إذَا هُوَ بِالْمَجْدِ ارْتَدَى وَتَأَزَّرَا
O şan ve şerefi rida ve izar edindiğinde (şan ve şerefe büründüğünde)
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٧٢ الى ٧٤]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 72-74]
وَقالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٧٢) وَلا تُؤْمِنُوا إِلاَّ لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ ما أُوتِيتُمْ أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٧٣) يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٧٤)
{ وَقالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٧٢) وَلا تُؤْمِنُوا إِلاَّ لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ ما أُوتِيتُمْ أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٧٣) يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٧٤) } “Kitap ehlinden bir grup şöyle dedi: «İman edenlere indirilene günün başlangıcında iman edin, sonunda ise inkâr edin; belki onlar da [dinlerinden] dönerler. Ve dininize uyanlardan başkasına inanmayın!» [Ey Muhammed!] De ki: «Şüphesiz doğru yol, Allah’ın [gösterdiği] yoludur. Size verilenin bir benzerinin bir başkasına verilmesine yahut onların Rabbinizin huzurunda aleyhinize delil getirmelerine [mi inanmıyorsunuz]?» De ki: «Şüphesiz lütuf Allah’ın elindedir; onu dilediğine verir. Allah [lütfu] geniş olan, [her şeyi] bilendir. Rahmetini dilediğine has kılar. Allah, büyük lütuf sahibidir.»”
وَجْهَ النَّهارِ أوّله. قال:
{ وَجْهَ النَّهارِ } “günün başlangıcında”, yani onun evvelinde [demektir]. Şair şöyle demiştir:
مَنْ كانَ مَسْرُوراً بِمَقْتَلِ مَالِكٍ … فَلْيَأْتِ نِسْوَتَنَا بِوَجْهِ نَهَارِ
Mâlik'in öldürülmesine sevinen kimse... günün başında kadınlarımızın yanına gelsin!
والمعنى: أظهروا الإيمان بما أنزل على المسلمين في أوّل النهار وَاكْفُرُوا به في آخره لعلهم يشكون في دينهم ويقولون: ما رجعوا وهم أهل كتاب وعلم إلا لأمر قد تبين لهم فيرجعون برجوعكم. وقيل: تواطأ اثنا عشر من أحبار يهود خيبر وقال بعضهم لبعض: ادخلوا في دين محمد أوّل النهار من غير اعتقاد، واكفروا به آخر النهار وقولوا: إنا نظرنا في كتبنا وشاورنا علماءنا فوجدنا محمداً ليس بذلك المنعوت وظهر لنا كذبه وبطلان دينه، فإذا فعلتم ذلك شكّ أصحابه في دينهم. وقيل: هذا في شأن القبلة لما صرفت إلى الكعبة قال كعب بن الأشرف لأصحابه: آمنوا بما أنزل عليهم من الصلاة إلى الكعبة وصلوا إليها في أوّل النهار، ثم اكفروا به في آخره وصلوا إلى الصخرة، ولعلهم يقولون: هم أعلم منا وقد رجعوا فيرجعون وَلا تُؤْمِنُوا متعلق بقوله: (أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ) وما بينهما اعتراض. أى: ولا تظهروا إيمانكم بأن يؤتى أحد مثل ما أوتيتم إلا لأهل دينكم دون غيرهم. أرادوا: أسرّوا تصديقكم بأنّ المسلمين قد أوتوا من كتب اللَّه مثل ما أوتيتم، ولا تفشوه إلا إلى أشياعكم وحدهم دون المسلمين لئلا يزيدهم ثباتا، ودون المشركين لئلا يدعوهم إلى الإسلام أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ عطف على أن يؤتى . والضمير في يحاجوكم لأحد لأنه في معنى الجمع ، بمعنى: ولا تؤمنوا لغير أتباعكم، أنّ المسلمين يحاجونكم
[Ayetin] anlamı şudur: Müslümanlara indirilen [kitab]a günün başında inandığınızı gösterin, günün sonunda ise onu inkâr edin; { وَاكْفُرُوا } belki dinlerinden şüpheye düşerler ve 'Onlar kitap ve ilim ehli oldukları halde ancak kendilerine apaçık hale gelen bir durum sebebiyle geri dönmüşlerdir' derler de sizin geri dönmeniz sebebiyle onlar da [dinlerinden] dönerler. Şöyle de denilmiştir: Hayber yahudilerinin bilginlerinden on iki kişi aralarında anlaşıp birbirlerine şöyle dediler: 'Günün başında inanmaksızın Muhammed'in dinine girin, günün sonunda ise onu inkâr edin ve deyin ki: Biz kitaplarımıza baktık ve âlimlerimize danıştık; Muhammed'in [kitaplarımızda] vasfedilen o zat olmadığını gördük, onun yalancılığı ve dininin batıl olduğu bize açıkça belli oldu.' Siz böyle yaparsanız onun ashabı dinlerinden şüpheye düşer. Şöyle de denilmiştir: Bu durum kıble hususundadır; kıble Kâbe'ye çevrildiğinde Ka'b b. el-Eşref adamlarına şöyle dedi: 'Onlara Kâbe'ye doğru namaz kılma hususunda indirilen şeye inanın ve günün başında ona doğru namaz kılın; sonra günün sonunda onu inkâr edin ve Sahra'ya (Kudüs'e) doğru namaz kılın; belki onlar 'Bunlar bizden daha bilgilidir, bak onlar döndüler' derler de [İslam'dan] dönerler.' { وَلا تُؤْمِنُوا } “inanmayın” [ifadesi], { أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ } “bir kimseye verileceğine” sözüne taalluk etmektedir (bağlıdır); aradaki kısım ise itirazdır (ara cümledir). Yani: Size verilenin benzerinin bir başkasına verileceğine olan inancınızı sadece kendi dininizin mensuplarına açıklayın, başkalarına değil. Şunu kastettiler: Müslümanlara da Allah'ın kitaplarından size verilenin bir benzerinin verildiğine dair tasdikinizi gizli tutun ve bunu müslümanların sebatını artırmaması, müşrikleri de İslam'a davet etmemesi için müslümanlara ve müşriklere değil, yalnızca kendi yandaşlarınıza açın. { أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ } “yahut Rabbinizin huzurunda size karşı delil getireceklerine” [ifadesi], { أَنْ يُؤْتى } [ifadesine] matuftur. { يُحَاجُّوكُمْ } fiilindeki zamir, çoğul anlamı taşıdığı için { أَحَدٌ } kelimesine dönmektedir. [Cümlenin] anlamı: Müslümanların [Rabbinizin katında] size karşı delil getireceklerine kendi tâbilerinizden başkası için inanmayın...
يوم القيامة بالحق ويغالبونكم عند اللَّه تعالى بالحجة. فإن قلت: فما معنى الاعتراض؟ قلت:
kıyamet günü hak ile size karşı delil getireceğine ve Allah Teâlâ'nın huzurunda hüccetle size galip geleceğine inanmayın. Eğer 'Ara cümlenin anlamı nedir?' dersen, derim ki:
معناه أنّ الهدى هدى اللَّه، من شاء أن يلطف به حتى يسلم، أو يزيد ثباته على الإسلام، كان ذلك، ولم ينفع كيدكم وحيلكم وزيكم تصديقكم عن المسلمين والمشركين، وكذلك قوله تعالى قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ يريد الهداية والتوفيق. أو يتمَّ الكلام عند قوله: (إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ) على معنى: ولا تؤمنوا هذا الإيمان الظاهر وهو إيمانهم وجه النهار إلا لمن تبع دينكم:
Anlamı şudur: Doğru yol Allah'ın yoludur; O, kime lütufta bulunup müslüman olmasını veya İslam üzere sebatının artmasını dilerse bu gerçekleşir; tuzaklarınız, hileleriniz ve tasdikinizi müslümanlardan ve müşriklerden gizlemeniz bir fayda vermez. Nitekim Allah Teâlâ'nın { قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ } “De ki: Lütuf Allah'ın elindedir, onu dilediğine verir” sözü de hidayet ve tevfiki kastetmektedir. Yahut söz { إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ } “sizin dininize uyanlardan başkasına” kısmında tamamlanır; şu anlam üzere: Bu zahirî imanı, yani günün başlangıcındaki imanlarını ancak sizin dininize uyan kimseler için gösterin; [yani:]
إلا لمن كانوا تابعين لدينكم ممن أسلموا منكم لأن رجوعهم كان أرجى عندهم من رجوع من سواهم، ولأن إسلامهم كان أغيظ لهم. وقوله: (أَنْ يُؤْتى) معناه لأن يؤتى أحد مثل ما أوتيتم قلتم ذلك ودبرتموه، لا لشيء آخر، يعنى أن ما بكم من الحسد والبغي- أن يؤتى أحد مثل ما أوتيتم من فضل العلم والكتاب- دعاكم إلى أن قلتم ما قلتم، والدليل عليه قراءة ابن كثير: أأن يؤتى أحد بزيادة همزة الاستفهام للتقرير والتوبيخ، بمعنى: إلا أن يؤتى أحد. فإن قلت: فما معنى قوله أو يحاجوكم على هذا؟ قلت: معناه دبرتم ما دبرتم لأن يؤتى أحد مثل ما أوتيتم ولما يتصل به عند كفركم به من محاجتهم لكم عند ربكم. ويجوز أن يكون (هُدَى اللَّهِ) بدلا من الهدى، و (أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ) خبر إن، على معنى: قل إن هدى اللَّه أن يؤتى أحد مثل ما أوتيتم أو يحاجوكم حتى يحاجوكم عند ربكم فيقرعوا باطلكم بحقهم ويدحضوا حجتكم. وقرئ: إن يؤتى أحد، على إن النافية، وهو متصل بكلام أهل الكتاب. أى ولا تؤمنوا إلا لمن تبع دينكم وقولوا لهم: ما يؤتى أحد مثل ما أوتيتم حتى يحاجوكم عند ربكم، يعنى ما يؤتون مثله فلا يحاجونكم. ويجوز أن ينتصب (أَنْ يُؤْتى) بفعل مضمر يدل عليه قوله: (وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ) كأنه قيل: قل إن الهدى هدى اللَّه، فلا تنكروا ان يؤتى أحد مثل ما أوتيتم لأن قولهم (وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ) إنكار لأن يؤتى أحد مثل ما أوتوا.
İçinizden müslüman olanlardan daha önce dininize tâbi olmuş kimseler için gösterin; çünkü onların [İslam'dan] dönmeleri, başkalarının dönmesine göre onların nezdinde daha umulur bir durumdu ve onların müslüman olması kendilerini daha çok öfkelendiriyordu. { أَنْ يُؤْتى } “veriliyor diye” sözünün anlamı ise şudur: Birine size verilenin benzeri veriliyor diye siz bunu söylediniz ve planladınız, başka bir sebeple değil. Yani ilim ve kitap faziletinden size verilenin benzerinin bir başkasına verilmesine duyduğunuz haset ve azgınlık sizi söylediğinizi söylemeye sevk etti. Bunun delili İbn Kesîr'in takrir (onaylatma) ve kınama amacıyla soru hemzesi ziyadesiyle 'e-en yü'tâ ehadün' şeklindeki kıraatidir; bu da 'ancak birine verilmesi sebebiyle' anlamındadır. Eğer 'Bu durumda 'ev yühâccûküm' ifadesinin anlamı ne olur?' dersen, derim ki: Bir kimseye sizin verildiğinizin benzeri verildiği için ve bunu inkâr ettiğinizde Rabbinizin huzurunda size karşı hüccet getirmeleri bununla bağlantılı olduğu için kurduğunuz tuzakları kurdunuz demektir. { هُدَى اللَّهِ } ifadesinin { الْهُدى } kelimesinden bedel olması ve { أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ } kısmının da { إِنَّ }'nin haberi olması caizdir; şu anlamda: De ki: Allah'ın hidayeti, birine size verilenin bir benzeri verilmesi veya Rabbinizin huzurunda size karşı delil getirip kendi haklarıyla sizin batılınızı çürütmeleri ve hüccetinizi geçersiz kılmalarıdır. Nefiy (olumsuzluk) bildiren 'in' edatıyla 'in yü'tâ ehadün' şeklinde de okunmuştur ve bu, Ehl-i Kitab'ın sözüne bağlıdır. Yani: Kendi dininize uyanlardan başkasına inanmayın ve onlara deyin ki: Rabbinizin huzurunda size karşı delil getirecekleri şekilde size verilenin benzeri kimseye verilmez; yani onun benzeri kendilerine verilmez ki size karşı hüccet getirebilsinler. { أَنْ يُؤْتى } ifadesinin, { وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ } sözünün delalet ettiği takdirî bir fiille mansub olması da caizdir; sanki şöyle denilmiştir: De ki: Şüphesiz doğru yol Allah'ın yoludur, o halde bir kimseye size verilenin benzerinin verilmesini inkâr etmeyin; çünkü onların { وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ } sözü, kendilerine verilenin benzerinin bir başkasına verilmesini inkâr etmektir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٧٥ الى ٧٦]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 75-76]
وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلاَّ ما دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥) بَلى مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ وَاتَّقى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٧٦)
{ وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلاَّ ما دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥) بَلى مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ وَاتَّقى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٧٦) } “Ehl-i Kitap'tan öylesi vardır ki, ona yüklerle emanet bıraksan onu sana eksiksiz öder. Onlardan öylesi de vardır ki, ona bir tek dinar emanet etsen, tepesine dikilip durmadıkça onu sana ödemez. Bu, onların: 'Ümmîler hakkında bizim aleyhimize bir yol (sorumluluk) yoktur' demelerindendir. Onlar bile bile Allah'a karşı yalan söylerler. (75) Hayır! Kim ahdine vefa gösterir ve sakınırsa, bilsin ki şüphesiz Allah sakınanları sever. (76)”
عن ابن عباس مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ هو عبد اللَّه بن سلام، استودعه رجل من قريش ألفا ومائتي أوقية ذهبا فأدّاه إليه. ومَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ فنحاص بن عازوراء استودعه رجل
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre; { مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ } “ona yüklerle emanet bıraksan” denilen kimse Abdullah b. Selâm'dır; Kureyş'ten bir adam ona bin iki yüz ukıyye altın emanet bırakmış, o da bunu kendisine eksiksiz ödemiştir. { ومَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ } “ona bir tek dinar emanet etsen” denilen kimse ise Finhâs b. Âzûrâ'dır; ona Kureyş'ten bir adam
من قريش ديناراً فجحده وخانه. وقيل: المأمونون على الكثير النصارى، لغلبة الأمانة عليهم.
bir dinar emanet etmiş, o ise bunu inkâr edip hıyanet etmiştir. Şöyle de denilmiştir: Çok miktarda güvenilenler, kendilerinde emanet duygusu baskın olduğu için Hristiyanlardır.
والخائنون في القليل اليهود، لغلبة الخيانة عليهم إِلَّا ما دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً إلا مدّة دوامك عليه يا صاحب الحق قائما على رأسه متوكلا عليه بالمطالبة والتعنيف، أو بالرفع إلى الحاكم وإقامة البينة عليه. وقرئ (يؤده) بكسر الهاء والوصل، وبكسرها بغير وصل، وبسكونها. وقرأ يحيى بن وثاب:
Az miktarda hainlik edenler ise, kendilerinde hıyanet baskın olduğu için Yahudilerdir. { إِلَّا ما دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً } “tepesine dikilip durmadıkça”, yani ey hak sahibi, onun başında durup talep ve sertlikle yahut hâkime şikâyet edip aleyhine delil getirmek suretiyle üzerine düşüp durduğun süre müstesna. { يُؤَدِّهِ } kelimesi he harfinin kesresi ve vasl (uzatma) ile, kesresi ve vaslsız olarak ve sükûnu ile okunmuştur. Yahyâ b. Vessâb ise:
تئمنه، بكسر التاء. ودمت بكسر الدال من دام يدام ذلِكَ إشارة إلى ترك الأداء الذي دلّ عليه لم يؤدّه، أى تركهم أداء الحقوق بسبب قولهم لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ أى لا يتطرّق علينا عتاب وذم في شأن الأميين، يعنون الذين ليسوا من أهل الكتاب، وما فعلنا بهم من حبس أموالهم والإضرار بهم، لأنهم ليسوا على ديننا، وكانوا يستحلون ظلم من خالفهم ويقولون:
te harfinin kesresiyle 'te'menhu' şeklinde okumuştur. 'Dümte' kelimesi de 'dâme-yedâmü' fiilinden dal harfinin kesresiyle [dimte şeklinde] okunmuştur. { ذلِكَ } “Bu”, 'ona ödemez' ifadesinin delalet ettiği emaneti ödemeyi terk etmeye işarettir; yani hakları ödemeyi terk etmeleri, { لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ } “Ümmîler hakkında bizim aleyhimize bir yol yoktur” sözleri sebebiyledir. Yani Ehl-i Kitap'tan olmayan ümmîler hususunda ve onlara mallarını alıkoyup zarar vererek yaptığımız şeylerden dolayı bize hiçbir kınama ve yergi yönelmez; çünkü onlar bizim dinimizden değildirler, [demek istediler]. Zira onlar kendilerine muhalif olanlara zulmetmeyi helal sayıyor ve şöyle diyorlardı:
لم يجعل لهم في كتابنا حرمة. وقيل: بايع اليهود رجالا من قريش، فلما أسلموا تقاضوهم فقالوا:
'Kitabımızda onlar için bir dokunulmazlık kılınmamıştır.' Şöyle de denilmiştir: Yahudiler Kureyş'ten bazı adamlarla alışveriş yapmışlardı; onlar müslüman olunca alacaklarını istediler, Yahudiler ise şöyle dediler:
ليس لكم علينا حق حيث تركتم دينكم، وادعوا أنهم وجدوا ذلك في كتابهم. وعن النبي ﷺ أنه قال عند نزولها «كذب أعداء اللَّه ما من شيء في الجاهلية إلا وهو تحت قدمىَّ، إلا الأمانة فإنها مؤداة إلى البرّ والفاجر» وعن ابن عباس أنه سأله رجل فقال: إنا نصيب في الغزو من أموال أهل الذمة الدجاجة والشاة. قال: فتقولون ماذا؟ قال: نقول ليس علينا في ذلك بأس. قال: هذا كما قال أهل الكتاب: ليس علينا في الأميين سبيل. إنهم إذا أدّوا الجزية لم يحلّ لكم أكل أموالهم إلا بطيبة أنفسهم . وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ بادعائهم أن ذلك في كتابهم وَهُمْ يَعْلَمُونَ أنهم كاذبون بَلى إثبات لما نفوه من السبيل عليهم في الأميين، أى بلى عليهم سبيل فيهم. وقوله مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ جملة مستأنفة مقرّرة للجملة التي سدّت بلى مسدّها، والضمير في بعهده راجع إلى من أوفى، على أنّ كل من أوفى بما عاهد عليه واتقى اللَّه في ترك الخيانة والغدر، فإنّ اللَّه يحبه. فإن قلت، فهذا عام يخيل أنه لو وفي أهل الكتاب بعهودهم وتركوا الخيانة لكسبوا محبة اللَّه. قلت: أجل، لأنهم إذا وفوا بالعهود وفوا أول شيء بالعهد الأعظم، وهو ما أخذ عليهم في كتابهم من الإيمان برسول مصدق لما معهم، ولو اتقوا اللَّه في ترك الخيانة لاتقوه في ترك الكذب على اللَّه وتحريف كلمه. ويجوز أن يرجع الضمير إلى اللَّه تعالى، على أن كل من وفى بعهد اللَّه واتقاه فإنّ اللَّه يحبه، ويدخل في ذلك الإيمان وغيره من الصالحات وما وجب اتقاؤه من الكفر وأعمال السوء. فإن قلت: فأين الضمير الراجع من الجزاء إلى من؟ قلت:
'Dininizi terk ettiğiniz için bizim üzerimizde hiçbir hakkınız yoktur' ve bunu kendi kitaplarında bulduklarını iddia ettiler. Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde şöyle buyurmuştur: « كذب أعداء اللَّه ما من شيء في الجاهلية إلا وهو تحت قدمىَّ، إلا الأمانة فإنها مؤداة إلى البرّ والفاجر » «Allah'ın düşmanları yalan söyledi! Cahiliye dönemine ait olan her şey şu iki ayağımın altındadır; emanet müstesnadır, zira o iyisine de kötüsüne de mutlaka ödenir.» İbn Abbâs'tan radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre bir adam ona sordu ve dedi ki: 'Biz gazvede zimmîlerin mallarından tavuk ve koyun ele geçiriyoruz.' İbn Abbâs: 'Peki ne diyorsunuz?' diye sordu. Adam: 'Bunda bize bir vebal yoktur diyoruz' dedi. İbn Abbâs şöyle buyurdu: 'Bu, tıpkı Ehl-i Kitab'ın { ليس علينا في الأميين سبيل } “Ümmîler hakkında bizim aleyhimize bir yol yoktur” demesi gibidir. Onlar cizyelerini ödedikleri takdirde, kendi gönül rızaları olmaksızın mallarını yemeniz size helal olmaz.' { وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Ve bile bile Allah'a karşı yalan söylerler”, bunun kitaplarında olduğunu iddia etmeleri sebebiyledir; { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “onlar bildikleri halde”, yani yalancı olduklarını bildikleri halde [bunu yaparlar]. { بَلى } “Hayır! [Aksine]”, ümmîler hakkında kendi aleyhlerine hiçbir sorumluluk yolu bulunmadığına dair nefyettikleri şeyi ispattır; yani hayır, onlar hakkında sizin aleyhinize bir sorumluluk yolu vardır. { مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ } “Kim ahdine vefa gösterirse” sözü, 'belâ' kelimesinin yerini doldurduğu cümleyi pekiştiren yeni bir cümledir (müste'nefe). { بعهده } ifadesindeki zamir, 'men evfâ' [vefa gösteren kişi] ifadesine dönmektedir; yani kim verdiği söze vefa gösterir ve hıyanet ile gadri terk etme hususunda Allah'tan sakınırsa, muhakkak ki Allah onu sever. Eğer dersen ki: 'Bu genel bir ifadedir; sanki Ehl-i Kitap ahitlerine vefa gösterseler ve hıyaneti terk etselerdi Allah'ın sevgisini kazanırlarmış gibi bir izlenim veriyor.' Derim ki: Evet, zira onlar ahitlere vefa gösterselerdi, her şeyden önce en büyük ahde, yani yanlarındakini tasdik eden bir peygambere inanmaları hususunda kitaplarında kendilerinden alınan ahde vefa gösterirlerdi. Şayet hıyaneti terk etme konusunda Allah'tan sakınsalardı, Allah'a karşı yalan uydurmayı ve O'nun kelamını tahrif etmeyi terk etme konusunda da O'ndan sakınırlardı. Zamirin Yüce Allah'a dönmesi de caizdir; bu takdirde anlam, 'Kim Allah'ın ahdine vefa gösterir ve O'ndan sakınırsa şüphesiz Allah onu sever' şeklinde olur. İman, diğer salih ameller, ayrıca küfür ve kötü fiillerden sakınılması vacip olan şeyler de buna dahildir. Eğer dersen ki: 'Peki, ceza cümlesinden 'men' şart ismine dönen zamir nerededir?' Derim ki:
عموم المتقين قام مقام رجوع الضمير. وعن ابن عباس: نزلت في عبد اللَّه بن سلام وبحيرا الراهب ونظرائهما من مسلمة أهل الكتاب
Müttakîler ifadesinin umumiliği, zamirin dönmesi yerine geçmiştir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre bu âyet Abdullah b. Selâm, Rahip Bahîra ve Ehl-i Kitap'tan müslüman olan benzerleri hakkında inmiştir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٧٧ الى ٧٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 77-78]
إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٧) وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقاً يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٨)
{ إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٧) وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقاً يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٨) } “Allah'ın ahdini ve yeminlerini az bir değere değişenlerin ahirette hiçbir nasibi yoktur. Kıyamet günü Allah onlarla konuşmayacak, onlara bakmayacak ve onları temize çıkarmayacaktır. Onlar için elem verici bir azap vardır. (77) Onlardan bir grup vardır ki, Kitap'tan olmadığı halde Kitap'tan sanasınız diye dillerini Kitap'la eğip bükerler ve: 'Bu, Allah katındandır' derler; oysa o Allah katından değildir. Onlar bile bile Allah'a karşı yalan söylerler. (78)”
يَشْتَرُونَ يستبدلون بِعَهْدِ اللَّهِ بما عاهدوه عليه من الإيمان بالرسول المصدّق لما معهم وَأَيْمانِهِمْ وبما حلفوا به من قولهم. واللَّه لنؤمنن به ولننصرنه ثَمَناً قَلِيلًا متاع الدنيا من الترؤس والارتشاء ونحو ذلك. وقيل: نزلت في أبى رافع ولبابة بن أبى الحقيق وحيىّ بن أخطب، حرفوا التوراة وبدلوا صفة رسول اللَّه ﷺ، وأخذوا الرشوة على ذلك. وقيل:
{ يَشْتَرُونَ } değişirler. { بِعَهْدِ اللَّهِ } yanlarındakini tasdik eden Peygamber'e iman hususunda Allah'a verdikleri ahdi. { وَأَيْمانِهِمْ } 'Vallahi ona mutlaka iman edeceğiz ve ona mutlaka yardım edeceğiz' şeklindeki yeminlerini. { ثَمَناً قَلِيلًا } liderlik ve rüşvet alma gibi dünya menfaatine [değişirler]. Şöyle de denilmiştir: Bu âyet Ebû Râfi', Lebîd b. Ebi'l-Hukayk ve Huyey b. Ahtab hakkında inmiştir; Tevrat'ı tahrif edip Resûlullah ﷺ'in sıfatını değiştirdiler ve bunun karşılığında rüşvet aldılar. Şöyle de denilmiştir:
جاءت جماعة من اليهود إلى كعب بن الأشرف في سنة أصابتهم ممتارين، فقال لهم: هل تعلمون أن هذا الرجل رسول اللَّه؟ قالوا: نعم. قال: لقد هممت أن أميركم وأكسوكم فحرمكم اللَّه خيراً كثيراً.
Yahudilerden bir grup, kıtlık çektikleri bir yılda erzak temin etmek için Ka'b b. el-Eşref'e geldi. Ka'b onlara: 'Bu adamın Allah'ın elçisi olduğunu biliyor musunuz?' dedi. 'Evet' dediler. O da: 'Ben size erzak verip sizi giydirmeyi düşünmüştüm, fakat Allah sizi pek çok hayırdan mahrum etti' dedi.
فقالوا: لعله شبه علينا فرويداً حتى نلقاه. فانطلقوا فكتبوا صفة غير صفته، ثم رجعوا إليه وقالوا: قد غلطنا وليس هو بالنعت الذي نعت لنا، ففرح ومارهم. وعن الأشعث بن قيس:
Bunun üzerine dediler ki: 'Belki de bize öyle benzetilmiştir, onunla karşılaşıncaya kadar biraz bekle.' Gidip onun sıfatından başka bir sıfat yazdılar; sonra Ka'b'a dönüp: 'Biz yanılmışız, o bize bildirilen vasıfta değilmiş' dediler. O da sevindi ve onlara erzak verdi. Eş'as b. Kays'tan rivayet edildiğine göre:
نزلت فىّ، كانت بيني وبين رجل خصومة في بئر، فاختصمنا إلى رسول اللَّه ﷺ فقال: «شاهداك أو يمينه» فقلت إذن يحلف ولا يبالى فقال «من حلف على يمين يستحق بها ما لا هو فيها فاجر لقى اللَّه وهو عليه غضبان» وقيل: نزلت في رجل أقام سلعة في السوق فحلف لقد أعطى بها ما لم يعطه. والوجه أن نزولها في أهل الكتاب. وقوله: (بِعَهْدِ اللَّهِ) يقوّى رجوع الضمير في بعهده إلى اللَّه وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ مجاز عن الاستهانة بهم والسخط عليهم تقول: فلان لا ينظر إلى فلان، تريد نفى اعتداده به وإحسانه إليه وَلا يُزَكِّيهِمْ ولا يثنى عليهم. فإن قلت:
Benim hakkımda indi. Bir kuyu hususunda benimle bir adam arasında husumet vardı; Resûlullah ﷺ'e dava açtık. Resûlullah: «Ya iki şahidin yahut onun yemini» buyurdu. Ben: 'O halde yemin eder ve hiç aldırmaz' dedim. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Kim haksız yere bir malı elde etmek için yalan yere yemin ederse, Allah'ın huzuruna O kendisine gazap etmiş olarak çıkar.» Şöyle de denilmiştir: Pazarda bir mal sergileyip de kendisine verilmediği halde 'Buna şu kadar verildi' diye yemin eden bir adam hakkında inmiştir. Tercih edilen görüş ise âyetin Ehl-i Kitap hakkında inmiş olmasıdır. { بِعَهْدِ اللَّهِ } “Allah'ın ahdine” ifadesi, 'bi-ahdihî'deki zamirin Allah'a dönmesini kuvvetlendirir. { وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ } “ve onlara bakmayacaktır”, onları hakir görmekten ve onlara gazap etmekten kinayedir. 'Falan kimse falana bakmıyor' dersin; bununla ona değer vermediğini ve iyilik etmediğini kastetmiş olursun. { وَلا يُزَكِّيهِمْ } “ve onları temize çıkarmayacaktır”, yani onları övmeyecektir. Eğer dersen ki:
أى فرق بين استعماله فيمن يجوز عليه النظر وفيمن لا يجوز عليه؟ قلت: أصله فيمن يجوز عليه النظر الكناية، لأن من اعتد بالإنسان التفت إليه وأعاره نظر عينيه، ثم كثر حتى صار عبارة عن الاعتداد والإحسان وإن لم يكن ثم نظر، ثم جاء فيمن لا يجوز عليه النظر مجرداً لمعنى الإحسان
[Eğer:] 'Bakması caiz olan kimse hakkında kullanımı ile bakması caiz olmayan kimse hakkında kullanımı arasında ne fark vardır?' [diye sorulursa], derim ki: Bakması caiz olan kimse hakkındaki kullanımının aslı kinayedir; zira insan birine değer verip önemsediğinde ona yönelir ve gözleriyle ona bakar. Sonra bu [kullanım] yaygınlaşarak, ortada fiilî bir bakış bulunmasa bile değer verme ve ihsanda bulunmaktan kinaye/ibaret bir ifade haline gelmiştir. Ardından, [zatı hakkında cismani] bakma caiz olmayan kimse hakkında ise sırf ihsan manasını ifade etmek üzere gelmiştir.
مجازاً عما وقع كناية عنه فيمن يجوز عليه النظر لَفَرِيقاً هم كعب بن الأشرف ومالك بن الصيف وحيىّ بن أخطب وغيرهم يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ يفتلونها بقراءته عن الصحيح إلى المحرف وقرأ أهل المدينة: يلوّون، بالتشديد، كقوله: لووا رؤسهم. وعن مجاهد وابن كثير: يلون.
bakması caiz olan kimsede kinaye olarak kullanılan manadan mecaz kılınarak vârit olmuştur. { لَفَرِيقاً } “bir grup vardır ki”, bunlar Ka'b b. el-Eşref, Mâlik b. es-Sayf, Huyey b. Ahtab ve diğerleridir. { يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ } “dillerini Kitap'la eğip bükerler”, onu okurken dillerini doğrudan tahrif edilmiş olana doğru bükerler. Medine ehli [kıraati], 'başlarını çevirdiler' sözünde olduğu gibi şedde ile 'yülevvûne' şeklinde okumuştur. Mücâhid ve İbn Kesîr'den ise 'yelûne' şeklinde rivayet edilmiştir.
ووجهه أنهما قلبا الواو المضمومة همزة، ثم خففوها بحذفها وإلقاء حركتها على الساكن قبلها.
Bunun izahı şudur: Ötreli vav harfini hemzeye çevirmişler, sonra onu hazfedip harekesini kendisinden önceki sakin harfe aktararak tahfif etmişlerdir.
فإن قلت: إلام يرجع الضمير في: (لتحسبوه) ؟ قلت: إلى ما دلّ عليه يلوّون ألسنتهم بالكتاب وهو المحرف. ويجوز أن يراد: يعطفون ألسنتهم بشبه الكتاب لتحسبوا ذلك الشبه من الكتاب وقرئ: ليحسبوه بالياء، بمعنى: يفعلون ذلك ليحسبه المسلمون من الكتاب وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تأكيد لقوله: هو من الكتاب، وزيادة تشنيع عليهم، وتسجيل بالكذب، ودلالة على أنهم لا يعرضون ولا يورون وإنما يصرحون بأنه في التوراة هكذا، وقد أنزله اللَّه تعالى على موسى كذلك لفرط جرامتهم على اللَّه وقساوة قلوبهم ويأسهم من الآخرة. وعن ابن عباس: هم اليهود الذين قدموا على كعب بن الأشرف غيروا التوراة وكتبوا كتابا بدّلوا فيه صفة رسول اللَّه ﷺ، ثم أخذت قريظة ما كتبوه فخلطوه بالكتاب الذي عندهم.
Eğer '{ لتحسبوه } ifadesindeki zamir nereye döner?' dersen, derim ki: { يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ } sözünün delalet ettiği şeye, yani tahrif edilmiş metne döner. Şunun kastedilmiş olması da caizdir: Siz o benzeri Kitap'tan sanasınız diye dillerini Kitap benzeri söze bükerler. Ye harfiyle 'li-yahsebûhû' şeklinde de okunmuştur; yani müslümanlar onu Kitap'tan sansınlar diye bunu yaparlar demektir. { وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “ve: 'Bu, Allah katındandır' derler”, onların 'o Kitap'tandır' sözünü pekiştirmekte, kınanmalarını artırmakta, yalancılıklarını tescil etmekte ve onların kinaye ya da tevriye yapmadıklarını; bilakis Allah'a karşı cüretlerinin aşırılığı, kalplerinin katılığını ve ahiretten ümitsiz olmaları sebebiyle Tevrat'ta aynen böyle olduğunu ve Allah Teâlâ'nın bunu Mûsâ'ya bu şekilde indirdiğini açıkça söylediklerini göstermektedir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre: Onlar Ka'b b. el-Eşref'in yanına gelen, Tevrat'ı değiştirip içinde Resûlullah ﷺ'in sıfatını tahrif ettikleri bir kitap yazan Yahudilerdir; sonra Kurayza onların yazdıklarını alıp yanlarındaki kitaba karıştırmıştır.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٧٩ الى ٨٠]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 79-80]
ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ (٧٩) وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (٨٠)
{ ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ (٧٩) وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (٨٠) } “Allah'ın kendisine Kitap'ı, hükmü ve peygamberliği verdiği hiçbir insanın, sonra insanlara: 'Allah'ı bırakıp bana kullar olun' demesi düşünülemez. Fakat: 'Kitap'ı öğrettiğinize ve okuyup araştırdığınıza göre Rabbânîler (kendini Rabb'e adayan kullar) olun' [der]. (79) Size melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi de emretmez. Siz müslüman olduktan sonra size inkârı mı emredecek? (80)”
ما كانَ لِبَشَرٍ تكذيب لمن اعتقد عبادة عيسى. وقيل: إنّ أبا رافع القرظي والسيد من نصارى نجران قالا لرسول اللَّه ﷺ: أتريد أن نعبدك ونتخذك ربا؟ فقال معاذ اللَّه أن نعبد غير اللَّه، أو أن نأمر بعبادة غير اللَّه! فما بذلك بعثني، ولا بذلك أمرنى فنزلت.
{ ما كانَ لِبَشَرٍ } “hiçbir insanın hakkı değildir”, İsa'ya ibadet edileceğine inanan kimseyi yalanlamadır. Şöyle de denilmiştir: Ebû Râfi' el-Kurazî ile Necran Hristiyanlarından es-Seyyid, Resûlullah ﷺ'e: 'Sana ibadet etmemizi ve seni rab edinmemizi mi istiyorsun?' dediler. Resûlullah ﷺ: «Allah'tan başkasına ibadet etmekten veya Allah'tan başkasına ibadeti emretmekten Allah'a sığınırım! Beni bununla göndermedi, bana bunu emretmedi» buyurdu. Bunun üzerine [bu âyet] indi.
وقيل: قال رجل: يا رسول اللَّه، نسلم عليك كما يسلم بعضنا على بعض أفلا نسجد لك؟ قال:
Şöyle de denilmiştir: Bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Birbirimize selam verdiğimiz gibi sana da selam veriyoruz; sana secde etmeyelim mi?" dedi. [Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu:
لا ينبغي أن يسجد لأحد من دون اللَّه، ولكن أكرموا نبيكم واعرفوا الحق لأهله وَالْحُكْمَ والحكمة وهي السنة وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ ولكن يقول كونوا. والربانىّ: منسوب إلى الرب بزيادة الألف والنون كما يقال: رقبانى ولحياني، وهو الشديد التمسك بدين اللَّه وطاعته. وعن محمد ابن الحنفية أنه قال حين مات ابن عباس: اليوم مات ربانىّ هذه الأمّة. وعن الحسن ربانيين علماء فقهاء. وقيل علماء معلمين. وكانوا يقولون: الشارع الرباني: العالم العامل المعلم بِما كُنْتُمْ بسبب كونكم عالمين وبسبب كونكم دارسين للعلم أوجب أن تكون الربانية التي هي قوّة التمسك بطاعة اللَّه مسببة عن العلم والدراسة، وكفى به دليلا على خيبة سعى من جهد نفسه وكدّ روحه في جمع العلم، ثم لم يجعله ذريعة إلى العمل، فكان مثله مثل من غرس شجرة حسناء تونقه بمنظرها ولا تنفعه بثمرها: وقرئ: تعلمون، من التعليم. وتعلمون من التعلم تَدْرُسُونَ تقرءون. وقرئ تدرسون، من التدريس. وتدرسون على أن أدرس بمعنى درّس كأكرم وكرّم وأنزل ونزَّل.
«Allah'tan başka hiçbir kimseye secde edilmesi yakışmaz; fakat peygamberinize ikramda bulunun ve hakkı ehline teslim edin.» { وَالْحُكْمَ } “ve hükmü”, yani hikmeti ki o da sünnettir. { وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ } “Fakat: 'Rabbânîler olun' [der]”, yani 'Fakat: Rabbânîler olun der' [demektir]. Rabbânî: 'rakabânî' (iri enseli) ve 'lihyânî' (gür sakallı) denildiği gibi, elif ve nun ziyadesiyle 'Rab' kelimesine nispet edilmiş olup Allah'ın dinine ve O'na itaate sımsıkı sarılan kimsedir. Muhammed İbnü'l-Hanefiyye'den rivayet edildiğine göre o, İbn Abbâs vefat ettiğinde şöyle demiştir: 'Bugün bu ümmetin rabbânîsi vefat etti.' Hasen'den 'rabbânîler'in âlimler ve fakihler olduğu rivayet edilmiştir. Âlim ve muallimler (öğretenler) olduğu da söylenmiştir. Şöyle derlerdi: Rabbânî şeriat adamı; bilen, amel eden ve öğretendir. { بِما كُنْتُمْ } “olduğunuza göre”, yani bilgin olmanız sebebiyle ve ilmi okuyup araştırmanız sebebiyle... Allah'a itaate sımsıkı sarılmaktan ibaret olan rabbânîliğin ilim ve ders tahsilinden neşet etmesini gerekli kılmıştır. Bütün gayretini sarf edip ilim toplamak için ruhunu tüketen, sonra da onu amele vesile kılmayan kimsenin çabasının boşa çıktığına bu yeterli bir delildir; onun durumu, görüntüsüyle insanı hayran bırakan fakat meyvesiyle fayda vermeyen güzel bir ağaç diken kimsenin durumu gibidir. 'Ta'lîm'den türeyerek 'tuallimûne' şeklinde de okunmuştur; 'teallüm'den türeyerek 'ta'lemûne' şeklinde de okunmuştur. { تَدْرُسُونَ } “okuyup araştırdığınıza”, yani okuyorsunuz [demektir]. 'Tedrîs'ten türeyerek 'tudarrisûne' şeklinde de okunmuştur. 'Ekreme' ve 'kerrame', 'enzele' ve 'nezzele' gibi 'edrese' kelimesinin 'derrese' anlamında olmasına dayanılarak 'tudrisûne' şeklinde de okunmuştur.
وتدرّسون، من التدرّس. ويجوز أن يكون معناه ومعنى تدرسون بالتخفيف: تدرسونه على الناس كقوله: (لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ) فيكون معناهما معنى تدرسون من التدريس. وفيه أن من علم ودرس العلم ولم يعمل به فليس من اللَّه في شيء، وأن السبب بينه وبين ربه منقطع، حيث لم يثبت النسبة إليه إلا للمتمسكين بطاعته. وقرئ (وَلا يَأْمُرَكُمْ) بالنصب عطفا على: (ثُمَّ يَقُولَ) وفيه وجهان أحدهما أن تجعل «لا» مزيدة لتأكيد معنى النفي في قوله: (ما كانَ لِبَشَرٍ) والمعنى: ما كان لبشر أن يستنبئه اللَّه وينصبه للدعاء إلى اختصاص اللَّه بالعبادة وترك الأنداد، ثم يأمر الناس بأن يكونوا عباداً له ويأمركم أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً كما تقول: ما كان لزيد أن أكرمه ثم يهينني ولا يستخف بى. والثاني أن تجعل «لا» غير مزيدة. والمعنى: أن رسول اللَّه ﷺ كان ينهى قريشا عن عبادة الملائكة، واليهود والنصارى عن عبادة عزير والمسيح. فلما قالوا له: أنتخذك ربا؟ قيل لهم: ما كان لبشر أن يستنبئه اللَّه، ثم يأمر الناس بعبادته وينهاكم عن عبادة الملائكة والأنبياء. والقراءة بالرفع على ابتداء الكلام أظهر، وتنصرها قراءة عبد اللَّه ولن يأمركم. والضمير في: (وَلا يَأْمُرَكُمْ) و (لا يَأْمُرَكُمْ) لبشر. وقيل اللَّه، والهمزة في أيأمركم للإنكار بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ دليل على أن المخاطبين كانوا مسلمين، وهم الذين استأذنوه أن يسجدوا له
Ve tederrüsden (kendi kendine ders çalışmaktan) 'tetederrasûne' şeklinde de okunmuştur. Bunun ve tahfif ile okunan { تَدْرُسُونَ } kelimesinin anlamının; { لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ } “onu insanlara okuyasın diye” âyetinde olduğu gibi 'onu insanlara ders veriyorsunuz' şeklinde olması da caizdir; bu durumda her ikisinin anlamı tedrisden türeyen 'tudarrisûne' anlamında olur. Bu âyette; ilim öğrenip onu tahsil eden fakat onunla amel etmeyen kimsenin Allah katında hiçbir değerinin olmadığına ve O'na nispeti ancak O'nun itaatine sımsıkı sarılanlar için geçerli kıldığı için onunla Rabbi arasındaki bağın kopmuş olduğuna delalet vardır. { وَلا يَأْمُرَكُمْ } ifadesi { ثُمَّ يَقُولَ } üzerine atıfla nasb ile de okunmuştur; bunda iki vecih vardır: Birincisi, { ما كانَ لِبَشَرٍ } ifadesindeki nefyin (olumsuzluğun) manasını pekiştirmek için 'lâ' edatının zâid kılınmasıdır. Anlamı şöyledir: Allah'ın kendisine peygamberlik vermesi ve ibadeti yalnızca Allah'a tahsis edip ortakları terk etmeye davet etmesi için tayin ettiği bir insanın; insanlara kendisine kul olmalarını emretmesi ve { أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً } “melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi” size emretmesi düşünülemez; tıpkı 'Zeyd'e ikram etmem, sonra da onun bana hakaret etmesi ve beni hafife alması düşünülemez' demen gibi. İkincisi ise 'lâ'nın zâid olmamasıdır. Anlamı şudur: Resûlullah ﷺ Kureyş'i meleklere ibadetten, Yahudi ve Hristiyanları da Üzeyir ile Mesîh'e ibadetten men ediyordu. Onlar kendisine: 'Seni rab mi edinelim?' dediklerinde kendilerine şöyle denildi: Allah'ın kendisine peygamberlik verdiği bir insanın, sonra insanlara kendisine ibadet etmeyi emredip sizi meleklere ve peygamberlere ibadetten men etmesi düşünülemez. Kelamın başlangıcı olarak ref ile okunan kıraat daha açıktır; Abdullah [b. Mes'ûd]'un 'velen ye'muraküm' kıraati de bunu desteklemektedir. { وَلا يَأْمُرَكُمْ } ve { لا يَأْمُرَكُمْ } ifadelerindeki zamir insana aittir. Allah'a ait olduğu da söylenmiştir. { أَيَأْمُرُكُمْ } ifadesindeki hemze ise inkâr içindir. { بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “Siz müslüman olduktan sonra” ifadesi, muhatapların müslüman olduğuna delildir; bunlar da ona secde etmek için izin isteyen kimselerdir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٨١ الى ٨٣]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 81-83]
وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٨١) فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٨٢) أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٨٣)
{ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ } “Hani Allah, peygamberlerden: 'Bakın, size kitap ve hikmet verdim; sonra yanınızdakini doğrulayıcı bir elçi geldiğinde ona mutlaka inanacaksınız ve ona mutlaka yardım edeceksiniz' diye kesin söz almıştı. [Allah]: 'Bunu kabul ettiniz ve bu husustaki ağır ahdimi yüklendiniz mi?' buyurduğunda, 'Kabul ettik' dediler. [Bunun üzerine Allah]: 'Öyleyse şahit olun, ben de sizinle beraber şahitlerdenim' buyurdu.” (81) { فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “Artık bundan sonra kim yüz çevirirse, işte onlar yoldan çıkanların (fasıkların) ta kendileridir.” (82) { أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ } “Onlar Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar? Oysa göklerde ve yerde bulunan herkes, ister istemez O'na teslim olmuştur ve O'na döndürüleceklerdir.” (83)
مِيثاقَ النَّبِيِّينَ فيه غير وجه: أحدها أن يكون على ظاهره من أخذ الميثاق على النبيين بذلك. والثاني أن يضيف الميثاق إلى النبيين إضافته إلى الموثق لا إلى الموثق عليه، كما تقول:
{ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ } “peygamberlerin kesin sözünü” ifadesinde birkaç vecih vardır: Birincisi, bu hususta peygamberlerden kesin söz alınmış olması şeklindeki zahiri üzere olmasıdır. İkincisi, tıpkı:
ميثاق اللَّه وعهد اللَّه، كأنه قيل: وإذ أخذ اللَّه الميثاق الذي وثقه الأنبياء على أممهم، والثالث: أن يراد ميثاق أولاد النبيين وهم بنو إسرائيل على حذف المضاف. والرابع: أن يراد أهل الكتاب وأن يرد على زعمهم تهكما بهم، لأنهم كانوا يقولون: نحن أولى بالنبوة من محمد لأنا أهل الكتاب ومنا كان النبيون. وتدل عليه قراءة أبىّ وابن مسعود: وإذ أخذ اللَّه ميثاق الذين أوتوا الكتاب واللام في لَما آتَيْتُكُمْ لام التوطئة لأن أخذ الميثاق في معنى الاستحلاف وفي لتؤمنن لام جواب القسم، و «ما» يحتمل أن تكون المتضمنة لمعنى الشرط، ولتؤمنن سادّ مسدّ جواب القسم والشرط جميعاً، وأن تكون موصولة بمعنى: للذي آتيتكموه لتؤمنن به. وقرئ: لما آتيناكم وقرأ حمزة: لما آتيتكم. بكسر اللام ومعناه: لأجل إيتائى إياكم بعض الكتاب والحكمة ثم لمجيء رسول مصدّق لما معكم لتؤمنن به، على أن «ما» مصدرية، والفعلان معها أعنى «آتيتكم» و «جاءكم» في معنى المصدرين، واللام داخلة للتعليل على معنى: أخذ اللَّه ميثاقهم لتؤمنن بالرسول ولتنصرنه، لأجل أنى آتيتكم الحكمة، وأن الرسول الذي آمركم بالإيمان به ونصرته موافق لكم غير مخالف.
Allah'ın misakı ve Allah'ın ahdi [demektir]; sanki 'Hani Allah, peygamberlerin ümmetlerinden aldığı kesin sözü almıştı' denilmiş gibidir. Üçüncüsü: Muzâfın hazfedilmesiyle peygamberlerin çocuklarının yani İsrâiloğulları'nın misakının kastedilmiş olmasıdır. Dördüncüsü: Ehl-i Kitab'ın kastedilmiş olması ve onlarla alay edilerek iddialarının reddedilmesidir; zira onlar: 'Biz Muhammed'den peygamberliğe daha layığız; çünkü biz kitap ehliyiz ve peygamberler bizdendi' diyorlardı. Übey ve İbn Mes'ûd'un 'Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerin kesin sözünü almıştı' kıraati de buna delalet eder. { لَما آتَيْتُكُمْ } “Size verdiğim şeyler hakkı için” ifadesindeki lâm, tevtıe lâmıdır (yemin hazırlık lâmı); zira misak almak yemin ettirmek anlamındadır. { لَتُؤْمِنُنَّ } “kesinlikle inanacaksınız” ifadesindeki lâm ise yemin cevabının lâmıdır. 'Mâ'nın şart anlamını içermesi caiz olduğu gibi —bu takdirde 'letu'minunne' hem yeminin hem şartın cevabının yerine geçer— 'Size verdiğim şey hakkı için muhakkak ona inanacaksınız' anlamında mevsûle olması da caizdir. 'Lemâ âteynâküm' şeklinde de okunmuştur. Hamza ise lâm harfinin kesresiyle 'Limâ âteytüküm' şeklinde okumuştur. Bunun anlamı şudur: 'Mâ'nın masdariyye olması ve onunla beraber gelen iki fiilin yani 'âteytüküm' ve 'câeküm' fiillerinin iki masdar anlamında bulunması üzere 'Size Kitap ve hikmetin bir kısmını vermem ve ardından yanınızdakini tasdik eden bir elçinin gelmesi sebebiyle muhakkak ona inanacaksınız' demektir. Lâm ise şu anlama gelmek üzere ta'lîl (gerekçe) için dahil olmuştur: 'Size hikmeti verdiğim için ve iman edip yardım etmenizi emrettiğim elçi size muhalif olmayıp uygun olduğu için, o elçiye kesinlikle inanıp ona mutlaka yardım edesiniz diye Allah onların kesin sözünü aldı.'
ويجوز أن تكون «ما» موصولة. فإن قلت: كيف يجوز ذلك والعطف على آتيتكم وهو قوله (ثُمَّ جاءَكُمْ) لا يجوز أن يدخل تحت حكم الصفة، لأنك لا تقول: للذي جاءكم رسول مصدق لما معكم؟ قلت: بلى»
'Mâ'nın mevsûle olması da caizdir. Eğer 'Bu nasıl caiz olur; 'âteytüküm' üzerine matuf olan { ثُمَّ جاءَكُمْ } sözünün sıla hükmü altına girmesi caiz değildir, zira 'yanınızdakini tasdik eden bir elçinin size geldiği şey için' diyemezsin?' dersen, derim ki: 'Bilakis [caizdir]
، لأنّ ما معكم في معنى ما آتيتكم، فكأنه قيل: للذي آتيتكموه وجاءكم رسول مصدق له. وقرأ سعيد بن جبير «لما» بالتشديد، بمعنى حين آتيتكم بعض الكتاب والحكمة،
[Caizdir], çünkü 'yanınızdaki' ifadesi 'size verdiğim' anlamındadır. Sanki şöyle denilmiştir: 'Size verdiğim ve ardından onu tasdik eden bir elçinin geldiği şey için.' Saîd b. Cübeyr [kelimeyi] şedde ile { لَمَّا } lemmâ şeklinde okumuştur; bu, 'Kitap ve hikmetin bir kısmını size verdiğim vakit...' anlamındadır,
ثم جاءكم رسول مصدّق له وجب عليكم الإيمان به ونصرته. وقيل: أصله لمن ما، فاستثقلوا اجتماع ثلاث ميمات وهي الميمان والنون المنقلبة ميما بإدغامها في الميم، فحذفوا إحداها فصارت لما.
ardından onu tasdik eden bir elçi geldiğinde ona inanmanız ve yardım etmeniz size vacip oldu, demektir. Şöyle de denilmiştir: Aslı 'limen mâ' idi; iki mim ve idğam sebebiyle mime dönüşen nûn olmak üzere üç mimin bir araya gelmesini ağır bularak birini hazfettiler ve 'limâ' oldu.
ومعناه: لمن أجل ما آتيتكم لتؤمنن به، وهذا نحو من قراءة حمزة في المعنى إِصْرِي عهدى.
Bunun anlamı: 'Size verdiğim şeyden ötürü ona mutlaka inanacaksınız' demektir ve bu mana bakımından Hamza'nın kıraatine yakındır. { إِصْرِي } “ahdimi” demektir.
وقرئ: أصرى، بالضم. وسمى إصراً، لأنه مما يؤصر، أى يشدّ ويعقد. ومنه الإصار، الذي يعقد به. ويجوز أن يكون المضموم لغة في أصر، كعبر وعبر، وأن يكون جمع إصار فَاشْهَدُوا فليشهد بعضكم على بعض بالإقرار وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ من إقراركم وتشاهدكم مِنَ الشَّاهِدِينَ وهذا توكيد عليهم وتحذير من الرجوع إذا علموا بشهادة اللَّه وشهادة بعضهم على بعض. وقيل:
Ötre ile 'usrî' şeklinde de okunmuştur. 'Îsr' olarak isimlendirilmiştir; çünkü o 'bağlanan', yani sağlamlaştırılıp düğümlenen şeylerdendir. Kendisiyle bağ yapılan ipe de bu kökten 'isâr' denir. Ötreli okunuşun, 'ibr' ve 'ubr' gibi 'ısr' kelimesinde bir lügat olması caiz olduğu gibi, 'isâr' kelimesinin çoğulu olması da caizdir. { فَاشْهَدُوا } “O halde şahit olun”, yani ikrar ettiğinize dair birbirinize şahitlik edin. { وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ } “ben de sizinle beraber şahitlerdenim”, yani sizin ikrarınıza ve birbirinize şahitlik etmenize dair şahitlerdenim. Bu, Allah'ın şahitliğini ve birbirlerinin şahitliğini bildiklerinde, onların üzerindeki bir pekiştirme ve sözden dönmeye karşı bir uyarıdır. Şöyle de denilmiştir:
الخطاب للملائكة فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ الميثاق والتوكيد فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ أى المتمردون من الكفار دخلت همزة الإنكار على الفاء العاطفة جملة على جملة. والمعنى: فأولئك هم الفاسقون فغير دين اللَّه يبغون، ثم توسطت الهمزة بينهما. ويجوز أن يعطف على محذوف تقديره (أ) يتولون فَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وقدم المفعول الذي هو غير دين اللَّه على فعله لأنه أهم من حيث أنّ الإنكار الذي هو معنى الهمزة متوجه إلى المعبود بالباطل. وروى: أن أهل الكتاب اختصموا إلى رسول اللَّه ﷺ فيما اختلفوا فيه من دين إبراهيم ﵇ وكل واحد من الفريقين ادعى أنه أولى به، فقال ﷺ: «كلا الفريقين بريء من دين إبراهيم» فقالوا: ما نرضى بقضائك ولا نأخذ بدينك. فنزلت: وقرئ: يبغون، بالياء: وترجعون، بالتاء وهي قراءة أبى عمرو، لأنّ الباغين هم المتولون، والراجعون جميع الناس. وقرئا بالياء معا، وبالتاء معا طَوْعاً بالنظر في الأدلة والإنصاف من نفسه وَكَرْهاً بالسيف، أو بمعاينة ما يلجئ إلى الإسلام كنتق الجبل على بنى إسرائيل، وإدراك الغرق فرعون، والإشفاء على الموت فلما رأوا بأسنا قالوا: آمنا باللَّه وحده. وانتصب طوعا وكرها على الحال، بمعنى طائعين ومكرهين
Hitap meleklere yöneliktir. { فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ } “Artık bundan sonra kim yüz çevirirse”, yani bu kesin sözden ve te kitten sonra [yüz çevirirse], { فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “işte onlar fasıkların ta kendileridir”, yani kâfirlerin haddi aşan azgınlarıdır. İnkâr hemzesi, cümleyi cümleye bağlayan atıf fâ'sının üzerine girmiştir. Anlam şöyledir: 'İşte onlar fasıkların ta kendileridir, öyleyken Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar?' Sonra hemze ikisinin arasına girmiştir. Takdiri '(E)yetevvellevne fe gayra dînillâhi yebğûn' (Yüz çeviriyorlar da Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar?) şeklinde olan mahzuf bir fiile atfedilmiş olması da caizdir. 'Gayra dînillâhi' olan meful fiilinin önüne geçirilmiştir; çünkü hemzenin anlamı olan inkâr doğrudan batıl olarak tapılana yöneldiğinden bu daha mühimdir. Rivayet edildiğine göre Ehl-i Kitap, İbrâhim aleyhisselâm'ın dini hususunda ihtilaf ettikleri meselelerde Resûlullah ﷺ'in huzurunda davalaştılar; iki taraftan her biri ona daha layık olduğunu iddia etti. Bunun üzerine Resûlullah ﷺ: «Her iki fırka da İbrâhim'in dininden uzaktır» buyurdu. Onlar da: 'Biz senin hükmüne razı olmuyoruz ve senin dinini benimsemiyoruz' dediler. Bunun üzerine [bu âyet] indi. 'Yebğûne' ye ile, 'türce'ûne' ise te ile okunmuştur; bu Ebû Amr'ın kıraatidir; zira arayanlar yüz çevirenlerdir, döndürülecek olanlar ise bütün insanlardır. Her ikisi birden ye ile de okunmuş, her ikisi birden te ile de okunmuştur. { طَوْعاً } “isteyerek”, delilleri inceleyerek ve insafla hareket ederek; { وَكَرْهاً } “ve istemeyerek”, kılıç zoruyla yahut İsrâiloğulları'nın üzerine dağın kaldırılması, Firavun'u boğulmanın yakalaması ve ölüm eşiğine gelinmesi gibi İslâm'a mecbur bırakan şeyleri bizzat müşahede ederek [teslim olmuşlardır]. 'Azabımızı gördükleri zaman: Yalnız Allah'a inandık dediler.' 'Tav'an ve kerhen' kelimeleri 'isteyerek ve istemeyerek' anlamında hal olarak nasb kılınmıştır.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٨٤ الى ٨٥]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 84-85]
قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَما أُنْزِلَ عَلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٨٤) وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ (٨٥)
{ قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَما أُنْزِلَ عَلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٨٤) وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ (٨٥) } “De ki: 'Allah'a, bize indirilene, İbrâhim'e, İsmâil'e, İshâk'a, Ya'kūb'a ve torunlarına indirilenlere; Mûsâ'ya, Îsâ'ya ve peygamberlere Rableri tarafından verilenlere iman ettik. Onlardan hiçbiri arasında ayrım yapmayız ve biz O'na teslim olanlarız.' (84) Kim İslam'dan başka bir din ararsa, bilsin ki [bu din] ondan asla kabul edilmeyecek ve o ahirette hüsrana uğrayanlardan olacaktır. (85)”
أمر رسول اللَّه ﷺ بأن يخبر عن نفسه وعمن معه بالإيمان، فلذلك وحد الضمير
Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e hem kendisi hem de beraberindekiler adına imanı ikrar edip bildirmesi emredilmiştir; bu yüzden zamir tekil kılınmıştır
في قُلْ وجمع في آمَنَّا ويجوز أن يؤمر بأن يتكلم عن نفسه كما يتكلم الملوك إجلالا من اللَّه لقدر نبيه. فإن قلت: لم عدّى أنزل في هذه الآية بحرف الاستعلاء، وفيما تقدم من مثلها بحرف الانتهاء؟ قلت: لوجود المعنيين جميعا، لأن الوحى ينزل من فوق وينتهى إلى الرسل، فجاء تارة بأحد المعنيين، وأخرى بالآخر. ومن قال: إنما قيل (عَلَيْنا) لقوله: (قُلْ) و (إلينا) لقوله (قولوا) تفرقة بين الرسل والمؤمنين، لأن الرسول يأتيه الوحى على طريق الاستعلاء، ويأتيهم على وجه الانتهاء، فقد تعسف. ألا ترى إلى قوله: (بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ) ، (وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ) وإلى قوله: (آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا) . وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ موحدون مخلصون أنفسنا له لا نجعل له شريكا في عبادتها ثم قال وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ يعنى التوحيد والإسلام الوجه للَّه تعالى دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ من الذين وقعوا في الخسران مطلقا من غير تقييد للشياع. وقرئ: ومن يبتغ غير الإسلام بالإدغام.
{ قُلْ } ifadesinde tekil, { آمَنَّا } ifadesinde ise çoğul kılınmıştır. Allah'ın peygamberinin kadrini yüceltmesi kabilinden, tıpkı hükümdarların konuştuğu gibi kendisinden bahsetmesinin emredilmiş olması da caizdir. Eğer 'Bu âyette 'ünzile' fiili istilâ harf-i cerriyle (alâ) geçişli kılındığı halde benzeri geçmiş âyette niçin intihâ harf-i cerriyle (ilâ) geçişli kılınmıştır?' dersen, derim ki: Her iki mana da mevcut olduğu içindir; zira vahiy yukarıdan iner ve peygamberlere ulaşır; dolayısıyla bir defasında manalardan biriyle, diğer defasında ise öbürüyle gelmiştir. 'Peygamberler ile müminler arasında ayrım yapmak için { قُلْ } sözünden dolayı { عَلَيْنا } denilmiş, 'kūlû' sözünden dolayı da 'ileynâ' denilmiştir; zira vahiy Peygamber'e yukarıdan inme yoluyla gelir, müminlere ise intihâ (ulaşma) yoluyla gelir' diyen kimse ise zorlamaya kaçmıştır. Allah Teâlâ'nın { بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } “sana indirilene”, { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ } “sana Kitap'ı indirdik” sözlerini ve { آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا } “iman edenlere indirilene inanın” sözünü görmüyor musun? { وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } “ve biz O'na teslim olanlarız”, yani tevhit edenleriz, nefislerimizi O'na ihlasla adayanlarız; ibadette O'na hiçbir şeyi ortak koşmayız. Sonra şöyle buyurdu: { وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ } yani tevhitten ve yüzünü Allah Teâlâ'ya teslim etmekten başkasını [ararsa], { دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ } yaygınlığı sınırlandırmaksızın mutlak olarak hüsrana düşen kimselerden olacaktır. 'Ve men yebtegi gayra'l-İslâmi' ifadesi idğam ile de okunmuştur.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٨٦ الى ٨٩]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 86-89]
كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٨٦) أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (٨٧) خالِدِينَ فِيها لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٨) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٨٩)
{ كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٨٦) أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (٨٧) خالِدِينَ فِيها لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٨) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٨٩) } “İman ettikten, Peygamber'in hak olduğuna şahitlik ettikten ve kendilerine apaçık deliller geldikten sonra inkâr eden bir topluluğu Allah nasıl doğru yola eriştirir? Allah zalimler topluluğunu doğru yola iletmez. (86) İşte onların cezası; Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların lanetinin üzerlerine olmasıdır. (87) Orada ebedî kalıcıdırlar; onlardan azap hafifletilmez ve onlara mühlet de verilmez. (88) Ancak bundan sonra tövbe edip ıslah olanlar müstesnadır; çünkü şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (89)”
كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كيف يلطف بهم وليسوا من أهل اللطف، لما علم اللَّه من تصميمهم على كفرهم، ودل على تصميمهم بأنهم كفروا بعد إيمانهم وبعد ما شهدوا بأن الرسول حق، وبعد ما جاءتهم الشواهد من القرآن وسائر المعجزات التي تثبت بمثلها النبوّة- وهم اليهود- كفروا بالنبي ﷺ بعد أن كانوا مؤمنين به وذلك حين عاينوا ما يوجب قوّة إيمانهم من البينات: وقيل: نزلت في رهط كانوا أسلموا ثم رجعوا عن الإسلام ولحقوا بمكة، منهم طعمة ابن أبيرق، ووحوح بن الأسلت، والحرث بن سويد بن الصامت. فإن قلت: علام عطف قوله وَشَهِدُوا؟ قلت: فيه وجهان: أن يعطف على ما في إيمانهم من معنى الفعل لأن معناه بعد أن آمنوا، كقوله تعالى: (فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ مِنَ) وقول الشاعر:
{ كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً } Allah küfürlerindeki ısrarlarını bildiği için lütufta bulunmaya layık olmayan bir topluluğa nasıl lütfeder? Onların küfürlerindeki kararlılığı ise; iman ettikten, Peygamber'in hak olduğuna şahitlik ettikten, Kur'an'dan ve benzeri şeylerle peygamberliğin sabit olduğu diğer mucizelerden oluşan deliller kendilerine geldikten sonra küfretmiş olmaları göstermiştir. Bunlar Yahudilerdir; imanlarının kuvvetlenmesini gerektiren apaçık delilleri bizzat gördükleri sırada, daha önce Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem inanmışken sonradan onu inkâr ettiler. Şöyle de denilmiştir: [Bu ayet] Müslüman olup sonra İslam'dan dönerek Mekke'ye katılan bir grup hakkında inmiştir. Bunlar arasında Tu'me b. Übeyrık, Vahvah b. el-Eslet ve Hâris b. Süveyd b. es-Sâmit de vardı. Eğer: "{ وَشَهِدُوا } sözü neye atfedilmiştir?" dersen, derim ki: Bunda iki vecih vardır: 'İmanları' ifadesindeki fiil anlamına atfedilmesidir; çünkü bunun manası 'iman ettikten sonra' demektir; nitekim Allah Teâlâ'nın { فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ مِنَ } sözü ve şairin şu sözü gibidir:
… لَيْسُوا مُصْلِحِينَ عَشِيرَةً … وَلَا ناعِبٍ........ ....
... [onlar] bir aşireti ıslah edemezler... ne de öten [bir karga].......
ويجوز أن تكون الواو للحال بإضمار «قد» بمعنى كفروا وقد شهدوا أن الرسول حق وَاللَّهُ لا يَهْدِي لا يلطف بالقوم الظالمين المعاندين الذين علم أن اللطف لا ينفعهم إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ الكفر العظيم والارتداد وَأَصْلَحُوا ما أفسدوا أو ودخلوا في الإصلاح. وقيل:
Vav harfinin, 'kad' takdiriyle hal için olması da caizdir; yani 'Peygamber'in hak olduğuna şahitlik etmiş oldukları halde inkâr ettiler' demektir. { وَاللَّهُ لا يَهْدِي } lütfun kendilerine fayda vermeyeceğini bildiği zalim ve inatçı topluluğa lütufta bulunmaz. { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } bu büyük küfürden ve irtidattan sonra tövbe edenler, { وَأَصْلَحُوا } bozduklarını düzelten veya ıslah dairesine girenler müstesnadır. Şöyle de denilmiştir:
نزلت في الحرث بن سويد بعد أن ندم على ردّته وأرسل إلى قومه أن سلوا: هل لي من توبة، فأرسل إليه أخوه الجلاس بالآية، فأقبل إلى المدينة فتاب وقبل رسول اللَّه ﷺ توبته.
[Bu ayet] irtidadına pişman olup kavmine 'Benim için bir tövbe imkânı var mı, sorun?' diye haber gönderen Hâris b. Süveyd hakkında inmiştir. Bunun üzerine kardeşi Cülâs ona bu ayeti göndermiş, o da Medine'ye gelip tövbe etmiş ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun tövbesini kabul etmiştir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٩٠ الى ٩١]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 90-91]
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ (٩٠) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٩١)
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ (٩٠) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٩١) } “İman ettikten sonra inkâr eden, sonra da inkârlarını artıranların tövbeleri kesinlikle kabul edilmeyecektir. İşte onlar sapıkların ta kendileridir. (90) İnkâr edip kâfir olarak ölenlerin hiçbirinden, kendini kurtarmak için dünya dolusu altın verse bile asla kabul edilmeyecektir. İşte onlar için acıklı bir azap vardır ve onların hiçbir yardımcıları da yoktur. (91)”
ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً هم اليهود كفروا بعيسى والإنجيل بعد إيمانهم بموسى والتوراة، ثم ازدادوا كفراً بكفرهم بمحمد والقرآن. أو كفروا برسول اللَّه بعد ما كانوا به مؤمنين قبل مبعثه ثم ازدادوا كفراً بإصرارهم على ذلك وطعنهم في كل وقت، وعداوتهم له، ونقضهم ميثاقه، وفتنتهم للمؤمنين، وصدهم عن الإيمان به، وسخريتهم بكل آية تنزل. وقيل: نزلت في الذين ارتدوا ولحقوا بمكة، ازديادهم الكفر أن قالوا نقيم بمكة نتربص بمحمد ريب المنون، وإن أردنا الرجعة تافقنا بإظهار التوبة. فإن قلت: قد علم أنّ المرتد كيفما ازداد كفرا فإنه مقبول التوبة إذا تاب فما معنى لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ؟ قلت: جعلت عبارة عن الموت على الكفر، لأنّ الذي لا تقبل توبته من الكفار هو الذي يموت على الكفر، كأنه قيل: إن اليهود أو المرتدين الذين فعلوا ما فعلوا مائتون على الكفر، داخلون في جملة من لا تقبل توبتهم. فإن قلت: فلم قيل في إحدى الآيتين (لَنْ تُقْبَلَ) بغير فاء، وفي الأخرى (فَلَنْ يُقْبَلَ) ؟ قلت: قد أوذن بالفاء أنّ الكلام بنى على الشرط والجزاء. وأن سبب امتناع قبول الفدية هو الموت على الكفر. وبترك الفاء أن الكلام مبتدأ وخبر ولا دليل فيه على التسبيب، كما تقول: الذي جاءني له درهم، لم تجعل المجيء سببا في استحقاق الدرهم، بخلاف قولك: فله درهم. فإن قلت: فحين كان المعنى (لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ)
{ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً } Onlar Yahudilerdir; Mûsâ'ya ve Tevrat'a iman ettikten sonra Îsâ'yı ve İncil'i inkâr ettiler, sonra da Muhammed'i ve Kur'an'ı inkâr ederek küfürlerini artırdılar. Ya da peygamber olarak gönderilmesinden önce Resûlullah'a iman etmişlerken sonradan onu inkâr ettiler; ardından bu inkârda ısrar etmeleriyle, her vakit dil uzatmalarıyla, ona düşmanlık beslemeleriyle, ahdini bozmalarıyla, müminleri fitneye düşürmeleriyle, ona imandan alıkoymalarıyla ve inen her ayetle alay etmeleriyle küfürlerini artırdılar. Şöyle de denilmiştir: Dinden dönüp Mekke'ye katılanlar hakkında inmiştir; onların küfrü artırmaları, 'Mekke'de kalır, Muhammed'e ölümün ve zamanın felaketlerinin gelmesini bekleriz; eğer dönmek istersek tövbe gösterisi yaparak nifak ederiz' demeleridir. Eğer: "Mürtedin küfrü ne kadar artarsa artsın tövbe ettiği takdirde tövbesinin kabul edildiği bilindiğine göre { لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ } ifadesinin manası nedir?" dersen, derim ki: Bu, küfür üzere ölmekten kinaye kılınmıştır. Çünkü kâfirlerden tövbesi kabul olunmayan kimse, küfür üzere ölen kimsedir. Sanki şöyle denilmiştir: Yaptıklarını yapan o Yahudiler veya mürtedler küfür üzere öleceklerdir ve tövbesi kabul edilmeyenler zümresine dâhildirler. Eğer: "Peki, ayetlerin birinde { لَنْ تُقْبَلَ } 'fe' harfi olmaksızın, diğerinde ise { فَلَنْ يُقْبَلَ } şeklinde niçin [fâ ile] gelmiştir?" dersen, derim ki: 'Fâ' harfi ile sözün şart ve ceza üzerine kurulduğu ve fidyenin kabul edilmeme sebebinin küfür üzere ölmek olduğu bildirilmiştir. 'Fâ'nın terk edilmesiyle ise cümlenin mübteda ve haberden ibaret olduğu ve onda bir sebeplilik delaleti bulunmadığı gösterilmiştir; nitekim 'Bana gelen kimse için bir dirhem vardır' dediğinde gelmeyi dirhemi hak etmeye sebep kılmazsın; 'artık onun için bir dirhem vardır' demenin aksine. Eğer: "Madem mana { لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ }
بمعنى الموت على الكفر، فهلا جعل الموت على الكفر مسببا عن ارتدادهم وازديادهم الكفر لما في ذلك من قساوة القلوب وركوب الرين وجرّه إلى الموت على الكفر؟ قلت: لأنه كم من مرتد مزداد للكفر يرجع إلى الإسلام ولا يموت على الكفر. فإن قلت: فأى فائدة في هذه الكناية، أعنى أن كنى عن الموت على الكفر بامتناع قبول التوبة؟ قلت: الفائدة فيها جليلة، وهي التغليظ في شأن أولئك الفريق من الكفار، وإبراز حالهم في صورة حالة الآيسين من الرحمة التي هي أغلظ الأحوال وأشدّها: ألا ترى أنّ الموت على الكفر إنما يخاف من أجل اليأس من الرحمة ذَهَباً نصب على التمييز. وقرأ الأعمش: ذهب، بالرفع ردا على ملء، كما يقال: عندي عشرون نفسا رجال. فإن قلت: كيف موقع قوله وَلَوِ افْتَدى بِهِ ؟ قلت: هو كلام محمول على المعنى،
[tövbenin kabul edilmemesi] küfür üzere ölmek anlamında ise, irtidat etmeleri ve küfrü artırmaları sebebiyle kalplerin katılaşması, günah pasının (reyn) kaplaması ve bunun da kişiyi küfür üzere ölmeye sürüklemesi gerekçesiyle, küfür üzere ölmek [bu fiillerin] bir neticesi (müsebbeb) kılınsaydı ya? Derim ki: Çünkü irtidat edip küfrü artıran nice kimse vardır ki İslâm’a döner ve küfür üzere ölmez. Eğer: “Tövbenin kabul edilmeyişi ile küfür üzere ölmekten kinaye yapılmasındaki fayda nedir?” dersen, derim ki: Bundaki fayda pek büyüktür; o da kâfirlerden olan o zümrenin durumunu şiddetlendirmek (tağlîz) ve onların hâlini, hâllerin en ağırı ve en şiddetlisi olan rahmetten ümit kesenlerin hâli suretinde sergilemektir. Görmez misin ki küfür üzere ölmekten ancak rahmetten ümit kesileceği için korkulur. { ذَهَباً } temyiz olarak mensubdur. A‘meş ise { مِلْءُ } lafzına binaen merfû olarak { ذَهَبٌ } şeklinde okumuştur; nitekim “عندي عشرون نفساً رجالٌ” (Yanımda yirmi can, [yani] adamlar var) denilmesi gibidir. Eğer: “{ وَلَوِ افْتَدى بِهِ } “ve onu fidye verse bile” sözünün konumu nasıldır?” dersen, derim ki: Bu, manaya hamledilmiş bir sözdür;
كأنه قيل: فلن تقبل من أحدهم فدية ولو افتدى بملء الأرض ذهباً. ويجوز أن يراد: ولو افتدى بمثله ، كقوله: (وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ) والمثل يحذف كثيراً في كلامهم، كقولك: ضربته ضرب زيد، تريد مثل ضربه. وأبو يوسف أبو حنيفة تريد مثله ولا هيثم الليلة للمطىّ، وقضية ولا أبا حسن لها، تريد: ولا مثل هيثم، ولا مثل أبى حسن، كما أنه يراد في نحو قولهم: مثلك لا يفعل كذا، تريد أنت. وذلك أنّ المثلين يسدّ أحدهما مسدّ الآخر فكانا في حكم شيء واحد، وأن يراد: فلن يقبل من أحدهم ملء الأرض ذهبا كان قد تصدق به، ولو افتدى به أيضاً لم يقبل منه. وقرئ: فلن يقبل من أحدهم ملء الأرض ذهباً، على البناء للفاعل وهو اللَّه عزّ وعلا، ونصب ملء. ومل لرض بتخفيف الهمزتين
Sanki şöyle denilmiştir: Onlardan hiçbirinden fidye kabul edilmeyecektir, dünya dolusu altınla fidye verse bile. Şöyle murat edilmiş olması da caizdir: 'Onun bir misliyle de fidye verse', nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ } “Zulmedenlerin yeryüzündeki her şey ve bununla birlikte bir misli daha onların olsa...” sözü gibidir. Arapların kelamında 'misl' kelimesi çokça hazfedilir; nitekim 'Ona Zeyd'in vuruşu gibi vurdum' dersin, 'onun vuruşunun bir misli gibi' demek istersin. 'Ebû Yûsuf, Ebû Hanîfe'dir' dersin, 'onun mislidir' demek istersin. 'Bu gece binekler için Heysem yoktur' ve 'onun için Ebü'l-Hasan'ın bulunmadığı bir dava' sözlerinde de 'Heysem'in misli yoktur', 'Ebü'l-Hasan'ın misli yoktur' manasını kastedersin; nitekim 'Senin gibisi bunu yapmaz' sözlerinde 'sen' manasını kastettiğin gibi. Zira iki misil birbirinin yerine geçer ve böylece tek bir şey hükmünde olurlar. Yine şöyle murat edilmiş olması da caizdir: Onlardan birinin sadaka olarak vermiş olduğu dünya dolusu altın kabul edilmeyeceği gibi, şayet onunla fidye de verse kendisinden yine kabul edilmeyecektir. { فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً } fâil olan Allah Azze ve Alâ'ya bina edilerek [meful] 'mil'e' kelimesinin nasbı ile de okunmuştur. İki hemzenin teshili ile 'mil lerdi' (ومل لرض) şeklinde de okunmuştur.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٩٢]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 92]
لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٩٢)
{ لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٩٢) } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla iyiliğe (bire) erişemezsiniz. Her ne infak ederseniz şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir. (92)”
لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ لن تبلغوا حقيقة البرّ، ولن تكونوا أبراراً. وقيل: لن تنالوا بر اللَّه وهو ثوابه حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ حتى تكون نفقتكم من أموالكم التي تحبونها وتؤثرونها كقوله: (أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ ما كَسَبْتُمْ) وكان السلف ﵏ إذا أحبوا شيئا جعلوه للَّه. وروى أنها لما نزلت جاء أبو طلحة فقال: يا رسول اللَّه. إن أحبّ أموالى إلىّ بيرحا فضعها يا رسول اللَّه حيث أراك اللَّه. فقال رسول اللَّه ﷺ «بخ بخ ذاك مال رابح أو مال رائح وإنى أرى أن تجعلها في الأقربين» فقال أبو طلحة: افعل يا رسول اللَّه فقسمها في أقاربه. وجاء زيد ابن حارثة بفرس له كان يحبها فقال: هذه في سبيل اللَّه، فحمل عليها رسول اللَّه ﷺ أسامة بن زيد، فكأن زيداً وجد في نفسه وقال: إنما أردت أن أتصدق به. فقال رسول اللَّه ﷺ: أما إن اللَّه تعالى قد قبلها منك. وكتب عمر رضى اللَّه عنه إلى أبى موسى الأشعرى أن يبتاع له جارية من سبى جلولاء يوم فتحت مدائن كسرى، فلما جاءت أعجبته فقال: إن اللَّه تعالى يقول (لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ) فأعتقها. ونزل بأبى ذرّ ضيف فقال للراعي
{ لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ } “İyiliğe (bire) asla erişemezsiniz”; yani iyiliğin hakikatine ulaşamazsınız ve iyi kimselerden (ebrâr) olamazsınız. Bir görüşe göre: Allah'ın iyiliğine, yani O'nun sevap ve mükâfatına erişemezsiniz, demektir. { حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } “Sevdiğiniz şeylerden infak edinceye kadar”; yani infakınız, { أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ ما كَسَبْتُمْ } “Kazandıklarınızın temiz/iyi olanlarından infak edin” [el-Bakara 2/267] âyetinde olduğu gibi sevdiğiniz ve üstün tuttuğunuz mallarınızdan olmadıkça [erişemezsiniz]. Selef (radıyallâhu anhum), bir şeyi sevdiklerinde onu Allah için adarlardı. Rivayet edildiğine göre bu âyet indiğinde Ebû Talha gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! En sevdiğim malım Beyruhâ'dır. Ey Allah'ın Resûlü, onu Allah'ın sana gösterdiği şekilde [dilediğin yere] sarf et!" dedi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Ne güzel, ne güzel! İşte bu kârlı bir maldır -yahut getirisi bol bir maldır-. Bence sen onu yakın akrabaların arasında paylaştır» buyurdu. Ebû Talha da: "Öyle yapayım ey Allah'ın Resûlü!" dedi ve onu akrabaları arasında taksim etti. Zeyd b. Hârise de çok sevdiği bir atını getirip: "Bu [at] Allah yolundadır" dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise o ata Üsâme b. Zeyd'i bindirdi. Zeyd sanki bundan dolayı içinde bir burukluk hissedip: "Ben onu ancak [başkasına] sadaka vermek istemiştim" dedi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Bilesin ki Allah Teâlâ onu senden kesinlikle kabul buyurmuştur» buyurdu. Ömer (radıyallâhu anh), Kisrâ'nın Medâin şehri fethedildiği gün Ebû Mûsâ el-Eş‘arî'ye, Celûlâ esirlerinden kendisi için bir câriye satın almasını yazmıştı. Câriye gelip de Ömer'in çok hoşuna gidince şöyle dedi: "Allah Teâlâ { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla iyiliğe erişemezsiniz” buyuruyor" ve onu azat etti. Ebû Zer'e bir misafir gelmişti de çobanına şöyle dedi:
ائتني بخير إبلى فجاء بناقة مهزولة. فقال: خنتني، قال: وجدت خير الإبل فحلها، فذكرت يوم حاجتكم إليه فقال: إنّ يوم حاجتي إليه ليوم أوضع في حفرتي. وقرأ عبد اللَّه: حتى تنفقوا بعض ما تحبون. وهذا دليل على أنّ «من» في: (مِمَّا تُحِبُّونَ) للتبعيض. ونحوه: أخذت من المال. ومن في مِنْ شَيْءٍ لتبيين ما تنفقوا، أى من أى شيء كان طيبا تحبونه أو خبيثاً تكرهونه فَإِنَّ اللَّهَ عليم بكل شيء تنفقونه فمجازيكم بحسبه.
'Bana develerimin en hayırlısını getir' dedi. Çoban ise zayıf bir deve getirdi. Ebû Zer: 'Bana hıyanet ettin' deyince çoban: 'Develerin en hayırlısının damızlık erkek deve olduğunu gördüm ve ona muhtaç olacağınız günü hatırladım' dedi. Bunun üzerine Ebû Zer: 'Benim ona muhtaç olacağım gün, kabrime konulacağım gündür' dedi. Abdullah ise ayeti: 'Sevdiğiniz şeylerin bir kısmını infak edinceye kadar' şeklinde okumuştur. Bu da { مِمَّا تُحِبُّونَ } ifadesindeki 'min' (من) harfinin teb'îz (kısmilik) için olduğuna delildir. 'Maldan aldım' sözü de böyledir. { مِنْ شَيْءٍ } ifadesindeki 'min' ise infak edilen şeyi beyan etmek içindir; yani ister sevdiğiniz temiz bir şey olsun ister hoşlanmadığınız adi bir şey olsun her ne infak ederseniz { فَإِنَّ اللَّهَ } şüphesiz Allah infak ettiğiniz her şeyi bilendir ve size onun miktarınca karşılık verecektir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٩٣ الى ٩٤]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 93-94]
كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلاًّ لِبَنِي إِسْرائِيلَ إِلاَّ ما حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٩٣) فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٩٤)
{ كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلاًّ لِبَنِي إِسْرائِيلَ إِلاَّ ما حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٩٣) فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٩٤) } “Tevrat indirilmeden önce, İsrail'in (Yakub'un) kendisine haram kıldıkları dışında, yiyeceklerin hepsi İsrailoğullarına helal idi. De ki: 'Eğer doğru söyleyenler iseniz, haydi Tevrat'ı getirin de onu okuyun!' (93) Artık bundan sonra kim Allah'a karşı yalan uydurursa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir. (94)”
كُلُّ الطَّعامِ كل المطعومات أو كل أنواع الطعام. والحل مصدر. يقال: حل الشيء حلا كقولك: ذلت الدابة ذلا، وعزّ الرجل عزاً، وفي حديث عائشة رضى اللَّه عنها: كنت أطيبه لحله وحرمه ولذلك استوى في الوصف به المذكر والمؤنث والواحد والجمع. قال اللَّه تعالى:
{ كُلُّ الطَّعامِ } Bütün yiyecekler yahut yiyecek türlerinin hepsi [demektir]. 'el-Hıll' (الْحِلّ) ise masdardır; nitekim 'binek zelil oldu', 'adam aziz oldu' denmesi gibi 'şey helal oldu' (حَلَّ الشَّيْءُ حِلًّا) denir. Âişe radıyallâhu anhâ'nın hadisinde: 'İhramdan çıkması ve ihrama girmesi için ona koku sürerdim' denilmiştir. Bu sebeple onunla nitelemede müzekker, müennes, tekil ve çoğul eşit olmuştur. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
لا هنّ حلٌّ لهم. والذي حرم إسرائيل وهو يعقوب ﵇ على نفسه لحوم الإبل وألبانها وقيل العروق. كان به عرق النسا، فنذر إن شفى أن يحرّم على نفسه أحب الطعام إليه، وكان ذلك أحبه إليه فحرّمه. وقيل: أشارت عليه الأطباء باجتنابه، ففعل ذلك بإذن من اللَّه، فهو كتحريم اللَّه ابتداء والمعنى أن المطاعم كلها لم تزل حلالا لبنى إسرائيل من قبل إنزال التوراة وتحريم ما حرم عليهم منها لظلمهم وبغيهم لم يحرم منها شيء قبل ذلك غير المطعوم الواحد الذي حرمه أبوهم إسرائيل على نفسه فتبعوه على تحريمه، وهو رد على اليهود وتكذيب لهم، حيث أرادوا براءة ساحتهم مما نعى عليهم في قوله تعالى: (فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ) إلى قوله تعالى (عَذاباً أَلِيماً) وفي قوله: (وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما) إلى قوله: (ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ) وجحود ما غاظهم واشمأزوا منه وامتعضوا مما نطق به القرآن من تحريم الطيبات عليهم لبغيهم وظلمهم، فقالوا: لسنا بأوّل من حرّمت عليه، وما هو إلا تحريم قديم، كانت محرّمة على نوح وعلى إبراهيم ومن بعده من بنى إسرائيل وهلم جرا، إلى أن انتهى التحريم إلينا، فحرمت علينا كما حرمت على من قبلنا. وغرضهم تكذيب شهادة اللَّه عليهم بالبغي والظلم والصدّ عن سبيل اللَّه وأكل الربا وأخذ أموال الناس بالباطل،
{ لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ } “Onlar bunlara helal değildir” [ayeti de böyledir]. İsrail'in -ki o, Yakub aleyhisselâm'dır- kendi nefsine haram kıldığı şey ise deve eti ve sütü idi; damarlar olduğu da söylenmiştir. Kendisinde siyatik (ırku'n-nesâ) hastalığı vardı; şifa bulduğu takdirde en sevdiği yiyeceği nefsine haram kılmayı adadı; bu da kendisine en sevimli gelen yiyecek olduğu için onu haram kıldı. Hekimlerin bundan kaçınmasını tavsiye ettiği, onun da bunu Allah'ın izniyle yaptığı, dolayısıyla [bu durumun] bizzat Allah'ın baştan haram kılması gibi olduğu da söylenmiştir. [Ayetteki] mana şudur: Bütün yiyecekler, Tevrat indirilmeden ve zulüm ile taşkınlıkları sebebiyle kendilerine haram kılınan şeyler haram edilmeden önce, İsrailoğullarına helal olmaya devam etmiştir; bundan önce, babaları İsrail'in kendi nefsine haram kıldığı ve onların da bu haram kılmada kendisine tabi oldukları tek bir yiyecek dışında onlara hiçbir şey haram kılınmamıştı. Bu, Yahudilere bir reddiye ve onları yalanlamadır; zira onlar, Allah Teâlâ'nın { فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ } “Yahudilerin zulmü sebebiyle kendilerine [daha önce] helal kılınmış temiz şeyleri onlara haram kıldık” [ayetinden] { عَذاباً أَلِيماً } “...elem verici bir azap” [kısmına kadar] ve { وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما } “Yahudilere tırnaklı hayvanların hepsini haram kıldık; sığır ve koyunun da iç yağlarını onlara haram kıldık” [ayetinden] { ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ } “Taşkınlıkları sebebiyle onları işte böyle cezalandırdık” [kavline kadar] kendilerini kınadığı hususlardan temize çıkarmak istemişler; taşkınlık ve zulümleri sebebiyle temiz yiyeceklerin kendilerine haram kılındığına dair Kur'an'ın beyan ettiği, kendilerini öfkelendiren, nefret ettiren ve canlarını sıkan şeyleri inkâr ederek: “Biz, kendisine [bu yiyeceklerin] haram kılındığı ilk kimseler değiliz; bu kadim bir haramlıktan başka bir şey değildir; Nuh'a, İbrahim'e ve ondan sonra gelen İsrailoğullarına ve böylece devam ederek nihayetinde bize ulaşana kadar haram kılınagelmiştir; bizden öncekilere haram kılındığı gibi bize de haram kılındı” demişlerdir. Onların gayesi, Allah'ın taşkınlık, zulüm, Allah yolundan alıkoyma, faiz yeme ve insanların mallarını haksız yere alma hususlarında kendileri aleyhindeki şahitliğini yalanlamaktı.
وما عدّد من مساويهم التي كلما ارتكبوا منها كبيرة حُرم عليهم نوع من الطيبات عقوبة لهم قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها أمر بأن يحاجهم بكتابهم ويبكتهم مما هو ناطق به من أن تحريم ما حرّم عليهم تحريم حادث بسبب ظلمهم وبغيهم، لا تحريم قديم كما يدعونه، فروى أنهم لم يجسروا على إخراج التوراة وبهتوا وانقلبوا صاغرين، وفي ذلك الحجة البينة على صدق النبي ﷺ، وعلى جواز النسخ الذي ينكرونه فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ
ve her büyük günah işlediklerinde bir ceza olarak kendilerine temiz şeylerden bir türün haram kılındığına dair sayılan kötülüklerini yalanlamaktı. { قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها } Kendilerine haram kılınan şeylerin, iddia ettikleri gibi kadim bir haramlık olmayıp zulüm ve taşkınlıkları sebebiyle sonradan ortaya çıkmış bir haram kılma olduğunu açıkça ifade eden kendi kitaplarıyla onlara karşı delil getirmesi ve onları susturması emredilmiştir. Rivayet edildiğine göre onlar Tevrat'ı ortaya çıkarmaya cesaret edememiş, şaşırıp kalmış ve küçük düşmüş olarak geri dönmüşlerdir. Bunda Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem doğruluğuna ve inkâr etmekte oldukları neshin caiz olduğuna dair apaçık bir delil vardır. { فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ }
بزعمه أن ذلك كان محرما على بنى إسرائيل قبل إنزال التوراة من بعد ما لزمهم من الحجة القاطعة فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ
kendilerine kesin delil ulaştıktan sonra, bunun Tevrat'ın indirilmesinden önce İsrailoğullarına haram olduğunu iddia ederek [yalan uydurursa], { فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ }
المكابرون الذين لا ينصفون من أنفسهم ولا يلتفتون إلى البينات.
Kendi nefislerine karşı insaflı davranmayan ve apaçık delillere iltifat etmeyen inatçı kimselerin ta kendileridir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٩٥]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 95]
قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٩٥)
{ قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٩٥) } “De ki: 'Allah doğru söylemiştir. Öyleyse hanîf (muvahhid) olarak İbrahim'in dinine uyun; o müşriklerden değildi.' (95)”
قُلْ صَدَقَ اللَّهُ تعريض بكذبهم كقوله: (ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصادِقُونَ) أى ثبت أن اللَّه صادق فيما أنزل وأنتم الكاذبون فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وهي ملة الإسلام التي عليها محمد ومن آمن معه، حتى تتخلصوا من اليهودية التي ورطتكم في فساد دينكم ودنياكم، حيث اضطرتكم إلى تحريف كتاب اللَّه لتسوية أغراضكم، وألزمتكم تحريم الطيبات التي أحلها اللَّه لإبراهيم ولمن تبعه.
{ قُلْ صَدَقَ اللَّهُ } Tıpkı { ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصادِقُونَ } “Taşkınlıkları sebebiyle onları böyle cezalandırdık ve biz elbette doğru söyleyenleriz” ayetinde olduğu gibi onların yalanına üstü kapalı bir göndermedir; yani indirdiği şeylerde Allah'ın doğru söylediği, sizin ise yalancılar olduğunuz sabit olmuştur. { فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } O da Muhammed'in ve onunla birlikte iman edenlerin üzerinde bulunduğu İslam dinidir; ta ki kendi maksatlarınızı uydurmak için Allah'ın Kitabı'nı tahrif etmeye mecbur bırakan ve Allah'ın İbrâhim'e ve ona tabi olanlara helal kıldığı temiz şeyleri haram kılan, dininizi ve dünyanızı fesada sürüklemiş Yahudilikten kurtulasınız.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٩٦ الى ٩٧]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 96-97]
إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ (٩٦) فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ (٩٧)
{ إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ (٩٦) فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ (٩٧) } “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev (mabet), Bekke'de (Mekke'de) bulunan, âlemlere bereket ve hidayet kaynağı olan evdir. (96) Onda apaçık deliller, İbrahim'in makamı vardır. Oraya giren güvende olur. Yoluna gücü yetenlerin o evi haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır. Kim inkâr ederse şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir. (97)”
وُضِعَ لِلنَّاسِ صفة لبيت، والواضع هو اللَّه ﷿، تدل عليه قراءة من قرأ (وُضِعَ لِلنَّاسِ) بتسمية الفاعل وهو اللَّه. ومعنى وضع اللَّه بيتا للناس، أنه جعله متعبداً لهم، فكأنه قال:
{ وُضِعَ لِلنَّاسِ } 'beyt' (ev) kelimesinin sıfatıdır; koyan ise Allah Azze ve Celle'dir. Nitekim fâili açıkça belirterek [yani Allah Teâlâ'yı fâil kılarak] 'vada'a li'n-nâs' (وَضَعَ لِلنَّاسِ) şeklinde okuyan kimsenin kıraati de buna delalet eder. Allah'ın insanlar için bir ev koymasının manası, orayı onlar için bir ibadet yeri kılmasıdır; sanki şöyle demiştir:
إن أوّل متعبد للناس الكعبة. وعن رسول اللَّه ﷺ أنه سئل عن أوّل مسجد وضع للناس فقال: «المسجد الحرام، ثم بيت المقدس» وسئل كم بينهما؟ قال: «أربعون سنة» . وعن علىّ رضى اللَّه عنه أن رجلا قال له: أهو أوّل بيت؟ قال: لا، قد كان قبله بيوت، ولكنه أوّل بيت وضع للناس مباركا فيه الهدى والرحمة والبركة. وأوّل من بناه إبراهيم ثم بناه قوم من
İnsanlar için ilk ibadethane Kâbe'dir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre kendisine insanlar için [yeryüzüne] konulan ilk mescidin hangisi olduğu sorulmuş, o da: « الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ ثُمَّ بَيْتُ الْمَقْدِسِ » «Mescid-i Harâm, sonra Beytü'l-Makdis'tir» buyurmuştur. İkisi arasında ne kadar [süre] olduğu sorulunca da: « أَرْبَعُونَ سَنَةً » «Kırk yıl» buyurmuştur. Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre bir adam ona: "O ilk ev midir?" diye sormuş; o da şöyle demiştir: "Hayır, ondan önce de evler vardı; fakat o, insanlar için bereketli, içinde hidayet, rahmet ve bereket bulunan ilk [mabet olarak] konulan evdir. Onu ilk inşa eden İbrâhim'dir; sonra onu
العرب من جرهم ثم هدم فبنته العمالقة ثم هدم فبناه قريش. وعن ابن عباس: هو أوّل بيت حُجَّ بعد الطوفان. وقيل: هو أوّل بيت ظهر على وجه الماء عند خلق السماء والأرض، خلقه قبل الأرض بألفي عام، وكان زبدة بيضاء على الماء فدحيت الأرض تحته. وقيل: هو أوّل بيت بناه آدم في الأرض. وقيل: لما أهبط آدم قالت له الملائكة: طف حول هذا البيت فلقد طفنا قبلك بألفي عام، وكان في موضعه قبل آدم بيت يقال له الضراح، فرفع في الطوفان إلى السماء الرابعة تطوف به ملائكة السموات لَلَّذِي بِبَكَّةَ البيت الذي ببكة، وهي علم للبلد الحرام: ومكة وبكة لغتان فيه، نحو قولهم: النبيط والنميط، في اسم موضع بالدهناء: ونحوه من الاعتقاب: أمر راتب وراتم. وحمى مغمطة ومغبطة . وقيل: مكة: البلد، وبكة: موضع المسجد. وقيل: اشتقاقها من «بكه» إذا زحمه لازدحام الناس فيها. وعن قتادة: يبك الناس بعضهم بعضاً الرجال والنساء، يصلى بعضهم بين يدي بعض، لا يصلح ذلك إلا بمكة كأنها سميت ببكة وهي الزحمة. قال:
Curhüm kabilesinden bir Arap topluluğu inşa etmiş, sonra yıkılınca Amâlika inşa etmiş, sonra yıkılınca Kureyş inşa etmiştir. İbn Abbas'tan: 'O, Tufan'dan sonra haccedilen ilk evdir' rivayeti gelmiştir. Şöyle de denilmiştir: Göklerin ve yerin yaratılışı sırasında suyun üzerinde beliren ilk ev odur; Allah onu yeryüzünden iki bin yıl önce yaratmıştı, suyun üzerinde beyaz bir köpük idi ve yeryüzü onun altından döşenip yayıldı. Şöyle de denilmiştir: Âdem'in yeryüzünde inşa ettiği ilk ev odur. Yine şöyle denilmiştir: Âdem yeryüzüne indirildiğinde melekler ona: 'Bu evin etrafını tavaf et, zira biz senden iki bin yıl önce tavaf ettik' demişlerdir. Âdem'den önce onun yerinde ed-Durâh denilen bir ev vardı; Tufan sırasında göklerin meleklerinin etrafını tavaf ettiği dördüncü semaya kaldırıldı. { لَلَّذِي بِبَكَّةَ } Bekke'de bulunan evdir; o da Harem beldesinin özel ismidir. Mekke ve Bekke aynı yer için kullanılan iki ayrı lehçedir; الدهناء (ed-Dehnâ) bölgesindeki bir yer ismi için 'en-Nebît' ve 'en-Nemît' demeleri gibidir. Harflerin birbirinin yerine geçmesi kabilinden; 'sürekli ve kalıcı iş' (أَمْرٌ رَاتِبٌ وَرَاتِمٌ) ve 'şiddetli sıtma' (حُمًّى مُغْمِطَةٌ وَمُغْبِطَةٌ) kullanımları da böyledir. Şöyle de denilmiştir: Mekke beldenin, Bekke ise mescidin yerinin adıdır. İnsanların orada toplanıp sıkışmasından dolayı kalabalık etmek anlamındaki 'bekke' (بَكَّهُ) kökünden türetildiği de söylenmiştir. Katâde'den rivayet edildiğine göre: İnsanlar; kadınlar ve erkekler birbirini sıkıştırır, biri diğerinin önünde namaz kılar; bu da Mekke'den başka hiçbir yerde caiz olmaz. Sanki orası izdiham anlamına gelen 'Bekke' ile isimlendirilmiştir. Şair şöyle demiştir:
إذَا الشَّرِيبُ أَخَذَتْهُ الأَكَّهْ … فَخَلِّهِ حَتَّي يَبُكَّ بَكَّهْ
Su içme sırasındaki kimseyi şiddetli sıcak ve izdiham yakaladığında ... Bırak onu, birbirini itip sıkıştırsın.
وقيل: تبك أعناق الجبابرة أى تدقها. لم يقصدها جبار إلا قصمه اللَّه تعالى مُبارَكاً كثير الخير لما يحصل لمن حجه واعتمره وعكف عنده وطاف حوله من الثواب وتكفير الذنوب، وانتصابه على الحال من المستكن في الظرف، لأن التقدير للذي ببكة هو، والعامل فيه المقدر في الظرف من فعل الاستقرار وَهُدىً لِلْعالَمِينَ لأنه قبلتهم ومتعبدهم مَقامُ إِبْراهِيمَ عطف بيان لقوله (آياتٌ بَيِّناتٌ) . فإن قلت: كيف صح بيان الجماعة بالواحد ؟ قلت: فيه وجهان: أحدهما أن يجعل وحده بمنزلة آيات كثيرة لظهور شأنه وقوة دلالته على قدرة اللَّه ونبوة إبراهيم من تأثير قدمه في حجر صلد، كقوله تعالى: (إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً) والثاني: اشتماله على آيات لأنّ أثر
Şöyle de denilmiştir: [Mekke'ye bu ismin verilmesi] zorbaların boyunlarını kırmasından (tebukku), yani ezmesinden ötürüdür. Oraya kasteden hiçbir zorba yoktur ki Allah Teâlâ onun belini kırmış olmasın. { مُبارَكاً } “bereketli”: Hac ve umre yapan, orada itikâfa giren ve çevresinde tavaf eden kimselere hasıl olan sevap ve günahların bağışlanması sebebiyle hayrı pek çoktur. Bu kelimenin mensup oluşu, zarftaki müstetir (gizli) zamirden hâl olması sebebiyledir; zira takdiri şöyledir: "Bekke'de olan o ev için..." Ona amel eden ise zarfta takdir edilen istikrar fiilidir. { وَهُدىً لِلْعالَمِينَ } “ve âlemler için bir hidayet kaynağı”: Çünkü o, onların kıblesi ve ibadetgâhıdır. { مَقامُ إِبْراهِيمَ } “İbrâhim'in makamı”: { آياتٌ بَيِّناتٌ } “apaçık deliller” ifadesinden atf-ı beyândır. Eğer: "Çoğulun tekil ile beyan edilmesi nasıl caiz olur?" dersen, derim ki: Bunda iki yön vardır: Birincisi, şanının yüceliği, sert bir kayaya ayağının iz bırakması yönüyle Allah'ın kudretine ve İbrâhim'in peygamberliğine olan delaletinin kuvveti sebebiyle tek başına birçok ayet mesabesinde kılınmasıdır. Nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً } “Şüphesiz İbrâhim tek başına bir ümmet idi” buyurmuştur. İkincisi: Birçok ayeti bünyesinde barındırmasıdır. Çünkü
القدم في الصخرة الصماء آية، وغوصه فيها إلى الكعبين آية، وغوصه فيها إلى الكعبين آية، وإلانة بعض الصخر دون بعض آية، وإبقاؤه دون سائر آيات الأنبياء ﵈ آية لإبراهيم خاصة، وحفظه مع كثرة أعدائه من المشركين وأهل الكتاب والملاحدة ألوف سنة آية. ويجوز أن يراد: فيه آيات بينات مقام إبراهيم، وأمن من دخله، لأنّ الاثنين نوع من الجمع كالثلاثة والأربعاء. ويجوز أن تذكر هاتان الآيتان ويطوى ذكر غيرهما. دلالة على تكاثر الآيات، كأنه قبل: فيه آيات بينات مقام إبراهيم، وأمن من دخله، وكثير سواهما. ونحوه في طىِّ الذكر قول جرير:
ayak izinin sert kayada çıkması bir ayettir, ayağın aşık kemiklerine kadar taşa gömülmesi bir ayettir, kayanın bir kısmının yumuşayıp diğer kısmının yumuşamaması bir ayettir, peygamberlerin aleyhimüsselâm diğer mucizelerinden ayrı olarak sadece İbrâhim'e mahsus bir mucize olarak bugüne kadar baki kalması bir ayettir ve müşrikler, Ehl-i Kitap ve mülhitlerden oluşan sayısız düşmanına rağmen binlerce yıldır korunması bir ayettir. Şöyle murat edilmiş olması da caizdir: 'Onda apaçık deliller vardır: İbrahim'in makamı ve oraya girenin güvende olmasıdır.' Zira iki sayısı da tıpkı üç ve dört gibi bir nevi çoğuldur. Yine bu iki ayetin zikredilip diğerlerinin zikrinin katlanıp gizlenmesi de caizdir; bu da ayetlerin çokluğuna delalet eder, sanki şöyle denilmiştir: 'Onda apaçık ayetler vardır: İbrahim'in makamı, oraya girenin emniyeti ve bunlardan başka daha pek çoğu.' Zikrin katlanıp gizlenmesi hususunda Cerîr'in şu sözü de böyledir:
كَانَتْ حَنِيفَةُ أثْلَاثاً فَثُلْثُهُمُو … مِنَ الْعَبِيدِ وَثُلْثٌ مِنْ مَوَالِيهَا
Hanîfe kabilesi üç parçadan ibaretti; onların üçte biri kölelerden, üçte biri de azatlılarındandı.
ومنه قوله ﵇ «حبب إلىّ من دنياكم ثلاث: الطيب، والنساء، وقرة عينى في الصلاة وقرأ ابن عباس وأبىّ ومجاهد وأبو جعفر المدني في رواية قتيبة: آية بينة، على التوحيد. وفيها دليل على أنّ مقام إبراهيم واقع وحده عطف بيان. فإن قلت: كيف أجزت أن يكون مقام إبراهيم والأمن عطف بيان للآيات؟ وقوله: (وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً) جملة مستأنفة إما ابتدائية وإما شرطية؟ قلت: أجزت ذلك من حيث المعنى، لأن قوله: (وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً) دلّ على أمن داخله، فكأنه قيل: فيه آيات بينات: مقام إبراهيم، وأمن داخله. ألا ترى أنك لو قلت: فيه آية بينة، من دخله كان آمنا صحّ، لأنه في معنى قولك: فيه آية بينة، أمن من دخله. فإن قلت: كيف
Bu kabildendir Peygamber aleyhisselâm'ın şu hadisi: « حُبِّبَ إِلَيَّ مِنْ دُنْيَاكُمْ ثَلَاثٌ: الطِّيبُ، وَالنِّسَاءُ، وَقُرَّةُ عَيْنِي فِي الصَّلَاةِ » «Bana dünyanızdan üç şey sevdirildi: Güzel koku, kadınlar ve gözümün aydınlığı [olan] namaz.» İbn Abbâs, Übeyy, Mücâhid ve Kuteybe rivayetinde Medineli Ebû Ca‘fer [bu kelimeyi] tekil olarak { آيَةٌ بَيِّنَةٌ } [şeklinde] okumuşlardır. Bu kıraatte, İbrâhim’in makamının tek başına atf-ı beyân olduğuna dair bir delil vardır. Eğer: "İbrâhim’in makamı ile emniyette olmanın ayetler kelimesine atf-ı beyân olmasını nasıl caiz gördün? Oysa { وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا } “Oraya giren güvendedir” cümlesi ya mübteda-haberden oluşan bir isim cümlesi ya da şart cümlesi olan müstakil bir cümledir?" dersen, derim ki: Anlam bakımından bunu caiz gördüm; zira { وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا } sözü, oraya girenin emniyetine delalet etmektedir. Sanki şöyle denilmiş gibidir: 'Orada apaçık ayetler vardır: İbrâhim’in makamı ve oraya girenin emniyeti.' Görmez misin ki sen: 'Orada apaçık bir ayet vardır: Oraya giren güvende olur' desen sahih olur; çünkü bu, senin: 'Orada apaçık bir ayet vardır: Oraya girenin emniyeti' sözünün anlamındadır. Eğer: "Nasıl...
كان سبب هذا الأثر؟ قلت: فيه قولان: أحدهما أنه لما ارتفع بنيان الكعبة وضعف إبراهيم عن رفع الحجارة قام على هذا الحجر فغاصت فيه قدماه. وقيل: إنه جاء زائرا من الشام إلى مكة فقالت له امرأة إسماعيل: انزل حتى يغسل رأسك، فلم ينزل، فجاءته بهذا الحجر فوضعته على شقه الأيمن، فوضع قدمه عليه حتى غسلت شق رأسه، ثم حولته إلى شقه الأيسر حتى غسلت الشق الآخر، فبقى أثر قدميه عليه. ومعنى (وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً) معنى قوله: (أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ) وذلك بدعوة إبراهيم ﵇ (رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً) وكان الرجل لو جر كل جريرة ثم لجأ إلى الحرم لم يطلب. وعن عمر رضى اللَّه عنه «لو ظفرت فيه بقاتل الخطاب ما مسسته حتى يخرج منه» وعند أبى حنيفة: من لزمه القتل في الحل بقصاص أو ردّة أو زنى فالتجأ إلى الحرم لم يتعرض له، إلا أنه لا يؤوى ولا يطعم ولا يسقى ولا يبايع حتى يضطر إلى الخروج. وقيل: آمنا من النار. وعن النبي ﷺ «من مات في أحد الحرمين بعث يوم القيامة آمنا» وعنه ﵊ «الحجون والبقيع يؤخذ بأطرافهما وينثران في الجنة » وهما مقبرتا مكة والمدينة. وعن ابن مسعود: وقف رسول اللَّه صلى اللَّه تعالى عليه وعلى آله وسلم على ثنية الحجون وليس بها يومئذ مقبرة، فقال «يبعث اللَّه من هذه البقعة ومن هذا الحرم كله سبعين ألفا وجوههم كالقمر ليلة البدر، يدخلون الجنة بغير حساب، يشفع كل واحد منهم في سبعين ألفا وجوههم كالقمر ليلة البدر » وعن النبي ﷺ «من صبر على حرّ مكة ساعة من نهار، تباعدت منه جهنم مسيرة مائتي
bu izin sebebi nasıl olmuştu?" dersen, derim ki: Bunda iki görüş vardır: Birincisi, Kâbe'nin binası yükselip İbrâhim taşları kaldırmaktan aciz kalınca bu taşın üzerine bastı ve ayakları taşa gömüldü. Şöyle de denilmiştir: O, Şam'dan Mekke'ye ziyaretçi olarak geldiğinde İsmâil'in hanımı ona: 'İn de başını yıkayayım' dedi; o ise inmedi. Bunun üzerine kadın bu taşı getirip onun sağ tarafına koydu; İbrâhim başının bir tarafını yıkayıncaya kadar ayağını onun üzerine bastı, sonra diğer tarafını yıkamak için onu sol tarafına nakletti, böylece iki ayağının izi onun üzerinde kaldı. { وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } ifadesinin manası: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ } “Görmediler mi ki, çevrelerinde insanlar kapılıp götürülürken biz orayı güvenli bir harem kıldık?” sözünün manasıdır. Bu da İbrâhim'in aleyhisselâm: { رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً } “Rabbim! Bu beldeyi güvenli kıl” duası sebebiyledir. Bir adam her türlü suçu işleyip sonra da Harem'e sığınsa takip edilmezdi. Ömer radıyallâhu anh'tan: «Hattâb'ın katilini orada yakalasam, oradan çıkıncaya kadar ona dokunmazdım» rivayeti gelmiştir. Ebû Hanîfe'ye göre: Harem dışındaki yerde kısas, irtidat veya zina sebebiyle öldürülmesi gerekip de Harem'e sığınan kimseye ilişilmez; ancak çıkmaya mecbur kalıncaya kadar barındırılmaz, yedirilmez, içirilmez ve onunla alışveriş yapılmaz. 'Cehennem ateşinden emin olur' da denilmiştir. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem: «İki Harem'den birinde vefat eden kimse kıyamet günü güvende olarak diriltilir» buyurulduğu rivayet edilmiştir. Yine ondan aleyhisselâm: «Hacûn ve Bakî' mezarlıkları kenarlarından tutulup cennete saçılacaktır» buyurulmuştur ki bunlar Mekke ve Medine mezarlıklarıdır. İbn Mes'ûd'dan: Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve alâ âlihî ve sellem, o gün henüz kabristan bulunmayan Hacûn tepesinde durup şöyle buyurdu: «Allah bu mekândan ve bu Harem'in tamamından yüzleri dolunay gecesindeki ay gibi olan, hesapsız olarak cennete giren yetmiş bin kişi diriltecektir; onlardan her biri de yüzleri dolunay gecesindeki ay gibi olan yetmiş bin kişiye şefaat edecektir.» Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kim günün bir vaktinde Mekke'nin sıcağına sabrederse, cehennem ondan iki yüz
عام» (من)
...yıl.» ({ مَنِ })
استطاع بدل من الناس. وروى أنّ رسول اللَّه ﷺ فسر الاستطاعة بالزاد والراحلة ، وكذا عن ابن عباس وابن عمر وعليه أكثر العلماء. وعن ابن الزبير: هو على قدر القوّة. ومذهب مالك أن الرجل إذا وثق بقوته لزمه. وعنه: ذلك على قدر الطاقة، وقد يجد الزاد والراحلة من لا يقدر على السفر، وقد يقدر عليه من لا زاد له ولا راحلة، وعن الضحاك: إذا قدر أن يؤجر نفسه فهو مستطيع. وقيل له في ذلك فقال: إن كان لبعضهم ميراث بمكة أكان يتركه؟ بل كان ينطلق إليه ولو حبوا فكذلك يجب عليه الحج. والضمير في إِلَيْهِ للبيت أو للحج. وكل مأتىّ إلى الشيء فهو سبيل إليه وفي هذا الكلام أنواع من التوكيد والتشديد ومنها قوله: (وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ) يعنى أنه حق واجب للَّه في رقاب الناس لا ينفكون عن أدائه والخروج من عهدته. ومنها أنه ذكر الناس ثم أبدل عنه من استطاع إليه سبيلا، وفيه ضربان من التأكيد: أحدهما أن الإبدال تثنية للمراد وتكرير له، والثاني أن الإيضاح بعد الإبهام والتفصيل بعد الإجمال إيراد له في صورتين مختلفتين. ومنها قوله: (وَمَنْ كَفَرَ) مكان ومن لم يحج تغليظا على تارك الحج ولذلك قال رسول اللَّه ﷺ: «من مات ولم يحج فليمت إن شاء يهوديا أو نصرانيا» ونحوه من التغليظ «من ترك الصلاة متعمدا
{ مَنِ اسْتَطَاعَ } [ifadesi], { النَّاسِ } [kelimesinden] bedeldir. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem istitaatı (güç yetirmeyi) azık ve binit ile tefsir etmiştir; İbn Abbâs ve İbn Ömer'den de böyle rivayet edilmiş olup âlimlerin çoğunun benimsediği görüş de budur. İbnü'z-Zübeyr'den: «Bu, gücün yettiği kadardır» rivayeti nakledilmiştir. Mâlik'in mezhebine göre kişi bedenî gücüne güvendiğinde [hac] kendisine farz olur. Ondan [nakledilen bir diğer rivayete göre ise]: «Bu, takat ölçüsündedir; zira bazen azık ve binit bulduğu halde yolculuğa gücü yetmeyen kimse bulunabildiği gibi, bazen de azığı ve biniti olmadığı halde yolculuğa gücü yeten kimse bulunabilir.» Dahhâk'tan: «Kendini [bir işte] ücretle çalıştırmaya gücü yeten kimse istitaat sahibidir (gücü yetendir)» rivayeti nakledilmiştir. Kendisine bu hususta soru sorulunca şöyle demiştir: «Onlardan birinin Mekke'de bir mirası olsaydı onu terk mi ederdi? Bilakis emekleyerek de olsa ona giderdi; dolayısıyla haccetmek de ona aynı şekilde vaciptir.» { إِلَيْهِ } 'Ona' ifadesindeki zamir Beyt'e (Kâbe'ye) veya hacca aittir. Bir şeye ulaştıran her varış yolu, ona doğru bir sebîldir (yoldur). Bu ifadede çeşitli pekiştirme (tekit) ve şiddetlendirme (teşdid) vecihleri vardır: Bunlardan biri { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ } “Oraya yol bulabilen insanların Beyt'i haccetmesi Allah'ın onlar üzerindeki bir hakkıdır” buyruğudur; yani bu, insanların boynunda Allah'a ait vacip bir haktır ki onu eda etmekten ve sorumluluğundan çıkmaktan asla ayrılamazlar. Bir diğeri, önce { النَّاسِ } 'insanlar'ı zikredip ardından ondan { مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا } “oraya yol bulabilenler” ifadesini bedel kılmasıdır. Bunda iki türlü tekit vardır: Birincisi, bedel yapmanın murat edilen manayı pekiştirip tekrarlamak (tekrir) oluşudur; ikincisi ise kapalılıktan (ibham) sonra açıklama (izah) ve genel ifadeden (icmal) sonra detaylandırmanın (tafsil), o manayı iki farklı surette sunmak oluşudur. Diğer bir vecih ise haccı terk eden kimseye karşı işi ağırlaştırmak (tağliz) maksadıyla 'kim haccetmezse' yerine { وَمَنْ كَفَرَ } “kim de inkâr ederse” buyrulmasıdır. Nitekim bundan dolayı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَنْ مَاتَ وَلَمْ يَحُجَّ فَلْيَمُتْ إِنْ شَاءَ يَهُودِيًّا أَوْ نَصْرَانِيًّا » «Kim haccetmeden ölürse, dilerse Yahudi dilerse Hristiyan olarak ölsün!» Benzer şekildeki ağırlaştırma ifadelerinden biri de: « مَنْ تَرَكَ الصَّلَاةَ مُتَعَمِّدًا » [«Kim namazı kasten terk ederse...] rivayetidir.
فقد كفر» ومنها ذكر الاستغناء عنه وذلك مما يدل على المقت والسخط والخذلان، ومنها قوله (عَنِ الْعالَمِينَ) وإن لم يقل عنه، وما فيه من الدلالة على الاستغناء عنه ببرهان، لأنه إذا استغنى عن العالمين تناوله الاستغناء لا محالة، ولأنه يدل على الاستغناء الكامل فكان أدلّ على عظم السخط الذي وقع عبارة عنه. وعن سعيد بن المسيب نزلت في اليهود، فإنهم قالوا: الحج إلى مكة غير واجب وروى أنه لما نزل قوله تعالى: (وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ) جمع رسول اللَّه ﷺ أهل الأديان كلهم فخطبهم فقال، إن اللَّه كتب عليكم الحج فحجوا» فآمنت به ملة واحدة وهم المسلمون وكفرت به خمس ملل قالوا: لا نؤمن به ولا نصلى إليه ولا نحجه، فنزل (وَمَنْ كَفَرَ) وعن النبي ﷺ «حجوا قبل أن لا تحجوا، فإنه قد هدم البيت مرتين ويرفع في الثالثة» وروى «حجوا قبل أن لا تحجوا، حجوا قبل أن يمنع البر جانبه» وعن ابن مسعود: حجوا هذا البيت قبل أن تنبت
...küfre girmiş olur» [buyurmuştur]. Bunlardan biri de O'nun [Allah'ın] ondan müstağni olduğunu zikretmesidir ki bu da nefret, gazap ve yardımsız bırakmaya (hızlân) delalet eden hususlardandır. Bir diğeri ise "ondan" demeyip { عَنِ الْعالَمِينَ } “âlemlerden” buyurması ve bunun da burhan yoluyla ondan müstağni olunduğuna delalet etmesidir. Zira O, âlemlerden müstağni olunca, bu istiğnâ kaçınılmaz olarak onu da kapsar; ayrıca bu ifade tam bir istiğnâya delalet ettiği için, kendisinden kinaye yapılan gazabın büyüklüğüne daha açık bir şekilde delalet eder. Saîd b. el-Müseyyeb’den [nakledildiğine göre bu ayet] Yahudiler hakkında inmiştir; zira onlar: "Mekke'ye hac farz değildir" demişlerdi. Rivayet edildiğine göre Yüce Allah'ın { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ } “Yoluna gücü yetenlerin o evi haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır” kavli indiğinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bütün din mensuplarını topladı ve onlara hitap ederek şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah size haccı farz kıldı, öyleyse haccedin!» Bunun üzerine tek bir millet iman etti ki onlar da Müslümanlardır; beş millet ise inkâr edip: "Biz ona inanmayız, ona doğru namaz kılmayız ve onu haccetmeyiz" dediler. Bunun üzerine { وَمَنْ كَفَرَ } “Kim de inkâr ederse...” [ayeti] indi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den şöyle rivayet edilmiştir: «Haccedemez hâle gelmeden önce haccedin; zira [bu] Beyt iki defa yıkılmıştır, üçüncüsünde ise [tamamen] kaldırılacaktır.» Yine şöyle rivayet edilmiştir: «Haccedemez hâle gelmeden önce haccedin; berriye (çöl/kara yolu) yönünü [hacca] kapatmadan önce haccedin.» İbn Mes‘ûd’dan [şöyle nakledilmiştir]: "Bu Beyt'i bitmeden önce haccedin...
في البادية شجرة لا تأكل منها دابة إلا نفقت . وعن عمر رضى اللَّه عنه: لو ترك الناس الحج عاما واحدا ما نوظروا . وقرئ حج البيت بالكسر.
yiyen hiçbir hayvanın kurtulamayıp helak olacağı bir ağaç bitmeden önce bu Beyt'i haccedin' rivayeti gelmiştir. Ömer radıyallâhu anh'tan: 'Eğer insanlar haccı bir yıl terk etselerdi onlara asla mühlet verilmezdi' rivayeti nakledilmiştir. 'Hıccu'l-beyti' (حِجُّ الْبَيْتِ) şeklinde kesra ile de okunmuştur.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٩٨ الى ٩٩]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 98-99]
قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى ما تَعْمَلُونَ (٩٨) قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَها عِوَجاً وَأَنْتُمْ شُهَداءُ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٩)
{ قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى ما تَعْمَلُونَ (٩٨) قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَها عِوَجاً وَأَنْتُمْ شُهَداءُ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٩) } “De ki: 'Ey Ehl-i Kitap! Allah yaptıklarınıza şahit iken, Allah'ın ayetlerini niçin inkâr ediyorsunuz?' (98) De ki: 'Ey Ehl-i Kitap! Sizler şahit olup dururken, onda bir eğrilik arayarak iman edenleri Allah'ın yolundan niçin alıkoyuyorsunuz? Allah yaptıklarınızdan asla habersiz değildir.' (99)”
وَاللَّهُ شَهِيدٌ الواو للحال. والمعنى: لم تكفرون بآيات اللَّه التي دلتكم على صدق محمد ﷺ والحال أن اللَّه شهيد على أعمالكم فمجازيكم عليها، وهذه الحال توجب أن لا تجسروا على الكفر بآياته. قرأ الحسن: تصدّون، من أصدّه عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ عن دين حق علم أنه سبيل اللَّه التي أمر بسلوكها وهو الإسلام، وكانوا يفتنون المؤمنين ويحتالون لصدّهم عنه، ويمنعون من أراد الدخول فيه بجهدهم. وقيل: أتت اليهود الأوس والخزرج فذكروهم ما كان بينهم في الجاهلية من العداوات والحروب ليعودوا لمثله تَبْغُونَها عِوَجاً تطلبون لها اعوجاجاً وميلا عن القصد والاستقامة. فإن قلت: كيف تبغونها عوجا وهو محال؟ قلت فيه معنيان: أحدهما أنكم تلبسون على الناس حتى توهموهم أنّ فيها عوجا بقولكم: إن شريعة موسى لا تنسخ، وبتغييركم صفة رسول اللَّه ﷺ عن وجهها ونحو ذلك. والثاني: أنكم تتبعون أنفسكم في إخفاء الحق وابتغاء ما لا يتأتى لكم من وجود العوج فيما هو أقوم من كل مستقيم وَأَنْتُمْ شُهَداءُ أنها سبيل اللَّه لا يصدّ عنها إلا ضال مضل، أو وأنتم شهداء بين أهل دينكم، عدول يثقون بأقوالكم ويستشهدونكم في عظائم أمورهم، وهم الأحبار وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ وعيد، ومحل تبغونها نصب على الحال.
{ وَاللَّهُ شَهِيدٌ } ifadesindeki vâv harfi hâl içindir. Manası: Allah amellerinize şahit olup bunların karşılığını size verecek olduğu halde, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem doğruluğuna delalet eden Allah'ın ayetlerini niçin inkâr ediyorsunuz? Bu hâl, O'nun ayetlerini inkâra cüret etmemeyi gerektirir. Hasan, 'onları alıkoydu' (أَصَدَّهُ) manasında 'tusıddûne' (تُصِدُّونَ) şeklinde okumuştur. { عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } Gidilmesi emredilen Allah'ın yolu olduğu bilinen hak dinden, yani İslam'dan [alıkoyuyorsunuz]. Onlar müminleri fitneye düşürür, onları dinden alıkoymak için hilelere başvurur ve ona girmek isteyen kimseyi güçleri yettiğince engellerlerdi. Şöyle de denilmiştir: Yahudiler Evs ve Hazrec kabilelerine gelip, tekrar o hale dönsünler diye Câhiliye döneminde aralarında geçen düşmanlıkları ve savaşları hatırlattılar. { تَبْغُونَها عِوَجاً } O yol için eğrilik ve doğruluktan sapma ararsınız. Eğer: "Eğrilik olması imkânsız iken onda nasıl eğrilik ararlar?" dersen, derim ki: Bunda iki mana vardır: Birincisi; 'Mûsâ'nın şeriatı neshedilmez' diyerek ve Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sıfatını aslından saptırarak ve benzeri yollarla insanlara gerçeği karıştırıp onlarda o yolda bir eğrilik varmış vehmini uyandırmanızdır. İkincisi ise; hakkı gizleme ve her doğrudan daha dosdoğru olan bir şeyde sizin asla bulamayacağınız eğriliği arama hususunda nefislerinizin peşine düşmenizdir. { وَأَنْتُمْ شُهَداءُ } Onun, kendisinden ancak sapan ve saptıran bir kimsenin alıkoyacağı Allah'ın yolu olduğuna bizzat şahitsiniz; yahut kendi dininizin mensupları arasında güvenilir, sözlerine itimat edilen ve büyük işlerinde şahitliğine başvurulan kimselersiniz ki onlar da hahamlardır. { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ } bir tehdittir; 'tebgûnehâ' (تبغونها) kelimesinin iraptaki yeri ise hâl olarak mansubdur.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٠٠]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 100]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ كافِرِينَ (١٠٠)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ كافِرِينَ } “Ey iman edenler! Şayet kendilerine kitap verilenlerden bir gruba uyarsanız, imanınızdan sonra sizi kâfirler olarak [küfre] geri döndürürler.”
قيل مرَّ شاس بن قيس اليهودي - وكان عظيم الكفر شديد الطعن على المسلمين شديد الحسد لهم- على نفر من الأنصار من الأوس والخزرج في مجلس لهم يتحدثون، فغاظه ذلك حيث تألفوا واجتمعوا بعد الذي كان بينهم في الجاهلية من العداوة وقال: ما لنا معهم إذا اجتمعوا من قرار، فأمر شابا من اليهود أن يجلس إليهم ويذكرهم يوم بعاث وينشدهم بعض ما قيل فيه من الأشعار، وكان يوما اقتتلت فيه الأوس والخزرج وكان الظفر فيه للأوس. ففعل فتنازع القوم عند ذلك وتفاخروا وتغاضبوا وقالوا: السلاح السلاح، فبلغ النبي ﷺ، فخرج إليهم فيمن معه من المهاجرين والأنصار فقال: أتدعون الجاهلية وأنا بين أظهركم بعد إذ أكرمكم اللَّه بالإسلام وقطع به عنكم أمر الجاهلية وألف بينكم. فعرف القوم أنها نزغة من الشيطان وكيد من عدوّهم، فألقوا السلاح وبكوا وعانق بعضهم بعضا، ثم انصرفوا مع رسول اللَّه ﷺ، فما كان يوم أقبح أوّلا وأحسن آخراً من ذلك اليوم.
Rivayet edildiğine göre; küfrü pek büyük, Müslümanlara son derece dil uzatan ve onları son derece kıskanan Yahudi Şâs b. Kays, Evs ve Hazrec kabilelerine mensup Ensar'dan bir grubun bir mecliste sohbet ettiklerini gördü. Câhiliye döneminde aralarında bulunan onca düşmanlıktan sonra onların kaynaşıp bir araya gelmeleri onu öfkelendirdi ve: 'Onlar bir araya geldikten sonra artık burada bize hayat hakkı yoktur' dedi. Bunun üzerine Yahudilerden bir gence gidip onların yanına oturmasını, Buâs gününü hatırlatmasını ve o gün hakkında söylenmiş bazı şiirleri onlara okumasını emretti. Buâs, Evs ile Hazrec'in savaştığı ve zaferin Evs'te kaldığı bir gündü. Genç bunu yapınca oradakiler tartışmaya, övünmeye ve birbirlerine öfkelenmeye başladılar; 'Silah başına, silah başına!' dediler. Durum Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ulaştı. O da yanındaki Muhacirler ve Ensar ile birlikte onların yanına çıktı ve şöyle buyurdu: «Allah sizi İslam ile şereflendirmiş, onunla Câhiliye davasını sizden söküp atmış ve aranızı uzlaştırmışken ben henüz aranızdayken mi Câhiliye çağrısı yapıyorsunuz?» Bunun üzerine topluluk, bunun şeytanın bir kışkırtması ve düşmanlarının bir hilesi olduğunu anladı; silahlarını bırakıp ağlaştılar ve birbirlerine sarıldılar. Sonra da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte oradan ayrıldılar. Başlangıcı o günden daha çirkin, sonu ise o günden daha güzel bir gün olmamıştır.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٠١]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 101]
وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلى عَلَيْكُمْ آياتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٠١)
{ وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلى عَلَيْكُمْ آياتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٠١) } “Allah'ın ayetleri size okunup dururken ve O'nun Resûlü de aranızda bulunuyorken nasıl inkâr edersiniz? Kim Allah'a sımsıkı bağlanırsa, kesinlikle doğru yola iletilmiştir. (101)”
وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ معنى الاستفهام فيه الإنكار والتعجيب، والمعنى: من أين يتطرق إليكم الكفر والحال أن آيات اللَّه وهي القرآن المعجز تُتْلى عَلَيْكُمْ على لسان الرسول غضة طرية وبين أظهركم رسول اللَّه ﷺ ينبهكم ويعظكم ويزيح شبهكم وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ ومن يتمسك بدينه. ويجوز أن يكون حثا لهم على الالتجاء إليه في دفع شرور الكفار ومكايدهم فَقَدْ هُدِيَ فقد حصل له الهدى لا محالة كما تقول: إذا جئت فلانا فقد أفلحت، كأن الهدى قد حصل فهو يخبر عنه حاصلا. ومعنى التوقع في «قد» ظاهر لأنّ المعتصم
{ وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ } “Nasıl inkâr edersiniz?” [ifadesindeki] istifhamın anlamı, inkâr ve hayret bildirmektir (inkârî ve taaccübîdir). Anlamı şudur: Allah'ın mûcize olan Kur'an ayetleri, Resûl'ün diliyle taptaze ve capcanlı olarak size okunup duruyorken; aranızda sizi uyaran, size vaaz eden ve şüphelerinizi gideren Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem bulunuyorken inkâr size nereden ve nasıl yol bulabilir? { وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ } “Kim Allah'a sımsıkı bağlanırsa” yani O'nun dinine sımsıkı sarılırsa. Bu ifadenin, kâfirlerin şerlerini ve tuzaklarını defetmek hususunda Allah'a sığınmaya yönelik bir teşvik olması da caizdir. { فَقَدْ هُدِيَ } “kesinlikle doğru yola iletilmiştir”, yani hidayet onun için kaçınılmaz olarak gerçekleşmiştir. Nitekim “Falancaya gelirsen kesinlikle kurtuldun demektir” demen gibidir; sanki hidayet zaten gerçekleşmiş gibi, onu gerçekleşmiş olarak haber vermektedir. “Kad” (قَدْ) edatındaki tevakku' (beklenti) anlamı da açıktır; zira [Allah'a] sarılan kimse
باللَّه متوقع للهدى، كما أن قاصد الكريم متوقع للفلاح عنده.
tıpkı cömert bir kimseye yönelen kişinin onun yanında kurtuluşu beklemesi gibi Allah'a sarılmakla hidayeti beklemektedir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٠٢ الى ١٠٣]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 102-103]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَلا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٢) وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَلا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٠٣)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَلا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٢) وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَلا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٠٣) } “Ey iman edenler! Allah'tan, O'na yaraşır şekilde korkup sakının ve ancak Müslümanlar olarak can verin. (102) Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın, fırkalara bölünüp ayrılmayın. Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın: Hani siz birbirinize düşman idiniz de O kalplerinizi kaynaştırdı; böylece O'nun nimeti sayesinde kardeşler oldunuz. Bir ateş çukurunun tam kenarında idiniz de sizi oradan kurtardı. İşte Allah, doğru yola eresiniz diye ayetlerini size böyle açıklar. (103)”