Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٣٣ الى ٣٧]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 33-37]

إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ (٣٣) ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٣٤) إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ ما فِي بَطْنِي مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٥) فَلَمَّا وَضَعَتْها قالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ (٣٦) فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً قالَ يا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هذا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٧)

“Şüphesiz Allah; Âdem'i, Nûh'u, İbrâhim ailesini ve İmrân ailesini âlemlere üstün kıldı. (33) Birbirinden gelen tek bir nesil olarak. Allah her şeyi işitendir, her şeyi bilendir. (34) Hani İmrân'ın karısı: «Rabbim! Karnımdakini sırf sana hizmet için hür kılınmış olarak adadım; benden kabul buyur. Şüphesiz sen, evet sen her şeyi işitensin, her şeyi bilensin» demişti. (35) Onu doğurunca da —Allah onun ne doğurduğunu daha iyi bildiği ve erkek dişi gibi olmadığı halde— şöyle dedi: «Rabbim! Doğrusu ben onu kız doğurdum. Ben ona Meryem adını verdim; onu ve soyunu kovulmuş şeytandan sana sığındırıyorum.» (36) Bunun üzerine Rabbi onu güzel bir kabulle kabul buyurdu, onu güzel bir nebat gibi yetiştirdi ve bakımını Zekeriyyâ'ya verdi. Zekeriyyâ ne zaman onun yanına mihraba girse yanında bir rızık bulurdu: «Ey Meryem! Bu sana nereden?» derdi. O da: «Bu, Allah katındandır. Şüphesiz Allah dilediğine hesapsız rızık verir» derdi. (37)”

آلَ إِبْراهِيمَ إسماعيل وإسحاق وأولادهما. وآلَ عِمْرانَ موسى وهرون ابنا عمران ابن يصهر. وقيل عيسى ومريم بنت عمران بن ماثان، وبين العمرانين ألف وثمانمائة سنة.

{ آلَ إِبْراهِيمَ } “İbrâhim ailesi”, İsmâil, İshak ve onların evlatlarıdır. { وَآلَ عِمْرانَ } “ve İmrân ailesi” ise Yashar oğlu İmrân'ın oğulları Mûsâ ve Hârûn'dur. Bir görüşe göre Îsâ ve Mâsân oğlu İmrân'ın kızı Meryem'dir; bu iki İmrân arasında bin sekiz yüz yıl vardır.

وذُرِّيَّةً بدل من آل إبراهيم وآل عمران بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ يعنى أنّ الآلين ذرّية واحدة متسلسلة بعضها متشعب من بعض: موسى وهرون من عمران، وعمران من يصهر، ويصهر من فاهث، وفاهث من لاوى، ولاوى من يعقوب، ويعقوب من إسحاق. وكذلك عيسى ابن مريم

{ ذُرِّيَّةً } “bir nesil olarak” [ifadesi], İbrâhim ailesi ve İmrân ailesinden bedeldir. { بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ } “birbirinden [gelen]” [ifadesi], bu iki ailenin birbiri ardınca gelen, birbirinden türemiş tek bir nesil olduğu anlamına gelir: Mûsâ ve Hârûn İmrân'dan, İmrân Yashar'dan, Yashar Fâhis'ten, Fâhis Lâvî'den, Lâvî Ya'kûb'dan, Ya'kûb da İshak'tandır. Meryem oğlu Îsâ da böyledir,

بنت عمران بن ماثان بن سليمان بن داود بن ايشا بن يهوذا بن يعقوب بن إسحاق. وقد دخل في آل إبراهيم رسول اللَّه ﷺ. وقيل بعضها من بعض في الدين، كقوله تعالى (الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ) . وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ يعلم من يصلح للاصطفاء، أو يعلم أنّ بعضهم من بعض في الدين. أو سميع عليم لقول امرأة عمران ونيتها. وإِذْ منصوب به.

İshak oğlu Ya'kûb oğlu Yehûzâ oğlu Îşâ oğlu Dâvûd oğlu Süleyman oğlu Mâsân oğlu İmrân'ın kızı [Meryem'dendir]. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de İbrâhim ailesine dâhildir. Bir görüşe göre dinde birbirinden [oldukları anlamına gelir]; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { الْمُنافِقُونَ وَالْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ } “Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerindendir”. { وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Allah her şeyi işitendir, her şeyi bilendir”; seçilmeye kimin lâyık olduğunu bilir yahut onların dinde birbirinden olduklarını bilir. Ya da İmrân'ın karısının sözünü işiten ve niyetini bilendir. { إِذْ } “Hani” [zarfı] bununla mensuptur.

وقيل: بإضمار اذكر. وامرأة عمران هي امرأة عمران بن ماثان، أمّ مريم البتول، جدّة عيسى ﵇، وهي حنة بنت فاقوذ. وقوله إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ على أثر قوله: (وَآلَ عِمْرانَ) مما يرجح أنّ عمران هو عمران بن ماثان جدّ عيسى، والقول الآخر يرجحه أن موسى يقرن بإبراهيم كثيراً في الذكر. فإن قلت: كانت لعمران بن يصهر بنت اسمها مريم أكبر من موسى وهرون، ولعمران بن ماثان مريم البتول، فما أدراك أن عمران هذا هو أبو مريم البتول دون عمران أبى مريم التي هي أخت موسى وهرون؟ قلت: كفى بكفالة زكريا دليلا على أنه عمران أبو البتول، لأن زكريا بن آذن وعمران بن ماثان كانا في عصر واحد، وقد تزوّج زكريا بنته إيشاع أخت مريم فكان يحيى وعيسى ابني خالة. روى أنها كانت عاقراً لم تلد إلى أن عجزت، فبينا هي في ظل شجرة بصرت بطائر يطعم فرخاً له فتحرّكت نفسها للولد وتمنته، فقالت: اللهم إن لك علىّ نذراً شكراً إن رزقتني ولداً أن أتصدق به على بيت المقدس فيكون من سدنته وخدمه، فحملت بمريم وهلك عمران وهي حامل مُحَرَّراً معتقاً لخدمة بيت المقدس لا يدَ لي عليه ولا أستخدمه ولا أشغله بشيء، وكان هذا النوع من النذر مشروعا عندهم. وروى أنهم كانوا ينذرون هذا النذر، فإذا بلغ الغلام خير بين أن يفعل وبين أن لا يفعل. وعن الشعبي (مُحَرَّراً) مخلصاً للعبادة، وما كان التحرير إلا للغلمان، وإنما بنت الأمر على التقدير، أو طلبت أن ترزق ذكراً فَلَمَّا وَضَعَتْها الضمير لما في بطني ، وإنما أنث على المعنى لأن ما في بطنها كان أنثى في علم اللَّه، أو على تأويل الحبلة أو النفس أو النسمة. فإن قلت: كيف جاز انتصاب أُنْثى حالا من الضمير في وضعتها وهو كقولك وضعت الأنثى أنثى؟ قلت: الأصل: وضعته أنثى، وإنما أنث لتأنيث الحال لأن الحال وذا الحال لشيء واحد، كما أنث الاسم في ما كانت أمّك لتأنيث الخبر. ونظيره قوله تعالى: (فَإِنْ كانَتَا اثْنَتَيْنِ) وأمّا على تأويل الحبلة أو النسمة فهو ظاهر، كأنه قيل: إنى وضعت الحبلة أو النسمة

Bir görüşe göre [başında] { اذْكُرْ } [“Hatırla!” fiilinin] takdiri iledir. İmrân'ın karısı ise Mâsân oğlu İmrân'ın karısı, betûl (kendini ibadete adayan iffetli) Meryem'in annesi ve Îsâ aleyhisselâm'ın anneannesidir; o da Fâkûz kızı Hanne'dir. { وَآلَ عِمْرَانَ } buyruğunun hemen ardından { إِذْ قَالَتِ امْرَأَتُ عِمْرَانَ } “Hani İmrân'ın karısı şöyle demişti...” buyurulması, bu İmrân'ın Îsâ'nın dedesi olan Mâsân oğlu İmrân olduğu [görüşünü] tercih ettiren hususlardandır. Diğer görüşü ise Mûsâ'nın [Kur'an'daki] zikirde İbrâhim ile sık sık birlikte anılması desteklemektedir. Şayet: "Yashar oğlu İmrân'ın, Mûsâ ve Hârûn'dan büyük Meryem adında bir kızı vardı; Mâsân oğlu İmrân'ın da Betûl Meryem'i vardı. Öyleyse buradaki İmrân'ın, Mûsâ ve Hârûn'un kız kardeşi olan Meryem'in babası İmrân değil de Betûl Meryem'in babası İmrân olduğunu nereden biliyorsun?" dersen, derim ki: Zekeriyyâ'nın [Meryem'in] bakımını üstlenmesi, onun Betûl Meryem'in babası İmrân olduğuna delil olarak yeterlidir. Zira Âzen oğlu Zekeriyyâ ile Mâsân oğlu İmrân aynı asırda yaşamışlardı. Zekeriyyâ, onun kızı [ve] Meryem'in kız kardeşi olan Îşâ' ile evlenmişti; dolayısıyla Yahyâ ile Îsâ teyze çocukları idiler. Rivayet edildiğine göre [Hanne] kısırdı, yaşlanıncaya kadar doğurmamıştı. Bir ağacın gölgesinde bulunduğu sırada yavrusunu doyuran bir kuş gördü; bunun üzerine içinde çocuk [sevgisi] uyandı ve onu arzuladı. Şöyle dua etti: "Allahım! Bana bir çocuk lütfedersen, şükür olarak onu Beytülmakdis'e adayıp bağışlamak ve böylece onun mâbed hizmetkârlarından ve görevlilerinden olması boynumun borcu olsun." Derken Meryem'e hamile kaldı; o hamile iken de İmrân vefat etti. { مُحَرَّرًا } “hür kılınmış olarak” [ifadesi], Beytülmakdis'in hizmetine tahsis edilmiş, üzerinde hiçbir hakkım ve tasarrufum bulunmayan, kendi işlerimde çalıştırmayacağım ve hiçbir şeyle meşgul etmeyeceğim [şekilde] demektir. Bu tür adaklar onların şeriatında meşru idi. Rivayet olunduğuna göre onlar bu adağı adarlar, çocuk büluğa erdiğinde ise [mâbed hizmetine devam edip] etmemek konusunda serbest bırakılırdı. Şa'bî'den [nakledildiğine göre] { مُحَرَّرًا }, “ibadete tahsis edilmiş” demektir. Hür kılma (mâbede vakfetme) ise yalnızca erkek çocukları için söz konusuydu. O [kadın], bu işi ya bir varsayım üzerine bina etmişti ya da kendisine bir erkek çocuk verilmesini istemişti. { فَلَمَّا وَضَعَتْهَا } “Fakat onu doğurunca...” [ifadesindeki] zamir, { مَا فِي بَطْنِي } [ifadesine] aittir. [Lafzen müzekker olan "mâ"ya dönen zamirin] müennes kılınması mana itibarıyladır; çünkü karnındaki, Allah'ın ilminde dişiydi. Yahut habele (gebelik mahsulü), nefs (can) veya neseme (insan/ruh) kelimelerinin teviliyledir. Şayet: "{ أُنْثَىٰ } [kelimesinin] { وَضَعَتْهَا } içindeki zamirden hâl (durum belirteci) olarak nasb edilmesi nasıl caiz olur? Zira bu, 'Dişiyi dişi olarak doğurdum' demek gibi [anlamsız] olur?" dersen, derim ki: Aslı { وضعته أنثى } [şeklinde olup zamirin müzekker olmasıdır]. Ancak hâl ile zü'l-hâl (hâlin sahibi) aynı şey olduğundan, hâlin müennesliği sebebiyle [zamir de] müennes kılınmıştır; nitekim { مَا كَانَتْ أُمُّكِ } [ifadesinde de] ismin müennes kılınması haberin müennes olmasından ötürüdür. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: { فَإِنْ كَانَتَا اثْنَتَيْنِ } “Eğer iki kız iseler...” buyruğudur. Habele veya neseme teviline göre ise [durum zaten] açıktır; sanki: "Ben gebeliği yahut canı dişi olarak doğurdum" denilmiş gibidir.

أنثى. فإن قلت: فلم قالت: إنى وضعتها أنثى وما أرادت إلى هذا القول؟ قلت: قالته تحسراً على ما رأت من خيبة رجائها وعكس تقديرها، فتحزنت إلى ربها لأنها كانت ترجو وتقدر أن تلد ذكراً، ولذلك نذرته محرّراً للسدانة. ولتكلمها بذلك على وجه التحسر والتحزن قال اللَّه تعالى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ تعظيما لموضوعها وتجهيلا لها بقدر ما وهب لها منه. ومعناه: واللَّه أعلم بالشيء الذي وضعت وما علق به من عظائم الأمور، وأن يجعله وولده آية للعالمين وهي جاهلة بذلك لا تعلم منه شيئا، فلذلك تحسرت. وفي قراءة ابن عباس: (وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ) على خطاب اللَّه تعالى لها أى أنك لا تعلمين قدر هذا الموهوب وما علم اللَّه من عظم شأنه وعلوّ قدره. وقرئ:

Şayet: 'Niçin «Ben onu kız doğurdum» dedi ve bu sözle neyi kastetti?' dersen, derim ki: Umudunun boşa çıktığını ve tahmininin aksine tecelli ettiğini görünce bunu bir hayıflanma olarak söyledi; böylece Rabbine sitemkâr bir hüzünle yöneldi. Çünkü o bir erkek doğurmayı umuyor ve tahmin ediyordu; nitekim onu mâbed hizmeti için hür kılınmış olarak adamıştı. O bu sözü hayıflanma ve hüzünlenme sadedinde söylediği için Allah Teâlâ, doğurduğu çocuğun şanını yüceltmek ve kendisine bahşedilen şeyin kadrini ona bildirmek üzere { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ } “Allah onun ne doğurduğunu daha iyi bildiği halde” buyurdu. Bunun anlamı şudur: Allah, onun doğurduğu şeyi ve ona taalluk eden büyük işleri, onu ve çocuğunu âlemlere bir âyet kılacağını pek iyi bilmektedir; o ise bundan habersiz olup hiçbir şey bilmemektedir, işte bu yüzden hayıflanmıştır. İbn Abbâs'ın kıraatinde { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعْتِ } şeklinde Allah Teâlâ'nın ona hitabı olarak okunmuştur; yani 'Sen bu bağışlanan çocuğun kadrini ve Allah'ın onun şanının büyüklüğü ve makamının yüceliği hakkında bildiklerini bilemezsin' demektir. Şöyle de okunmuştur:

وضعت. بمعنى: ولعلّ للَّه تعالى فيه سراً وحكمة، ولعلّ هذه الأنثى خير من الذكر تسلية لنفسها.

Kendi nefsini teselli etmek maksadıyla 'vada'tü' (doğurdum) şeklinde okunmuştur; bu durumda mana: 'Kimbilir, belki de Allah Teâlâ'nın bunda bir sırrı ve hikmeti vardır ve belki de bu dişi çocuk erkekten daha hayırlıdır' demek olur.

فإن قلت: فما معنى قوله وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى؟ قلت: هو بيان لما في قوله: (وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ) من التعظيم للموضوع والرفع منه، ومعناه: وليس الذكر الذي طلبت كالأنثى التي وهبت لها، واللام فيهما للعهد. فإن قلت: علام عطف قوله وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ؟ قلت: هو عطف على إنى وضعتها أنثى، وما بينهما جملتان معترضتان، كقوله تعالى: وإنه لقسم لو تعلمون عظيم. فإن قلت: فلم ذكرت تسميتها مريم لربها؟ قلت: لأن مريم في لغتهم بمعنى العابدة ، فأرادت بذلك التقرب والطلب إليه أن يعصمها حتى يكون فعلها مطابقاً لاسمها، وأن يصدق فيها ظنها بها. ألا ترى كيف أتبعته طلب الإعاذة لها ولولدها من الشيطان وإغوائه. وما يروى من الحديث «ما من مولود يولد

Şayet: '{ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى } “Erkek, kız gibi değildir” sözünün anlamı nedir?' dersen, derim ki: Bu, { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ } “Oysa Allah onun ne doğurduğunu daha iyi bilmektedir” ifadesinde yer alan, doğurulan çocuğun yüceltilmesini ve kadrinin artırılmasını açıklayan bir ifadedir. Anlamı şudur: [İmrân’ın eşinin mâbed hizmeti için] talep ettiği erkek çocuk, kendisine bağışlanan kız çocuğu gibi [üstün ve faziletli] değildir. Her iki kelimedeki harf-i tarif (el-) de ahd (zihinlerde bilinen belirli kişi) içindir. Şayet: '{ وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ } “Ve ben ona Meryem adını verdim” sözü nereye atfedilmiştir?' dersen, derim ki: Bu söz, { إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى } “Ben onu kız doğurdum” sözüne atfedilmiştir; aralarındaki iki cümle ise Yüce Allah'ın { وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ } “Bilseniz, gerçekten bu büyük bir yemindir” ayetinde olduğu gibi ara cümlelerdir (cümle-i mu'teriza). Şayet: 'Peki, çocuğa Meryem adını verdiğini niçin Rabbine arz etti?' dersen, derim ki: Çünkü Meryem onların dilinde 'ibadet eden kadın' (âbide) anlamına gelmektedir. Dolayısıyla kadın bununla [Rabbine] yakınlaşmayı ve fiilinin ismine uygun düşmesi, kızı hakkındaki hüsnüzannının gerçekleşmesi için onu korumasını O'ndan niyaz etmeyi amaçlamıştır. Baksana, hemen ardından kendisini ve soyunu şeytandan ve onun saptırmasından koruması talebini nasıl da eklemiştir! Rivayet edilen şu hadise gelince: « ما من مولود يولد... » “[Doğan hiçbir çocuk yoktur ki...]”

إلا والشيطان يمسه حين يولد فيستهلّ صارخاً من مس الشيطان إياه، إلا مريم وابنها» فاللَّه أعلم بصحته. فإن صح فمعناه أن كل مولود يطمع الشيطان في إغوائه إلا مريم وابنها، فإنهما كانا معصومين، وكذلك كل من كان في صفتهما كقوله تعالى: (لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ) واستهلاله صارخاً من مسه تخييل وتصوير لطمعه فيه، كأنه يمسه ويضرب بيده عليه ويقول: هذا ممن أغويه، ونحوه من التخييل قول ابن الرومي:

doğduğu anda mutlaka şeytan dokunur; çocuk da şeytanın kendisine dokunmasından ötürü feryat ederek ağlar; Meryem ve oğlu müstesna» hadisine gelince, sıhhatini Allah bilir. Şayet sahih ise bunun anlamı şudur: Şeytan, Meryem ve oğlu müstesna her doğan çocuğu saptırmaya tamah eder; çünkü o ikisi masum idiler. Aynı şekilde onların sıfatında olan herkes de böyledir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } “İçlerinden ihlâsa erdirilmiş kulların hariç, onların hepsini mutlaka azdıracağım”. Şeytanın dokunmasından ötürü çocuğun feryat ederek ağlaması ise şeytanın ona tamah edişini tasvir ve tahayyül ettirmektir; sanki ona dokunup eliyle vurmakta ve: 'Bu da azdıracaklarımdandır' demektedir. Bu kabil tahayyüle İbnü'r-Rûmî'nin şu sözü örnektir:

لِمَا تُؤْذِنُ الدُّنْيَا بِهِ مِنْ صُرُوفِهَا … يَكُونُ بُكَاءُ الطِّفْلِ سَاعَةَ يُولَدُ

Dünyanın felaketlerini haber vermesi sebebiyledir … Çocuğun doğduğu andaki ağlaması

وأما حقيقة المس والنخس كما يتوهم أهل الحشو فكلا، ولو سلط إبليس على الناس ينخسهم لامتلأت الدنيا صراخا وعياطا مما يبلونا به من نخسه فَتَقَبَّلَها رَبُّها فرضي بها في النذر مكان الذكر بِقَبُولٍ حَسَنٍ فيه وجهان: أحدهما أن يكون القبول اسم ما تقبل به الشيء كالسعوط واللدود، لما يسعط به ويلد، وهو اختصاصه لها بإقامتها مقام الذكر في النذر، ولم يقبل قبلها أنثى في ذلك، أو بأن تسلمها من أمّها عقيب الولادة قبل أن تنشأ وتصلح للسدانة. وروى أن حنة حين ولدت مريم، لفتها في خرقة وحملتها إلى المسجد، ووضعتها عند الأحبار أبناء هرون، وهم في بيت المقدس كالحجبة في الكعبة، فقالت لهم: دونكم هذه النذيرة فتنافسوا فيها لأنها كانت بنت إمامهم وصاحب قربانهم، وكانت بنو ماثان رءوس بنى إسرائيل وأحبارهم وملوكهم، فقال لهم زكريا: أنا أحق بها، عندي خالتها . فقالوا: لا حتى نقترع عليها، فانطلقوا- وكانوا سبعة وعشرين- إلى نهر، فألقوا فيه أقلامهم، فارتفع قلم زكريا فوق الماء ورسبت أقلامهم، فتكفلها. والثاني: أن يكون مصدراً على تقدير حذف المضاف بمعنى: فتقبلها بذي قبول حسن،

Haşviyye'nin vehmettiği gibi [fiziksel] dokunmanın ve dürtmenin hakikati ise kesinlikle söz konusu değildir. Şayet İblis insanları dürtmek üzere üzerlerine musallat kılınmış olsaydı, onun dürtmesiyle bizi müptela kıldığı şeyden ötürü dünya feryat ve çığlıklarla dolardı. { فَتَقَبَّلَها رَبُّها } “Bunun üzerine Rabbi onu kabul buyurdu” yani adakta erkek yerine onu kabul etmeye razı oldu. { بِقَبُولٍ حَسَنٍ } “Güzel bir kabul ile” [ifadesinde] iki vecih vardır: Birincisi, seût (buruna çekilen ilaç) ve ledûd (ağızdan verilen ilaç) kelimelerinin buruna ve ağıza akıtılan ilaçların ismi olması gibi, 'kabûl' de bir şeyin kendisiyle kabul edildiği şeyin ismi olur. Bu da adakta erkek yerine ikame edilerek [Rabbinin] onu [bu adağa] tahsis etmesidir ki ondan önce bu hususta hiçbir dişi kabul edilmemişti; ya da henüz büyüyüp mabede hizmet etmeye elverişli hale gelmeden önce, doğumunun hemen ardından annesinden teslim almasıdır. Rivayet edildiğine göre Hanne, Meryem'i doğurduğunda onu bir beze sarıp mescide götürdü ve Harun soyundan gelen din âlimlerinin (ahbâr) yanına bıraktı. Onlar Beytülmakdis'te, Kâbe'deki perdedarlar (hacebe) gibiydiler. Onlara: "İşte adanan çocuk, alın!" dedi. Onlar da kendi imamlarının ve kurban takdimcilerinin kızı olması sebebiyle onun bakımını üstlenmek için birbirleriyle çekiştiler. Mâsân oğulları İsrâiloğullarının önderleri, âlimleri ve hükümdarlarıydı. Zekeriyyâ onlara: "Ona ben daha layığım, zira teyzesi benim yanımdadır" dedi. Onlar ise: "Hayır, aramızda kura çekmedikçe olmaz" dediler. Hep birlikte —ki yirmi yedi kişiydiler— bir nehre gidip kalemlerini oraya attılar. Zekeriyyâ'nın kalemi suyun üstüne çıktı, onların kalemleri ise battı; böylece bakımını o üstlendi. İkinci vecih ise; muzâfın hazfedildiği takdiriyle bir masdar olmasıdır; yani: "Onu güzel bir kabul sahibi [olan bir muamele] ile kabul buyurdu" manasındadır,

أى بأمر ذى قبول حسن وهو الاختصاص. ويجوز أن يكون معنى (فتقبلها) فاستقبلها، كقولك:

yani güzel bir kabule sahip bir muamele ile ki o da hususi kılmaktır. { فَتَقَبَّلَها } “onu kabul buyurdu” fiilinin, 'onu karşıladı' (istakbelehâ) manasında olması da caizdir; nitekim:

تعجله بمعنى استعجله، وتقصاه بمعنى استقصاه، وهو كثير في كلامهم، من استقبل الأمر إذا أخذه بأوّله وعنفوانه. قال القطامي:

'teaccelehu'nun 'ista'celehu' (acele etti), 'tekassâhu'nun 'istaksâhu' (iyice araştırdı) manasında olması gibi; bu durum onların kelâmında pek çoktur. Bu da bir işi ilk anından ve tazeliğinden itibaren karşılayıp almak manasındaki 'istakbele'l-emre' ifadesindendir. Katâmî şöyle demiştir:

وَخَيْرُ الأَمْرِ مَا اسْتَقْبَلْتَ مِنْهُ … وَلَيْسَ بِأَنْ تَتَبَّعَهُ اتِّبَاعَا

İşin en hayırlısı, başlangıcında karşıladığın iştir … Yoksa onun peşine düşüp ardınca gitmek değildir

ومنه المثل «خذ الأمر بقوابله» أى فأخذها في أوّل أمرها حين ولدت بقبول حسن وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً مجاز عن التربية الحسنة العائدة عليها بما يصلحها في جميع أحوالها. وقرئ: وكفلها زكرياء، بوزن وعملها وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا بتشديد الفاء ونصب زكرياء، الفعل للَّه تعالى بمعنى:

«İşi başlangıçlarından yakala» meseli de bundandır; yani onu daha ilk doğduğu anda güzel bir kabulle karşılayıp aldı. { وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً } “Ve onu güzel bir nebat gibi yetiştirdi”, onun her halini ıslah edecek şekilde dönüp gelen güzel terbiyeden kinayedir. 'Ve keffelehâ Zekeriyyâü' şeklinde, 've amilehâ' vezninde de okunmuştur. { وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا } “ve Zekeriyyâ'yı onun bakımına memur etti” kıraatinde fâ harfinin şeddelenmesi ve 'Zekeriyyâ' kelimesinin nasbı ile fiil Allah Teâlâ'ya aittir; yani:

وضمها إليه وجعله كافلا لها وضامناً لمصالحها. ويؤيدها قراءة أبىّ: وأكفلها، من قوله تعالى (فَقالَ أَكْفِلْنِيها) وقرأ مجاهد: فتقبلها ربها، وأنبتها، وكفلها، على لفظ الأمر في الأفعال الثلاثة، ونصب ربها، تدعو بذلك، أى فاقبلها يا ربها وربها، واجعل زكريا كافلا لها. قيل بنى لها زكريا محرابا في المسجد، أى غرفة يصعد إليها بسلم. وقيل المحراب أشرف المجالس ومقدّمها، كأنها وضعت في أشرف موضع من بيت المقدس. وقيل: كانت مساجدهم تسمى المحاريب. وروى أنه كان لا يدخل عليها إلا هو وحده، وكان إذا خرج غلق عليها سبعة أبواب وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً كان رزقها ينزل عليها من الجنة ولم ترضع ثديا قط، فكان يجد عندها فاكهة الشتاء في الصيف وفاكهة الصيف في الشتاء أَنَّى لَكِ هذا من أين لك هذا الرزق الذي لا يشبه أرزاق الدنيا وهو آت في غير حينه والأبواب مغلقة عليك لا سبيل للداخل به إليك؟ قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فلا تستبعد. قيل تكلمت وهي صغيرة كما تكلم عيسى وهو في المهد. وعن النبي ﷺ: أنه جاع في زمن قحط فأهدت له فاطمة رضى اللَّه عنها رغيفين وبضعة لحم آثرته بها، فرجع بها إليها وقال: هلمى يا بنية فكشفت عن الطبق فإذا هو مملوء خبزاً ولحماً، فبهتت وعلمت أنها نزلت من عند اللَّه، فقال لها ﷺ: أنى لك هذا؟ فقالت:

Onu Zekeriyyâ'ya ilhak etti, Zekeriyyâ'yı onun kefili ve maslahatlarının güvencesi kıldı. Bunu Übeyy'in, Yüce Allah'ın { فَقالَ أَكْفِلْنِيها } “Onu bana ver” buyruğundan hareketle 've ekfelehâ' şeklindeki kıraati de destekler. Mücâhid ise bu üç fiili emir lafzıyla ve 'Rabbehe'yi nasb ile dua maksadıyla: 'Fe-tekabbelhâ Rabbehâ ve enbithâ ve keffilhâ' şeklinde okumuştur; yani 'Ey onun Rabbi, onu kabul et, onu güzel yetiştir ve Zekeriyyâ'yı ona kefil kıl.' Denildiğine göre Zekeriyyâ mescidde onun için bir mihrab, yani merdivenle çıkılan bir oda inşa etti. Bir görüşe göre mihrab, meclislerin en şereflisi ve en önde olanıdır; sanki Meryem Beytü'l-Makdis'in en şerefli yerine konulmuştur. Bir görüşe göre de onların mescidlerine mihrablar denilirdi. Rivayet edildiğine göre onun yanına sadece Zekeriyyâ girerdi; dışarı çıktığında da üzerine yedi kapı kilitlerdi. { وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً } “Yanında bir rızık bulurdu”; onun rızkı cennetten inerdi ve hiçbir zaman meme emmemişti. Yaz mevsiminde onun yanında kış meyvesi, kış mevsiminde de yaz meyvesi bulurdu. { أَنَّى لَكِ هذا } “Bu sana nereden geldi?”, yani 'Dünya rızıklarına benzemeyen, vaktinin dışında gelen ve kapılar üzerine kilitliyken içeriye onu getirecek kimsenin yolu yokken bu rızık sana nereden geldi?' { قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “O da: «Bu, Allah katındandır» derdi”; yani bunu uzak bir ihtimal görme. Denildiğine göre Îsâ beşikteyken konuştuğu gibi, Meryem de küçük yaştayken konuşmuştu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre: Bir kıtlık zamanında kendisi acıkmıştı; Fâtıma radıyallâhu anhâ da onu nefsine tercih ederek kendisine iki somun ekmek ile bir parça et hediye etti. Resûlullah bunlarla beraber onun yanına dönüp: «Kızım, gel!» dedi. Tabağın örtüsünü açınca içinin ekmek ve etle dopdolu olduğunu gördü; hayretler içinde kaldı ve bunun Allah katından indiğini anladı. sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Bu sana nereden geldi?» diye sordu. Fâtıma:

هو من عند اللَّه، إن اللَّه يرزق من يشاء بغير حساب. فقال ﵊: الحمد للَّه الذي

«O, Allah katındandır. Şüphesiz Allah dilediğine hesapsız rızık verir» [dedi]. Bunun üzerine [Resûlullah] aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Hamdolsun o Allah'a ki...

جعلك شبيهة سيدة نساء بنى إسرائيل، ثم جمع رسول اللَّه ﷺ علىّ بن أبى طالب والحسن والحسين وجميع أهل بيته، فأكلوا عليه حتى شبعوا وبقي الطعام كما هو، فأوسعت فاطمة على جيرانها. إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ من جملة كلام مريم ﵍، أو من كلام رب العزّة عزّ من قائل بِغَيْرِ حِسابٍ بغير تقدير لكثرته، أو تفضلا بغير محاسبة ومجازاة على عمل بحسب الاستحقاق.

İsrâiloğulları kadınlarının hanımefendisine benzeten Allah'a hamdolsun» buyurdu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ali b. Ebî Tâlib'i, Hasan'ı, Hüseyin'i ve bütün Ehl-i Beyt'ini topladı; doyuncaya kadar o yemekten yediler ve yemek olduğu gibi kaldı. Fâtıma da komşularına bolca dağıttı. { إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ } “Şüphesiz Allah rızık verir” ifadesi Meryem aleyhisselâm'ın sözünün bir parçasıdır; yahut şanı yüce İzzet Rabbi'nin kelâmındandır. { بِغَيْرِ حِسابٍ } “Hesapsız”, çokluğundan ötürü takdir ve ölçüye sığmayacak şekilde demektir; yahut hak edişe göre bir amele karşılık veya hesap olmaksızın sırf bir lütuf olarak demektir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٣٨ الى ٤١]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 38-41]

هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعاءِ (٣٨) فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ وَهُوَ قائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَسَيِّداً وَحَصُوراً وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (٣٩) قالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عاقِرٌ قالَ كَذلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ ما يَشاءُ (٤٠) قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قالَ آيَتُكَ أَلاَّ تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ إِلاَّ رَمْزاً وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيراً وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ (٤١)

“Orada Zekeriyyâ Rabbine dua etti: «Rabbim! Bana katından tertemiz bir soy bağışla; şüphesiz sen duayı hakkıyla işitensin» dedi. (38) O, mihrapta durmuş namaz kılarken melekler ona şöyle seslendi: «Allah sana, Allah'tan gelen bir kelimeyi doğrulayıcı, efendi, nefsine hâkim ve salihlerden bir peygamber olarak Yahyâ'yı müjdeliyor.» (39) «Rabbim! İyice yaşlanmışken ve karım da kısırken benim nasıl bir oğlum olabilir?» dedi. [Melek de:] «Öyledir; Allah dilediğini yapar» dedi. (40) [Zekeriyyâ:] «Rabbim! Bana bir alâmet göster» dedi. [Allah:] «Senin alâmetin, işaretleşme dışında insanlarla üç gün konuşamamandır. Rabbini çokça an, akşam ve sabah O'nu tesbih et» buyurdu. (41)”

هُنالِكَ في ذلك المكان حيث هو قاعد عند مريم في المحراب أو في ذلك الوقت، فقد يستعار هنا وثم وحيث للزمان. لما رأى حال مريم في كرامتها على اللَّه ومنزلتها، رغب في أن يكون له من ايشاع ولد مثل ولد أختها حنة في النجابة والكرامة على اللَّه، وإن كانت عاقراً عجوزاً فقد كانت أختها كذلك. وقيل لما رأى الفاكهة في غير وقتها انتبه على جواز ولادة العاقر ذُرِّيَّةً ولداً. والذرية يقع على الواحد والجمع سَمِيعُ الدُّعاءِ مجيبه. قرئ: فناداه الملائكة. وقيل: ناداه جبريل ﵇، وإنما قيل الملائكة على قولهم: فلان يركب الخيل أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ) بالفتح على بأن اللَّه، وبالكسر على إرادة القول. أو لأن النداء نوع من القول.

{ هُنالِكَ } “Orada”, mihrapta Meryem'in yanında oturduğu o mekânda demektir; yahut o vakitte anlamına gelir. Zira 'hünâ', 'sümme' ve 'haysü' kelimeleri bazen zaman için istiare yoluyla kullanılır. Meryem'in Allah katındaki kerametini ve makamını görünce, her ne kadar kısır ve yaşlı bir kadın olsa da —çünkü kız kardeşi de öyleydi— Îşâ'dan, kız kardeşi Hanne'nin çocuğu gibi necip ve Allah katında değerli bir çocuğunun olmasını arzuladı. Bir görüşe göre mevsimsiz meyveyi görünce, kısır bir kadının doğurmasının caiz olduğuna intikal etti. { ذُرِّيَّةً } “bir soy”, yani çocuk demektir. Zürriyet kelimesi tekil için de çoğul için de kullanılır. { سَمِيعُ الدُّعاءِ } “duayı hakkıyla işitensin”, yani icabet edensin. 'Fe-nâdâhu'l-melâiketü' şeklinde de okunmuştur. Bir görüşe göre ona seslenen Cebrâil aleyhisselâm'dır; 'falanca atlara biniyor' sözlerinde olduğu gibi [cins kastedilerek] 'melekler' denilmiştir. { أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ } ifadesi, 'bi-enne' (şüphesiz Allah) takdiriyle fetha ile; söz irade edilerek veya nida bir nevi söz olduğu için kesre ile ('inne') de okunmuştur.

وقرئ: يبشرك، ويبشرك، من بشره وأبشره. ويبشرك»

'Yubeşşiruke' (şeddesiz ve ötreli) ve 'beşşera' ile 'ebşera' fiillerinden 'yübeşşiruke' şeklinde okunmuştur. Ayrıca 'yebaşşiruke' «

، بفتح الياء من بشره. ويحيى إن كان أعجمياً وهو الظاهر فمنع صرفه للتعريف والعجمة كموسى وعيسى، وإن كان عربياً فللتعريف

[...], 'beşera' fiilinden [türeyerek] yâ harfinin fethasıyla [yebşeruke şeklinde de okunmuştur]. Yahyâ [kelimesine gelince], şayet a'cemî (yabancı kökenli) bir isim ise —ki zâhir olan da budur— Mûsâ ve Îsâ gibi alem ve ucme (yabancı kökenli özel isim olma) sebebiyle gayrimunsarıftır (tenvin ve kesre kabul etmez). Şayet Arapça ise alem [olması]

ووزن الفعل كيعمر مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ مصدّقا بعيسى مؤمناً به. قيل هو أول من آمن به، وسمى عيسى «كلمة» لأنه لم يوجد إلا بكلمة اللَّه وحدها، وهي قوله: (كُنْ) من غير سبب آخر.

ve 'ya'muru' gibi fiil vezninde olması sebebiyledir. { مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan gelen bir kelimeyi doğrulayıcı olarak”, Îsâ'yı tasdik edici ve ona iman edici olarak [demektir]. Denildiğine göre Îsâ'ya ilk iman eden odur. Îsâ'ya 'Kelime' denilmiştir; çünkü o başka hiçbir sebep olmaksızın yalnızca Allah'ın { كُنْ } “Ol!” kelimesiyle var olmuştur.

وقيل: مصدّقا بكلمة من اللَّه، مؤمناً بكتاب منه. وسمى الكتاب كلمة، كما قيل كلمة الحويدرة لقصيدته. والسيد: الذي يسود قومه، أى يفوقهم في الشرف. وكان يحيى فائقا لقومه وفائقا للناس كلهم في أنه لم يركب سيئة قط، ويا لها من سيادة. والحصور: الذي لا يقرب النساء حصراً لنفسه أى منعا لها من الشهوات. وقيل هو الذي لا يدخل مع القوم في الميسر. قال الأخطل:

Bir görüşe göre: Allah'tan bir kelimeyi tasdik edici, yani O'ndan gelen bir kitabı tasdik edici demektir. Tıpkı Huveydere'nin kasidesine 'kelimetü'l-Huveydere' denmesi gibi kitaba da kelime denilmiştir. 'Seyyid': Kavmine önderlik eden, yani şerefte onları geride bırakan kimsedir. Yahyâ hiçbir günah işlememiş olması bakımından hem kavmini hem de bütün insanları geride bırakmıştır; bu ne yüce bir seyyidliktir! 'Hasûr': Şehevî arzulardan nefsini alıkoyarak (hasr) kadınlara yaklaşmayan kimsedir. Bir görüşe göre kumar meclisinde topluluğa katılmayan kimsedir. Ahtal şöyle demiştir:

وَشَارِبٍ مُرْبِحٍ بِالكأْسِ نَادَمَنِى … لَا بِالْحَصُورِ وَلَا فِيهَا بِسَئَّارِ

Kadehle ikramda bulunan cömert bir içki arkadaşı bana eşlik etti … Ne cimrilik edip kendini çeken ne de kadehte artık bırakan biriydi

فاستعير لمن لا يدخل في اللعب واللهو. وقد روى أنه مرّ وهو طفل بصبيان فدعوه إلى اللعب فقال: ما للعب خلقت مِنَ الصَّالِحِينَ ناشئا من الصالحين، لأنه كان من أصلاب الأنبياء، أو كائنا من جملة الصالحين كقوله: (وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ) . أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ استبعاد من حيث العادة كما قالت مريم وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ كقولهم: أدركته السنّ العالية. والمعنى أثر فىّ الكبر فأضعفنى، وكانت له تسع وتسعون سنة، ولامرأته ثمان وتسعون كَذلِكَ أى يفعل اللَّه ما يشاء من الأفعال العجيبة مثل ذلك الفعل، وهو خلق الولد بين الشيخ الفاني والعجوز العاقر، أو كذلك اللَّه مبتدأ وخبر، أى على نحو هذه الصفة اللَّه، ويفعل ما يشاء بيان له، أى يفعل ما يريد من الأفاعيل الخارقة للعادات آيَةً علامة أعرف بها الحبل لأتلقى النعمة إذا جاءت بالشكر قالَ آيَتُكَ أَلَّا تقدر على تكليم الناس ثَلاثَةَ أَيَّامٍ وإنما خص تكليم الناس ليعلمه أنه يحبس لسانه عن القدرة على تكليمهم خاصة، مع إبقاء قدرته على التكلم بذكر اللَّه، ولذلك قال: (وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيراً وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ) يعنى في أيام عجزك عن تكليم الناس، وهي من الآيات الباهرة. فإن قلت: لم حبس لسانه عن كلام الناس؟ قلت:

Bu kelime oyun ve eğlenceye girmeyen kimse için istiare edilmiştir. Rivayet edildiğine göre Yahyâ çocukken çocukların yanından geçmiş, onlar da kendisini oyuna çağırmış; o ise: «Ben oyun için yaratılmadım» demiştir. { مِنَ الصَّالِحِينَ } “salihlerden”, salihlerin soyundan neşet eden [demektir], çünkü o peygamberlerin sulbündendi; yahut { وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ } “Şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir” buyruğunda olduğu gibi salihler zümresinden olan [demektir]. { أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ } “Benim nasıl bir oğlum olabilir?”, Meryem'in dediği gibi adetler açısından bir uzak görmedir (istib'âd). { وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ } “İyice yaşlanmışken”, 'büyük yaş ona yetişti' demeleri gibidir. Mana: 'İhtiyarlık bana tesir etti ve beni zayıf düşürdü' şeklindedir. Zekeriyyâ doksan dokuz yaşında, karısı ise doksan sekiz yaşındaydı. { كَذلِكَ } “Öyledir”, yani Allah dilediği harikulâde işleri bunun gibi yapar ki o da ömrünün sonuna gelmiş ihtiyar bir erkek ile kısır yaşlı bir kadından çocuk yaratmaktır; yahut 'kezâlike' mübteda, 'Allah' haberdir; yani 'Allah işte bu sıfat üzeredir'; { يَفْعَلُ ما يَشاءُ } “dilediğini yapar” ifadesi ise bunun beyanıdır, yani âdetleri aşan dilediği fiilleri icra eder. { آيَةً } “bir alâmet”, hamileliği kendisiyle bileceğim bir işaret ki nimet geldiğinde onu şükürle karşılayayım. { قالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ } “[Allah:] «Senin alâmetin insanlarla konuşamamandır» buyurdu”. Allah'ı zikretme kabiliyetini onda baki bırakmakla birlikte, özellikle insanlarla konuşma yetisinden dilinin alıkonulacağını bildirmek için insanlarla konuşmayı tahsis etti; nitekim bu sebeple { وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيراً وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ } “Rabbini çokça an, akşam ve sabah O'nu tesbih et”, yani insanlarla konuşmaktan aciz kaldığın günlerde [O'nu an] buyurmuştur; bu da apaçık mucizelerdendir. Şayet: 'Niçin dili insanlarla konuşmaktan alıkonuldu?' dersen, derim ki:

ليخلص المدّة لذكر اللَّه لا يشتغل لسانه بغيره، توفراً منه على قضاء حق تلك النعمة الجسيمة،

[Bu,] söz konusu süreyi tamamen Allah'ın zikrine tahsis etmesi, dili O'ndan başkasıyla meşgul olmaksızın o muazzam nimetin hakkını ifaya bütünüyle yoğunlaşabilmesi içindir.

وشكرها الذي طلب الآية من أجله، كأنه لما طلب الآية من أجل الشكر قيل له: آيتك أن تحبس لسانك إلا عن الشكر. وأحسن الجواب وأوقعه ما كان مشتقا من السؤال. ومنتزعا منه إِلَّا رَمْزاً إلا إشارة بيد أو رأس أو غيرهما وأصله التحرّك. يقال ارتمز: إذا تحرّك. ومنه قيل للبحر الراموز. وقرأ يحيى بن وثاب (إلا رمزاً) بضمتين، جمع رموز كرسول ورسل. وقرئ (رمزاً) بفتحتين جمع رامز كخادم وخدم، وهو حال منه ومن الناس دفعة كقوله:

ve uğruna alâmet istediği şükrü eda etmesi içindir. Sanki o şükretmek için alâmet talep edince kendisine: 'Senin alâmetin, dilinin şükürden başka şeye alıkonulmasıdır' denilmiştir. Cevabın en güzeli ve en yerinde olanı, sorudan türetilen ve ondan süzülüp çıkarılandır. { إِلَّا رَمْزاً } “işaretleşme dışında”, el, baş veya başka bir uzuvla yapılan işaret hariç demektir. Kelimenin aslı harekettir; nitekim kımıldadığı zaman 'irtemeze' denir. Deniz için 'er-Râmûz' denilmesi de bu köktendir. Yahyâ b. Vessâb, 'resûl'ün çoğulunun 'rusül' gelmesi gibi 'remûz'un çoğulu olarak iki ötre ile 'illâ rümuzen' okumuştur. 'Hâdim'in çoğulunun 'hadem' gelmesi gibi 'râmiz'in çoğulu olarak iki fetha ile 'illâ ramezen' şeklinde de okunmuştur; bu da şairin şu sözündeki gibi hem kendisinden hem de insanlardan aynı anda hâldir:

مَتَى مَا تَلْقَنِى فَرْدَيْنِ تَرْجُفْ … رَوَانِفُ ألْيَتَيْكَ وَتُسْتَطَارَا

Ne zaman benimle teke tek karşılaşırsan … Kalçanın etleri titrer ve aklın başından gider

بمعنى إلا مترامزين، كما يكلم الناس الأخرس بالإشارة ويكلمهم. والعشىّ: من حين تزول الشمس إلى أن تغيب. والْإِبْكارِ من طلوع الفجر إلى وقت الضحى. وقرئ: والأبكار، بفتح الهمزة جمع بكر، كسحر وأسحار. يقال: أتيته بكراً بفتحتين. فإن قلت: الرمز ليس من جنس الكلام فكيف استثنى منه؟ قلت: لما أدّى مؤدّى الكلام وفهم منه ما يفهم منه سمى كلاما ويجوز أن يكون استثناء منقطعا.

Yani dilsiz birinin insanlarla işaretle konuşması ve insanların da onunla işaretleşmesi gibi 'karşılıklı işaretleşerek' manasındadır. 'Aşiyy' (akşam), güneşin zevalinden batışına kadar olan vakittir. { الْإِبْكارِ } “sabah” ise fecrin doğuşundan kuşluk vaktine kadar olan zamandır. 'Sehar'ın çoğulunun 'eshâr' gelmesi gibi 'beker'in çoğulu olarak hemzenin fethasıyla 've'l-ebkâri' şeklinde de okunmuştur; nitekim iki fetha ile 'eteytühü bekaren' (ona sabahleyin geldim) denir. Şayet: 'İşaret (remz) kelâm cinsinden olmadığı halde nasıl ondan istisna edilmiştir?' dersen, derim ki: Kelâmın gördüğü işi görüp kelâmdan anlaşılan şey ondan da anlaşıldığı için ona kelâm adı verilmiştir; ayrıca bunun munkatı' bir istisna olması da caizdir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٤٢ الى ٤٣]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 42-43]

وَإِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفاكِ عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ (٤٢) يا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ (٤٣)

“Hani melekler: «Ey Meryem! Şüphesiz Allah seni seçti, seni tertemiz kıldı ve seni âlemlerin kadınlarına üstün eyledi. (42) Ey Meryem! Rabbine divan dur, secde et ve rükû edenlerle birlikte rükû et» demişti. (43)”

يا مَرْيَمُ روى أنهم كلوها شفاها معجزة لزكريا أو إرهاصا لنبوّة عيسى اصْطَفاكِ

{ يا مَرْيَمُ } “Ey Meryem!” Rivayet edildiğine göre [melekler], Zekeriyyâ için bir mûcize yahut Îsâ’nın peygamberliği için bir irhâs (nübüvvet öncesi harikulade hal) olmak üzere onunla bizzat şifahi olarak konuştular. { اصْطَفاكِ } “[Şüphesiz Allah] seni seçti”

أوّلا حين تقبلك من أمك ورباك واختصك بالكرامة السنية وَطَهَّرَكِ مما يستقذر من الأفعال ومما قرفك به اليهود وَاصْطَفاكِ آخرا عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ بأن وهب لك عيسى من غير أب ولم يكن ذلك لأحد من النساء. أمرت بالصلاة بذكر القنوت والسجود لكونهما من هيآت الصلاة وأركانها ثم قيل لها وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ بمعنى: ولتكن صلاتك مع المصلين أى في الجماعة أو انظمى نفسك في جملة المصلين وكوني معهم في عدادهم ولا تكوني في عداد غيرهم. ويحتمل أن يكون في زمانها من كان يقوم ويسجد في صلاته ولا يركع وفيه من يركع، فأمرت بأن تركع مع الراكعين ولا تكون مع من لا يركع.

ilk olarak seni annenden kabul buyurup büyüttüğünde ve seni yüce bir keramete tahsis ettiğinde [seçti]. { وَطَهَّرَكِ } “seni tertemiz kıldı”, çirkin görülen fiillerden ve Yahudilerin sana attığı iftiralardan [temizledi]. { وَاصْطَفاكِ } “ve seni üstün eyledi”, son olarak { عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ } “âlemlerin kadınlarına” babasız bir şekilde sana Îsâ'yı bahşetmek suretiyle [üstün kıldı] ki bu kadınlardan hiç kimseye nasip olmamıştır. Namazın heyetlerinden ve rükünlerinden olmaları sebebiyle kunût ve secdenin zikredilmesiyle ona namaz kılma emredilmiştir. Sonra ona: { وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ } “Rükû edenlerle birlikte rükû et” buyrulmuştur; bunun anlamı şudur: 'Senin namazın namaz kılanlarla beraber, yani cemaat içinde olsun' yahut 'Kendini namaz kılanlar zümresine kat, onlarla beraber onların sayısında yer al; başkalarının sayısında olma.' Onun döneminde namazında kıyam ve secde yapıp rükû etmeyenler ile rükû edenlerin bulunması da muhtemeldir; böylece rükû etmeyenlerle değil, rükû edenlerle birlikte rükû etmesi emredilmiştir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ٤٤]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 44]

ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٤٤)

“[Ey Muhammed!] Bunlar gayb haberlerindendir; bunları sana vahyediyoruz. Meryem'in bakımını hangisi üstlenecek diye kalemlerini atarlarken sen onların yanında değildin; çekiştikleri sırada da onların yanında değildin. (44)”

ذلِكَ إشارة إلى ما سبق من نبإ زكريا ويحيى ومريم وعيسى ﵈، يعنى أن ذلك من الغيوب التي لم تعرفها إلا بالوحي. فإن قلت: لم نفيت المشاهدة وانتفاؤها معلوم بغير شبهة؟

{ ذلِكَ } “Bunlar”, Zekeriyyâ, Yahyâ, Meryem ve Îsâ aleyhimüsselâm'ın geçmişteki haberlerine işarettir; yani bunlar senin ancak vahiy ile bilebileceğin gayb haberlerindendir. Şayet: 'Gözle görmenin (müşahede) yokluğu apaçık ve şüphesiz bir şekilde bilindiği halde niçin nefyedilmiştir de

وترك نفى استماع الأنباء من حفاظها وهو موهوم؟ قلت: كان معلوما عندهم علما يقيناً أنه ليس من أهل السماع والقراءة وكانوا منكرين للوحى، فلم يبق إلا المشاهدة وهي في غاية الاستبعاد والاستحالة، فنفيت على سبيل التهكم بالمنكرين للوحى مع علمهم بأنه لا سماع له ولا قراءة. ونحوه (وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ) ، (وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ) ، (وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ) أَقْلامَهُمْ أزلامهم وهي قداحهم التي طرحوها في النهر مقترعين. وقيل: هي الأقلام التي كانوا يكتبون بها التوراة، اختاروها للقرعة تبركا بها إِذْ يَخْتَصِمُونَ في شأنها تنافسا في التكفل بها.

bu haberleri ezberinde tutanlardan işitmiş olma ihtimalinin nefyi terk edilmiştir?' dersen, derim ki: Peygamber'in ehl-i kitaptan işiten veya okuyan biri olmadığı onlarca kesin bir bilgiyle biliniyordu; vahyi ise inkâr ediyorlardı. Geriye sadece gözle görme kalıyordu ki bu da son derece uzak ve imkânsızdı; işte onun ne işitmesi ne de okuması olmadığını bildikleri halde vahyi inkâr edenlerle alay etmek sadedinde gözle görme nefyedildi. { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ } “Sen batı tarafında değildin”, { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ } “Sen Tûr'un yanında değildin” ve { وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ } “Onlar kararlarını birleştirdikleri sırada sen yanlarında değildin” âyetleri de bu kabildendir. { أَقْلامَهُمْ } “kalemlerini”, fal oklarını, yani kura çekmek için nehre attıkları oklarını [ifade eder]. Bir görüşe göre teberrük amacıyla kurada kullanmayı seçtikleri, kendisiyle Tevrat'ı yazdıkları kalemleridir. { إِذْ يَخْتَصِمُونَ } “çekiştikleri sırada”, onun bakımını üstlenmek için birbiriyle yarıştıklarında [demektir].

فإن قلت: (أَيُّهُمْ يَكْفُلُ) بم يتعلق؟ قلت: بمحذوف دلّ عليه يلقون أقلامهم، كأنه قيل: يلقونها ينظرون أيهم يكفل، أو ليعلموا، أو يقولون.

Şayet: '{ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ } “Hangisi bakımını üstlenecek” ifadesi neye taalluk eder?' dersen, derim ki: 'Kalemlerini atıyorlardı' ifadesinin delalet ettiği mahzuf bir fiile taalluk eder; sanki 'Hangisi bakımını üstlenecek diye bakmak için yahut bilsinler diye veya [öyle] diyerek kalemlerini atıyorlardı' denilmiştir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٤٥ الى ٥١]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 45-51]

إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَجِيهاً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٤٥) وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلاً وَمِنَ الصَّالِحِينَ (٤٦) قالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قالَ كَذلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ ما يَشاءُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٤٧) وَيُعَلِّمُهُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ (٤٨) وَرَسُولاً إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِ الْمَوْتى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَما تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٤٩)

“Hani melekler şöyle demişti: «Ey Meryem! Allah sana kendisinden bir kelimeyi müjdeliyor. Adı Meryem oğlu Îsâ Mesîh'tir; dünyada da ahirette de itibarlıdır ve Allah'a yakın kılınanlardandır. (45) Beşikte de yetişkinlikte de insanlarla konuşacaktır ve o salihlerdendir.» (46) [Meryem:] «Rabbim! Bana hiçbir beşer dokunmamışken benim nasıl çocuğum olabilir?» dedi. [Melek:] «Öyledir; Allah dilediğini yaratır. Bir işin olmasını dilediğinde ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir» dedi. (47) Ve ona Kitab'ı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğretecektir. (48) Onu İsrâiloğullarına bir elçi kılacaktır: «Şüphesiz ben size Rabbinizden bir âyetle geldim; ben size çamurdan kuş biçiminde bir şey yapar, ona üflerim de Allah'ın izniyle hemen bir kuş oluverir. Yine körü ve alacalıyı iyileştirir, Allah'ın izniyle ölüleri diriltirim. Evlerinizde ne yediğinizi ve ne biriktirdiğinizi size haber veririm. Eğer inanan kimselerseniz şüphesiz bunda sizin için kesin bir âyet vardır. (49)”

وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٥٠) إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٥١)

“«Benden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak ve size haram kılınan bazı şeyleri helâl kılmak için [geldim]. Size Rabbinizden bir âyet getirdim; artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin. (50) Şüphesiz Allah, benim de Rabbim sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin. İşte dosdoğru yol budur.» (51)”

الْمَسِيحُ لقب من الألقاب المشرفة، كالصدّيق والفاروق، وأصله مشيحا بالعبرانية، ومعناه المبارك، كقوله: (وَجَعَلَنِي مُبارَكاً أَيْنَ ما كُنْتُ) وكذلك (عيسى) معرب من أيشوع، ومشتقهما من المسح والعيس، كالراقم في الماء. فإن قلت: (إِذْ قالَتِ) بم يتعلق؟ قلت: هو بدل من (وَإِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ) ويجوز أن يبدل من (إِذْ يَخْتَصِمُونَ) على أن الاختصام والبشارة وقعا في زمان واسع، كما تقول: لقيته سنة كذا. فإن قلت: لم قيل: عيسى ابن مريم والخطاب لمريم ؟

{ الْمَسِيحُ } “el-Mesîh”, Sıddîk ve Fârûk gibi şerefli lakaplardan bir lakaptır; aslı İbrânîce 'Meşîhâ' olup mübarek manasındadır; nitekim { وَجَعَلَنِي مُبارَكاً أَيْنَ ما كُنْتُ } “Nerede olursam olayım beni mübarek kıldı” buyrulmuştur. Aynı şekilde 'Îsâ' da Yeşûa'dan muarreptir; bu ikisinin 'mesh' ve 'ays' köklerinden türetilmesi ise suya yazı yazmak gibidir. Şayet: '{ إِذْ قالَتِ } “Hani demişti” ifadesi neye taalluk eder?' dersen, derim ki: { وَإِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ } “Hani melekler demişti” kavlinden bedeldir; çekiştirme ile müjdenin geniş bir zaman diliminde vuku bulması hasebiyle —tıpkı 'Onunla falanca senede karşılaştım' demen gibi— { إِذْ يَخْتَصِمُونَ } “çekiştikleri sırada” kavlinden bedel yapılması da caizdir. Şayet: 'Hitap Meryem'e olduğu halde niçin «Meryem oğlu Îsâ» denilmiştir?'

قلت: لأنّ الأبناء ينسبون إلى الآباء لا إلى الأمهات، فأعلمت بنسبته إليها أنه يولد من غير أب فلا ينسب إلا إلى أمه، وبذلك فضلت واصطفيت على نساء العالمين. فإن قلت: لم ذكر ضمير الكلمة؟ قلت لأن المسمى بها مذكر. فإن قلت: لم قيل اسمه المسيح عيسى ابن مريم ، وهذه ثلاثة أشياء: الاسم منها عيسى، وأما المسيح والابن فلقب وصفة؟ قلت: الاسم للمسمى علامة يعرف بها ويتميز من غيره، فكأنه قيل: الذي يعرف به ويتميز ممن سواه مجموع هذه الثلاثة

Dedim ki: Çünkü çocuklar annelerine değil babalarına nispet edilirler; dolayısıyla onun [çocuğun] Meryem'e nispet edilmesiyle, babasız doğacağı ve ancak annesine nispet edilebileceği ona bildirilmiştir; işte bu sebeple âlemlerin kadınlarına üstün kılınmış ve seçilmiştir. Eğer: "Kelime sözcüğünün zamiri niçin müzekker getirilmiştir?" dersen, "Çünkü onunla isimlendirilen zat müzekkerdir." derim. Eğer: "Niçin { اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ } “Adı Meryem oğlu İsa Mesih'tir” denilmiştir? Oysa bunlar üç şeydir: Bunlardan isim olanı Îsâ'dır; Mesîh lakap, İbn [oğlu] ise sıfattır." dersen, derim ki: İsimlendirilen zat için isim, kendisiyle tanındığı ve başkalarından ayırt edildiği bir alamettir; dolayısıyla sanki şöyle denilmiş gibidir: Kendisiyle tanınacağı ve başkalarından ayırt edileceği husus, bu üçünün toplamıdır.

وَجِيهاً حال من (بِكَلِمَةٍ) وكذلك قوله: ومن المقربين، ويكلم، ومن الصالحين. أى يبشرك به موصوفا بهذه الصفات. وصح انتصاب الحال من النكرة لكونها موصوفة. والوجاهة في الدنيا: النبوّة والتقدم على الناس. وفي الآخرة الشفاعة وعلو الدرجة في الجنة. وكونه مِنَ الْمُقَرَّبِينَ رفعه إلى السماء وصحبته للملائكة. والمهد: ما يمهد للصبي من مضجعه، سمى بالمصدر.

{ وَجِيهاً } “itibarlı” kelimesi, { بِكَلِمَةٍ } “bir kelimeyi” ifadesinden hâldir; aynı şekilde 'yakın kılınanlardandır', 'konuşacaktır' ve 'salihlerdendir' ifadeleri de öyledir. Yani: 'Sana bu sıfatlarla nitelenmiş olarak onu müjdeliyor' demektir. Nekirenin vasıflanmış olması sebebiyle ondan hâl gelmesi caiz olmuştur. Dünyadaki vech/itibar: Peygamberlik ve insanların önüne geçmektir. Ahiretteki ise şefaat ve cennetteki yüksek derecedir. { مِنَ الْمُقَرَّبِينَ } “Allah'a yakın kılınanlardandır” ifadesi, göğe yükseltilmesi ve meleklerle birlikte bulunmasıdır. Mehd: Çocuğun yatması için hazırlanan döşektir; masdar ile isimlendirilmiştir.

وفِي الْمَهْدِ في محل النصب على الحال وَكَهْلًا عطف عليه بمعنى: ويكلم الناس طفلا وكهلا.

{ فِي الْمَهْدِ } “Beşikte” terkibi hâl olarak nasb mahallindedir. { وَكَهْلًا } “yetişkinlikte de” kelimesi ona matuftur; yani 'İnsanlarla çocukken de yetişkinken de konuşacaktır' demektir.

ومعناه: يكلم الناس في هاتين الحالتين كلام الأنبياء، من غير تفاوت بين حال الطفولة وحال الكهولة التي يستحكم فيها العقل ويستنبأ فيها الأنبياء. ومن بدع التفاسير أن قولها رَبِّ نداء لجبريل ﵇ بمعنى يا سيدي (ونعلمه) عطف على يبشرك، أو على وجيها أو على يخلق، أو هو كلام مبتدأ. وقرأ عاصم ونافع: ويعلمه، بالياء. فإن قلت: علام تحمل: ورسولا، ومصدّقا، من المنصوبات المتقدّمة، وقوله: (أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ) و (لِما بَيْنَ يَدَيَّ) يأبى حمله عليها؟ قلت:

Bunun manası şudur: Bu iki halde de insanlarla peygamberlerin konuşmasıyla konuşacaktır; çocukluk hali ile aklın kemale erdiği ve peygamberlerin peygamberlikle görevlendirildiği olgunluk hali arasında hiçbir fark olmaksızın [konuşacaktır]. Tefsirlerin uydurmalarından biri de Meryem'in { رَبِّ } “Rabbim!” hitabının 'ey efendim' anlamında Cebrâil aleyhisselâm'a yapılmış bir nida olduğudur. 'Ve nuallimuhu' (öğreteceğiz) fiili 'yübeşşiruki'ye yahut 'vecîhen'e ya da 'yahluku'ya matuftur veya müstakil bir kelâmdır. Âsım ve Nâfi' ise yâ harfiyle { وَيُعَلِّمُهُ } “ve ona öğretecektir” şeklinde okumuştur. Şayet: '{ وَرَسُولاً } “bir elçi olarak” ve { وَمُصَدِّقاً } “doğrulayıcı olarak” kelimelerini daha önce geçen hangi mensup ögelere hamledersin; zira { أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ } “Ben size geldim” ve { لِما بَيْنَ يَدَيَّ } “benden önceki” ifadeleri onların üzerine hamledilmeye engeldir?' dersen, derim ki:

هو من المضايق، وفيه وجهان: أحدهما أن يضمر له «وأرسلت» على إرادة القول تقديره: ونعلمه الكتاب والحكمة، ويقول أرسلت رسولا بأنى قد جئتكم. ومصدقا لما بين يدي. والثاني أن الرسول والمصدّق فيهما معنى النطق، فكأنه قيل: وناطقا بأنى قد جئتكم، وناطقا بأنى أصدق ما بين يدي وقرأ اليزيدي: ورسول: عطفاً على كلمة أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ أصله أرسلت بأنى قد جئتكم، فحذف الجار وانتصب بالفعل، وأَنِّي أَخْلُقُ نصب بدل من أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ أو جرّ بدل من آية، أو رفع على: هي أنى أخلق لكم، وقرئ: إنى، بالكسر على الاستئناف، أى أقدر لكم شيئا مثل صورة الطير فَأَنْفُخُ فِيهِ الضمير للكاف، أى في ذلك الشيء المماثل لهيئة الطير فَيَكُونُ طَيْراً فيصير طيراً كسائر الطيور حياً. وقرأ عبد اللَّه: فأنفخها. قال:

Bu zor meselelerdendir ve bunda iki vecih vardır: Birincisi, söz kastı ile takdiri 've nuallimuhu'l-kitâbe ve'l-hikmete ve yekûlü ursiltü resûlen bi-ennî kad ci'tüküm ve musaddikan limâ beyne yedeyye' (ona Kitab'ı ve hikmeti öğreteceğiz ve o: Size geldiğimi ve benden öncekini doğruladığımı bildiren bir elçi olarak gönderildim diyecektir) şeklinde mahzuf bir 'ursiltü' (gönderildim) takdir edilmesidir. İkincisi ise 'elçi' ve 'doğrulayıcı' kelimelerinde konuşma anlamı bulunmasıdır; sanki 'Size geldiğimi söyleyen biri olarak ve benden öncekini doğruladığımı söyleyen biri olarak' denilmiş gibidir. Yezîdî ise 'kelime' lafzına atıfla 've resûlün' şeklinde [merfû] okumuştur. { أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ } “Ben size geldim” kavlinin aslı 'bi-ennî kad ci'tüküm' (size geldiğim ile) şeklindedir; harf-i cer hazfedilmiş ve fiille nasb edilmiştir. { أَنِّي أَخْلُقُ } “Ben size yaparım” ifadesi { أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ } kavlinden bedel olarak mensuptur yahut { بِآيَةٍ } “bir âyetle” ifadesinden bedel olarak mecrurdur ya da 'o [âyet], size yapmamdır' takdiriyle merfûdur. İbtidâ olarak kesre ile 'İnnî' şeklinde de okunmuştur; yani 'Ben sizin için kuş sûreti gibi bir şeyi şekillendiririm.' { فَأَنْفُخُ فِيهِ } “ona üflerim” ifadesindeki zamir kâf harfine racidir; yani kuşun heyetine benzeyen o şeye [üflerim]. { فَيَكُونُ طَيْراً } “hemen bir kuş oluverir”, böylece diğer kuşlar gibi canlı bir kuş haline gelir. Abdullah ise 'fe-enfühuhâ' şeklinde okumuştur. Şair şöyle demiştir:

كَالْهَبْرَقِىِّ تَنَحَّى يَنْفُخُ الْفَحْمَا

Kömürü üflemek için kenara çekilen kuyumcu gibi.

وقيل: لم يخلق غير الخفاش الْأَكْمَهَ الذي ولد أعمى، وقيل هو الممسوح العين. ويقال: لم يكن في هذه الأمّة أكمه غير قتادة بن دعامة السدوسي صاحب التفسير. وروى أنه ربما اجتمع عليه خمسون ألفا من المرضى، من أطاق منهم أتاه، ومن لم يطق أتاه عيسى، وما كانت مداواته إلا بالدعاء وحده. وكرر بِإِذْنِ اللَّهِ دفعاً لوهم من توهم فيه اللاهوتية. وروى أنه أحيا

Yarasadan başkasını yaratmadığı da söylenmiştir. el-Ekmeh (الْأَكْمَهَ), anadan doğma kör olan kimsedir; gözü silinmiş/dümdüz olan kimse olduğu da söylenmiştir. Bu ümmet içinde tefsir sahibi Katâde b. Diâme es-Sedûsî'den başka ekmeh (anadan doğma kör) kimsenin bulunmadığı söylenir. Rivayet edildiğine göre bazen onun etrafında elli bin hasta toplanırdı; onlardan gücü yeten bizzat ona gelir, gücü yetmeyenlerin ise yanına Îsâ giderdi. Tedavisi de yalnızca duadan ibaretti. { بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyle” ifadesi, onun hakkında ilahlık vehmine kapılanların bu kuruntusunu bertaraf etmek için tekrarlanmıştır. Rivayet edildiğine göre o...

سام بن نوح وهم ينظرون، فقالوا هذا سحر فأرنا آية: فقال يا فلان أكلت كذا، ويا فلان خبئ لك كذا. وقرئ تذخرون، بالذال والتخفيف وَلِأُحِلَّ ردّ على قوله: (بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ) أى جئتكم بآية من ربكم، ولأحل لكم ويجوز أن يكون (مُصَدِّقاً) مردودا عليه أيضا، أى جئتكم بآية وجئتكم مصدقا. وما حرم اللَّه عليهم في شريعة موسى: الشحوم والثروب ولحوم الإبل، والسمك، وكل ذى ظفر، فأحل لهم عيسى بعض ذلك. وقيل: أحل لهم من السمك والطير ما لا صيصية له. واختلفوا في إحلاله لهم السبت. وقرئ (حرم عليكم) على تسمية الفاعل، وهو ما بين يدىّ من التوراة، أو اللَّه ﷿، أو موسى ﵇ لأن ذكر التوراة دل عليه، ولأنه كان معلوما عندهم. وقرئ: حرم، بوزن كرم وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ شاهدة على صحة رسالتي وهي قوله إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ لأنّ جميع الرسل كانوا على هذا القول لم يختلفوا فيه: وقرئ بالفتح على البدل من (بِآيَةٍ) . وقوله فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ اعتراض، فإن قلت: كيف جعل هذا القول آية من ربه؟ قلت لأنّ اللَّه تعالى جعله له علامة يعرف منها أنه رسول كسائر الرسل، حيث هداه للنظر في أدلة العقل والاستدلال. ويجوز أن يكون تكريراً لقوله: (جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ) أى جئتكم بآية بعد أخرى مما ذكرت لكم، من خلق الطير، والإبراء، والإحياء، والإنباء بالخفايا، وبغيره من ولادتي بغير أب، ومن كلامى في المهد، ومن سائر ذلك. وقرأ عبد اللَّه. وجئتكم بآيات من ربكم، فاتقوا اللَّه لما جئتكم به من الآيات، وأطيعونى فيما أدعوكم إليه. ثم ابتدأ فقال: إن اللَّه ربى وربكم. ومعنى قراءة من فتح:

onlar bakarken Nûh'un oğlu Sâm'ı diriltti; bunun üzerine 'Bu bir büyüdür, bize [başka] bir mucize göster' dediler. O da: 'Ey falan, sen şunu yedin; ey falan, senin için şu saklandı' dedi. { تَدَّخِرُونَ } “biriktirdikleriniz” kelimesi zel harfiyle ve şeddesiz olarak 'tezherûn' şeklinde de okunmuştur. { وَلِأُحِلَّ } “ve helal kılmak için” ifadesi, { بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden bir âyetle” sözüne matuftur; yani 'Size Rabbinizden bir âyetle ve size helal kılmak için geldim' demektir. { مُصَدِّقاً } “doğrulayıcı olarak” kelimesinin de ona matuf olması caizdir; yani 'Size bir âyetle geldim ve doğrulayıcı olarak geldim' [demektir]. Allah'ın Mûsâ'nın şeriatında onlara haram kıldığı şeyler; iç yağları, böbrek yağları, deve eti, balık ve tırnaklı her hayvandı. Îsâ bunlardan bir kısmını onlara helal kıldı. Balık ve kuşlardan yüzgeci/mahmuzu olmayanları onlara helal kıldığı da söylenmiştir. Cumartesi yasağını onlara helal kılıp kılmadığı konusunda ise ihtilaf etmişlerdir. { حُرِّمَ عَلَيْكُمْ } “size haram kılınan” ifadesi fâili zikredilerek 'harrame aleyküm' şeklinde de okunmuştur ki [fâil], önümdeki Tevrat yahut Allah Azze ve Celle veya Mûsâ aleyhisselâm'dır; çünkü Tevrat'ın zikredilmesi ona delalet etmektedir ve bu durum onlarca bilinmekteydi. 'Harume' şeklinde 'kerume' vezninde de okunmuştur. { وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ } “Size Rabbinizden bir âyetle geldim” ifadesi, peygamberliğimin doğruluğuna şahittir; o da { إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ } “Şüphesiz Allah, benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir” sözüdür. Çünkü bütün peygamberler bu söz üzerindeydi ve bunda ihtilaf etmemişlerdi. Bu [cümle], { بِآيَةٍ } “bir âyetle” ifadesinden bedel olarak üstün ile [Ennallâhe şeklinde] de okunmuştur. { فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “O halde Allah'tan korkun ve bana itaat edin” sözü bir itiraz (ara cümle)dir. Şayet: 'Bu söz nasıl Rabbinden bir âyet kılınmıştır?' dersen, derim ki: Çünkü Allah Teâlâ, akıl delillerine ve istidlale bakması için ona hidayet verdiğinde, bunu onun diğer peygamberler gibi bir peygamber olduğunun anlaşılacağı bir alâmet kılmıştır. Bunun, { جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ } “Size Rabbinizden bir âyetle geldim” sözünün bir tekrarı olması da caizdir; yani 'Size kuş yaratma, iyileştirme, diriltme, gizli şeyleri haber verme ve bunların dışındaki babasız doğumum, beşikte konuşmam ve benzeri size zikrettiğim şeylerden âyet ardına âyetle geldim' demektir. Abdullah ise 'Ve ci'tüküm bi-âyâtin min Rabbiküm fettakullâhe limâ ci'tüküm bihî mine'l-âyâti ve etî'ûnî fîmâ ed'ûküm ileyhi' (Size Rabbinizden âyetlerle geldim; o halde size getirdiğim âyetlerden ötürü Allah'tan korkun ve sizi davet ettiğim hususta bana itaat edin) şeklinde okumuş, sonra yeni bir cümleye başlayarak { إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ } “Şüphesiz Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir” demiştir. Üstün ile okuyanın kıraatinin manası ise şöyledir:

ولأنّ اللَّه ربى وربكم فاعبدوه، كقوله: (لِإِيلافِ قُرَيْشٍ.....) َلْيَعْبُدُوا)

'{ لِإِيلافِ قُرَيْشٍ } “Kureyş'in alıştırılması için...” { فَلْيَعْبُدُوا } “kulluk etsinler” buyruğunda olduğu gibi: 'Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olduğu için O'na kulluk edin' demektir.

ويجوز أن يكون المعنى: وجئتكم بآية على أن اللَّه ربى وربكم وما بينهما اعتراض.

Mananın: 'Size Allah'ın benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olduğuna dair bir âyetle geldim' şeklinde olması ve aradaki kısmın da itiraz (ara cümle) olması caizdir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٥٢ الى ٥٤]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 52-54]

فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قالَ مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٥٢) رَبَّنا آمَنَّا بِما أَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٥٣) وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ (٥٤)

{ فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قالَ مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٥٢) رَبَّنا آمَنَّا بِما أَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٥٣) وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ (٥٤) } “Îsâ onlardaki inkârı hissedince: 'Allah yolunda benim yardımcılarım kimlerdir?' dedi. Havâriler: 'Allah'ın yardımcıları biziz, Allah'a inandık; bizim müslüman olduğumuza sen de şahit ol!' dediler. (52) 'Rabbimiz! İndirdiğine inandık ve Peygamber'e uyduk; artık bizi şahitlerle beraber yaz.' (53) [Tuzak kuranlar] tuzak kurdular; Allah da tuzak kurdu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır. (54)”

فَلَمَّا أَحَسَّ فلما علم منهم الْكُفْرَ علما لا شبهة فيه كعلم ما يدرك بالحواس. وإِلَى اللَّهِ

{ فَلَمَّا أَحَسَّ } [Vaktaki hissetti], yani onlardan { الْكُفْرَ } [küfrü], duyularla algılanan şeylerin bilgisi gibi içinde hiçbir şüphe bulunmayan kesin bir bilgiyle bildiği zaman [demektir]. { وإِلَى اللَّهِ } [Allah'a doğru ifadesi ise...]

من صلة أنصارى مضمنا معنى الإضافة، كأنه قيل: من الذين يضيفون أنفسهم إلى اللَّه، ينصرونني كما ينصرني، أو يتعلق بمحذوف حالا من الياء، أى من أنصارى، ذاهبا إلى اللَّه ملتجئا إليه نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ أى أنصار دينه ورسوله. وحوارىّ الرجل: صفوته وخالصته. ومنه قيل للحضريات الحواريات لخلوص ألوانهن ونظافتهن، قال:

'ensârî' (yardımcılarım) kelimesinin sılasındandır ve ilave/bağlanma manasını içerir; sanki 'Kendilerini Allah'a nispet ederek, O'nun bana yardım ettiği gibi bana yardım edecek olanlar kimlerdir?' denilmiş gibidir. Yahut yâ zamirinden hâl olarak mahzuf bir lafza taalluk eder; yani 'Allah'a yönelmiş ve O'na sığınmış olduğum halde yardımcılarım kimlerdir?' demektir. { نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ } “Allah'ın yardımcıları biziz”, yani O'nun dininin ve peygamberinin yardımcılarıyız [demektir]. Bir kimsenin havârisi; onun seçkini ve samimi dostudur. Şehirli kadınlara renklerinin duruluğu ve temizlikleri sebebiyle 'havâriyyât' denilmesi de bundandır. Şair şöyle demiştir:

فَفُلْ لِلْحَوَارِيَّاتِ يَبْكِينَ غَيْرَنَا … وَلَا تَبْكِنَا إلّا الْكِلَابُ النَّوَابِحُ

Söyle o beyaz tenli şehirli kadınlara, bizden başkasına ağlasınlar / Bize ise havlayan köpeklerden başkası ağlamasın.

وفي وزنه الحوالى، وهو الكثير الحيلة. وإنما طلبوا شهادته بإسلامهم تأكيداً لإيمانهم، لأنّ الرسل يشهدون يوم القيامة لقومهم وعليهم مَعَ الشَّاهِدِينَ مع الأنبياء الذين يشهدون لأممهم أو مع الذين يشهدون بالوحدانية. وقيل: مع أمة محمد ﷺ لأنهم شهداء على الناس وَمَكَرُوا الواو لكفار بنى إسرائيل الذين أحس منهم الكفر، ومكرهم أنهم وكلوا به من يقتله غيلة وَمَكَرَ اللَّهُ أن رفع عيسى إلى السماء وألفى شبهه على من أراد اغتياله حتى قتل وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ أقواهم مكراً وأنفذهم كيدا وأقدرهم على العقاب من حيث لا يشعر المعاقب.

Onun vezninde 'el-havâlî' (çok hile ve çare sahibi) kelimesi de vardır. Onların müslüman olduklarına Îsâ'nın şahitlik etmesini istemeleri ancak imanlarını pekiştirmek içindir; zira peygamberler kıyamet günü kavimleri lehine ve aleyhine şahitlik ederler. { مَعَ الشَّاهِدِينَ } “şahitlerle beraber”, ümmetlerine şahitlik edecek peygamberlerle beraber yahut [Allah'ın] birliğine şahitlik edenlerle beraber [demektir]. Muhammed ﷺ'in ümmetiyle beraber olduğu da söylenmiştir; çünkü onlar insanlar üzerine şahittirler. { وَمَكَرُوا } “tuzak kurdular” ifadesindeki vâv zamiri, Îsâ'nın kendilerinden inkârı hissettiği İsrâiloğulları kâfirlerine aittir. Onların tuzağı, onu suikastla öldürmesi için birini görevlendirmeleridir. { وَمَكَرَ اللَّهُ } “Allah da tuzak kurdu”, Allah'ın Îsâ'yı göğe yükseltmesi ve ona suikast düzenlemek isteyene Îsâ'nın benzerliğini vermesi, neticede o kişinin öldürülmesidir. { وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ } “Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır”, yani tuzağı en güçlü, düzeni en geçerli ve cezalandırılan kimsenin farkına varamayacağı şekilde cezalandırmaya en muktedir olanıdır.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٥٥ الى ٥٧]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 55-57]

إِذْ قالَ اللَّهُ يا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَجاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٥٥) فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٥٦) وَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (٥٧)

{ إِذْ قالَ اللَّهُ يا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَجاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٥٥) فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٥٦) وَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (٥٧) } “O vakit Allah şöyle buyurmuştu: 'Ey Îsâ! Şüphesiz senin ecelini tamamlatacak, seni kendime yükseltecek, seni inkâr edenlerden arındıracak ve sana uyanları kıyamet gününe kadar inkâr edenlerin üstünde kılacağım. Sonra dönüşünüz banadır; ayrılığa düştüğünüz hususlarda aranızda ben hükmedeceğim. (55) İnkâr edenlere gelince, onları dünyada ve ahirette şiddetli bir azapla cezalandıracağım; onların hiçbir yardımcıları da olmayacaktır. (56) İnanıp salih ameller işleyenlere gelince, [Allah] onların mükâfatlarını eksiksiz verecektir. Allah zalimleri sevmez.' (57)”

إِذْ قالَ اللَّهُ ظرف لخير الماكرين أو لمكر اللَّه إِنِّي مُتَوَفِّيكَ أى مستوفى أجلك.

{ إِذْ قالَ اللَّهُ } “O vakit Allah şöyle buyurmuştu” ifadesi, 'hayru'l-mâkirîn'in yahut Allah'ın mekrinin zarfıdır. { إِنِّي مُتَوَفِّيكَ } “Şüphesiz senin ecelini tamamlatacağım”, yani senin ecelini eksiksiz sona erdireceğim [demektir].

معناه: إنى عاصمك من أن يقتلك الكفار ومؤخرك إلى أجل كتبته لك. ومميتك حتف أنفك لا قتيلا بأيديهم وَرافِعُكَ إِلَيَّ إلى سمائي ومقرّ ملائكتي وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا من سوء جوارهم وخبث صحبتهم. وقيل متوفيك: قابضك من الأرض، من توفيت مالى على

[Bunun] anlamı: Şüphesiz kâfirlerin seni öldürmesine mâni olacak, senin için takdir ettiğim bir vakte kadar [ecelini] erteleyecek ve onların elleriyle katledilmiş olarak değil, kendi tabii ecelinle vefat ettireceğim [demektir]. { وَرافِعُكَ إِلَيَّ } “ve seni kendime yükselteceğim”, [yani] semama ve meleklerimin makamına [yükselteceğim]. { وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “ve inkâr edenlerden seni arındıracağım”, [yani] onların kötü komşuluğundan ve çirkin birlikteliklerinden [seni kurtaracağım demektir]. [Ayetteki] 'müteveffîke' ifadesinin; 'seni yeryüzünden kabzediciyim (çekip alıcıyım)' anlamına geldiği de söylenmiştir ki bu, 'teveffeytü mâlî alâ...

فلان إذا استوفيته: وقيل: مميتك في وقتك بعد النزول من السماء ورافعك الآن: وقيل:

...filânin' (falandaki malımı tastamam aldım) denildiğinde olduğu gibi 'seni yeryüzünden kabzediciyim' anlamına geldiği de söylenmiştir. 'Gökten indikten sonra vaktinde seni vefat ettireceğim, şimdi ise seni yükselteceğim' manasında olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:

متوفى نفسك بالنوم من قوله: (وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها) ورافعك وأنت نائم حتى لا يلحقك خوف، وتستيقظ وأنت في السماء آمن مقرب فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ يعلونهم بالحجة وفي أكثر الأحوال بها وبالسيف، ومتبعوه هم المسلمون لأنهم متبعوه في أصل الإسلام وإن اختلفت الشرائع، دون الذين كذبوه وكذبوا عليه من اليهود والنصارى فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ تفسير الحكم قوله فَأُعَذِّبُهُمْ … ) (فنوفيهم أجورهم) وقرئ فيوفيهم بالياء.

{ وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها } “ölmeyenleri de uykularında [vefat ettirir]” ayetinden hareketle 'Sana hiçbir korku isabet etmesin diye uyku halindeyken canını kabzedip seni uyur vaziyette yükselteceğim; sen de gökte güvende ve [bana] yaklaştırılmış olarak uyanacaksın' [demektir]. { فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “kıyamet gününe kadar inkâr edenlerin üstünde”, delil ile onlara üstün kılacak ve çoğu durumda hem delil hem de kılıç ile üstün tutacaktır. Ona uyanlar ise müslümanlardır; çünkü şeriatlar farklı olsa da İslâm'ın aslında ona uymuşlardır; onu yalanlayan ve ona iftira atan Yahudi ve Hristiyanlar değil. { فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ } “aranızda ben hükmedeceğim” ifadesindeki hükmün tefsiri, { فَأُعَذِّبُهُمْ } “onları cezalandıracağım...” ve 'fe-nüveffîhim ücûrahüm' (onların mükâfatlarını eksiksiz vereceğiz) kavlidir. Yâ harfi ile 'fe-yüveffîhim' şeklinde de okunmuştur.

[سورة آل عمران (٣) : آية ٥٨]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 58]

ذلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الْآياتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ (٥٨)

{ ذلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الْآياتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ (٥٨) } “İşte bunu sana âyetlerden ve hikmet dolu Zikir'den (Kur'an'dan) okuyoruz. (58)”

ذلِكَ إشارة إلى ما سبق من نبإ عيسى وغيره وهو مبتدأ خبره (نَتْلُوهُ) و (مِنَ الْآياتِ) خبر بعد خبر أو خبر مبتدإ محذوف. ويجوز أن يكون ذلك بمعنى الذي، ونتلوه صلته. ومن الآيات الخبر: ويجوز أن ينتصب ذلك بمضمر تفسيره نتلوه وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ القرآن، وصف بصفة من هو سببه، أو كأنه ينطق بالحكمة لكثرة حكمه.

{ ذلِكَ } “İşte bunu” ifadesi Îsâ ve başkalarına dair daha önce geçen haberlere bir işarettir; bu mübtedadır, haberi { نَتْلُوهُ } “sana okuyoruz” fiilidir. { مِنَ الْآياتِ } “âyetlerden” ise haberden sonraki ikinci bir haberdir yahut mahzuf bir mübtedanın haberidir. 'Zâlike'nin 'ellezî' (o şey ki) manasında olması, 'netlûhu'nun onun sılası ve 'mine'l-âyât'ın da haber olması caizdir. 'Zâlike' lafzının, tefsirini 'netlûhu' fiilinin yaptığı mahzuf bir fiille mensup olması da caizdir. { وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ } “ve hikmet dolu Zikir'den”, yani Kur'an'dır; sebebi olan zatın sıfatıyla nitelenmiştir yahut içerdiği pek çok hikmet sebebiyle sanki hikmetle konuşuyormuş gibi nitelenmiştir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ٥٩]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 59]

إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٥٩)

{ إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٥٩) } “Şüphesiz Allah katında Îsâ'nın durumu, Âdem'in durumu gibidir: Onu topraktan yarattı, sonra ona 'Ol!' dedi, o da hemen oluverdi. (59)”

إِنَّ مَثَلَ عِيسى إن شأن عيسى وحاله الغريبة كشأن آدم. وقوله خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ جملة مفسرة لما له شبه عيسى بآدم أى خلق آدم من تراب ولم يكن ثمة أب ولا أم، وكذلك حال عيسى. فإن قلت: كيف شبه به وقد وجد هو من غير أب، ووجد آدم من غير أب وأم؟ قلت:

{ إِنَّ مَثَلَ عِيسى } “Şüphesiz Îsâ'nın durumu”, şüphesiz Îsâ'nın şânı ve olağanüstü durumu Âdem'in durumu gibidir. { خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ } “Onu topraktan yarattı” kavli, Îsâ'nın Âdem'e hangi bakımdan benzediğini açıklayan bir cümledir; yani Âdem'i ne bir baba ne de bir anne olmaksızın topraktan yarattı, Îsâ'nın durumu da böyledir. Şayet: 'Îsâ sadece babasız var edilmişken, Âdem hem babasız hem annesiz var edilmiş olduğu halde nasıl ona benzetilmiştir?' dersen, derim ki:

هو مثيله في إحدى الطرفين، فلا يمنع اختصاصه دونه بالطرف الآخر من تشبيهه به، لأنّ المماثلة مشاركة في بعض الأوصاف، ولأنه شبه به لأنه وجد وجودا خارجا عن العادة المستمرة، وهما في ذلك نظيران، ولأن الوجود من غير أب وأم أغرب وأخرق للعادة من الوجود بغير أب، فشبه الغريب بالأغرب ليكون أقطع للخصم وأحسم لمادة شبهته إذا نظر فيما هو أغرب مما استغربه.

O iki yönden birinde onun benzeridir; dolayısıyla diğer yönde sadece ona mahsus bir durumun bulunması, ona benzetilmesine engel teşkil etmez. Çünkü benzerlik, bazı vasıflarda ortaklıktır. Ayrıca mutat olan âdetin dışına çıkan bir var oluşla var edildiği için ona benzetilmiştir ve her ikisi de bu hususta denktirler. Kaldı ki babasız ve annesiz var olmak, sadece babasız var olmaktan daha şaşırtıcı ve âdeti daha fazla yarıp geçicidir; bu sebeple muhatabın hayret ettiği şeyden daha hayret verici olanına bakarak hasmın susturulması ve şüphesinin kökünün kesilmesi için garip olan, daha garip olana benzetilmiştir.

وعن بعض العلماء أنه أسر بالروم فقال لهم: لِمَ تعبدون عيسى، قالوا: لأنه لا أب له. قال. فآدم أولى لأنه لا أبوين له. قالوا: كان يحيى الموتى. قال: فحزقيل أولى، لأن عيسى أحيا أربعة نفر، وأحيا حزقيل ثمانية آلاف. قالوا: كان يبرئ الأكمه والأبرص. قال: فجرجيس أولى، لأنه طبخ وأحرق

Âlimlerden bazısının Rumlara esir düştüğü ve onlara: “Îsâ'ya niçin kulluk ediyorsunuz?” dediği rivayet edilmiştir. Onlar: “Çünkü onun babası yoktur” dediler. O: “O hâlde Âdem [buna] daha lâyıktır; zira onun anne ve babası yoktur” dedi. Onlar: “O, ölüleri diriltiyordu” dediler. O: “O hâlde Hizkîl [buna] daha lâyıktır; zira Îsâ dört kişiyi diriltti, Hizkîl ise sekiz bin kişiyi diriltti” dedi. Onlar: “O, anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştiriyordu” dediler. O: “O hâlde Cercîs [buna] daha lâyıktır; zira o kaynatıldı ve yakıldı...

ثم قام سالما. خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ قدّره جسداً من طين ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ أى أنشأه بشراً كقوله (ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ) . فَيَكُونُ حكاية حال ماضية.

sonra da sapasağlam ayağa kalktı' dedi. { خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ } “Onu topraktan yarattı”, yani onu çamurdan bir ceset olarak takdir etti/şekillendirdi. { ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ } “sonra ona 'Ol!' dedi”, yani { ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ } “Sonra onu başka bir yaratılışla inşa ettik” ayetinde olduğu gibi onu bir insan olarak var etti. { فَيَكُونُ } “o da hemen oluverir” ifadesi, geçmiş bir durumun hikâye edilmesidir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ٦٠]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 60]

الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (٦٠)

{ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (٦٠) } “Gerçek Rabbindendir, sakın şüphe edenlerden olma! (60)”

الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ خبر مبتدإ محذوف، أى هو الحق كقول أهل خيبر: محمد والخميس .

{ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ } “Gerçek Rabbindendir” ifadesi mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani Hayber halkının 'Muhammed ve ordu' sözünde olduğu gibi 'O, haktır' demektir.

ونهيه عن الامتراء- وجل رسول اللَّه ﷺ أن يكون ممتريا- من باب التهييج لزيادة الثبات والطمأنينة، وأن يكون لطفا لغيره.

Peygamber ﷺ şüphe etmekten son derece yüce ve münezzeh olduğu halde onun şüpheden nehyedilmesi; sebat ve huzurunun artması için teşvik babından ve başkaları için de bir lütuf olması içindir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ٦١]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 61]

فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ وَنِساءَنا وَنِساءَكُمْ وَأَنْفُسَنا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ (٦١)

{ فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ وَنِساءَنا وَنِساءَكُمْ وَأَنْفُسَنا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ (٦١) } “Sana ilim geldikten sonra artık kim bu konuda seninle tartışırsa de ki: 'Gelin, çocuklarımızı ve çocuklarınızı, kadınlarımızı ve kadınlarınızı, kendimizi ve kendinizi çağıralım; sonra lanetleşelim de Allah'ın lanetini yalancıların üzerine kılalım.' (61)”

فَمَنْ حَاجَّكَ من النصارى فِيهِ في عيسى مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ أى من البينات الموجبة للعلم تَعالَوْا هلموا. والمراد المجيء بالرأى والعزم، كما نقول تعال نفكر في هذه المسألة نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ أى يدع كل منى ومنكم أبناءه ونساءه ونفسه إلى المباهلة ثُمَّ نَبْتَهِلْ ثم نتباهل بأن نقول بهلة اللَّه على الكاذب منا ومنكم. والبهلة بالفتح، والضم: اللعنة. وبهله اللَّه لعنه وأبعده من رحمته من قولك «أبهله» إذا أهمله. وناقة باهل: لاصرار عليها وأصل الابتهال هذا، ثم استعمل في كل دعاء يجتهد فيه وإن لم يكن التعانا. وروى «أنهم لما دعاهم إلى المباهلة قالوا: حتى نرجع وننظر، فلما تخالوا قالوا للعاقب وكان ذا رأيهم: يا عبد المسيح، ما ترى؟ فقال واللَّه لقد عرفتم يا معشر النصارى أنّ محمداً نبىٌّ مرسل، وقد جاءكم بالفصل من أمر صاحبكم، واللَّه ما باهل قوم نبيا قط فعاش كبيرهم ولا نبت صغيرهم، ولئن فعلتم لتهلكنّ فإن أبيتم إلا إلف دينكم والإقامة على ما أنتم عليه، فوادعوا الرجل وانصرفوا إلى بلادكم، فأتى رسول اللَّه ﷺ وقد غدا محتضنا الحسين آخذاً بيد الحسن وفاطمة تمشى خلفه وعلىٌّ خلفها وهو يقول: «إذا أنا دعوت فأمّنوا» فقال أسقف نجران : يا معشر النصارى، إنى لأرى وجوها لو شاء اللَّه أن يزيل جبلا

{ فَمَنْ حَاجَّكَ } “Artık kim seninle tartışırsa” [yani] Hristiyanlardan kim [seninle tartışırsa], { فِيهِ } “bu konuda” [yani] İsa hakkında, { مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ } “sana ilim geldikten sonra” yani ilmi gerektiren apaçık deliller [geldikten sonra], { فَقُلْ تَعالَوْا } “de ki: Gelin” [yani] haydin toplanın. Buradaki gelmekten kasıt, görüş ve azim birliğine varmaktır; nitekim 'Gel, bu mesele üzerinde düşünelim' denir. { نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ } “Çocuklarımızı ve çocuklarınızı çağıralım” yani benden ve sizden her bir taraf, kendi çocuklarını, kadınlarını ve bizzat kendilerini mülâaneye (karşılıklı lanetleşmeye) çağırsın. { ثُمَّ نَبْتَهِلْ } “Sonra lanetleşelim” sonra 'Allah'ın laneti bizden ve sizden yalancı olanın üzerine olsun' diyerek karşılıklı lanetleşelim. *Behle* (بَهْلَة) kelimesi [ilk harfinin] fethasıyla ve dammesiyle (*buhle*) 'lanet' demektir. 'Allah onu behle etti' (بَهَلَهُ اللَّهُ) demek, 'ona lanet etti ve rahmetinden uzaklaştırdı' demektir; bu da bir şeyi terk edip başıboş bıraktığında söylediğin *ebhele* (أَبْهَلَهُ) sözünden gelir. *Nâkatün bâhil* (ناقة باهل) ise üzerinde meme bağı bulunmayan [kendi haline bırakılmış] devedir. İbtihal (ابتهال) kelimesinin aslı budur; daha sonra lanetleşme olmasa bile [bütün varlığıyla] gayret gösterilen her dua için kullanılmıştır. Rivayet edildiğine göre; [Hz. Peygamber] onları mülâaneye davet ettiğinde: 'Dönüp bir değerlendirelim' dediler. Baş başa kaldıklarında, görüşlerine başvurdukları kimse olan Âkıb'a: 'Ey Abdülmesîh, ne dersin?' dediler. O da şöyle dedi: 'Allah'a yemin olsun ki ey Hristiyan topluluğu, siz Muhammed'in gönderilmiş bir peygamber olduğunu ve arkadaşınız [İsa] meselesinde size kesin gerçeği getirdiğini pekâlâ öğrendiniz. Allah'a yemin olsun ki, bir kavim bir peygamberle asla lanetleşmemiştir ki onların ne büyükleri yaşasın ne de küçükleri yetişsin. Şayet bunu yaparsanız muhakkak helak olursunuz. Eğer kendi dininize bağlı kalmaktan ve bulunduğunuz hal üzere devam etmekten başka bir şey kabul etmiyorsanız, o adamla barış yapıp anlaşın ve memleketinize dönün.' Bunun üzerine Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabahleyin Hüseyin'i kucağına almış, Hasan'ın elinden tutmuş, Fâtıma arkasından, Ali de onun arkasından yürür halde geldi ve şöyle buyuruyordu: «Ben dua ettiğim zaman siz 'âmin' deyin.» Bunun üzerine Necran başpiskoposu şöyle dedi: 'Ey Hristiyan topluluğu! Ben öyle yüzler görüyorum ki, şayet Allah bir dağı

من مكانه لأزاله بها، فلا تباهلوا فتهلكوا ولا يبقى على وجه الأرض نصراني إلى يوم القيامة، فقالوا: يا أبا القاسم رأينا أن لا نباهلك وأن نقرّك على دينك ونثبت على ديننا قال «فإذا أبيتم المباهلة فأسلموا يكن لكم ما للمسلمين وعليكم ما عليهم» فأبوا. قال: «فإنى أناجزكم» فقالوا:

yerinden sökmek istese onlar hürmetine onu muhakkak sökerdi. Sakın lanetleşmeyin, yoksa helak olursunuz ve kıyamet gününe kadar yeryüzünde tek bir Hristiyan kalmaz!' Bunun üzerine: 'Ey Ebu'l-Kâsım! Seninle lanetleşmemeyi, seni dininle baş başa bırakmayı ve kendi dinimizde kalmayı uygun gördük' dediler. Peygamber: 'Lanetleşmekten kaçındıysanız o halde müslüman olun; böylece müslümanların lehine olan şeyler sizin lehine, aleyhlerine olanlar da sizin aleyhinize olsun' buyurdu. Onlar bunu da reddettiler. Peygamber: 'O halde sizinle savaşırım' buyurunca onlar:

ما لنا بحرب العرب طاقة، ولكن نصالحك على أن لا تغزونا ولا تخيفنا ولا ترددنا عن ديننا على أنّ نؤدي إليك كل عام ألفى حلة: ألف في صفر، وألف في رجب، وثلاثين درعا عادية من حديد. فصالحهم على ذلك وقال: «والذي نفسي بيده، إن الهلاك قد تدلى على أهل نجران ولو لاعنوا لمسخوا قردة وخنازير، ولاضطرم عليهم الوادي ناراً، ولاستأصل اللَّه نجران وأهله حتى الطير على رؤس الشجر، ولما حال الحول على النصارى كلهم حتى يهلكوا» وعن عائشة رضى اللَّه عنها أنّ رسول اللَّه ﷺ خرج وعليه مرط مرجل من شعر أسود، فجاء الحسن فأدخله، ثم جاء الحسين فأدخله، ثم فاطمة، ثم على، ثم قال: (إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ) فإن قلت. ما كان دعاؤه إلى المباهلة إلا ليتبين الكاذب منه ومن خصمه وذلك أمر يختص به وبمن يكاذبه، فما معنى ضم الأبناء والنساء؟ قلت: ذلك آكد في الدلالة على ثقته بحاله واستيقانه بصدقه، حيث استجرأ على تعريض أعزته وأفلاذ كبده وأحب الناس إليه لذلك ولم يقتصر على تعريض نفسه له، وعلى ثقته بكذب خصمه حتى يهلك خصمه مع أحبته وأعزته هلاك الاستئصال إن تمت المباهلة. وخص الأبناء والنساء لأنهم أعز الأهل وألصقهم بالقلوب، وربما فداهم الرجل بنفسه وحارب دونهم حتى يقتل. ومن ثمة كانوا يسوقون مع أنفسهم الظعائن في الحروب لتمنعهم من الهرب، ويسمون الذادة عنها بأرواحهم حماة الحقائق. وقدمهم

'Bizim Araplarla savaşmaya gücümüz yetmez. Fakat her yıl sana iki bin takım elbise —bin tanesi safer ayında, bin tanesi de receb ayında olmak üzere— ve demirden otuz âdi [sağlam/kadim] zırh ödememiz şartıyla bize saldırmaman, bizi korkutmaman ve bizi dinimizden döndürmemen üzere seninle barış yapalım' dediler. [Hz. Peygamber] bunun üzerine onlarla barış yaptı ve şöyle buyurdu: « وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّ الْهَلَاكَ قَدْ تَدَلَّى عَلَى أَهْلِ نَجْرَانَ، وَلَوْ لَاعَنُوا لَمُسِخُوا قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ، وَلَاضْطَرَمَ عَلَيْهِمُ الْوَادِي نَاراً، وَلَاسْتَأْصَلَ اللَّهُ نَجْرَانَ وَأَهْلَهُ حَتَّى الطَّيْرَ عَلَى رُؤُسِ الشَّجَرِ، وَلَمَا حَالَ الْحَوْلُ عَلَى النَّصَارَى كُلِّهِمْ حَتَّى يَهْلِكُوا » «Nefsim elinde olan [Allah]a yemin ederim ki, helak Necran halkının üzerine sarkıp yaklaşmıştı. Şayet lanetleşselerdi maymunlara ve domuzlara dönüştürülürler, vadi üzerlerine alev alev ateş kesilir ve Allah, Necran’ı ve ahalisini ağaçların tepesindeki kuşlara varıncaya kadar kökünden kazıyıp yok ederdi; hatta bir yıl bile dolmadan bütün Hristiyanlar helak olup giderdi.» Âişe radıyallâhu anhâ’dan rivayet edildiğine göre, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üzerinde siyah yünden dokunmuş desenli bir cübbe (mırt) olduğu halde [evden] çıktı. Hasan geldi, onu [cübbesinin] içine aldı; sonra Hüseyin geldi, onu da içeri aldı; sonra Fâtıma geldi, sonra Ali geldi; sonra şöyle buyurdu: { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ } “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ister”. Eğer dersen ki: 'Onun mubahaleye çağırması ancak kendisinden ve hasmından hangisinin yalancı olduğunu açığa çıkarmak içindi; bu ise bizzat kendisini ve kendisini yalanlayan kişiyi ilgilendiren bir husustur. O halde oğulları ve kadınları buna katmanın manası nedir?' Derim ki: Bu durum, onun kendi haline duyduğu güveni ve doğruluğuna olan kesin inancını göstermede daha kuvvetlidir. Zira mubahaleye maruz bırakmayı sırf kendi nefsiyle sınırlı tutmayıp, en azizlerini, ciğerparelerini ve insanların kendisine en sevimli olanlarını buna maruz bırakmaya cüret etmiş ve şayet mubahale gerçekleşirse hasmının sevdikleri ve azizleriyle birlikte kökten helak olacağına varacak derecede onun yalancılığından emin olduğunu göstermiştir. Oğulları ve kadınları özellikle belirtmiştir; çünkü onlar ailenin en aziz fertleri ve kalbe en yakın olanlarıdır. Hatta kişi onlar uğruna canını feda eder ve onlar için öldürülünceye kadar savaşır. İşte bundan dolayı [Araplar] savaşlarda kaçmalarına engel olsun diye kadınlarını da yanlarında götürürler ve onları canları pahasına savunan kimselere 'hakikatleri/mukaddesatı koruyanlar' (humâtü’l-hakâik) adını verirlerdi. Onları

في الذكر على الأنفس لينبه على لطف مكانهم وقرب منزلتهم، وليؤذن بأنهم مقدمون على الأنفس مفدون بها. وفيه دليل لا شيء أقوى منه على فضل أصحاب الكساء ﵈. وفيه برهان واضح على صحة نبوة النبي ﷺ لأنه لم يرو أحد من موافق ولا مخالف أنهم أجابوا إلى ذلك.

zikirde canlardan öne geçirdi ki onların konumlarının nezaketine ve mertebelerinin yakınlığına dikkat çeksin, ayrıca onların canlardan önde tutulduklarını ve canların onlara feda edildiğini bildirsin. Bunda, Ehl-i Kisâ aleyhimüsselâm'ın faziletine dair kendisinden daha güçlüsü olmayan bir delil vardır. Yine bunda, Hz. Peygamber ﷺ'in peygamberliğinin doğruluğuna dair apaçık bir bürhan bulunmaktadır; zira gerek muvafık gerek muhalif hiç kimseden onların bu lanetleşmeye icabet ettikleri rivayet edilmemiştir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٦٢ الى ٦٣]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 62-63]

إِنَّ هذا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللَّهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٢) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ (٦٣)

{ إِنَّ هذا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللَّهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٢) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ (٦٣) } “Şüphesiz bu, elbette doğru haberdir. Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur. Şüphesiz Allah, elbette mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. (62) Eğer yüz çevirirlerse şüphesiz Allah, bozguncuları hakkıyla bilendir. (63)”

إِنَّ هذا الذي قص عليك من نبأ عيسى لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ قرئ بتحريك الهاء على الأصل وبالسكون، لأن اللام تنزل من (هو) منزلة بعضه، فخفف كما خفف عضد. وهو إما فصل بين اسم إن وخبرها، وإما مبتدأ والقصص الحق خبره، والجملة خبر إن. فإن قلت: لم جاز دخول اللام على الفصل؟ قلت: إذا جاز دخولها على الخبر كان دخولها على الفصل أجوز، لأنه أقرب إلى المبتدإ منه، وأصلها أن تدخل على المبتدإ. و «من» في قوله وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ بمنزلة البناء على الفتح في: (إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ) في إفادة معنى الاستغراق، والمراد والردّ على النصارى في تثليثهم فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ وعيد لهم بالعذاب المذكور في قوله: (زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ)

{ إِنَّ هذا } “Şüphesiz bu”, yani Îsâ'nın haberinden sana anlatılan bu şeyler, { لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ } “elbette doğru haberdir”. Zamirdeki he harfi aslı üzere harekeli olarak da sükûn ile de okunmuştur; çünkü lâm harfi 'hû' zamirinin bir cüzü konumuna iner ve 'adud' kelimesinin hafifletildiği gibi hafifletilir. Bu zamir ya inne'nin ismi ile haberi arasında bir fasıl zamiridir yahut mübtedadır ve el-kasasu'l-hakku onun haberidir, bu cümle de inne'nin haberidir. Şayet: 'Lâm harfinin fasıl zamirine dahil olması nasıl caiz olmuştur?' dersen, derim ki: Lâmın habere dahil olması caiz olduğuna göre, fasıl zamirine dahil olması evleviyetle caizdir; zira fasıl zamiri mübtedaya haberden daha yakındır ve lâmın asıl yeri de mübtedanın başına dahil olmaktır. { وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ } “Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur” kavlindeki 'min' harfi, istigrak (kapsayıcılık) manasını ifade etmede { إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ } terkibindeki fetha üzere bina kılınma konumundadır; buradaki maksat Hristiyanların teslis (üçleme) inancını reddetmektir. { فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ } “Şüphesiz Allah, bozguncuları hakkıyla bilendir” ifadesi, { زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ } “Bozgunculuk yapmalarından ötürü onlara azap üstüne azap katmışızdır” ayetinde zikredilen azap ile onları tehdit etmektir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٦٤ الى ٦٨]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 64-68]

قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٦٤) يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْراهِيمَ وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلاَّ مِنْ بَعْدِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٥) ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٦٦) ما كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٦٧) إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ (٦٨)

{ قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٦٤) يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْراهِيمَ وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلاَّ مِنْ بَعْدِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٥) ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٦٦) ما كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٦٧) إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ (٦٨) } “De ki: 'Ey Ehl-i Kitap! Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin: Yalnızca Allah'a kulluk edelim, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım ve Allah'ı bırakıp da birbirimizi rabler edinmeyelim.' Eğer yüz çevirirlerse de ki: 'Şahit olun ki biz kesinlikle müslümanlarız.' (64) Ey Ehl-i Kitap! İbrâhim hakkında niçin tartışıyorsunuz? Oysa Tevrat da İncil de ancak ondan sonra indirilmiştir. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz? (65) İşte siz böylesiniz! Hakkında bilginiz olan şeyde tartıştınız; peki hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyde niçin tartışıyorsunuz? Allah bilir, siz ise bilmezsiniz. (66) İbrâhim ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı; fakat o, dosdoğru bir müslümandı ve müşriklerden de değildi. (67) Şüphesiz insanların İbrâhim'e en yakın olanı, ona uyanlar, şu Peygamber ve iman edenlerdir. Allah müminlerin dostudur. (68)”

يا أَهْلَ الْكِتابِ قيل هم أهل الكتابين. وقيل: وفد نجران. وقيل: يهود المدينة سَواءٍ

{ يا أَهْلَ الْكِتابِ } “Ey Ehl-i Kitap!”, bunların iki kitabın ehli (Yahudi ve Hristiyanlar) olduğu söylenmiştir. Necran heyeti olduğu da söylenmiştir. Medine Yahudileri olduğu da söylenmiştir. { سَواءٍ }

بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ

{ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ } “bizimle sizin aranızda eşit olan”

مستوية بيننا وبينكم، لا يختلف فيها القرآن والتوراة والإنجيل. وتفسير الكلمة قوله أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ يعنى تعالوا إليها حتى لا نقول: عزيز ابن اللَّه، ولا المسيح ابن اللَّه، لأن كل واحد منهما بعضنا بشر مثلنا، ولا نطيع أحبارنا فيما أحدثوا من التحريم والتحليل من غير رجوع إلى ما شرع اللَّه، كقوله تعالى (اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلهاً واحِداً) وعن عدى بن حاتم: ما كنا نعبدهم يا رسول اللَّه، قال: أليس كانوا يحلون لكم ويحرمون فتأخذون بقولهم؟ قال: نعم. قال: هو ذاك. وعن الفضيل: لا أبالى أطعت مخلوقا في معصية الخالق، أو صليت لغير القبلة. وقرئ (كلمة) بسكون اللام. وقرأ الحسن (سواء) بالنصب بمعنى استوت استواء فَإِنْ تَوَلَّوْا عن التوحيد فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ أى لزمتكم الحجة فوجب عليكم أن تعترفوا وتسلموا بأنا مسلمون دونكم، كما يقول الغالب للمغلوب في جدال أو صراع أو غيرهما. اعترف بأنى أنا الغالب وسلم لي الغلبة. ويجوز أن يكون من باب التعريض، ومعناه:

Bizimle sizin aranızda eşit olan; Kur'an, Tevrat ve İncil'in kendisinde ihtilaf etmediği [bir kelimeye gelin]. Kelimenin tefsiri şu kavlidir: { أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Yalnızca Allah'a kulluk edelim, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım ve Allah'ı bırakıp da birbirimizi rabler edinmeyelim.” Yani: 'Üzeyir Allah'ın oğludur' veya 'Mesih Allah'ın oğludur' demeyelim diye o kelimeye gelin; çünkü onların her biri bizim gibi insan olan birer parçamızdır. Allah'ın meşru kıldığı hükümlere dönmeksizin din adamlarımızın sonradan uydurduğu haram ve helal kılma hususlarında onlara itaat etmeyelim; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلهاً واحِداً } “Onlar, Allah'ı bırakıp hahamlarını, rahiplerini ve Meryem oğlu Mesih'i rabler edindiler; oysa tek bir ilaha kulluk etmekten başkasıyla emrolunmamışlardı.” Adiy b. Hâtim'den rivayet edildiğine göre o: 'Ey Allah'ın Resûlü! Biz onlara tapmıyorduk' demiş, Hz. Peygamber de: 'Onlar size bir şeyi helal ve haram kılıyorlar, siz de onların sözünü kabul etmiyor muydunuz?' buyurmuş; o da 'Evet' demiştir. Bunun üzerine Hz. Peygamber: 'İşte o [onları rab edinmektir]' buyurmuştur. Fudayl'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Yaratana isyan hususunda bir yaratılmışa itaat etmişim veya kıbleden başka bir yöne namaz kılmışım, benim için fark etmez.' 'Kelimetin' lafzı lâmın sükûnu ile de okunmuştur. Hasan ise 'istevet istivâen' (tam bir eşitlikle eşit oldu) anlamında nasb ile 'sevâen' şeklinde okumuştur. { فَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirlerse”, tevhidden yüz çevirirlerse, { فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ } “de ki: Şahit olun ki biz kesinlikle müslümanlarız”, yani hüccet aleyhinize sabit oldu; dolayısıyla tartışmada, güreşte veya başka bir şeyde galip gelenin mağluba 'Benim galip geldiğimi itiraf et ve galibiyeti bana teslim et' demesi gibi, sizin değil bizim müslüman olduğumuzu itiraf ve teslim etmeniz size vacip oldu. Bunun ta'riz (dolaylı anlatım) kabilinden olması da caizdir; manası şudur:

اشهدوا واعترفوا بأنكم كافرون حيث توليتم عن الحق بعد ظهوره. زعم كل فريق من اليهود والنصارى أن إبراهيم كان منهم، وجادلوا رسول اللَّه ﷺ والمؤمنين فيه فقيل لهم: إن اليهودية إنما حدثت بعد نزول التوراة، والنصرانية بعد نزول الإنجيل، وبين إبراهيم وموسى ألف سنة، وبينه وبين عيسى ألفان، فكيف يكون إبراهيم على دين لم يحدث إلا بعد عهده بأزمنة متطاولة؟ أَفَلا تَعْقِلُونَ حتى لا تجادلوا مثل هذا الجدال المحال ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ ها للتنبيه، وأنتم مبتدأ وهؤلاء خبره. وحاجَجْتُمْ جملة مستأنفة مبينة للجملة الأولى، يعنى أنتم هؤلاء الأشخاص الحمقى وبيان حماقتكم وقلة عقولكم أنكم جادلتم فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ مما نطق به التوراة والإنجيل فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ ولا ذكر له في كتابيكم من دين إبراهيم. وعن الأخفش: ها أنتم هو آأنتم على الاستفهام، فقلبت الهمزة هاء. ومعنى الاستفهام التعجب من حماقتهم. وقيل (هؤُلاءِ) بمعنى الذين و (حاجَجْتُمْ) صلته وَاللَّهُ يَعْلَمُ علم ما حاججتم فيه وَأَنْتُمْ جاهلون به ثم أعلمهم بأنه بريء من دينكم وما كان إلا حَنِيفاً مُسْلِماً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ كما لم يكن منكم. أو أراد بالمشركين اليهود والنصارى لإشراكهم به عزيراً والمسيح إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ إن أخصهم به وأقربهم منه من الولي وهو القرب لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ في زمانه وبعده وَهذَا النَّبِيُّ خصوصا وَالَّذِينَ آمَنُوا من أمته. وقرئ: وهذا النبىَّ، بالنصب عطفاً على الهاء في اتبعوه، أى اتبعوه واتبعوا هذا النبي. وبالجر عطفاً على إبراهيم.

'Hak ortaya çıktıktan sonra ondan yüz çevirdiğiniz için kâfir olduğunuzu itiraf edin ve buna şahit olun.' Yahudi ve Hristiyan fırkalarının her biri İbrâhim'in kendilerinden olduğunu iddia etmiş ve onun hakkında Resûlullah ﷺ ve müminlerle tartışmışlardı. Onlara şöyle denildi: Yahudilik ancak Tevrat'ın inişinden sonra, Hristiyanlık ise ancak İncil'in inişinden sonra ortaya çıkmıştır; İbrâhim ile Mûsâ arasında bin yıl, İbrâhim ile Îsâ arasında ise iki bin yıl vardır. O halde İbrâhim, kendi çağından ancak çok uzun asırlar sonra ortaya çıkan bir din üzere nasıl olabilir? { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”, böyle imkânsız bir tartışmaya girmeyecek kadar aklınızı kullanmıyor musunuz? { ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ } “İşte siz böylesiniz!”, 'hâ' tenbih içindir; 'entüm' mübteda, 'hâülâi' ise haberidir. { حاجَجْتُمْ } “tartıştınız” cümlesi ise birinci cümleyi açıklayan yeni bir cümledir; yani siz şu ahmak kimselersiniz; ahmaklığınızın ve akıl kıtlığınızın beyanı ise şudur: Siz { فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ } “hakkında bilginiz olan şeyde”, yani Tevrat ve İncil'in açıkça ifade ettiği hususlarda tartıştınız. { فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ } “peki hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyde niçin tartışıyorsunuz?”, yani İbrâhim'in dini hakkında iki kitabınızda hiçbir zikri ve bilginiz olmayan hususta niçin tartışıyorsunuz? Ahfeş'ten nakledildiğine göre 'hâ entüm', istifham anlamında 'e-entüm' olup hemze he harfine dönüştürülmüştür. İstifhamın manası ise onların ahmaklığına hayret etmektir. 'Hâülâi' lafzının 'ellezîne' (o kimseler ki) manasında ve 'hâcectüm' fiilinin de onun sılası olduğu söylenmiştir. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ } “Allah bilir”, tartıştığınız şeyin ilmini bilir, { وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ } “siz ise bilmezsiniz”, siz ise ona karşı cahilsiniz. Sonra onun sizin dininizden berî olduğunu ve ancak { حَنِيفاً مُسْلِماً } “dosdoğru bir müslüman” olduğunu ve sizden olmadığı gibi { وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “müşriklerden de olmadığını” onlara bildirdi. Yahut müşriklerden maksat, Üzeyir'i ve Mesih'i Allah'a ortak koştukları için Yahudiler ve Hristiyanlardır. { إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ } “Şüphesiz insanların İbrâhim'e en yakın olanı”, yakınlık manasındaki 'veli' kökünden olup ona en hususi ve en yakın olanlarıdır; { لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ } “elbette ona uyanlardır”, yani onun zamanında ve sonrasında ona tabi olanlar; { وَهذَا النَّبِيُّ } “ve şu Peygamber”, özellikle [bu Peygamber], { وَالَّذِينَ آمَنُوا } “ve iman edenlerdir”, yani onun ümmetinden iman edenlerdir. 'Ve hâze'n-nebiyye' şeklinde, 'ittebe'ûhu'daki he zamirine atıfla üstün ile de okunmuştur; yani 'ona uyanlar ve şu Peygamber'e uyanlar' demektir. 'İbrâhîm' kelimesine atıfla cer ile de okunmuştur.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٦٩ الى ٧١]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 69-71]

وَدَّتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَما يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ (٦٩) يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٧٠) يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٧١)

{ وَدَّتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَما يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ (٦٩) يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٧٠) يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٧١) } “Ehl-i Kitap'tan bir grup sizi saptırmayı çok istedi; oysa onlar yalnızca kendilerini saptırırlar da farkına varmazlar. (69) Ey Ehl-i Kitap! Siz şahit olup dururken niçin Allah'ın âyetlerini inkâr ediyorsunuz? (70) Ey Ehl-i Kitap! Niçin hakkı batıla karıştırıyor ve bile bile hakkı gizliyorsunuz? (71)”

وَدَّتْ طائِفَةٌ هم اليهود، دعوا حذيفة وعماراً ومعاذاً إلى اليهودية وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وما يعود وبال الإضلال إلا عليهم، لأن العذاب يضاعف لهم بضلالهم وإضلالهم. أو وما يقدرون على إضلال المسلمين، وإنما يضلون أمثالهم من أشياعهم بِآياتِ اللَّهِ بالتوراة والإنجيل. وكفرهم بها: أنهم لا يؤمنون بما نطقت به من صحة نبوّة رسول اللَّه ﷺ وغيرها. وشهادتهم:

{ وَدَّتْ طائِفَةٌ } “Bir grup çok istedi”, bunlar Huzeyfe, Ammâr ve Muâz'ı Yahudiliğe davet eden Yahudilerdir. { وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } “oysa onlar yalnızca kendilerini saptırırlar”, saptırmanın vebali ancak kendilerine döner; çünkü hem sapmaları hem de saptırmaları sebebiyle azapları katlanacaktır. Yahut müslümanları saptırmaya güç yetiremezler; ancak kendi yandaşları gibi olanları saptırırlar. { بِآياتِ اللَّهِ } “Allah'ın âyetlerini”, yani Tevrat ve İncil'i [inkâr ediyorsunuz]. Onları inkâr etmeleri ise; o kitapların Resûlullah ﷺ'in peygamberliğinin doğruluğuna ve diğer hususlara dair bildirdiği şeylere inanmamalarıdır. Onların şahitlikleri ise;

اعترافهم بأنها آيات اللَّه. أو تكفرون بالقرآن ودلائل نبوّة الرسول وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ نعته في الكتابين. أو تكفرون بآيات اللَّه جميعاً وأنتم تعلمون أنها حق. قرئ (تَلْبِسُونَ) بالتشديد.

bunların Allah'ın âyetleri olduğunu itiraf etmeleridir. Yahut iki kitapta Peygamber'in sıfatına { وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ } “siz şahit olup dururken”, Kur'an'ı ve Peygamber'in peygamberlik delillerini inkâr ediyorsunuz [demektir]. Yahut onların hak olduğunu bildiğiniz halde Allah'ın âyetlerinin tamamını inkâr ediyorsunuz. { تَلْبِسُونَ } kelimesi şedde ile de okunmuştur.

وقرأ يحيى بن وثاب (تَلْبِسُونَ) بفتح الباء أى تلبسون الحق مع الباطل. كقوله: كلابس ثوبي زور. وقوله:

Yahya b. Vessâb ise { تَلْبِسُونَ } kelimesini be harfinin fethasıyla okumuştur; yani 'İki sahte elbise giyen kimse gibi' sözünde olduğu gibi, hak ile beraber batılı [bir elbise gibi] giyiniyorsunuz demektir. Şairin şu sözünde olduğu gibi: