: والسلاسل يسحبون بالنصب وفتح الياء، على عطف الجملة الفعلية على الاسمية. وعنه: والسلاسل يسحبون بحر السلاسل.
Mana { إِذَا } üzerinedir. Ne var ki gelecekteki işler Allah Teâlâ'nın haberlerinde kesin ve şüphesiz olduğu için, vaki olmuş ve gerçekleşmiş olanın lafzıyla ifade edilmiş olup mana istikbal (gelecek) üzerinedir. İbn Abbas'tan [şöyle rivayet edilmiştir]: Fiil cümlesinin isim cümlesine atfı üzere { وَالسَّلاسِلَ يُسْحَبُونَ } şeklinde [es-selâsile kelimesinin] nasbı ve ye harfinin fethasıyla okunmuştur. Yine ondan: { وَالسَّلاسِلِ } kelimesinin cerriyle [okunduğu da rivayet edilmiştir].
ووجهه أنه لو قيل: إذ أعناقهم في الأغلال مكان قوله إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ لكان صحيحا مستقيما، فلما كانتا عبارتين معتقبتين: حمل قوله وَالسَّلاسِلُ على العبارة الأخرى. ونظيره:
Bunun izahı şudur: Şayet { إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ } buyruğunun yerine «boyunları lâleler içinde olduğu zaman» denilseydi, sahih ve düzgün olurdu. Bu iki ifade birbirinin yerine geçebilir nitelikte olunca, { وَالسَّلاسِلُ } sözü diğer ifadeye hamledilmiştir. Bunun benzeri şu beyittir:
مشائيم ليسوا مصلحين عشيرة … ولا ناعب إلّا ببين غرابها
Uğursuzdurlar, bir kabileyi ıslah edici değillerdir … ve onun kargası ancak ayrılıkla öter
كأنه قيل: بمصلحين. وقرئ: وبالسلاسل يسحبون فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ من سجر التنور إذا
Sanki «بمصلحين» (ıslah ediciler olarak) denilmiş gibidir. Şöyle de kırâat edilmiştir: { وبالسلاسل يسحبون } (Zincirlerle sürüklenirler). { فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ } ise, [tandırı / fırını] yakacakla doldurduğu zaman söylenen «سجر التنور» (tandırı yaktı/doldurdu) ifadesinden gelmektedir;
ملأه بالوقود. ومنه: السجير ، كأنه سجر بالحب، أى: مليء. ومعناه: أنهم في النار فهي محيطة بهم، وهم مسجورون بالنار مملوءة بها أجوافهم. ومنه قوله تعالى نارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ اللهم أجرنا من نارك فإنا عائذون بجوارك ضَلُّوا عَنَّا غابوا عن عيوننا، فلا نراهم ولا ننتفع بهم. فإن قلت: أما ذكرت في تفسير قوله تعالى إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ: أنهم مقرونون بآلهتهم، فكيف يكونون معهم وقد ضلوا عنهم؟ قلت:
Sevgiyle doldurulmuş gibi olan dost manasındaki «es-Secîr» de bundandır. Manası şudur: Onlar ateşin içindedirler, ateş onları kuşatmıştır ve onlar içleri ateşle doldurulup yakılmışlardır. Allah Teâlâ'nın { نارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ } “O, Allah'ın tutuşturulmuş, yüreklerin ta içine işleyen ateşidir” buyruğu da bundandır. Allah'ım! Bizi ateşinden koru, zira biz Senin himayene sığınmaktayız! { ضَلُّوا عَنَّا } gözlerimizden kayboldular; ne onları görebiliyoruz ne de onlardan faydalanabiliyoruz. Eğer: «Allah Teâlâ'nın { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız” buyruğunun tefsirinde, onların ilahlarıyla bir arada bulunduklarını zikretmiştin; öyleyse onlardan kaybolup gitmişken nasıl onlarla birlikte olabilirler?» dersen, derim ki:
يجوز أن يضلوا عنهم إذا وبخوا وقيل لهم: أينما كنتم تشركون من دون الله فيغيثوكم ويشفعوا لكم، وأن يكونوا معهم في سائر الأوقات ، وأن يكونوا معهم في جميع أوقاتهم، إلا أنهم لما لم ينفعوهم فكأنهم ضالون عنهم بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً أى تبين لنا أنهم لم يكونوا شيئا، وما كنا نعبد بعبادتهم شيئا كما تقول: حسبت أنّ فلانا شيء فإذا هو ليس بشيء إذا خبرته فلم تر عنده خيرا كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ مثل ضلال آلهتهم عنهم يضلهم عن آلهتهم، حتى لو طلبوا الآلهة أو طلبتهم الآلهة لم يتصادفوا ذلِكُمْ الإضلال بسبب ما كان لكم من الفرح والمرح بِغَيْرِ الْحَقِّ وهو الشرك وعبادة الأوثان ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ السبعة المقسومة لكم. قال الله تعالى لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ. خالِدِينَ مقدّرين الخلود فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ عن الحق المستخفين به مثواكم أو جهنم. فإن قلت:
Kınandıklarında ve kendilerine «Size yardım etsinler ve şefaatçi olsunlar diye Allah'ı bırakıp da ortak koştuklarınız nerede?» denildiğinde onlardan kaybolmaları, diğer vakitlerde ise onlarla birlikte olmaları caiz olduğu gibi; her an onlarla beraber olmaları, ancak kendilerine bir fayda sağlamadıkları için adeta onlardan kaybolmuş gibi sayılmaları da caizdir. { بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً } yani onların hiçbir şey olmadıkları ve onlara tapmakla aslında bir şeye tapmış olmadığımız bize apaçık oldu; nitekim birini tecrübe edip onda hiçbir hayır görmediğinde «Falanı bir şey sanmıştım, meğer o hiçbir şey değilmiş» demen böyledir. { كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ } ilahlarının onlardan kaybolması gibi, Allah da onları ilahlarından öyle saptırır ki, onlar ilahları arasa veya ilahlar onları arasa birbirleriyle karşılaşamazlar. { ذلِكُمْ } bu saptırma, { بِغَيْرِ الْحَقِّ } haksız yere olan sevinç ve şımarıklığınız sebebiyledir ki bu da şirk ve putlara tapmaktır. { ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ } size pay edilen yedi kapısından girin. Allah Teâlâ: { لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ } “Onun yedi kapısı vardır; her kapı için onlardan ayrılmış bir pay vardır” buyurmuştur. { خالِدِينَ } ebedîliği takdir edilmiş kimseler olarak. { فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ } haktan kibirlenip onu hafife alanların kalacağı yer olan durağınız yahut cehennem ne kötüdür! Eğer:
أليس قياس النظم أن يقال: فبئس مدخل المتكبرين، كما تقول: زر بيت الله فنعم المزار، وصل في المسجد الحرام فنعم المصلى؟ قلت: الدخول المؤقت بالخلود في معنى الثواء.
«Söz diziminin kıyasına göre; 'Allah'ın evini ziyaret et, ne güzel ziyaretgâhtır' ve 'Mescid-i Haram'da namaz kıl, ne güzel namazgâhtır' demen gibi, burada da 'Kibirlenenlerin giriş yeri ne kötüdür' denilmesi gerekmez miydi?» dersen, derim ki: Ebedîlikle kayıtlanmış olan giriş, kalış (sürekli ikamet) manasındadır.
[سورة غافر (٤٠) : آية ٧٧]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyet 77]
فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ (٧٧)
{ فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ (٧٧) } “Öyleyse sabret; şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Onlara vadettiğimizin bir kısmını sana göstersek de yahut seni vefat ettirsek de onlar ancak bize döndürülürler. (77)”
فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ أصله: فإن ترك. و «ما» مزيدة لتأكيد معنى الشرط، ولذلك ألحقت النون بالفعل . ألا تراك لا تقول. إن تكرمني أكرمك، ولكن: إما تكرمني أكرمك. فإن قلت:
{ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ } ifadesinin aslı «fe-in nürıke»dir. «Mâ» şart manasını pekiştirmek için ziyade kılınmıştır, bu sebeple [tekit] nûnu fiile bitişmiştir. Görmez misin ki «İn tükrimnî ekrimke» demezsin, bilakis «İmmâ tükrimennî ekrimke» dersin. Eğer:
لا يخلو إما أن تعطف أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ على نرينك وتشركهما في جزاء واحد وهو قوله تعالى فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ فقولك: فإمّا نرينك بعض الذي نعدهم فإلينا يرجعون: غير صحيح، وإن
[Durum şu iki ihtimalden] hâlî değildir: Ya { أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ } ifadesini { نُرِيَنَّكَ } fiili üzerine atfeder ve her ikisini Yüce Allah'ın { فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ } sözü olan tek bir cezada (şartın cevabında) ortak kılarsın ki bu takdirde «Onlara vadettiğimizin bir kısmını sana göstersek de onlar bize döndürülürler» sözün sahih olmaz; ya da
جعلت فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ مختصا بالمعطوف الذي هو نتوفينك، في المعطوف عليه بغير جزاء.
{ فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ } ifadesini ma'tûf olan { نَتَوَفَّيَنَّكَ } lafzına has kılarsan, bu durumda ma'tûfun aleyh cezasız (cevapsız) kalır» dersen,
قلت: فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ متعلق بنتوفينك، وجزاء نُرِيَنَّكَ محذوف، تقديره: فإما نرينك بعض الذي نعدهم من العذاب وهو القتل والأسر يوم بدر فذاك. أو إن نتوفينك قبل يوم بدر فإلينا يرجعون يوم القيامة فننتقم منهم أشدّ الانتقام ونحره قوله تعالى فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ أَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذِي وَعَدْناهُمْ فَإِنَّا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ.
Derim ki: { فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ } ifadesi { نَتَوَفَّيَنَّكَ } fiiline taalluk etmektedir; { نُرِيَنَّكَ } fiilinin cevabı ise mahzuftur. Takdiri şöyledir: «Onlara vadettiğimiz azabın bir kısmını —ki o Bedir günü öldürülmeleri ve esir edilmeleridir— sana gösterirsek bu zâhir; yahut seni Bedir gününden önce vefat ettirirsek kıyamet gününde bize döndürülürler ve biz de onlardan en şiddetli intikamı alırız.» Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ أَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذِي وَعَدْناهُمْ فَإِنَّا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ } “Eğer seni alıp götürürsek (vefat ettirirsek), şüphesiz biz onlardan intikam alırız. Yahut onlara vadettiğimizi sana gösterirsek, şüphesiz bizim onlara gücümüz yeter.”
[سورة غافر (٤٠) : آية ٧٨]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyet 78]
وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ (٧٨)
{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ (٧٨) } “Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik; onlardan kimini sana anlattık, kimini de sana anlatmadık. Hiçbir peygamber için, Allah'ın izni olmaksızın bir ayet (mucize) getirmek mümkün değildi. Allah'ın emri geldiğinde hak ile hükmolunur ve batılda olanlar işte orada hüsrana uğrarlar. (78)”
وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ قيل: بعث الله ثمانية آلاف نبىّ: أربعة آلاف من بنى إسرائيل، وأربعة آلاف من سائر الناس. وعن علىّ رضى الله عنه: أنّ الله تعالى بعث نبيا أسود ، فهو ممن لم يقصص عليه. وهذا في اقتراحهم الآيات على رسول الله ﵌ عنادا، يعنى: إنا قد أرسلنا كثيرا من الرسل وما كان لواحد منهم أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ فمن لي بأن آتى بآية مما تقترحونه إلا أن يشاء الله ويأذن في الإتيان بها فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ وعيد وردّ عقيب اقتراح الآيات. وأمر الله: القيامة الْمُبْطِلُونَ هم المعاندون الذين اقترحوا الآيات وقد أتتهم الآيات فأنكروها وسموها سحرا.
{ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ } Allah'ın sekiz bin peygamber gönderdiği söylenmiştir: Dört bini İsrâiloğulları'ndan, dört bini de diğer insanlardandır. Ali radıyallâhu anh'tan [rivayet edildiğine göre]: «Allah Teâlâ siyahî bir peygamber göndermiştir», o da kendisine anlatılmayanlardandır. Bu, onların inatlaşarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den mucizeler teklif etmeleri hakkındadır; yani: «Biz pek çok peygamber gönderdik; onlardan hiçbirinin { أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } Allah'ın izni olmaksızın bir mucize getirmesi mümkün değildi. Allah dilemedikçe ve onu getirmeye izin vermedikçe, teklif ettiğiniz bir mucizeyi getirmek benim elimde midir?» { فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ } mucize teklifinin hemen ardından gelen bir tehdit ve reddir. Allah'ın emri kıyamettir. { الْمُبْطِلُونَ } kendilerine deliller gelmişken onları inkâr eden ve büyü diye adlandıran inatçı kimselerdir.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٧٩ الى ٨١]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyetler 79-81]
اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعامَ لِتَرْكَبُوا مِنْها وَمِنْها تَأْكُلُونَ (٧٩) وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْها حاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ (٨٠) وَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَأَيَّ آياتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ (٨١)
{ اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعامَ لِتَرْكَبُوا مِنْها وَمِنْها تَأْكُلُونَ } “Allah, bir kısmına binesiniz, bir kısmından da yiyesiniz diye sizin için davarları var edendir.” (79) { وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْها حاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ } “Onlarda sizin için nice faydalar vardır; gönüllerinizdeki bir hacete onların üzerinde ulaşasınız diye [onları yarattı]. Hem onların hem de gemilerin üzerinde taşınırsınız.” (80) { وَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَأَيَّ آياتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ } “Ve [O] size ayetlerini göstermektedir. Artık Allah'ın ayetlerinden hangisini inkâr edersiniz?” (81)
الأنعام: الإبل خاصة. فإن قلت: لم قال لِتَرْكَبُوا مِنْها ولتبلغوا عليها، ولم يقل، لتأكلوا منها ولتصلوا إلى منافع؟ أو هلا قال: منها تركبون ومنها تأكلون وتبلغون عليها حاجة في صدوركم؟ قلت: في الركوب: الركوب في الحج والغزو، وفي بلوغ الحاجة: الهجرة من بلد إلى بلد لإقامة دين أو طلب علم، وهذه أغراض دينية إمّا واجبة أو مندوب إليها مما يتعلق به إرادة الحكيم. وأما الأكل وإصابة المنافع: فمن جنس المباح الذي لا يتعلق به إرادته: ومعنى قوله وَعَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ وعلى الأنعام وحدها لا تحملون، ولكن عليها وعلى الفلك في البر والبحر. فإن قلت: هلا قيل: وفي الفلك، كما قال قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ؟
«El-En'âm»: özellikle develerdir. Eğer: «Niçin { لِتَرْكَبُوا مِنْها } ve { وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْها } dedi de «onlardan yiyesiniz ve faydalara ulaşasınız diye» [nasb ile] demedi? Yahut niçin 'Onlara binersiniz, onlardan yersiniz ve göğüslerinizdeki bir hacete onların üzerinde ulaşırsınız' demedi?» dersen, derim ki: Binmede; hac ve gazve için binmek, hacete ulaşmada ise; dini ikame etmek veya ilim talep etmek için bir beldeden diğerine hicret etmek vardır. Bunlar, Hakîm olan [Allah]'ın iradesinin taalluk ettiği vacip ya da mendup dinî gayelerdir. Yemek ve menfaat elde etmeye gelince; bunlar O'nun iradesinin taalluk etmediği mubah türündendir. { وَعَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ } buyruğunun manası ise: «Sadece hayvanlar üzerinde taşınmazsınız, bilakis karada onların, denizde de gemilerin üzerinde taşınırsınız» demektir. Eğer: «Allah Teâlâ'nın { قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } “Dedik ki: Her birinden ikişer çifti ona yükle” buyurduğu gibi, burada da «geminin içinde» (ve fi'l-fülk) denilmesi gerekmez miydi?» dersen,
قلت: معنى الإيعاء ومعنى الاستعلاء: كلاهما مستقيم، لأنّ الفلك وعاء لمن يكون فيها حمولة له يستعليها، فلما صح المعنيان صحت العبارتان. وأيضا فليطابق قوله وَعَلَيْها ويزاوجه أَيَّ آياتِ اللَّهِ
Derim ki: İçine alma (zarfiyet) manası da üstünde olma (istilâ) manası da her ikisi de düzgündür; zira gemi içindekiler için bir kap mesabesindedir, onlar için onu üstlenen bir binek olup üstüne binerler. Her iki mana da sahih olunca iki ifade de sahih olmuştur. Ayrıca { وَعَلَيْها } ifadesine uygun düşmesi ve onunla eşleşmesi içindir. { أَيَّ آياتِ اللَّهِ }
جاءت على اللغة المستفيضة. وقولك: فأية آيات الله قليل، لأنّ التفرقة بين المذكر والمؤنث في الأسماء غير الصفات نحو حمار وحمارة غريب، وهي في أى أغرب لإبهامه.
Yaygın olan lügat üzere gelmiştir. «Fe-eyyete âyâtillâh» denilmesi ise azdır; zira sıfat olmayan isimlerde —«hımâr» (erkek eşek) ve «hımâre» (dişi eşek) gibi— müzekker ile müennesi ayırt etmek gariptir; müphem olmasından ötürü «eyy» kelimesinde bu ayrım daha da gariptir.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٨٢ الى ٨٣]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyetler 82-83]
أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثاراً فِي الْأَرْضِ فَما أَغْنى عَنْهُمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢) فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٨٣)
{ أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثاراً فِي الْأَرْضِ فَما أَغْنى عَنْهُمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢) فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٨٣) } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar? Onlar, kendilerinden daha çok, kuvvet ve yeryüzündeki eserler bakımından daha güçlü idiler. Fakat kazanıp durdukları şeyler kendilerine hiçbir fayda vermedi. (82) Peygamberleri onlara apaçık delillerle geldiği zaman, yanlarında bulunan bilgiyle şımardılar (böbürlendiler); alay edip durdukları şey ise kendilerini kuşatıverdi. (83)”
وَآثاراً قصورهم ومصانعهم. وقيل: مشيهم بأرجلهم لعظم أجرامهم فَما أَغْنى عَنْهُمْ ما نافية أو مضمنة معنى الاستفهام، ومحلها النصب، والثانية موصولة أو مصدرية ومحلها الرفع، يعنى أى شيء أغنى عنهم مكسوبهم أو كسبهم فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ فيه وجوه: منها أنه أراد العلم الوارد على طريق التهكم في قوله تعالى بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ: وعلمهم في الآخرة أنهم كانوا يقولون لا نبعث ولا نعذب، وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى، وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْراً مِنْها مُنْقَلَباً وكانوا يفرحون بذلك ويدفعون به البينات وعلم الأنبياء، كما قال ﷿ كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ ومنها: أن يريد علم الفلاسفة والدهريين من بنى يونان، وكانوا إذا سمعوا بوحي الله: دفعوه وصغروا علم الأنبياء إلى علمهم. وعن سقراط: أنه سمع بموسى صلوات الله عليه وسلامه، وقيل له.
{ وَآثاراً } köşkleri ve sağlam yapılarıdır. Cüsselerinin büyüklüğü sebebiyle ayaklarıyla [yere bastıklarındaki] izleri olduğu da söylenmiştir. { فَما أَغْنى عَنْهُمْ } [ifadesindeki ilk] «mâ» nâfiyedir (olumsuzluk edatıdır) veya istifham manası içermektedir ve mahalli nasbdır; ikincisi ise mevsûle veya masdariyyedir ve mahalli ref'dir; yani «kazandıkları şeyler yahut kazanmaları onlara ne fayda sağladı ki?» { فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ } bunda vecihler vardır: Bunlardan biri; Allah Teâlâ'nın { بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ } “Bilakis onların ahiret hakkındaki bilgileri yetersiz kalmıştır” buyruğunda alay yollu gelen ilmi kastetmiş olmasıdır. Onların ahiret hakkındaki ilimleri ise; «Biz diriltilmeyeceğiz ve azap görmeyeceğiz», { وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى } “Kıyametin kopacağını da sanmıyorum. Rabbime döndürülürsem şüphesiz O'nun katında benim için daha güzeli vardır” ve { وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْراً مِنْها مُنْقَلَباً } “Kıyametin kopacağını sanmıyorum. Rabbime döndürülürsem muhakkak bundan daha hayırlı bir sonuç bulurum” demeleriydi. Bununla seviniyor ve bununla apaçık delilleri ve peygamberlerin ilmini reddediyorlardı; nitekim Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurmuştur: { كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ } “Her fırka kendi yanındakiyle sevinmektedir.” Bir diğeri: Yunanlıların felsefecilerinin ve dehrîlerinin ilmini kastetmesidir; zira onlar Allah'ın vahyini işittiklerinde onu reddeder ve peygamberlerin ilmini kendi ilimlerine kıyasla küçümserlerdi. Sokrates'ten rivayet edildiğine göre; Mûsâ salavâtullâhi aleyhi ve selâmüh'ü işittiğinde kendisine:
لو هاجرت إليه فقال: نحن قوم مهذبون فلا حاجة بنا إلى من يهذبنا. ومنها: أن يوضع قوله فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ ولا علم عندهم البتة، موضع قوله: يفرحوا بما جاءهم من العلم، مبالغة في نفى فرحهم بالوحي الموجب لأقصى الفرح والمسرة، مع تهكم بفرط جهلهم وخلوهم من العلماء. ومنها أن يراد: فرحوا بما عند الرسل من العلم فرح ضحك منه واستهزاء به، كأنه قال: استهزؤا بالبينات وبما جاءوا به من علم الوحى فرحين مرحين. ويدل عليه قوله تعالى وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ ومنها: أن يجعل الفرح للرسل. ومعناه: أن الرسل لما رأوا جهلهم المتمادى واستهزائهم بالحق وعلموا سوء عاقبتهم وما يلحقهم من العقوبة على جهلهم واستهزائهم:
«Ona hicret etseydin ya» denildi. O da: «Biz terbiye edilmiş (olgun) bir toplumuz, bizi terbiye edecek kimseye ihtiyacımız yoktur» dedi. Bir diğeri: Yanlarında kesinlikle hiçbir ilim bulunmadığı halde { فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ } sözünün, son derece sevinç ve mutluluk vesilesi olan vahiy ile sevinmelerini en ileri derecede nefyetmek ve aşırı cehaletleri ile âlimlerden yoksun oluşlarıyla alay etmek maksadıyla «onlara gelen ilimle sevinmediler» sözünün yerine konulmuş olmasıdır. Bir diğeri: Peygamberlerin yanındaki ilimle, ona gülüp alay etme şeklinde bir sevinçle sevindiklerinin kastedilmesidir; sanki şöyle demiştir: «Şımarıp böbürlenerek apaçık delillerle ve peygamberlerin getirdiği vahiy ilmiyle alay ettiler.» Buna Allah Teâlâ'nın { وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “Alaya aldıkları şey ise kendilerini kuşatıverdi” buyruğu delalet eder. Bir diğeri de: Sevincin peygamberlere isnat edilmesidir. Bunun manası şudur: Peygamberler onların sürüp giden cehaletlerini ve hakla alay ettiklerini görünce, akıbetlerinin kötülüğünü ve cehaletleri ile alayları sebebiyle kendilerine isabet edecek azabı bildiklerinde;
فرحوا بما أوتوا من العلم وشكروا الله عليه، وحاق بالكافرين جزاء جهلهم واستهزائهم.
Kendilerine verilen ilimle sevindiler ve buna karşılık Allah'a şükrettiler; kâfirleri ise cehaletlerinin ve alaylarının cezası kuşatıverdi.
ويجوز أن يريد بما فرحوا به من العلم: علمهم بأمور الدنيا ومعرفتهم بتدبيرها، كما قال تعالى يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ، ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ فلما جاءهم الرسل بعلوم الديانات- وهي أبعد شيء من علمهم لبعثها على رفض الدنيا والظلف عن الملاذ والشهوات- لم يلتفتوا إليها وصغروها واستهزؤا بها، واعتقدوا أنه لا علم أنفع وأجلب للفوائد من علمهم، ففرحوا به.
Sevindikleri ilim ile dünya işlerine dair bilgileri ve bu işleri idare etme konusundaki maharetlerinin kastedilmiş olması da caizdir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ } “Onlar dünya hayatının sadece görünen yüzünü bilirler; ahiretten ise tamamen habersizdirler”, { ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ } “İşte onların ilimden ulaşabildikleri seviye budur”. Elçiler onlara din ilimlerini getirdiklerinde -ki bu ilimler dünyayı terk etmeye, lezzet ve şehvetlerden sakınmaya (zılf) sevk ettiği için onların ilmine en uzak şeydir- bu din ilimlerine iltifat etmediler, onları küçümsediler ve onlarla alay ettiler; kendi ilimlerinden daha faydalı ve menfaat sağlayıcı hiçbir ilim bulunmadığına inanarak onunla sevinip böbürlendiler.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٨٤ الى ٨٥]
[Mü'min (Gâfir) Suresi (40), Âyetler 84-85]
فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنا بِما كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ (٨٤) فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِهِ وَخَسِرَ هُنالِكَ الْكافِرُونَ (٨٥)
{ فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنا بِما كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ (٨٤) فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِهِ وَخَسِرَ هُنالِكَ الْكافِرُونَ (٨٥) } “Baskınımızı gördükleri zaman: «Yalnızca Allah'a inandık ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik» dediler. (84) Fakat baskınımızı gördüklerinde inanmış olmaları kendilerine hiçbir fayda vermedi. Bu, Allah'ın kulları hakkında süregelen yasasıdır. İşte kâfirler orada hüsrana uğramışlardır. (85)”
البأس: شدّة العذاب. ومنه قوله تعالى بِعَذابٍ بَئِيسٍ. فإن قلت: أى فرق بين قوله تعالى فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ وبينه لو قيل: فلم ينفعهم إيمانهم؟ قلت: هو من كان في نحو قوله ما كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ والمعنى: فلم يصح ولم يستقم أن ينفعهم إيمانهم . فإن قلت:
«El-Be's»: azabın şiddetidir. Allah Teâlâ'nın { بِعَذابٍ بَئِيسٍ } “şiddetli bir azap ile” buyruğu da bundandır. Eğer: «Allah Teâlâ'nın { فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ } buyruğu ile şayet 'felem yenfe'hüm îmânühüm' denilseydi bunun arasındaki fark nedir?» dersen, derim ki: Buradaki «kâne», O'nun { ما كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ } “Allah'ın çocuk edinmesi olacak şey değildir” buyruğundaki gibidir; manası şudur: İmanlarının onlara fayda vermesi sahih ve uygun olmadı. Eğer:
كيف ترادفت هذه الفاءات؟ قلت: أما قوله تعالى فَما أَغْنى عَنْهُمْ فهو نتيجة قوله كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وأما قوله فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فجار مجرى البيان والتفسير، لقوله تعالى فَما أَغْنى عَنْهُمْ كقولك: رزق زيد المال فمنع المعروف فلم يحسن إلى الفقراء. وقوله فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا تابع لقوله فَلَمَّا جاءَتْهُمْ كأنه قال: فكفروا فلما رأوا بأسنا آمنوا، وكذلك:
«Bu 'fâ' harfleri peş peşe nasıl dizilmiştir?» dersen, derim ki: Allah Teâlâ'nın { فَما أَغْنى عَنْهُمْ } buyruğu { كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ } buyruğunun bir neticesidir. { فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ } buyruğu ise, tıpkı senin «Zeyd'e mal rızık olarak verildi de o iyiliği menetti ve fakirlere ihsanda bulunmadı» demen gibi, Allah Teâlâ'nın { فَما أَغْنى عَنْهُمْ } buyruğunun bir beyanı ve tefsiri mesabesindedir. { فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا } buyruğu da { فَلَمَّا جاءَتْهُمْ } buyruğuna tabidir; sanki şöyle demiştir: «İnkâr ettiler, baskınımızı görünce de iman ettiler.» Nitekim:
فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ تابع لإيمانهم لما رأوا بأس الله سُنَّتَ اللَّهِ بمنزلة وَعَدَ اللَّهُ وما أشبهه من المصادر المؤكدة. وهُنالِكَ مكان مستعار للزمان، أى: وخسروا وقت رؤية البأس، وكذلك قوله وَخَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ بعد قوله فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ أى: وخسروا وقت مجيء أمر الله، أو وقت القضاء بالحق.
{ فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ } ifadesi de Allah'ın baskınını gördükleri andaki imanlarına tabidir. { سُنَّتَ اللَّهِ } ifadesi, { وَعَدَ اللَّهُ } ve benzeri tekit edici masdarlar mesabesindedir. { هُنالِكَ } zaman için eğreti olarak kullanılmış bir mekân zarfıdır; yani: Azabı gördükleri vakit hüsrana uğradılar. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın { فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ } buyruğundan sonra gelen { وَخَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ } ifadesi de böyledir; yani: Allah'ın emrinin geldiği vakitte yahut hak ile hükmolunduğu vakitte hüsrana uğradılar.
عن رسول الله ﷺ: «من قرأ سورة المؤمن لم يبق روح نبى ولا صديق ولا شهيد ولا مؤمن إلا صلى عليه واستغفر له»
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den [rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur]: « مَنْ قَرَأَ سُورَةَ الْمُؤْمِنِ لَمْ يَبْقَ رُوحُ نَبِيٍّ وَلاَ صِدِّيقٍ وَلاَ شَهِيدٍ وَلاَ مُؤْمِنٍ إِلاَّ صَلَّى عَلَيْهِ وَاسْتَغْفَرَ لَهُ » «Kim Mü'min sûresini okursa; hiçbir nebî, sıddîk, şehîd ve müminin ruhu kalmaz ki mutlaka ona dua edip onun için bağışlanma dilemesin.»